6. абйа̄катавагго
1-2. абйа̄катасутта̄диван̣н̣ана̄
54-55. чхат̣т̣хаваггасса пат̣хамам̣ сувин̃н̃еййамева. дутийе атӣте аттабха̄ве ниббаттакам̣ камманти ‘‘пуримакаммабхавасмим̣ мохо авиджджа̄, а̄йӯхана̄ сан̇кха̄ра̄, никанти тан̣ха̄, упагаманам̣ упа̄да̄нам̣, четана̄ бхаво’’ти евама̄гатам̣ сапариккха̄рам̣ пан̃чавидхам̣ каммават̣т̣ама̄ха. етарахи ме аттабха̄во на сийа̄ти вин̃н̃а̄н̣ана̄марӯпасал̣а̄йатанапхассаведана̄сахитам̣ паччуппаннам̣ пан̃чавидхам̣ випа̄кават̣т̣ама̄ха. йам̣ аттхиканти йам̣ параматтхато виджджама̄накам̣. тена̄ха ‘‘бхӯта’’нти. тан̃хи паччайаниббаттата̄йа ‘‘бхӯта’’нти вуччати. там̣ паджаха̄мӣти таппат̣ибаддхаччхандара̄гаппаха̄нена тато ева а̄йатим̣ ануппаттидхаммата̄па̄данавасена паджаха̄ми париччаджа̄ми. харитантанти (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.303) харитамева. анта-саддена падавад̣д̣ханам̣ катам̣ йатха̄ ‘‘ванантам̣ суттанта’’нти, аллатин̣а̄дӣни а̄гамма нибба̄йатӣти аттхо. патхантанти маха̄маггам̣. селантанти паббатам̣. удакантанти удакам̣. раман̣ӣйам̣ ва̄ бхӯмибха̄ганти тин̣агумба̄дирахитам̣ вивиттам̣ аббхока̄сабхӯмибха̄гам̣. ана̄ха̄ра̄ти апаччайа̄ нирупа̄да̄на̄. сесаметтха утта̄намева.
абйа̄катасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. тиссабрахма̄суттаван̣н̣ана̄
56. татийе вивитта̄ни та̄диса̄ни пана парийанта̄ни атидӯра̄ни хонтӣти а̄ха ‘‘антимапарийантима̄нӣ’’ти. анте бхава̄ни антима̄ни, антима̄нийева парийантима̄ни. убхайенапи атидӯратам̣ дассети. саманна̄ха̄ре т̣хапайама̄ноти индрийам̣ сама̄ка̄рена ваттенто индрийасаматам̣ пат̣ипа̄денто на̄ма хоти. випассана̄читтасампайутто сама̄дхи, сатипи сан̇кха̄ранимитта̄вирахе ниччанимитта̄дивирахато ‘‘анимитто’’ти вуччатӣти а̄ха ‘‘анимиттанти балававипассана̄сама̄дхи’’нти.
тиссабрахма̄суттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4-7. сӣхасена̄патисутта̄диван̣н̣ана̄
57-60. чатуттхе куччхито арийо кадарийо. тхаддхамаччхарийасадисам̣ хи куччхитам̣ саббанихӣнам̣ наттхи саббакусала̄нам̣ а̄дибхӯтасса ниседханато. сесаметтха пан̃чама̄дӣни ча утта̄наттха̄нева.
сӣхасена̄патисутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. пачала̄йама̄насуттаван̣н̣ана̄
61. ат̣т̣хаме а̄локасан̃н̃ам̣ манаси кареййа̄сӣти дива̄ ва̄ раттим̣ ва̄ сӯрийападжджотачандаман̣иа̄дӣнам̣ а̄локам̣ ‘‘а̄локо’’ти манаси кареййа̄си. идам̣ вуттам̣ хоти – сӯрийачанда̄лока̄дим̣ дива̄ раттин̃ча упаладдхам̣ йатха̄ладдхавасенева манаси кареййа̄си, читте т̣хапеййа̄си. йатха̄ те субха̄вита̄локакасин̣асса вийа касин̣а̄локо йадиччхакам̣ йа̄вадиччхакан̃ча со а̄локо раттийам̣ упатит̣т̣хати, йена таттха дива̄сан̃н̃ам̣ т̣хапеййа̄си, дива̄ вийа вигататхинамиддхова бхавеййа̄сӣти. тена̄ха ‘‘йатха̄ дива̄ татха̄ ратти’’нти. ити виват̣ена четаса̄ти евам̣ апихитена читтена тхинамиддхапидха̄нена апихитатта̄. апарийонаддхена̄ти самантато анонаддхена асан̃чха̄дитена. сахобха̄санти сан̃а̄н̣обха̄сам̣. тхинамиддхавиноданаа̄локопи ва̄ хоту касин̣а̄локопи ва̄ парикамма̄локопи ва̄, упаккилеса̄локо вийа саббойам̣ а̄локо н̃а̄н̣асамут̣т̣ха̄нова̄ти. йесам̣ акаран̣е пуггало маха̄джа̄нийо хоти, та̄ни авассам̣ ка̄табба̄ни. йа̄ни ака̄тумпи ват̣т̣анти, сати самава̄йе ка̄таббато та̄ни каран̣ӣйа̄нӣти а̄ха ‘‘итара̄ни каран̣ӣйа̄нӣ’’ти. атха ва̄ каттабба̄ни камма̄ни каран̣ам̣ арахантӣти каран̣ӣйа̄ни. итара̄ни кичча̄нӣтипи ваданти.
