.намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса.

ан̇гуттараника̄йе

саттаканипа̄та-т̣ӣка̄

1. пат̣хамапан̣н̣а̄сакам̣

1. дханаваггаван̣н̣ана̄

1-10. саттаканипа̄тасса пат̣хамо вагго утта̄наттхо.

2. анусайавагго

4.пуггаласуттаван̣н̣ана̄

14. дутийасса чатуттхе убхато убхайатха̄, убхато убхохи бха̄гехи вимуттоти убхатобха̄гавимутто екадесасарӯпекасесанайена. двӣхи бха̄гехӣти каран̣е ниссакке четам̣ бахувачанам̣. а̄вуттиа̄дивасена айам̣ нийамо ведитабботи а̄ха ‘‘арӯпасама̄паттийа̄’’тиа̄ди. етена ‘‘сама̄паттийа̄ виккхамбханавимоккхена, маггена самуччхедавимоккхена вимуттатта̄ убхатобха̄гавимутто’’ти евам̣ паватто типит̣акачӯл̣ана̄гаттхерава̄до, ‘‘на̄мака̄йато рӯпака̄йато ча вимуттатта̄ убхатобха̄гавимутто’’ти евам̣ паватто типит̣акамаха̄раккхитаттхерава̄до, ‘‘сама̄паттийа̄ виккхамбханавимоккхена екава̄рам̣, маггена самуччхедавимоккхена екава̄рам̣ вимуттатта̄ убхатобха̄гавимутто’’ти евам̣ паватто типит̣акачӯл̣а̄бхайаттхерава̄до ча̄ти имесам̣ тин̣н̣ампи тхерава̄да̄нам̣ екаджджхам̣ сан̇гахо катоти дат̣т̣хаббам̣. еттха ча пат̣хамава̄де двӣхи бха̄гехи вимутто убхатобха̄гавимутто вутто, дутийава̄де убхато бха̄гато вимуттоти убхатобха̄гавимутто, татийава̄де двӣхи бха̄гехи две ва̄ре вимуттоти айаметесам̣ висесоти. вимуттоти килесехи вимутто, килесавиккхамбханасамуччхеданехи ва̄ ка̄йато вимуттохи аттхо.

соти убхатобха̄гавимутто. ка̄ман̃четтха рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄нампи арӯпа̄вачараджджха̄нам̣ вийа дуван̇гикам̣ а̄нен̃джаппаттанти вуччати. там̣ пана падат̣т̣ха̄нам̣ катва̄ арахаттам̣ патто убхатобха̄гавимутто на̄ма на хоти рӯпака̄йато авимуттатта̄. тан̃хи килесака̄йатова вимуттам̣, на рӯпака̄йато, тасма̄ тато вут̣т̣ха̄йа арахаттам̣ патто убхатобха̄гавимутто на хотӣти а̄ха ‘‘чатуннам̣ арӯпа…пе… пан̃чавидхо хотӣ’’ти. арӯпасама̄паттӣнанти ниддха̄ран̣е са̄мивачанам̣. арахаттам̣ паттаана̄га̄миноти бхӯтапуббагатийа̄ вуттам̣. на хи арахаттам̣ патто ана̄га̄мӣ на̄ма хоти. ‘‘рӯпӣ рӯпа̄ни пассатӣ’’тиа̄дике ниродхасама̄паттианте ат̣т̣ха вимоккхе ватва̄ –

‘‘йато ча кхо, а̄нанда, бхиккху име ат̣т̣ха вимоккхе ка̄йена пхуситва̄ вихарати, пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонти. айам̣ вуччати, а̄нанда, бхиккху убхатобха̄гавимутто’’ти –

йадипи маха̄нида̄не (дӣ. ни. 2.130) вуттам̣, там̣ пана убхатобха̄гавимуттасет̣т̣хавасена вуттанти, идха пана саббаубхатобха̄гавимутте сан̇гахан̣аттхам̣ ‘‘пан̃чавидхо хотӣ’’ти ватва̄ ‘‘па̄л̣и панеттха…пе… ат̣т̣хавимоккхала̄бхино васена а̄гата̄’’ти а̄ха. маджджхиманика̄йе пана кӣт̣а̄гирисутте (ма. ни. 2.182) –

‘‘катамо ча, бхиккхаве, пуггало убхатобха̄гавимутто? идха, бхиккхаве, екаччо пуггало йе те санта̄ вимоккха̄ атиккамма рӯпе а̄руппа̄, те ка̄йена пхуситва̄ вихарати, пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонти. айам̣ вуччати, бхиккхаве, пуггало убхатобха̄гавимутто’’ти –

арӯпасама̄паттивасена чатта̄ро убхатобха̄гавимутта̄, сет̣т̣хо ча вутто вутталаккхан̣ӯпапаттито. йатха̄вуттесу хи пан̃часу пурима̄ чатта̄ро сама̄паттисӣсам̣ ниродхам̣ на сама̄паджджантӣти парийа̄йена убхатобха̄гавимутта̄ на̄ма. ат̣т̣хасама̄паттила̄бхӣ ана̄га̄мӣ там̣ сама̄паджджитва̄ тато вут̣т̣ха̄йа випассанам̣ вад̣д̣хетва̄ арахаттам̣ паттоти ниппарийа̄йена убхатобха̄гавимуттасет̣т̣хо на̄ма.

катамо ча пуггалотиа̄ди пуггалапан̃н̃аттипа̄л̣и. таттха катамоти пуччха̄вачанам̣. пуггалоти аса̄дха̄ран̣ато пуччхитаббавачанам̣. идха̄ти идхасмим̣ са̄сане. екаччоти еко. ат̣т̣ха вимоккхе ка̄йена пхуситва̄ вихаратӣти ат̣т̣ха сама̄паттийо сама̄паджджитва̄ на̄мака̄йато пат̣илабхитва̄ вихарати. пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонтӣти випассана̄пан̃н̃а̄йа сан̇кха̄рагатам̣, маггапан̃н̃а̄йа чатта̄ри сачча̄ни пасситва̄ чатта̄ропи а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонти. дисва̄ти дассанахету. на хи а̄саве пан̃н̃а̄йа пассанти, дассанака̄ран̣а̄ пана париккхӣн̣а̄ дисва̄ париккхӣн̣а̄ти вутта̄ дассана̄йаттапариккхайатта̄. еван̃хи дассанам̣ а̄сава̄нам̣ кхайасса пуримакирийа̄бха̄вена вуттам̣.

пан̃н̃а̄вимуттоти висесато пан̃н̃а̄йа ева вимутто, на тасса адхит̣т̣ха̄набхӯтена ат̣т̣хавимоккхасан̇кха̄тена са̄тисайена сама̄дхина̄ти пан̃н̃а̄вимутто. йо арийо анадхигатаат̣т̣хавимоккхо саббасо а̄савехи вимутто, тассетам̣ адхивачанам̣. адхигатепи хи рӯпаджджха̄навимоккхе на со са̄тисайасама̄дхинисситоти на тасса васена убхатобха̄гавимуттата̄ хотӣти вуттова̄йаматтхо. арӯпаджджха̄несу пана екасмимпи сати убхатобха̄гавимуттойева на̄ма хоти. тена хи ат̣т̣хавимоккхекадесена там̣на̄мада̄насаматтхена ат̣т̣хавимоккхала̄бхӣтвева вуччати. самуда̄йе хи паватто воха̄ро авайавепи диссати йатха̄ там̣ ‘‘саттисайо’’ти анавасесато а̄сава̄нам̣ париккхӣн̣атта̄. ат̣т̣хавимоккхапат̣иккхепавасенева на екадесабхӯтарӯпаджджха̄наппат̣иккхепавасена. еван̃хи арӯпаджджха̄некадеса̄бха̄вепи ат̣т̣хавимоккхапат̣иккхепо на хотӣти сиддхам̣ хоти. арӯпа̄вачараджджха̄несу хи екасмимпи сати убхатобха̄гавимуттойева на̄ма хоти.