а̄динайаппаватта̄ вигга̄хикакатха̄ти ‘‘на твам̣ имам̣ дхаммавинайам̣ а̄джа̄на̄си, ахам̣ имам̣ дхаммавинайам̣ а̄джа̄на̄ми, ким̣ твам̣ имам̣ дхаммавинайам̣ а̄джа̄ниссаси, миччха̄пат̣ипанно твамаси, ахамасми самма̄пат̣ипанно, сахитам̣ ме, асахитам̣ те, пуревачанӣйам̣ паччха̄ авача, паччха̄вачанӣйам̣ пуре авача, адхичин̣н̣ам̣ те випара̄ваттам̣, а̄ропито те ва̄до, ниггахито твамаси. чара ва̄даппамоккха̄йа, ниббет̣хехи ва̄ саче пахосӣ’’ти (дӣ. ни. 1.18; ма. ни. 3.41) евам̣паватта̄ катха̄. таттха сахитам̣ мети (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.18) майхам̣ вачанам̣ сахитам̣ силит̣т̣хам̣, аттхайуттам̣ ка̄ран̣айуттанти аттхо. сахитанти ва̄ пубба̄пара̄вируддхам̣. асахитам̣ тети туйхам̣ вачанам̣ асахитам̣ асилит̣т̣хам̣. адхичин̣н̣ам̣ те випара̄ваттанти йам̣ туйхам̣ дӣгхаратта̄чин̣н̣авасена суппагун̣ам̣, там̣ майхам̣ екавачаненева випара̄ваттам̣ париваттитва̄ т̣хитам̣, на кин̃чи джа̄на̄сӣти аттхо. а̄ропито те ва̄доти майа̄ тава ва̄де досо а̄ропито. чара ва̄даппамоккха̄йа̄ти досамочанаттхам̣ чара вичара, таттха таттха гантва̄ сиккха̄ти аттхо. ниббет̣хехи ва̄ саче пахосӣти атха сайам̣ пахоси, ида̄ни ева ниббет̣хехӣти аттхо.
тан̣ха̄ саббасо кхӣйанти еттха̄ти тан̣ха̄сан̇кхайо, тасмим̣. тан̣ха̄сан̇кхайети ча идам̣ висайе бхумманти а̄ха ‘‘там̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄’’ти. вимуттачиттата̄йа̄ти саббасам̣килесехи виппайуттачиттата̄йа. апарабха̄ге пат̣ипада̄ на̄ма арийасачча̄бхисамайо. са̄ са̄санача̄ригочара̄ паччаттам̣ ведитаббатоти а̄ха ‘‘пуббабха̄гаппат̣ипадам̣ сам̣кхиттена десетха̄ти пуччхатӣ’’ти. акуппадхаммата̄йа кхайавайасан̇кха̄там̣ антам̣ атӣта̄ти аччанта̄, со ева апариха̄йанасабха̄ватта̄ аччанта̄ нит̣т̣ха̄ асса̄ти аччантанит̣т̣ха̄. тена̄ха ‘‘екантанит̣т̣хо сататанит̣т̣хоти аттхо’’ти. на хи пат̣ивиддхасса локуттарадхаммасса дассаннам̣ куппаннам̣ на̄ма аттхи. аччантамева чатӯхи йогехи кхемо етасса аттхӣти аччантайогаккхемӣ. маггабрахмачарийасса вуситатта̄ тасса ча апариха̄йанасабха̄ватта̄ аччантам̣ брахмача̄рӣти аччантабрахмача̄рӣ. тена̄ха ‘‘ниччабрахмача̄рӣти аттхо’’ти. парийоса̄нанти маггабрахмачарийапарийапарийоса̄нам̣ ват̣т̣адуккхапарийоса̄нан̃ча.