пхут̣т̣хантам̣ саччхикатоти пхут̣т̣ха̄нам̣ анто пхут̣т̣ханто, пхут̣т̣ха̄нам̣ арӯпаджджха̄на̄нам̣ анантаро ка̄лоти адхиппа̄йо. аччантасам̣йоге четам̣ упайогавачанам̣. там̣ пхут̣т̣ха̄нантарака̄ламева саччхика̄таббам̣ саччхикато саччхикаран̣ӯпа̄йена̄ти вуттам̣ хоти, бха̄ванапум̣сакам̣ ва̄ етам̣ ‘‘екамантам̣ нисӣдӣ’’тиа̄дӣсу вийа. йо хи арӯпаджджха̄нена рӯпака̄йато на̄мака̄йекадесато ча виккхамбханавимоккхена вимутто, тена ниродхасан̇кха̄то вимоккхо а̄лочито пака̄сито вийа хоти, на пана ка̄йена саччхикато. ниродхам̣ пана а̄рамман̣ам̣ катва̄ екаччесу а̄савесу кхепитесу тена со саччхикато хоти, тасма̄ со саччхика̄таббам̣ ниродхам̣ йатха̄а̄лочитам̣ на̄мака̄йена саччхи каротӣти ‘‘ка̄йасаккхӣ’’ти вуччати, на ту ‘‘вимутто’’ти екачча̄нам̣ а̄сава̄нам̣ апариккхӣн̣атта̄. тена̄ха ‘‘джха̄напхассам̣ пат̣хамам̣ пхусати, паччха̄ ниродхам̣ нибба̄нам̣ саччхикаротӣ’’ти. айам̣ чатуннам̣ арӯпасама̄паттӣнам̣ екекато вут̣т̣ха̄йа сан̇кха̄ре саммаситва̄ ка̄йасаккхибха̄вам̣ патта̄нам̣ чатуннам̣, ниродха̄ вут̣т̣ха̄йа аггамаггаппаттаана̄га̄мино ча васена убхатобха̄гавимутто вийа пан̃чавидхо на̄ма хотӣти вуттам̣ абхидхаммат̣ӣка̄йам̣ (пу. па. мӯлат̣ӣ. 24) ‘‘ка̄йасаккхимхипи есева найо’’ти. екачче а̄сава̄ти хет̣т̣химамаггаваджджха̄ а̄сава̄.

дит̣т̣хантам̣ паттоти дассанасан̇кха̄тасса сота̄паттимагган̃а̄н̣асса анантарам̣ паттоти вуттам̣ хоти. ‘‘дит̣т̣хатта̄ патто’’типи па̄т̣хо. етена чатусаччадассанасан̇кха̄та̄йа дит̣т̣хийа̄ ниродхасса паттатам̣ дӣпети. тена̄ха ‘‘дуккха̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄ди. таттха пан̃н̃а̄йа̄ти маггапан̃н̃а̄йа. пат̣хамапхалат̣т̣хато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва аггамаггат̣т̣ха̄ дит̣т̣хиппатто. тена̄ха ‘‘сопи ка̄йасаккхӣ вийа чхаббидхо хотӣ’’ти. йатха̄ пана пан̃н̃а̄вимутто, евам̣ айампи суккхавипассако чатӯхи арӯпаджджха̄нехи вут̣т̣ха̄йа дит̣т̣хиппаттабха̄ваппатта̄ чатта̄ро ча̄ти пан̃чавидхо хотӣти ведитаббо. саддха̄вимуттепи есева найо. идам̣ дуккханти еттакам̣ дуккхам̣, на ито уддхам̣ дуккханти. йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣти т̣хапетва̄ тан̣хам̣ упа̄да̄наккхандхапан̃чакам̣ дуккхасаччанти йа̄тха̄вато паджа̄на̄ти. йасма̄ пана тан̣ха̄ дуккхам̣ джанети ниббаттети, тато там̣ дуккхам̣ самудети, тасма̄ нам̣ ‘‘айам̣ дуккхасамудайо’’ти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти. йасма̄ пана идам̣ дуккхан̃ча самудайо ча нибба̄нам̣ патва̄ нируджджхати, аппаваттим̣ гаччхати, тасма̄ на ‘‘айам̣ дуккханиродхо’’ти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти. арийо пана ат̣т̣хан̇гико магго там̣ дуккханиродхам̣ гаччхати, тена там̣ ‘‘айам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄’’ти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти. етта̄вата̄ на̄на̄ккхан̣е саччававаттха̄нам̣ дасситам̣. ида̄ни там̣ екаккхан̣е дассетум̣ ‘‘татха̄гатаппаведита̄’’тиа̄ди вуттам̣. татха̄гатаппаведита̄ти татха̄гатена бодхиман̣д̣е пат̣ивиддха̄ видита̄ па̄кат̣а̄ ката̄. дхамма̄ти чатусаччадхамма̄. водит̣т̣ха̄ хонтӣти судит̣т̣ха̄. вочарита̄ти сучарита̄, пан̃н̃а̄йа сут̣т̣ху чара̄пита̄ти аттхо. айанти айам̣ еварӯпо пуггало дит̣т̣хиппаттоти.

саддха̄йа вимуттоти саддаханавасена вимутто. етена саббатха̄ авимуттассапи саддха̄маттена вимуттабха̄вам̣ дассети. саддха̄вимуттоти ва̄ саддха̄йа адхимуттоти аттхо. ким̣ пана несам̣ килесаппаха̄не на̄наттам̣ аттхӣти? наттхи. атха касма̄ саддха̄вимутто дит̣т̣хиппаттам̣ на па̄пун̣а̄тӣти? а̄гаманӣйана̄наттена. дит̣т̣хиппатто хи а̄гаманамхи килесе виккхамбхенто аппадуккхена акасирена акиламантова саккоти виккхамбхитум̣, саддха̄вимутто пана дуккхена касирена киламанто саккоти виккхамбхитум̣, тасма̄ саддха̄вимутто дит̣т̣хиппаттам̣ на па̄пун̣а̄ти. тена̄ха ‘‘етасса хӣ’’тиа̄ди. саддахантасса̄ти ‘‘екам̣сато айам̣ пат̣ипада̄ килесаккхайам̣ а̄вахати самма̄самбуддхена бха̄ситатта̄’’ти евам̣ саддахантасса. йасма̄ панасса аничча̄нупассана̄дӣхи ниччасан̃н̃а̄паха̄навасена бха̄вана̄йа пуббена̄парам̣ висесам̣ пассато таттха таттха паччаккхата̄пи аттхи, тасма̄ вуттам̣ ‘‘саддахантасса вийа̄’’ти. сесапададвайам̣ тассева вевачанам̣. еттха ча пуббабха̄гамаггабха̄вана̄ти вачанена а̄гаманӣйана̄наттена дит̣т̣хиппаттасаддха̄вимутта̄нам̣ пан̃н̃а̄на̄наттам̣ хотӣти дасситам̣. абхидхаммат̣т̣хакатха̄йампи (пу. па. ат̣т̣ха. 28) ‘‘несам̣ килесаппаха̄не на̄наттам̣ наттхи, пан̃н̃а̄йа на̄наттам̣ аттхийева̄’’ти ватва̄ ‘‘а̄гаманӣйана̄наттенева саддха̄вимутто дит̣т̣хиппаттам̣ на па̄пун̣а̄тӣти саннит̣т̣ха̄нам̣ ката’’нти вуттам̣.

а̄рамман̣ам̣ йа̄тха̄вато дха̄рети авадха̄ретӣти дхаммо, пан̃н̃а̄. там̣ пан̃н̃а̄сан̇кха̄там̣ дхаммам̣ адхиматтата̄йа пуббан̇гамам̣ хутва̄ паваттам̣ ануссаратӣти дхамма̄нуса̄рӣ. тена̄ха ‘‘дхаммо’’тиа̄ди. пан̃н̃а̄пуббан̇гаманти пан̃н̃а̄падха̄нам̣. ‘‘саддхам̣ ануссарати, саддха̄пуббан̇гамам̣ маггам̣ бха̄ветӣ’’ти имаматтхам̣ есева найоти атидисати. пан̃н̃ам̣ ва̄хетӣти пан̃н̃а̄ва̄хӣ, пан̃н̃ам̣ са̄тисайам̣ паваттетӣти аттхо. тена̄ха ‘‘пан̃н̃а̄пуббан̇гамам̣ арийамаггам̣ бха̄ветӣ’’ти. пан̃н̃а̄ ва̄ пуггалам̣ ва̄хети нибба̄на̄бхимукхам̣ гаметӣти пан̃н̃а̄ва̄хӣ. саддха̄ва̄хӣти еттха̄пи имина̄ найенева аттхо ведитаббо. убхатобха̄гавимутта̄дикатха̄ти убхатобха̄гавимутта̄дӣсу а̄гаманато пат̣т̣ха̄йа ваттаббакатха̄. тасма̄ти висуддхимагге (висуддхи. 2.773, 889) вуттатта̄. тато ева висуддхимаггасам̣ван̣н̣ана̄йам̣ (висуддхи. маха̄т̣ӣ. 2.773) вуттанайенева четтха аттхо ведитаббо.

пуггаласуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. удакӯпама̄суттаван̣н̣ана̄

15. пан̃чаме екантака̄л̣акехӣти наттхикава̄даахетукава̄даакирийава̄дасан̇кха̄техи нийатамиччха̄дит̣т̣хидхаммехи. тена̄ха ‘‘нийатамиччха̄дит̣т̣хим̣ сандха̄йа вутта’’нти. евам̣ пуггалоти имина̄ ка̄ран̣ена екава̄рам̣ нимугго нимуггойева со хоти. етасса хи пуна бхавато вут̣т̣ха̄нам̣ на̄ма наттхӣти ваданти маккхалигоса̄ла̄дайо вийа. хет̣т̣ха̄ хет̣т̣ха̄ наракаггӣнам̣йева а̄ха̄ро. са̄дху саддха̄ кусалесӯти кусаладхаммесу саддха̄ на̄ма са̄ху ладдхака̄ти уммуджджати, со та̄ваттакенева кусалена уммуджджати на̄ма. са̄дху хирӣтиа̄дӣсупи есева найо. чан̇кава̄рети раджака̄нам̣ кха̄рапарисса̄ване, сура̄парисса̄ване ва̄. евам̣ пуггалоти ‘‘евам̣ са̄дху саддха̄’’ти имесам̣ саддха̄дӣнам̣ васена екава̄рам̣ уммуджджитва̄ тесам̣ париха̄нийа̄ пуна нимуджджатийева девадатта̄дайо вийа. девадатто хи ат̣т̣ха сама̄паттийо пан̃ча ча абхин̃н̃а̄йо ниббаттетва̄пи пуна буддха̄нам̣ пат̣ипаккхата̄йа техи гун̣ехи парихӣно рухируппа̄дакаммам̣ сан̇гхабхедакамман̃ча катва̄ ка̄йасса бхеда̄ дутийачиттава̄рена чутичиттаманантара̄ нирайе ниббатто. кока̄лико две аггаса̄ваке упавадитва̄ падуманирайе ниббатто.

нева ха̄йати но вад̣д̣хатӣти аппахонакака̄лепи на ха̄йати, пахонакака̄лепи на вад̣д̣хати. убхайампи панетам̣ ага̄рикенапи анага̄рикенапи дӣпетаббам̣. екаччо хи ага̄рико аппахонакака̄ле паккхикабхаттам̣ вассикам̣ ва̄ упанибандха̄песи, со паччха̄ пахонакака̄лепи паккхикабхатта̄диматтамева паваттети. анага̄рикопи а̄димхи аппахонакака̄ле уддесам̣ дхутан̇гам̣ ва̄ ган̣ха̄ти, медха̄вӣ балавӣрийасампаттийа̄ пахонакака̄ле тато уттарим̣ на кароти. евам̣ пуггалоти евам̣ има̄йа саддха̄дӣнам̣ т̣хитийа̄ пуггало уммуджджитва̄ т̣хито на̄ма хоти. уммуджджитва̄ патаратӣти сакада̄га̄мипуггало килесатанута̄йа ут̣т̣хахитва̄ гантаббадиса̄бхимукхо тарати на̄ма.

пат̣ига̄дхаппатто хотӣти ана̄га̄мипуггалам̣ сандха̄йа вадати. име пана сатта пуггала̄ удакопамена дӣпита̄. сатта кира джан̇гхава̄н̣иджа̄ аддха̄намаггаппат̣ипанна̄ антара̄магге екам̣ пун̣н̣анадим̣ па̄пун̣им̣су. тесу пат̣хамам̣ отин̣н̣о удакабхӣруко пурисо отин̣н̣ат̣т̣ха̄нейева нимуджджитва̄ пуна сан̣т̣ха̄тум̣ на̄саккхи, авассам̣ва маччхакаччхапабхаттам̣ джа̄то. дутийо отин̣н̣ат̣т̣ха̄не нимуджджитва̄ саким̣ ут̣т̣хахитва̄ пуна нимугго ут̣т̣ха̄тум̣ на̄саккхи, антойева маччхакаччхапабхаттам̣ джа̄то. татийо нимуджджитва̄ ут̣т̣хито маджджхе надийа̄ т̣хатва̄ нева орато а̄гантум̣, на па̄рам̣ гантум̣ асаккхи. чатуттхо ут̣т̣ха̄йа т̣хито уттаран̣атиттхам̣ олокеси. пан̃чамо уттаран̣атиттхам̣ олокетва̄ патарати. чхат̣т̣хо там̣ дисва̄ па̄риматӣрам̣ гантва̄ кат̣иппама̄н̣е удаке т̣хито. саттамо па̄риматӣрам̣ гантва̄ гандхачун̣н̣а̄дӣхи нхатва̄ вараваттха̄дӣни нива̄сетва̄ сурабхивилепанам̣ вилимпитва̄ нӣлуппалама̄ла̄дӣни пиландхитва̄ на̄на̄лан̇ка̄раппат̣иман̣д̣ито маха̄нагарам̣ пависитва̄ па̄са̄дама̄рухитва̄ уттамабходжанам̣ бхун̃джати.

таттха джан̇гхава̄н̣иджа̄ вийа име сатта пуггала̄, надӣ вийа ват̣т̣ам̣, пат̣хамасса удакабхӣрукасса пурисасса отин̣н̣ат̣т̣ха̄нейева нимуджджанам̣ вийа миччха̄дит̣т̣хикасса ват̣т̣е нимуджджанам̣, уммуджджитва̄ нимуджджанапурисо вийа саддха̄дӣнам̣ уппаттиматтхакена уммуджджитва̄ та̄сам̣ ха̄нийа̄ нимуггапуггало, маджджхе надийа̄ т̣хатва̄ вийа саддха̄дӣнам̣ т̣хитийа̄ т̣хитипуггало, уттаран̣атиттхам̣ олокенто вийа сота̄панно, патарантапурисо вийа килесака̄ма̄ват̣т̣ата̄йа патаранто сакада̄га̄мӣ, таритва̄ кат̣иматте удаке т̣хитапурисо вийа ана̄ват̣т̣адхамматта̄ ана̄га̄мӣ, нхатва̄ па̄риматӣрам̣ уттаритва̄ тхале т̣хитапурисо вийа чатта̄ро огхе атиккамитва̄ нибба̄натхале т̣хито кхӣн̣а̄савабра̄хман̣о, тхале т̣хитапурисасса нагарам̣ пависитва̄ па̄са̄дам̣ а̄руйха уттамабходжанабхун̃джанам̣ вийа кхӣн̣а̄савасса нибба̄на̄рамман̣асама̄паттим̣ аппетва̄ вӣтина̄манам̣ ведитаббам̣.

удакӯпама̄суттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6-9. аничча̄нупассӣсутта̄диван̣н̣ана̄

16-19. чхат̣т̣хе ‘‘идха самасӣсӣ катхито’’ти ватва̄ евам̣ самасӣситам̣ вибхаджитва̄ идха̄дхиппетам̣ дассетум̣ ‘‘со чатуббидхо хотӣ’’тиа̄дима̄ха. рогавасена самасӣсӣ рогасамасӣсӣ. еса найо сесесупи. екаппаха̄ренева̄ти екавела̄йамева. йо чаккхурога̄дӣсу ан̃н̃атарасмим̣ сати ‘‘ито анут̣т̣хито арахаттам̣ па̄пун̣исса̄мӣ’’ти випассанам̣ пат̣т̣хапеси, атхасса арахаттан̃ча рогато вут̣т̣ха̄нан̃ча екака̄ламева хоти, айам̣ рогасамасӣсӣ на̄ма. ирийа̄патхасса парийоса̄нанти ирийа̄патхантарасама̄його. йо т̣ха̄на̄дӣсу ирийа̄патхесу ан̃н̃атарам̣ адхит̣т̣ха̄йа ‘‘авикопетва̄ва арахаттам̣ па̄пун̣исса̄мӣ’’ти випассанам̣ пат̣т̣хапеси. атхасса арахаттаппатти ча ирийа̄патхавикопанан̃ча екаппаха̄ренева хоти, айам̣ ирийа̄патхасамасӣсӣ на̄ма. джӣвитасамасӣсӣ на̄ма̄ти еттха ‘‘палибодхасӣсам̣ ма̄но, пара̄ма̄сасӣсам̣ дит̣т̣хи, виккхепасӣсам̣ уддхаччам̣, килесасӣсам̣ авиджджа̄, адхимоккхасӣсам̣ саддха̄, паггахасӣсам̣ вӣрийам̣, упат̣т̣ха̄насӣсам̣ сати, авиккхепасӣсам̣ сама̄дхи, дассанасӣсам̣ пан̃н̃а̄, паваттасӣсам̣ джӣвитиндрийам̣, чутисӣсам̣ вимоккхо, сан̇кха̄расӣсам̣ ниродхо’’ти пат̣исамбхида̄йам̣ (пат̣и. ма. 3.33) вуттесу саттарасасу сӣсесу паваттасӣсам̣ килесасӣсанти две сӣса̄ни идха̄дхиппета̄ни – ‘‘апуббам̣ ачаримам̣ а̄савапарийа̄да̄нан̃ча хоти джӣвитапарийа̄да̄нан̃ча̄’’ти вачанато. тесу килесасӣсам̣ арахаттамагго парийа̄дийати, паваттасӣсам̣ джӣвитиндрийам̣ чутичиттам̣ парийа̄дийати. таттха авиджджа̄парийа̄да̄йакам̣ читтам̣ джӣвитиндрийам̣ парийа̄да̄тум̣ на саккоти, джӣвитиндрийапарийа̄да̄йакам̣ авиджджам̣ парийа̄да̄тум̣ на саккоти. ан̃н̃ам̣ авиджджа̄парийа̄да̄йакам̣ читтам̣, ан̃н̃ам̣ джӣвитандрийапарийа̄да̄йакам̣. йасса четам̣ сӣсадвайам̣ самам̣ парийа̄да̄нам̣ гаччхати, со джӣвитасамасӣсӣ на̄ма.