пан̃чаккхандха̄ти пан̃чупа̄да̄наккхандха̄. сакка̄йасаббан̃хи сандха̄йа идха ‘‘саббе дхамма̄’’ти вуттам̣ випассана̄висайасса адхиппетатта̄. тасма̄ а̄йатанадха̄туйопи таггатика̄ ева дат̣т̣хабба̄. тена̄ха бхагава̄ ‘‘на̄лам̣ абхинивеса̄йа̄’’ти. на йутта̄ абхинивеса̄йа ‘‘етам̣ мама, есо ме атта̄’’ти аджджхоса̄на̄йа. ‘‘аламева ниббиндитум̣ алам̣ вираджджиту’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.272; сам̣. ни. 2.124, 128, 134, 143) вийа алам̣-саддо йуттаттхопи хотӣти а̄ха ‘‘на йутта̄’’ти. сампаджджантӣти бхаванти. йадипи ‘‘татийа̄ чатуттхӣ’’ти идам̣ висуддхидвайам̣ абхин̃н̃а̄пан̃н̃а̄, тасса пана сапаччайана̄марӯпадассанабха̄вато сати ча паччайапариггахе сапаччайатта̄ аниччанти, на̄марӯпасса аниччата̄йа дуккхам̣, дуккхан̃ча анатта̄ти аттхато лаккхан̣аттайам̣ супа̄кат̣амева хотӣти а̄ха ‘‘аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄ти н̃а̄тапарин̃н̃а̄йа абхиджа̄на̄тӣ’’ти. татхева тӣран̣апарин̃н̃а̄йа̄ти имина̄ аничча̄дибха̄вена на̄лам̣ абхинивеса̄йа̄ти на̄марӯпасса упасам̣харати, на абхин̃н̃а̄пан̃н̃а̄нам̣ самбха̄радхамма̄нам̣. пурима̄йа хи аттхато а̄паннам̣ лаккхан̣аттайам̣ ган̣ха̄ти салаккхан̣асаллаккхан̣апаратта̄ тасса̄. дутийа̄йа сарӯпато тасса̄ лаккхан̣аттайа̄ропанавасена саммасанабха̄вато. екачиттаккхан̣иката̄йа абхинипа̄таматтата̄йа ча аппаматтакампи. рӯпапариггахасса ол̣а̄рикабха̄вато арӯпапариггахам̣ дассети. дассенто ча ведана̄йа а̄саннабха̄вато, висесато сукхаса̄ра̄гита̄йа, бхавасса̄дагадхитама̄насата̄йа ча тхерасса ведана̄васена ниббаттетва̄ дассети.
кхайавира̄готи кхайасан̇кха̄то вира̄го сан̇кха̄ра̄нам̣ палуджджана̄. йам̣ а̄гамма саббасо сан̇кха̄рехи вираджджана̄ хоти, там̣ нибба̄нам̣ аччантавира̄го. ниродха̄нупассимхипӣти ниродха̄нупассипадепи. есева найоти атидиситва̄ там̣ екадесена виваранто ‘‘ниродхопи хи…пе… дувидхойева̄’’ти а̄ха. кхандха̄нам̣ париччаджанам̣ таппат̣ибаддхакилесаппаха̄навасена̄ти йена̄ка̄рена випассана̄ килесе паджахати, тена̄ка̄рена там̣нимиттаккхандхе ча паджахатӣти ваттаббатам̣ арахатӣти а̄ха ‘‘са̄ хи…пе… воссаджджатӣ’’ти. а̄рамман̣атоти киччаса̄дханавасена а̄рамман̣акаран̣ато. еван̃хи маггато ан̃н̃есам̣ нибба̄на̄рамман̣а̄нам̣ паккханданавоссагга̄бха̄во сиддхова хоти. париччаджанена паккханданена ча̄ти двӣхипи ва̄ ка̄ран̣ехи. соти магго. саббесам̣ кхандха̄нам̣ воссаджджанам̣ таппат̣ибаддхасам̣килесаппаха̄нена дат̣т̣хаббам̣. йасма̄ ва̄ випассана̄читтам̣ паккхандатӣти маггасампайуттачиттам̣ сандха̄йа̄ха. магго ча самуччхедавасена килесе кхандхе ча париччаджати, тасма̄ йатха̄ккамам̣ випассана̄магга̄нан̃ча васена паккханданапаричча̄гавоссагга̄пи ведитабба̄. тадубхайасаман̇гӣти випассана̄саман̇гӣ маггасаман̇гӣ ча. ‘‘аничча̄нупассана̄йа ниччасан̃н̃ам̣ паджахатӣ’’тиа̄дивачанато (пат̣и. ма. 1.52) хи йатха̄ випассана̄йа килеса̄нам̣ паричча̄гаппат̣иниссагго лаббхати, евам̣ а̄йатим̣ техи килесехи уппа̄детаббаккхандха̄нампи паричча̄гапат̣иниссагго ваттаббо. паккханданапат̣иниссагго пана магге лаббхама̄на̄йа екантака̄ран̣абхӯта̄йа вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄йа васена ведитаббо. магге пана тадубхайампи н̃а̄йа̄гатамева ниппарийа̄йатова лаббхама̄натта̄. тена̄ха ‘‘тадубхайасаман̇гӣпуггало’’тиа̄ди. пуччхантасса аджджха̄сайавасена ‘‘на кин̃чи локе упа̄дийатӣ’’ти еттха ка̄мупа̄да̄навасена упа̄дийанам̣ пат̣иккхипатӣти а̄ха ‘‘тан̣ха̄васена на упа̄дийатӣ’’ти. тан̣ха̄васена ва̄ асати упа̄дийане дит̣т̣хивасена упа̄дийанам̣ анавака̄самева̄ти ‘‘тан̣ха̄васена’’иччева вуттам̣. на пара̄масатӣти на̄дийати. дит̣т̣хипара̄ма̄савасена ва̄ ‘‘ничча’’нтиа̄дина̄ на пара̄масати. сам̣кхиттенева катхесӣти тасса аджджха̄сайавасена папан̃чам̣ акатва̄ катхеси.