катхам̣ панидам̣ самам̣ хотӣти? ва̄расамата̄йа. йасмин̃хи ва̄ре маггавут̣т̣ха̄нам̣ хоти, сота̄паттимагге пан̃ча паччавеккхан̣а̄ни, сакада̄га̄мимагге пан̃ча, ана̄га̄мимагге пан̃ча, арахаттамагге чатта̄рӣти екӯнавӣсатиме паччавеккхан̣ан̃а̄н̣е патит̣т̣ха̄йа бхаван̇гам̣ отаритва̄ паринибба̄йато има̄йа ва̄расамата̄йа идам̣ убхайасӣсапарийа̄да̄нампи самам̣ хотӣти има̄йа ва̄расамата̄йа. ва̄расамавуттида̄йакена хи маггачиттена аттано анантарам̣ вийа ниппха̄детабба̄ паччавеккхан̣ава̄ра̄ ча килесапарийа̄да̄нассева ва̄ра̄ти ваттаббатам̣ арахати. ‘‘вимуттасмим̣ вимуттамити н̃а̄н̣ам̣ хотӣ’’ти (ма. ни. 1.78; сам̣. ни. 3.12, 14) вачанато паччавеккхан̣апарисама̄панена килесапарийа̄да̄нам̣ сампа̄питам̣ на̄ма хотӣти има̄йа ва̄равуттийа̄ самата̄йа килесапарийа̄да̄наджӣвитапарийа̄да̄на̄нам̣ самата̄ ведитабба̄. тенева̄ха ‘‘йасма̄ панасса…пе... тасма̄ евам̣ вутта’’нти.

а̄йуно вемаджджхам̣ анатиккамитва̄ антара̄ва килесапаринибба̄нена паринибба̄йатӣти антара̄паринибба̄йӣ. тена̄ха ‘‘йо пан̃часу суддха̄ва̄сесӯ’’тиа̄ди. вемаджджхети авиха̄дӣсу йаттха уппанно, таттха а̄йуно вемаджджхе. а̄йувемаджджхам̣ упахачча атиккамитва̄ таттха паринибба̄йатӣти упахаччапаринибба̄йӣ. тена̄ха ‘‘йо таттхева̄’’тиа̄ди. асан̇кха̄рена аппайогена анусса̄хена акиламанто тиккхиндрийата̄йа сукхенева паринибба̄йатӣти асан̇кха̄рапаринибба̄йӣ. тена̄ха ‘‘йо тесам̣йева̄’’тиа̄ди. тесам̣йева пуггала̄нанти ниддха̄ран̣е са̄мивачанам̣. аппайогена̄ти адхиматтаппайогена вина̄ аппакасирена. сасан̇кха̄рена саппайогена киламанто дуккхена паринибба̄йатӣти сасан̇кха̄рапаринибба̄йӣ. уддхам̣ва̄хибха̄вена уддхамасса тан̣ха̄сотам̣ ват̣т̣асотан̃ча̄ти, уддхам̣ ва̄ гантва̄ пат̣илабхитаббато уддхамасса маггасотанти уддхам̣бхото. пат̣исандхивасена аканит̣т̣хам̣ гаччхатӣти аканит̣т̣хага̄мӣ.

еттха пана чатуккам̣ ведитаббам̣. йо хи авихато пат̣т̣ха̄йа чатта̄ро девалоке содхетва̄ аканит̣т̣хам̣ гантва̄ паринибба̄йати, айам̣ уддхам̣сото аканит̣т̣хага̄мӣ на̄ма. айан̃хи авихесу каппасахассам̣ васанто арахаттам̣ паттум̣ асаккун̣итва̄ атаппам̣ гаччхати, татра̄пи две каппасахасса̄ни васанто арахаттам̣ паттум̣ асаккун̣итва̄ судассам̣ гаччхати, татра̄пи чатта̄ри каппасахасса̄ни васанто арахаттам̣ паттум̣ асаккун̣итва̄ судассим̣ гаччхати, татра̄пи ат̣т̣ха каппасахасса̄ни васанто арахаттам̣ паттум̣ асаккун̣итва̄ аканит̣т̣хам̣ гаччхати, таттха васанто аггамаггам̣ адхигаччхати. таттха йо авихато пат̣т̣ха̄йа дутийам̣ ва̄ чатуттхам̣ ва̄ девалокам̣ гантва̄ паринибба̄йати, айам̣ уддхам̣сото на аканит̣т̣хага̄мӣ на̄ма. йо ка̄мабхавато чавитва̄ аканит̣т̣хесу паринибба̄йати, айам̣ на уддхам̣сото аканит̣т̣хага̄мӣ на̄ма. йо хет̣т̣ха̄ чатӯсу девалокесу таттха таттхева ниббаттитва̄ паринибба̄йати, айам̣ на уддхам̣сото на аканит̣т̣хага̄мӣти.

ете пана авихесу уппаннасаманантараа̄йувемаджджхам̣ аппатва̄ва паринибба̄йанавасена тайо антара̄паринибба̄йино, еко упахаччапаринибба̄йӣ, еко уддхам̣сототи пан̃чавидхо, асан̇кха̄расасан̇кха̄рапаринибба̄йивибха̄гена даса хонти, татха̄ атаппасудассасудассӣсӯти чатта̄ро дасака̄ти чатта̄рӣсам̣. аканит̣т̣хе пана уддхам̣сото наттхи, тайо антара̄паринибба̄йино, еко упахаччапаринибба̄йӣти чатта̄ро, асан̇кха̄расасан̇кха̄рапаринибба̄йивибха̄гена ат̣т̣ха̄ти ат̣т̣хачатта̄рӣсам̣ ана̄га̄мино. саттама̄дӣсу наттхи ваттаббам̣.

аничча̄нупассӣсутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10. ниддасаваттхусуттаван̣н̣ана̄

20. дасаме ниддасаваттхӯнӣти а̄дисаддалопена̄йам̣ ниддесоти а̄ха ‘‘ниддаса̄диваттхӯнӣ’’ти. наттхи ида̄ни имасса даса̄ти ниддасо. пан̃хоти н̃а̄тум̣ иччхито аттхо. пуна дасавассо на хотӣти тесам̣ матиматтаметанти дассетум̣ ‘‘со кира̄’’ти кирасаддаггахан̣ам̣. ниддасоти четам̣ вачанаматтам̣. тасса ниббӣса̄дибха̄васса вийа ниннава̄дибха̄васса ча иччхитатта̄ти дассетум̣ ‘‘на кевалан̃ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. га̄ме вичарантоти га̄ме пин̣д̣а̄йа чаранто. на идам̣ титтхийа̄нам̣ адхивачанам̣ тесу таннимиттасса абха̄ва̄, са̄санепи секхассапи на идам̣ адхивачанам̣, киман̇гам̣ пана путхуджджанасса. йасса панетам̣ адхивачанам̣ йена ча ка̄ран̣ена, там̣ дассетум̣ ‘‘кхӣн̣а̄савассета’’нтиа̄ди вуттам̣. аппат̣исандхикабха̄во хисса паччаккхато ка̄ран̣ам̣. парампара̄йа итара̄ни йа̄ни па̄л̣ийам̣ а̄гата̄ним̣.