пачала̄йама̄насуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. меттасуттаван̣н̣ана̄
62. наваме ма̄, бхиккхаве, пун̃н̃а̄нанти (итиву. ат̣т̣ха. 62) еттха ма̄ти пат̣иседхе нипа̄то. пун̃н̃а-саддо ‘‘кусала̄нам̣, бхиккхаве, дхамма̄нам̣ сама̄да̄нахету евамидам̣ пун̃н̃ам̣ павад̣д̣хатӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.80) пун̃н̃апхале а̄гато. ‘‘авиджджа̄гатойам̣, бхиккхаве, пурисапуггало пун̃н̃ан̃че сан̇кха̄рам̣ абхисан̇кхаротӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 2.51) ка̄марӯпа̄вачарасучаритесу. ‘‘пун̃н̃ӯпагам̣ хоти вин̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 2.51) сугативисесабхӯте упапаттибхаве. ‘‘тӣн̣има̄ни, бхиккхаве, пун̃н̃акирийаваттхӯни да̄намайам̣ пун̃н̃акирийаваттху, сӣламайам̣ пун̃н̃акирийаваттху, бха̄вана̄майам̣ пун̃н̃акирийаваттхӯ’’тиа̄дӣсу (итиву. 60; дӣ. ни. 3.305; а. ни. 8.36) кусалачетана̄йам̣. идха пана тебхӯмакакусаладхамме ведитаббо. бха̄йиттха̄ти еттха дувидхам̣ бхайам̣ н̃а̄н̣абхайам̣, са̄раджджабхайанти. таттха ‘‘йепи те, бхиккхаве, дева̄ дӣгха̄йука̄ ван̣н̣аванто сукхабахула̄ уччесу вима̄несу чират̣т̣хитика̄, тепи татха̄гатасса дхаммадесанам̣ сутва̄ йебхуййена бхайам̣ сам̣вегам̣ санта̄сам̣ а̄паджджантӣ’’ти (а. ни. 4.33) а̄гатам̣ н̃а̄н̣абхайам̣. ‘‘ахудева бхайам̣, аху чхамбхитаттам̣, аху ломахам̣со’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.318) а̄гатам̣ са̄раджджабхайам̣. идха̄пи са̄раджджабхайамева. айан̃хеттха аттхо – бхиккхаве, дӣгхараттам̣ ка̄йавачӣсам̣йамо ваттаппат̣иваттапӯран̣ам̣ ека̄санам̣ екасеййам̣ индрийадамо дхутадхаммехи читтасса ниггахо сатисампаджан̃н̃ам̣ каммат̣т̣ха̄на̄нуйогавасена вӣрийа̄рамбхоти евама̄дӣни йа̄ни бхиккхуна̄ нирантарам̣ паваттетабба̄ни пун̃н̃а̄ни, техи ма̄ бха̄йиттха, ма̄ бхайам̣ санта̄сам̣ а̄паджджиттха. екаччасса дит̣т̣хадхаммасукхасса упародхабхайена сампара̄йиканибба̄насукхада̄йакехи пун̃н̃ехи ма̄ бха̄йиттха̄ти. ниссакке идам̣ са̄мивачанам̣.
ида̄ни тато абха̄йитаббабха̄ве ка̄ран̣ам̣ дассенто ‘‘сукхассета’’нтиа̄дима̄ха. таттха сукха-саддо ‘‘сукхо буддха̄намуппа̄до, сукха̄ вира̄гата̄ локе’’тиа̄дӣсу (дха. па. 194) сукхамӯле а̄гато. ‘‘йасма̄ ча кхо, маха̄ли, рӯпам̣ сукхам̣ сукха̄нупатитам̣ сукха̄вакканта’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.60) сукха̄рамман̣е. ‘‘йа̄ван̃чидам̣, бхиккхаве, на сукарам̣ аккха̄нена па̄пун̣итум̣ йа̄ва сукха̄ сагга̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.255) сукхапаччайат̣т̣ха̄не. ‘‘сукхо пун̃н̃асса уччайо’’тиа̄дӣсу (дха. па. 118) сукхахетумхи. ‘‘дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄ра̄ ете дхамма̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.82) абйа̄падждже. ‘‘нибба̄нам̣ парамам̣ сукха’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 2.215; дха. па. 203, 204) нибба̄не. ‘‘сукхасса ча паха̄на̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.232; ма. ни. 1.271; сам̣. ни. 2.152) сукхаведана̄йам̣. ‘‘адуккхамасукхам̣ сантам̣, сукхамиччева бха̄сита’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 4.253; итиву. 53) упеккха̄ведана̄йам̣. ‘‘двепи майа̄, а̄нанда, ведана̄ вутта̄ парийа̄йена сукха̄ ведана̄ дуккха̄ ведана̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.89) ит̣т̣хасукхесу. ‘‘сукхо випа̄ко пун̃н̃а̄на’’нтиа̄дӣсу (пет̣ако. 23) ит̣т̣хавипа̄ке. идха̄пи ит̣т̣хавипа̄ке ева дат̣т̣хаббо. ит̣т̣хасса̄тиа̄дӣсу иччхитаббато чева анит̣т̣хаппат̣ипаккхато ча ит̣т̣хасса. каманӣйато манасмин̃ча каманато пависанато кантасса. пийа̄йитаббато сантаппанато ча пийасса. мананӣйато манасса вад̣д̣ханато ча мана̄пасса̄ти аттхо ведитаббо. йадидам̣ пун̃н̃а̄нӣти пун̃н̃а̄нӣти йадидам̣ вачанам̣, етам̣ сукхасса ит̣т̣хасса випа̄касса адхивачанам̣ на̄мам̣. сукхассетам̣ йадидам̣ пун̃н̃а̄нӣти пхалена ка̄ран̣асса абхедопача̄рам̣ вадати. тена катӯпачита̄нам̣ пун̃н̃а̄нам̣ авассам̣бха̄випхалам̣ сутва̄ аппаматтена саккаччам̣ пун̃н̃а̄ни каттабба̄нӣти пун̃н̃акирийа̄йам̣ нийоджети, а̄даран̃ча несам̣ таттха уппа̄дети.