сиккха̄йа саммадева а̄да̄нам̣ сиккха̄сама̄да̄нам̣. там̣ панасса̄ па̄рипӯрийа̄ ведитаббанти а̄ха ‘‘сиккха̄ттайапӯран̣е’’ти. сиккха̄йа ва̄ саммадева а̄дито пат̣т̣ха̄йа раккхан̣ам̣ сиккха̄сама̄да̄нам̣. тан̃ча аттхато пӯран̣ена париччхиннам̣ араккхан̣е саббена саббам̣ абха̄вато, раккхан̣е ча парипӯран̣ато. балаваччхандоти дал̣хаччхандо. а̄йатинти анантара̄на̄гатадиваса̄дика̄ло адхиппето, на ана̄гатабхавоти а̄ха ‘‘ана̄гате пунадиваса̄дӣсупӣ’’ти. сиккхам̣ парипӯрентасса таттха нибаддхабхаттита̄ авигатапемата̄. тебхӯмакадхамма̄нам̣ аничча̄дивасена саммадева ниджджха̄нам̣ дхамманиса̄мана̄ти а̄ха ‘‘випассана̄йетам̣ адхивачана’’нти. тан̣ха̄винайети бхан̇га̄нупассана̄н̃а̄н̣а̄нубха̄васиддхе тан̣ха̄виккхамбхане. екӣбха̄вети ган̣асан̇ган̣ика̄килесасан̇ган̣ика̄вигамасиддхе вивекава̄се. вӣрийа̄рамбхети саммаппадха̄насса пагган̣хане. там̣ пана саббасо вӣрийасса парибрӯханам̣ хотӣти а̄ха ‘‘ка̄йикачетасикасса вӣрийасса пӯран̣е’’ти. сатийан̃чева нипакабха̄ве ча̄ти сатока̄рита̄йа чева сампаджа̄нака̄рита̄йа ча. сатисампаджан̃н̃абаленева хи вӣрийа̄рамбхо иджджхати. дит̣т̣хипат̣иведхети маггасамма̄дит̣т̣хийа̄ пат̣ивиджджхане. тена̄ха ‘‘маггадассане’’ти.

ниддасаваттхусуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

анусайаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. ваджджисаттакавагго

1. са̄рандадасуттаван̣н̣ана̄

21. татийасса пат̣хаме дева̄йатанабха̄вена читтатта̄ локасса читтӣка̄рат̣т̣ха̄ната̄йа ча четийам̣ ахоси. йа̄вакӣванти (дӣ. ни. т̣ӣ. 2.134) екамеветам̣ падам̣ анийамато парима̄н̣ава̄чӣ. ка̄ло четтха адхиппетоти а̄ха ‘‘йаттакам̣ ка̄ла’’нти. абхин̣хам̣ саннипа̄та̄ти ниччасаннипа̄та̄. там̣ пана ниччасаннипа̄татам̣ дассетум̣ ‘‘дивасасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. саннипа̄табахула̄ти пачурасаннипа̄та̄. воса̄нанти сан̇кочам̣. ‘‘вуддхийева̄’’тиа̄дина̄ вуттаматтхам̣ бйатирекамукхена дассетум̣ ‘‘абхин̣хам̣ асаннипатанта̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. а̄кула̄ти кхубхита̄ на пасанна̄. бхиджджитва̄ти ваггабандхато вибхаджджа висум̣ висум̣ хутва̄.

саннипа̄табхерийа̄ти саннипа̄та̄рочанабхерийа̄. аддхабхутта̄ ва̄ти са̄мибхутта̄ ва̄. осӣдама̄нети ха̄йама̄не.

сун̇канти бхан̣д̣ам̣ гахетва̄ гаччхантехи паббатакхан̣д̣ана̄дититтхага̄мадва̄ра̄дӣсу ра̄джапуриса̄нам̣ да̄таббабха̄гам̣. балинти ниппханнасасса̄дито чхабха̄гам̣ саттабха̄гантиа̄дина̄ ладдхаббакарам̣. дан̣д̣анти дасавӣсатикаха̄пан̣а̄дикам̣ апара̄дха̄нурӯпам̣ гахетаббадханадан̣д̣ам̣. ваджджидхамманти ваджджира̄джадхаммам̣. ида̄ни апан̃н̃аттапан̃н̃а̄пана̄дӣсу таппат̣иккхепе ча а̄дӣнава̄нисам̣се ча виттха̄рато дассетум̣ ‘‘теса’’нтиа̄ди вуттам̣. па̄ричарийаккхама̄ти упат̣т̣ха̄наккхама̄. пора̄н̣ам̣ ваджджидхамманти еттха пуббе кира ваджджира̄джа̄но ‘‘айам̣ чоро’’ти а̄нетва̄ дассите ‘‘ган̣хатха нам̣ чора’’нти аватва̄ виниччхайамаха̄матта̄нам̣ денти. те виниччхинитва̄ саче ачоро хоти, виссадждженти. саче чоро, аттана̄ кин̃чи акатва̄ воха̄рика̄нам̣ денти, тепи виниччхинитва̄ ачоро че, виссадждженти. чоро че, суттадхара̄нам̣ денти. тепи виниччхинитва̄ ачоро че, виссадждженти. чоро че, ат̣т̣акулика̄нам̣ денти, тепи татхева катва̄ сена̄патисса, сена̄пати упара̄джасса, упара̄джа̄ ран̃н̃о. ра̄джа̄ виниччхинитва̄ саче ачоро хоти, виссаджджети. саче пана чоро хоти, павен̣ипан̣н̣акам̣ ва̄ча̄пети. таттха ‘‘йена идам̣ на̄ма катам̣, тасса айам̣ на̄мадан̣д̣о’’ти ликхитам̣. ра̄джа̄ тасса кирийам̣ тена сама̄нетва̄ тадануччхавикам̣ дан̣д̣ам̣ кароти. ити етам̣ пора̄н̣ам̣ ваджджидхаммам̣ сама̄да̄йа ваттанта̄нам̣ манусса̄ на уджджха̄йанти. парампара̄гатесу ат̣т̣акулесу джа̄та̄ агатигаманавирата̄ ат̣т̣амахаллакапуриса̄ ат̣т̣акулика̄.

сакка̄ранти упака̄рам̣. гарубха̄вам̣ паччупат̣т̣хапетва̄ти ‘‘име амха̄кам̣ гаруно’’ти таттха гарубха̄вам̣ пат̣и пат̣и упат̣т̣хапетва̄. ма̄нессантӣти самма̄нессанти. там̣ пана самма̄нанам̣ тесу несам̣ аттаманата̄пуббаканти а̄ха ‘‘манена пийа̄йиссантӣ’’ти. нипаччака̄рам̣ пан̣ипа̄там̣. дассентӣти гаручиттабха̄рам̣ дассенти. сандха̄нетунти самбандхам̣ авиччхиннам̣ катва̄ гхат̣етум̣.

пасайхака̄расса̄ти балакка̄расса. ка̄мам̣ вуддхийа̄ пӯджанӣйата̄йа ‘‘вуддхиха̄нийо’’ти вуттам̣, аттхо пана вутта̄нуккаменева йоджетаббо. па̄л̣ийам̣ ва̄ йасма̄ ‘‘вуддхийева па̄т̣икан̇кха̄, но париха̄нӣ’’ти вуттам̣, тасма̄ тадануккамена ‘‘вуддхиха̄нийо’’ти вуттам̣.

випаччитум̣ аладдхока̄се па̄пакамме, тасса каммасса випа̄ке ва̄ анавасарова девасопасагго. тасмим̣ пана ладдхока̄се сийа̄ деватопасаггасса авасароти а̄ха ‘‘ануппаннам̣…пе… вад̣д̣хентӣ’’ти. етенева ануппаннам̣ сукханти еттха̄пи аттхо ведитаббо. балака̄йасса дигун̣атигун̣ата̄дассанам̣ пат̣ибхайабха̄вадассананти евама̄дина̄ девата̄нам̣ сан̇га̄масӣсе саха̄йата̄ ведитабба̄.

аниччхитанти анит̣т̣хам̣. а̄варан̣атоти ниседханато. дхаммато анапета̄ дхаммийа̄ти идха ‘‘дхаммика̄’’ти вутта̄. мигасӯкара̄дигха̄та̄йа сунакха̄дӣнам̣ кад̣д̣хитва̄ ваначаран̣ам̣ ва̄джо, таттха нийутта̄, те ва̄ ва̄джентӣти ва̄джика̄, мигавадхача̄рино.

са̄рандадасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. вассака̄расуттаван̣н̣ана̄

22. дутийе абхийа̄тука̄моти еттха абхи-саддо абхибхаванаттхо ‘‘анабхивидиту’’нтиа̄дӣсу вийа̄ти а̄ха ‘‘абхибхаванаттха̄йа йа̄тука̄мо’’ти. ваджджира̄джа̄ноти ‘‘ваджджетабба̄ име’’ти а̄дито паваттам̣ вачанам̣ упа̄да̄йа ваджджӣти ладдхана̄ма̄ ра̄джа̄но, ваджджират̣т̣хасса ва̄ ра̄джа̄но ваджджира̄джа̄но. рат̣т̣хасса пана ваджджисаман̃н̃а̄ таннива̄сира̄джакума̄равасена ведитабба̄. ра̄джиддхийа̄ти ра̄джабха̄ва̄нугатена пабха̄вена. со пана пабха̄во несам̣ ган̣ара̄джа̄нам̣ митхо са̄маггийа̄ локе па̄кат̣о. чират̣т̣ха̄йӣ ча ахосӣти ‘‘самаггабха̄вам̣ катхетӣ’’ти вуттам̣. ану ану там̣саман̇гино бха̄вети вад̣д̣хетӣти анубха̄во, анубха̄во ева а̄нубха̄во, пата̄по. со пана несам̣ пата̄по хаттхиасса̄дива̄ханасампаттийа̄ таттха ча субхиккхитабха̄вена локе па̄кат̣о джа̄тоти ‘‘етена…пе… катхетӣ’’ти вуттам̣. та̄л̣аччхиггал̣ена̄ти кун̃чика̄чхиддена. асананти сарам̣. атипа̄тайиссантӣти атикка̄менти. пон̇кха̄нупон̇кханти пон̇кхасса анупон̇кхам̣, пуримасарасса пон̇кхапада̄нугатапон̇кхам̣ итарам̣ сарам̣ катва̄ти аттхо. авира̄дхитанти авираджджхитам̣. уччхиндисса̄мӣти уммӯланавасена куласантатим̣ чхиндисса̄ми. айанам̣ вад̣д̣ханам̣ айо, таппат̣ипаккхена анайоти а̄ха ‘‘авад̣д̣хи’’нти. н̃а̄тӣнам̣ бйасанам̣ вина̄со н̃а̄тибйасанам̣.

ган̇га̄йа̄ти ган̇га̄самӣпе. пат̣т̣анага̄манти сакат̣апат̣т̣анага̄мам̣. татра̄ти тасмим̣ пат̣т̣ане. балава̄гха̄таджа̄тоти уппаннабалавакодхо. мети майхам̣. гатена̄ти гаманена. сӣтам̣ ва̄ ун̣хам̣ ва̄ наттхи та̄йа вела̄йа. абхимукхам̣ йуддхена̄ти абхимукхам̣ уджукамева сан̇га̄макаран̣ена. упала̄панам̣ са̄мам̣ да̄нан̃ча̄ти дассетум̣ ‘‘ала’’нтиа̄ди вуттам̣. бхедопи идха упа̄йо ева̄ти вуттам̣ ‘‘ан̃н̃атра митхубхеда̄’’ти. йуддхасса пана анупа̄йата̄ пагева пака̄сита̄. иданти ‘‘ан̃н̃атра упала̄пана̄йа ан̃н̃атра митхубхеда̄’’ти идам̣ вачанам̣. катха̄йа найам̣ лабхитва̄ти ‘‘йа̄вакӣван̃ча …пе… париха̄нӣ’’ти има̄йа бхагавато катха̄йа упа̄йам̣ лабхитва̄. анукампа̄йа̄ти ваджджира̄джесу ануггахена.

ра̄джа̄пи тамева песетва̄ саббе…пе… па̄песӣти ра̄джа̄ там̣ аттано сантикам̣ а̄гатам̣ ‘‘ким̣, а̄чарийа, бхагава̄ авача̄’’ти пуччхи. со ‘‘йатха̄ бхо саман̣асса готамасса вачанам̣ на сакка̄ ваджджӣ кеначи гахетум̣, апича упала̄пана̄йа ва̄ митхубхедена ва̄ сакка̄’’ти а̄ха. тато нам̣ ра̄джа̄ ‘‘упала̄пана̄йа амха̄кам̣ хаттхиасса̄дайо нассиссанти, бхеденева те гахесса̄ми, ким̣ карома̄’’ти пуччхи. тена хи, маха̄ра̄джа, тумхе ваджджӣ а̄раббха парисати катхам̣ самут̣т̣ха̄петха, тато ахам̣ ‘‘ким̣ те, маха̄ра̄джа, техи, аттано сантакена касиван̣иджджа̄дӣни катва̄ джӣванту ете ра̄джа̄но’’ти ватва̄ паккамисса̄ми. тато тумхе ‘‘ким̣ ну, бхо, еса бра̄хман̣о ваджджӣ а̄раббха паваттам̣ катхам̣ пат̣иба̄хатӣ’’ти вадеййа̄тха. дивасабха̄ге ча̄хам̣ тесам̣ пан̣н̣а̄ка̄рам̣ песесса̄ми, тампи га̄ха̄петва̄ тумхепи мама досам̣ а̄ропетва̄ бандханата̄л̣ана̄дӣни акатва̄ва кевалам̣ кхурамун̣д̣ам̣ мам̣ катва̄ нагара̄ нӣхара̄петха, атха̄хам̣ ‘‘майа̄ те нагаре па̄ка̄ро парикха̄ ча ка̄рита̄, ахам̣ тхирадуббалат̣т̣ха̄нан̃ча утта̄нагамбхӣрат̣т̣ха̄нан̃ча джа̄на̄ми, на чирассам̣ да̄ни там̣ уджум̣ карисса̄мӣ’’ти ваккха̄ми. там̣ сутва̄ тумхе ‘‘гаччхатӯ’’ти вадеййа̄тха̄ти. ра̄джа̄ саббам̣ ака̄си.

личчхавӣ тасса никкхаманам̣ сутва̄ ‘‘сат̣хо бра̄хман̣о, ма̄ тасса ган̇гам̣ утта̄ретум̣ адаттха̄’’ти а̄хам̣су. татра екаччехи ‘‘амхе а̄раббха катхитатта̄ кира со евам̣ каротӣ’’ти вутте ‘‘тена хи бхан̣е етӯ’’ти вадим̣су. со гантва̄ личчхавӣ дисва̄ ‘‘кима̄гататтха̄’’ти пуччхито там̣ паваттим̣ а̄рочеси. личчхавино ‘‘аппаматтакена на̄ма евам̣ гарум̣ дан̣д̣ам̣ ка̄тум̣ на йутта’’нти ватва̄ ‘‘ким̣ те татра т̣ха̄нантара’’нти пуччхим̣су. виниччхайамаха̄маччохамасмӣти. тадева те т̣ха̄нантарам̣ хотӯти. со сут̣т̣хутарам̣ виниччхайам̣ кароти. ра̄джакума̄ра̄ тасса сантике сиппам̣ угган̣ханти. со патит̣т̣хитагун̣о хутва̄ екадивасам̣ екам̣ личчхавим̣ гахетва̄ екамантам̣ гантва̄ ‘‘да̄рака̄ касантӣ’’ти пуччхи. а̄ма, касанти. две гон̣е йоджетва̄ти. а̄ма, две гон̣е йоджетва̄ти. еттакам̣ ватва̄ ниватто. тато таман̃н̃о ‘‘ким̣ а̄чарийо а̄ха̄’’ти пуччхитва̄ тена вуттам̣ – асаддаханто ‘‘на месо йатха̄бхӯтам̣ катхетӣ’’ти тена саддхим̣ бхиджджи.