ида̄ни аттана̄ сунеттака̄ле катена пун̃н̃акаммена дӣгхараттам̣ паччанубхӯтам̣ бхавантараппат̣иччханнам̣ ул̣а̄ратарам̣ пун̃н̃авипа̄кам̣ уда̄харитва̄ таматтхам̣ па̄кат̣атарам̣ каронто ‘‘абхиджа̄на̄ми кхо пана̄ха’’нтиа̄дима̄ха. таттха абхиджа̄на̄мӣти абхивисит̣т̣хена н̃а̄н̣ена джа̄на̄ми, паччаккхато буджджха̄ми. дӣгхараттанти чирака̄лам̣. пун̃н̃а̄нанти да̄на̄дӣнам̣ кусаладхамма̄нам̣. сатта васса̄нӣти сатта сам̣ваччхара̄ни. меттачиттанти миджджатӣти метта̄, синийхатӣти аттхо. митте бхава̄, миттасса ва̄ еса̄ паваттӣтипи метта̄. лаккхан̣а̄дито пана хита̄ка̄раппаваттилаккхан̣а̄, хитӯпасам̣ха̄рараса̄, а̄гха̄тавинайапаччупат̣т̣ха̄на̄, сатта̄нам̣ мана̄пабха̄вадассанападат̣т̣ха̄на̄. бйа̄па̄дӯпасамо етисса̄ сампатти, синехасамбхаво випатти. меттачиттам̣ бха̄ветва̄ти метта̄сахагатам̣ читтам̣, читтасӣсена сама̄дхи вуттоти метта̄сама̄дхим̣ мета̄брахмавиха̄рам̣ уппа̄детва̄ чева вад̣д̣хетва̄ ча.
сатта сам̣ват̣т̣авиват̣т̣акаппети сатта маха̄каппе. сам̣ват̣т̣авиват̣т̣аггахан̣енева хи сам̣ват̣т̣ат̣т̣ха̄йививат̣т̣ат̣т̣ха̄йинопи гахита̄. имам̣ локанти ка̄малокам̣. сам̣ват̣т̣ама̄не суданти сам̣ват̣т̣ама̄не, суданти нипа̄таматтам̣, випаджджама̄нети аттхо. ‘‘варасам̣ваттат̣т̣ха̄не суда’’нтипи пат̣ханти. каппети ка̄ле. каппасӣсена хи ка̄ло вутто, ка̄ле кхӣйама̄не саббопи кхӣйатева. йатха̄ха – ‘‘ка̄ло гхасати бхӯта̄ни, сабба̄нева сахаттана̄’’ти (джа̄. 1.2.190). ‘‘а̄бхассарӯпаго хомӣ’’ти вуттатта̄ теджосам̣ват̣т̣авасенеттха каппавут̣т̣ха̄нам̣ ведитаббам̣. а̄бхассарӯпаготи таттха пат̣исандхиггахан̣авасена а̄бхассарабрахмалокам̣ упагаччха̄мӣти а̄бхассарӯпаго хоми. виват̣т̣ама̄нети сан̣т̣хахама̄нети аттхо. сун̃н̃ам̣ брахмавима̄нам̣ упападжджа̄мӣти кассачи саттасса таттха ниббаттасса абха̄вато сун̃н̃ам̣ йам̣ пат̣хамаджджха̄набхӯмисан̇кха̄там̣ брахмавима̄нам̣ а̄дито ниббаттати, там̣ пат̣исандхиггахан̣авасена упападжджа̄ми упеми.
брахма̄ти ка̄ма̄вачарасаттехи висит̣т̣хат̣т̣хена татха̄ татха̄ брӯхитагун̣ата̄йа брахмавиха̄рато ниббаттанат̣т̣хена ча брахма̄. брахмапа̄рисаджджабрахмапурохитехи маханто брахма̄ти маха̄брахма̄, тато ева те абхибхавитва̄ т̣хитатта̄ абхибхӯ. техи на кеначипи гун̣ена абхибхӯтоти анабхибхӯто. ан̃н̃адаттхӯти екам̣савачане нипа̄то. дассанато дасо, атӣта̄на̄гатапаччуппанна̄нам̣ дассанасаматтхо абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣ена пасситаббам̣ пасса̄мӣти аттхо. сесабрахма̄нам̣ иддхипа̄дабха̄вана̄балена аттано читтан̃ча мама васе ваттемӣти васаваттӣ хомӣти йоджетаббам̣. тада̄ кира бодхисатто ат̣т̣хасама̄паттила̄бхӣпи сама̄но татха̄ саттахитам̣ аттано па̄рамипӯран̣ан̃ча олокенто та̄су ева двӣсу джха̄набхӯмӣсу никанти уппа̄детва̄ метта̄брахмавиха̄равасена апара̄парам̣ сам̣сари. тена вуттам̣ ‘‘сатта васса̄ни…пе… васаваттӣ’’ти.
евам̣ бхагава̄ рӯпа̄вачарапун̃н̃асса випа̄камахантатам̣ пака̄сетва̄ ида̄ни ка̄ма̄вачарапун̃н̃ассапи випа̄кам̣ дассенто ‘‘чхаттим̣саккхатту’’нтиа̄дима̄ха. таттха сакко ахосинти чхаттим̣саккхаттум̣ чхаттим̣сава̄ре ан̃н̃аттха анупападжджитва̄ нирантарам̣ сакко дева̄наминдо та̄ватим̣садевара̄джа̄ ахосим̣. ра̄джа̄ ахосинтиа̄дӣсу чатӯхи аччхарийадхаммехи чатӯхи сан̇гахаваттхӯхи ча локам̣ ран̃джетӣти ра̄джа̄. чаккаратанам̣ ваттети, чатӯхи сампаттичаккехи ваттати, техи ча парам̣ ваттети, парахита̄йа ча ирийа̄патхачакка̄нам̣ ватто етасмим̣ аттхӣти чаккаваттӣ. ‘‘ра̄джа̄’’ти четтха са̄ман̃н̃ам̣, ‘‘чаккаваттӣ’’ти висесам̣. дхаммена чаратӣти дхаммико, н̃а̄йена самена ваттатӣти аттхо. дхамменева раджджам̣ лабхитва̄ ра̄джа̄ джа̄тоти дхаммара̄джа̄, дасавидхе кусаладхамме агарахите ча ра̄джадхамме нийуттоти дхаммико. тена ча дхаммена сакалам̣ локам̣ ран̃джетӣти дхаммара̄джа̄. парахитадхаммакаран̣ена ва̄ дхаммико, аттахитадхаммакаран̣ена дхаммара̄джа̄. йасма̄ чаккаваттӣ дхаммена н̃а̄йена раджджам̣ адхигаччхати, на адхаммена, тасма̄ вуттам̣ ‘‘дхаммена ладдхараджджатта̄ дхаммара̄джа̄’’ти.
чатӯсу диса̄су самуддапарийоса̄ната̄йа ча̄туранта̄ на̄ма таттха таттха дӣпе маха̄патхавӣти а̄ха ‘‘пураттхима…пе… иссаро’’ти. виджита̄вӣти виджетаббасса виджитава̄, ка̄макодха̄дикасса аббхантарасса пат̣ира̄джабхӯтасса ба̄хирасса ча ариган̣асса виджайӣ виджинитва̄ т̣хитоти аттхо. ка̄мам̣ чаккаваттино кеначи йуддхам̣ на̄ма наттхи, йуддхена пана са̄дхетаббасса виджайасса сиддхийа̄ ‘‘виджитасан̇га̄мо’’ти вуттам̣. джанападо ва̄ чатуббидхааччхарийадхаммена саманна̄гато асмим̣ ра̄джини тха̄варийам̣ кеначи асам̣ха̄рийам̣ дал̣хабхаттибха̄вам̣ патто, джанападе ва̄ аттано дхаммика̄йа пат̣ипаттийа̄ тха̄варийам̣ тхирабха̄вам̣ паттоти джанападаттха̄варийаппатто. чан̣д̣асса хи ран̃н̃о балидан̣д̣а̄дӣхи локам̣ пӣл̣айато манусса̄ маджджхимаджанападам̣ чхад̣д̣етва̄ паббатасамуддатӣракандара̄дӣни нисса̄йа паччанте ва̄сам̣ каппенти. атимудукасса ран̃н̃о чорехи са̄хасикадханавилопапӣл̣ита̄ манусса̄ паччантам̣ паха̄йа джанападамаджджхе ва̄сам̣ каппенти. ити еварӯпе ра̄джини джанападо тхирабха̄вам̣ на па̄пун̣а̄ти.
саттаратанасаманна̄гатоти чаккаратана̄дӣхи саттахи ратанехи самупето. тесу хи ра̄джа̄ чаккаваттӣ чаккаратанена аджитам̣ джина̄ти, хаттхиассаратанехи виджите сукхенева анувичарати, парин̣а̄йакаратанена виджитаманураккхати, авасесехи упабхогасукхаманубхавати. пат̣хамена часса усса̄хасаттийого, паччхимена мантасаттийого, хаттхиассагахапатиратанехи пабхусаттийого супарипун̣н̣о хоти. иттхиман̣иратанехи упабхогасукхаманубхавати, сесехи иссарийасукхам̣. висесато часса пурима̄ни тӣн̣и адосакусаламӯладжанитакамма̄нубха̄вена сампаджджанти, маджджхима̄ни алобхакусаламӯладжанитакамма̄нубха̄вена, паччхимамекам̣ амохакусаламӯладжанитакамма̄нубха̄вена̄ти.
сӯра̄ти саттиванто, ниббхайа̄ти аттхоти а̄ха ‘‘абхӣруно’’ти. ан̇ганти ка̄ран̣ам̣. йена ка̄ран̣ена ‘‘вӣра̄’’ти вуччеййум̣, там̣ вӣран̇гам̣. тена̄ха ‘‘вӣрийассетам̣ на̄ма’’нти. йа̄ва чаккава̄л̣апаббата̄ чаккасса ваттанато ‘‘чаккава̄л̣апаббатам̣ сӣмам̣ катва̄ т̣хитасамуддапарийанта’’нти вуттам̣. адан̣д̣ена̄ти имина̄ дханадан̣д̣асса сарӣрадан̣д̣асса ча акаран̣ам̣ вуттам̣. асаттхена̄ти имина̄ пана сена̄йа йуджджханасса̄ти тадубхайам̣ дассетум̣ ‘‘на дан̣д̣ена̄’’тиа̄ди вуттам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – йе ката̄пара̄дхе сатте сатампи сахассампи ган̣ханти, те дханадан̣д̣ена раджджам̣ ка̄ренти. йе чхеджджабхеджджам̣ ануса̄санти, те саттхадан̣д̣ена. ахам̣ пана дувидхампи дан̣д̣ам̣ паха̄йа адан̣д̣ена аджджха̄васим̣. йе екатодха̄ра̄дина̄ саттхена парам̣ вихет̣хенти, те саттхена раджджам̣ ка̄ренти на̄ма. ахам̣ пана саттхена кхуддакамаккхика̄йа пиванаматтампи лохитам̣ кассачи ануппа̄детва̄ дхамменева ‘‘ехи кхо, маха̄ра̄джа̄’’ти евам̣ пат̣ира̄джӯхи сампат̣иччхита̄гамано вуттаппака̄рам̣ патхавим̣ абхиджинитва̄ аджджха̄васим̣, абхивиджинитва̄ са̄мӣ хутва̄ васинти.
ити бхагава̄ атта̄нам̣ ка̄йасаккхим̣ катва̄ пун̃н̃а̄нам̣ випа̄камахантатам̣ пака̄сетва̄ ида̄ни тамеваттхам̣ га̄тха̄бандханена дассенто ‘‘пасса, пун̃н̃а̄нам̣ випа̄ка’’нтиа̄дима̄ха. сукхесиноти а̄лапанавачанаметам̣, тена сукхапарийесаке сатте а̄мантети. па̄л̣ийам̣ пана ‘‘пассатха̄’’ти ваттаббе ‘‘пасса̄’’ти вачанабйаттайо катоти дат̣т̣хаббо. манусса̄нам̣ уре саттхам̣ т̣хапетва̄ иччхитадханахаран̣а̄дина̄ ва̄ са̄хасака̄рита̄йа са̄хасика̄, тесам̣ каммам̣ са̄хасикакаммам̣. патхавийа̄ иссаро патхабйоти а̄ха ‘‘путхависа̄мико’’ти.
меттасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. бхарийа̄суттаван̣н̣ана̄
63. дасаме учча̄садда̄ маха̄садда̄ уддхам̣ уггататта̄ уччам̣ паттхат̣атта̄ махантам̣ авиниббхогам̣ винибхун̃джитва̄ гахетум̣ асаккун̣еййам̣ саддам̣ каронта̄ ваданти. вачӣгхосопи хи бахӯхи екаджджхам̣ паваттито аттхато ча саддато ча дуравабодхо кевалам̣ маха̄ниггхосо ева хутва̄ сотапатхама̄гаччхати. маччхавилопети маччхе вилумпитва̄ вийа гахан̣е, маччха̄нам̣ ва̄ вилумпане. кеват̣т̣а̄нан̃хи маччхапаччхит̣т̣хапитат̣т̣ха̄не маха̄джано саннипатитва̄ ‘‘идха ан̃н̃ам̣ екам̣ маччхам̣ дехи, екам̣ маччхапха̄лам̣ дехи, етасса те маха̄ динно, майхам̣ кхуддако’’ти евам̣ учча̄саддамаха̄саддам̣ каронти. там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣ ‘‘кеват̣т̣а̄нам̣ маччхапаччхим̣ ота̄ретва̄ т̣хитат̣т̣ха̄не’’ти. маччхаггахан̣аттхам̣ джа̄ле паккхиттепи тасмим̣ т̣ха̄не кеват̣т̣а̄ чева ан̃н̃е ча ‘‘павит̣т̣хо на павит̣т̣хо, гахито на гахито’’ти маха̄саддам̣ каронти. там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣ ‘‘джа̄ле ва̄…пе… маха̄саддо хотӣ’’ти. каттаббаваттанти па̄дапарикамма̄дикаттаббакиччам̣. кхара̄ти читтена ва̄ча̄йа ча каккхал̣а̄. сесаметтха утта̄намева.
бхарийа̄суттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
11. кодханасуттаван̣н̣ана̄
64. ека̄дасаме сапаттакаран̣а̄ти ва̄ сапаттехи ка̄табба̄. кодхананти куджджханасӣлам̣. кодханойанти куджджхано айам̣. айанти ча нипа̄таматтам̣. кодхапаретоти кодхена анугато, пара̄бхибхӯто ва̄. дуббан̣н̣ова хотӣти пакатийа̄ ван̣н̣ава̄пи алан̇катаппат̣ийаттопи мукхавика̄ра̄дивасена вирӯпо ева хоти. етарахи а̄йатин̃ча̄ти кодха̄бхибхӯтасса екантамидам̣ пхаланти дӣпетум̣ ‘‘дуббан̣н̣ова̄’’ти авадха̄ран̣ам̣ катва̄ пуна ‘‘кодха̄бхибхӯто’’ти вуттам̣.
айасабха̄ванти акиттимабха̄вам̣. аттано паресан̃ча анаттхам̣ джанетӣти анаттхаджанано. антаратоти аббхантарато, читтато ва̄. там̣ джано на̄вабуджджхатӣти кодхасан̇кха̄там̣ антарато аббхантаре аттано читтейева джа̄там̣ анаттхаджананачиттаппакопана̄дибхайам̣ бхайахетум̣ айам̣ ба̄ламаха̄джано на джа̄на̄ти. йанти йаттха. бхумматтхе хи етам̣ паччаттавачанам̣. йасмим̣ ка̄ле кодхо сахате нарам̣, андхатамам̣ тада̄ хотӣти самбандхо. йанти ва̄ ка̄ран̣авачанам̣, йасма̄ кодхо уппаджджама̄но нарам̣ сахате абхибхавати, тасма̄ андхатамам̣ тада̄ хоти, йада̄ куддхоти аттхо йам̣-там̣-садда̄нам̣ екантасамбандхабха̄вато. атха ва̄ йанти кирийа̄пара̄масанам̣. сахатети йадетам̣ кодхасса саханам̣ абхибхаванам̣, етам̣ андхатамам̣ бхавананти аттхо. атха ва̄ йам̣ нарам̣ кодхо сахате абхибхавати, тасса андхатамам̣ тада̄ хоти. тато ча куддхо аттхам̣ на джа̄на̄ти, куддхо дхаммам̣ на пассатӣти.
бхӯнам̣ вуччати вуддхи, тасса хананам̣ гха̄то етесанти бхӯнахачча̄ни. тена̄ха ‘‘хатавуддхӣнӣ’’ти. дама-саддена вуттамеваттхам̣ вибха̄ветум̣ пан̃н̃а̄вӣрийена дит̣т̣хийа̄ти вуттанти дассенто ‘‘катарена дамена̄’’тиа̄дима̄ха. анекаттхо хи дама-саддо. ‘‘саччена данто дамаса̄ упето, ведантагӯ вуситабрахмачарийо’’ти (сам̣. ни. 1.195; су. ни. 467) еттха хи индрийасам̣варо дамоти вутто ‘‘маначчхат̣т̣ха̄ни индрийа̄ни даметӣ’’ти катва̄. ‘‘йади сачча̄ дама̄ ча̄га̄, кхантйа̄ бхиййодха виджджатӣ’’ти (сам̣. ни. 1.246; су. ни. 191) еттха пан̃н̃а̄ дамо ‘‘сам̣килесам̣ дамети паджахатӣ’’ти катва̄. ‘‘да̄нена дамена сам̣йамена саччаваджджена аттхи пун̃н̃ам̣, аттхи пун̃н̃асса а̄гамо’’ти (сам̣. ни. 4.365) еттха упосатхакаммам̣ дамо ‘‘упавасанавасена ка̄йакамма̄дӣни даметӣ’’ти катва̄. ‘‘саккхиссаси кхо твам̣, пун̣н̣а, имина̄ дамӯпасамена саманна̄гато суна̄парантасмим̣ джанападантаре вихариту’’нти (ма. ни. 3.396; сам̣. ни. 4.88) еттха адхива̄санаккханти дамо ‘‘кодхӯпана̄хамаккха̄дике дамети винодетӣ’’ти катва̄. ‘‘на ма̄нака̄масса дамо идхаттхи, на монаматтхи асама̄хитасса̄’’ти (сам̣. ни. 1.9) еттха абхисамбоджджхан̇га̄дико сама̄дхипаккхико дхаммо дамо ‘‘даммати читтам̣ етена̄’’ти катва̄. идха̄пи ‘‘там̣ дамена самуччхинде, пан̃н̃а̄вӣрийена дит̣т̣хийа̄’’ти вачанато дама-саддена пан̃н̃а̄вӣрийадит̣т̣хийо вутта̄.
кодханасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
абйа̄катаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.