бра̄хман̣о апарампи екадивасам̣ екам̣ личчхавим̣ екамантам̣ нетва̄ ‘‘кена бйан̃джанена бхуттосӣ’’ти пуччхитва̄ ниватто. тампи ан̃н̃о пуччхитва̄ асаддаханто татхева бхиджджи. бра̄хман̣о апарампи дивасам̣ екам̣ личчхавим̣ екамантам̣ нетва̄ ‘‘атидуггатоси кира̄’’ти пуччхи. ко евама̄ха̄ти. асуко на̄ма личчхавӣти. апарампи екамантам̣ нетва̄ ‘‘твам̣ кира бхӣруджа̄тико’’ти пуччхи. ко евама̄ха̄ти? асуко на̄ма личчхавӣти. евам̣ ан̃н̃ена акатхитамева ан̃н̃асса катхенто тӣхи сам̣ваччхарехи те ра̄джа̄но ан̃н̃аман̃н̃ам̣ бхиндитва̄ йатха̄ две екамаггена на гаччханти, татха̄ катва̄ саннипа̄табхерим̣ чара̄песи. личчхавино ‘‘иссара̄ саннипатанту, сӯра̄ саннипатантӯ’’ти ватва̄ на саннипатим̣су. бра̄хман̣о ‘‘айам̣ да̄ни ка̄ло, сӣгхам̣ а̄гаччхатӯ’’ти ран̃н̃о са̄санам̣ песети. ра̄джа̄ сутва̄ва балабхерим̣ чара̄петва̄ никкхами. веса̄лика̄ сутва̄ ‘‘ран̃н̃о ган̇гам̣ уттаритум̣ на дасса̄ма̄’’ти бхерим̣ чара̄песум̣. те сутва̄ ‘‘гаччханту сӯрара̄джа̄но’’тиа̄дӣни ватва̄ на саннипатим̣су. ‘‘нагараппавесанам̣ на дасса̄ма, два̄ра̄ни пидахисса̄ма̄’’ти бхерим̣ чара̄песум̣. екопи на саннипати. йатха̄виват̣ехи два̄рехи пависитва̄ саббе анайабйасанам̣ па̄петва̄ гато. там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣ – ‘‘ра̄джа̄пи тамева песетва̄ саббепи бхиндитва̄ гантва̄ анайабйасанам̣ па̄песӣ’’ти.

вассака̄расуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. пат̣хамасаттакасуттаван̣н̣ана̄

23. татийе апариха̄на̄йа хита̄ти апариха̄нийа̄ (дӣ. ни. т̣ӣ. 2.136), на париха̄йанти етехӣти ва̄ апариха̄нийа̄. евам̣ сан̇кхепато вуттаматтхам̣ виттха̄рато дассенто ‘‘идха̄пи ча̄’’тиа̄дима̄ха. таттха татотиа̄ди диса̄су а̄гатаса̄сане вуттавачанам̣ вуттакатханам̣. виха̄расӣма̄ а̄кула̄ йасма̄, тасма̄ упосатхапава̄ран̣а̄ т̣хита̄. олӣйама̄накоти па̄л̣ито аттхато ча винассама̄нако. уккхипа̄пента̄ти пагун̣абха̄вакаран̣ена аттхасам̣ван̣н̣ана̄васена ча пагган̣ханта̄.

са̄ваттхийам̣ бхиккхӯ вийа (па̄ра̄. 565) па̄читтийам̣ деса̄петабботи пан̃н̃а̄пента̄. ваджджипуттака̄ вийа (чӯл̣ава. 446) дасаваттхудӣпанена. татха̄ акаронта̄ти навам̣ катикаваттам̣ ва̄ сиккха̄падам̣ ва̄ амадданта̄ дхаммавинайато са̄санам̣ дӣпента̄ кхуддакампи ча сиккха̄падам̣ асамӯхананта̄. а̄йасма̄ маха̄кассапо вийа ча̄ти ‘‘сун̣а̄ту ме, а̄вусо, сан̇гхо, санта̄мха̄кам̣ сиккха̄пада̄ни гихигата̄ни. гихинопи джа̄нанти ‘идам̣ во саман̣а̄нам̣ сакйапуттика̄нам̣ каппати, идам̣ во на каппатӣ’ти. сачепи хи майам̣ кхудда̄нукхуддака̄ни сиккха̄пада̄ни самӯханисса̄ма, бхависсанти ватта̄ро ‘дхӯмака̄ликам̣ саман̣ена готамена са̄вака̄нам̣ сиккха̄падам̣ пан̃н̃аттам̣, йа̄вимесам̣ саттха̄ ат̣т̣ха̄си, та̄виме сиккха̄падесу сиккхим̣су. йато имесам̣ саттха̄ париниббуто, на да̄ниме сиккха̄падесу сиккхантӣ’ти. йади сан̇гхасса паттакаллам̣, сан̇гхо апан̃н̃аттам̣ на пан̃н̃апеййа, пан̃н̃аттам̣ на самуччхиндеййа, йатха̄пан̃н̃аттесу сиккха̄падесу сама̄да̄йа ваттеййа̄’’ти имам̣ (чӯл̣ава. 442) тантим̣ т̣хапенто а̄йасма̄ маха̄кассапо вийа ча.

тхирабха̄ваппатта̄ти са̄сане тхирабха̄вам̣ аниваттитабха̄вам̣ упагата̄. тхерака̄ракехӣти тхерабха̄васа̄дхакехи сӣла̄дигун̣ехи асеккхадхаммехи. бахӯ раттийоти паббаджита̄ хутва̄ бахӯ раттийо джа̄нанти. сӣла̄дигун̣есу патит̣т̣ха̄панамева са̄сане парин̣а̄йаката̄ти а̄ха ‘‘тӣсу сиккха̄су паваттентӣ’’ти. ова̄дам̣ на денти абха̄джанабха̄вато. павен̣икатханти а̄чарийапарампара̄бхатам̣ самма̄пат̣ипаттидӣпанам̣ дхаммакатхам̣. са̄рабхӯтам̣ дхаммапарийа̄йанти саматхавипассана̄маггапхаласампа̄панена са̄сане са̄рабхӯтам̣ боджджхан̇гакосаллаануттарасӣтибха̄ва- (а. ни. 6.85) адхичиттасутта̄дидхамматантим̣. а̄дикам̣ ова̄данти а̄ди-саддена ‘‘евам̣ те а̄локетаббам̣, евам̣ те вилокетаббам̣, евам̣ те самин̃джитаббам̣, евам̣ те паса̄ретаббам̣, евам̣ те сан̇гха̄т̣ипаттачӣварам̣ дха̄ретабба’’нти ова̄дам̣ сан̇ган̣ха̄ти.

пунаббхавада̄нам̣ пунаббхаво уттарападалопена. итарети йе на паччайавасика̄ на а̄мисачаккхука̄, те на гаччханти тан̣ха̄йа васам̣.

а̄ран̃н̃акесӯти аран̃н̃абха̄гесу аран̃н̃апарийа̄паннесу. нану йаттха каттхачипи тан̣ха̄ са̄ваджджа̄ ева̄ти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘га̄мантасена̄санесу хӣ’’тиа̄ди. тена ‘‘ануттаресу вимоккхесу пихам̣ упат̣т̣ха̄пайато’’ти еттха вуттапиха̄дайо пийа а̄ран̃н̃акасена̄санесу са̄лайата̄ севитаббапаккхика̄ ева̄ти дассети.

аттана̄ва̄ти сайамева. тена парехи анусса̄хита̄нам̣ сарасенева ана̄гата̄нам̣ песала̄нам̣ бхиккхӯнам̣ а̄гаманам̣, а̄гата̄нан̃ча пха̄сувиха̄рам̣ пачча̄сӣсантӣти дассети. имина̄ва нӣха̄рена̄ти има̄йа пат̣ипаттийа̄. аггахитадхаммаггахан̣анти аггахитасса парийаттидхаммасса уггахан̣ам̣. гахитасаджджха̄йакаран̣анти уггахитасса сут̣т̣ху аттхачинтанам̣. чинтараттхо хи айам̣ саджджха̄йасаддо. ентӣти упагаччханти. нисӣданти а̄санапан̃н̃а̄пана̄дина̄.

пат̣хамасаттакасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4-6. дутийасаттакасутта̄диван̣н̣ана̄

24-26. чатуттхе каронтойева̄ти йатха̄вуттам̣ тираччха̄накатхам̣ катхентойева. атираччха̄накатха̄бха̄вепи тасса таттха таппарабха̄вадассанаттхам̣ авадха̄ран̣авачанам̣. парийантака̄рӣти сапарийантам̣ катва̄ ватта̄. ‘‘парийантаватим̣ ва̄чам̣ бха̄сита̄’’ти (дӣ. ни. 1.9, 194) хи вуттам̣. аппабхассова̄ти паримитакатхойева екантена катхетаббассева катханато. сама̄паттисама̄паджджанам̣ арийо тун̣хӣбха̄во. нидда̄йатийева̄ти ниддоккамане ана̄дӣнавадассӣ нидда̄йатийева, ирийа̄патхапариваттана̄дина̄ на нам̣ винодети. евам̣ сам̣сат̣т̣хова̄ти вуттанайена ган̣асан̇ган̣ика̄йа сам̣сат̣т̣хо ева вихарати. дуссӣла̄ па̄пиччха̄ на̄ма̄ти сайам̣ ниссӣла̄ асантагун̣асамбха̄ваниччха̄йа саманна̄гататта̄ па̄па̄ ла̄мака̄ иччха̄ етесанти па̄пиччха̄. па̄папуггалехи миттикаран̣ато па̄памитта̄. техи сада̄ сахапаваттанена па̄пасаха̄йа̄. таттха нинната̄дина̄ тададхимуттата̄йа па̄пасампаван̇ка̄. пан̃чама̄дӣни утта̄наттха̄нийева.

дутийасаттакасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

7-11. сан̃н̃а̄сутта̄диван̣н̣ана̄

27-31. саттаме аничча̄ти анупассати ета̄йа̄ти аничча̄нупассана̄. татха̄паваттавипассана̄ пана йасма̄ аттана̄ сахагатасан̃н̃а̄йа бха̄вита̄йа бха̄вита̄ ева хоти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘аничча̄нупассана̄дӣхи сахагатасан̃н̃а̄’’ти. има̄ сатта локийавипассана̄пи хонти ‘‘аничча’’нтиа̄дина̄ паваттанато. ‘‘етам̣ сантам̣ етам̣ пан̣ӣтам̣ йадидам̣ саббасан̇кха̄расаматхо’’ти а̄гатавасена панеттха две локуттара̄ хонтӣти ведитабба̄. ‘‘вира̄го ниродхо’’ти хи таттха нибба̄нам̣ вуттанти идха вира̄гасан̃н̃а̄, та̄ вуттасан̃н̃а̄ нибба̄на̄рамман̣а̄пи сийум̣. сесаметтха сувин̃н̃еййамева. ат̣т̣хама̄дӣни утта̄наттха̄нева.

сан̃н̃а̄сутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

ваджджисаттакаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. девата̄вагго

5. пат̣хамамиттасуттаван̣н̣ана̄

36. чатуттхасса пан̃чаме аттано гуйхам̣ тасса а̄викаротӣти аттано гуйхам̣ ниггухитум̣ йуттакатхам̣ ан̃н̃асса акатхетва̄ тассева а̄чиккхати. тасса гуйхам̣ ан̃н̃есам̣ на̄чиккхатӣти тена катхитагуйхам̣ йатха̄ ан̃н̃е на джа̄нанти, евам̣ ана̄викаронто чха̄дети.

пат̣хамамиттасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6-11. дутийамиттасутта̄диван̣н̣ана̄

37-42. чхат̣т̣хе пийо ча хоти мана̄по ча̄ти калйа̄н̣амитталаккхан̣ам̣ дасситам̣. калйа̄н̣амитто хи саддха̄сампанно ча хоти сӣласампанно сутасампанно ча̄гасампанно вӣрийасампанно сатисампанно сама̄дхисампанно пан̃н̃а̄сампанно. таттха саддха̄сампаттийа̄ саддахати татха̄гатасса самбодхим̣ камман̃ча каммапхалан̃ча, тена самбодхийа̄ хетубхӯтам̣ саттесу хитасукхам̣ на париччаджати. сӣласампаттийа̄ сатта̄нам̣ пийо хоти гару бха̄ванӣйо чодако па̄пагарахӣ ватта̄ вачанаккхамо. сутасампаттийа̄ саччапат̣иччасамуппа̄да̄дипат̣исам̣йутта̄нам̣ гамбхӣра̄нам̣ катха̄нам̣ катта̄ хоти. ча̄гасампаттийа̄ аппиччхо хоти сантут̣т̣хо павивитто асам̣сат̣т̣хо. вӣрийасампаттийа̄ а̄раддхавӣрийо хоти аттахитапарахитапат̣ипаттийам̣. сатисампаттийа̄ упат̣т̣хитассатӣ хоти. сама̄дхисампаттийа̄ авиккхитто хоти сама̄хитачито. пан̃н̃а̄сампаттийа̄ авипарӣтам̣ паджа̄на̄ти. со сатийа̄ кусала̄кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ гатийо саманнесама̄но пан̃н̃а̄йа сатта̄нам̣ хита̄хитам̣ йатха̄бхӯтам̣ джа̄нитва̄ сама̄дхина̄ таттха екаггачитто хутва̄ вӣрийена сатте ахите ниседхетва̄ хите нийоджети. тена вуттам̣ ‘‘пийо…пе… нийоджетӣ’’ти. саттама̄дӣни утта̄наттха̄ни.

дутийамиттасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

девата̄ваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. маха̄йан̃н̃авагго

1. саттавин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисуттаван̣н̣ана̄

44. пан̃чамасса пат̣хаме йасма̄ нидассанаттхе нипа̄то (дӣ. ни. т̣ӣ. 2.127) тасма̄ сеййатха̄пи манусса̄ти йатха̄ манусса̄ти вуттам̣ хоти. висесо хотийева сатипи ба̄хирасса ка̄ран̣асса абхеде аджджхаттикасса бхиннатта̄. на̄наттам̣ ка̄йе етесам̣, на̄натто ва̄ ка̄йо етесанти на̄наттака̄йа̄. имина̄ найена сесападесупи аттхо ведитаббо. несанти манусса̄нам̣. на̄натта̄ сан̃н̃а̄ етесам̣ аттхӣти на̄наттасан̃н̃ино. сукхасамуссайато винипа̄то етесам̣ аттхӣти винипа̄тика̄ сатипи девабха̄ве диббасампаттийа̄ абха̄вато. апа̄йесу ва̄ гато наттхи нипа̄то етесанти винипа̄тика̄. тена̄ха ‘‘чатуапа̄йавинимутта̄’’ти. пийан̇карама̄та̄дӣнам̣ вийа̄ти пийан̇карама̄та̄ кира йаккхинӣ паччӯсасамайе ануруддхаттхерасса дхаммам̣ саджджха̄йато сутва̄ –

‘‘ма̄ саддамакарӣ пийан̇кара, бхиккху дхаммапада̄ни бха̄сати;

апи дхаммападам̣ виджа̄нийа, пат̣ипаджджема хита̄йа но сийа̄.

‘‘па̄н̣есу ча сам̣йама̄масе, сампаджа̄намуса̄ на бхан̣а̄масе;

сиккхема сусӣлйаматтано, апи муччема писа̄чайонийа̄’’ти. (сам̣. ни. 1.240) –

евам̣ путтакам̣ сан̃н̃а̄петва̄ там̣ дивасам̣ сота̄паттипхалам̣ патта̄. уттарама̄та̄ пана бхагавато дхаммам̣ сутва̄ва сота̄панна̄ джа̄та̄.

брахмака̄йе пат̣хамаджджха̄наниббатте брахмасамӯхе, брахманика̄йе ва̄ бхава̄ти брахмака̄йика̄. маха̄брахмуно париса̄йа бхава̄ти брахмапа̄рисаджджа̄ тасса парича̄ракат̣т̣ха̄не т̣хитатта̄. маха̄брахмуно пурохитат̣т̣ха̄не т̣хита̄ти брахмапурохита̄. а̄йуван̣н̣а̄дӣхи маханта̄ брахма̄ноти маха̄брахма̄но. сатипи тесам̣ тивидха̄нампи пат̣хамена джха̄нена гантва̄ ниббаттабха̄ве джха̄насса пана паваттибхедена айам̣ висесоти дассетум̣ ‘‘брахмапа̄рисаджджа̄ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. париттена̄ти хӣнена. са̄ часса хӣната̄ чханда̄дӣнам̣ хӣната̄йа ведитабба̄. пат̣иладдхаматтам̣ ва̄ хӣнам̣. каппасса̄ти асан̇кхйеййакаппасса. хӣнапан̣ӣта̄нам̣ маджджхе бхаватта̄ маджджхимам̣. са̄ часса маджджхимата̄ чханда̄дӣнам̣ маджджхимата̄йа ведитабба̄. пат̣илабхитва̄ на̄тисубха̄витам̣ ва̄ маджджхимам̣. упад̣д̣хакаппоти асан̇кхйеййакаппасса упад̣д̣хакаппо. виппха̄рикатароти брахмапа̄рисаджджехи пама̄н̣ато випулатаро сабха̄вато ул̣а̄ратаро ча хоти. сабха̄венапи хи ул̣а̄ратамова. там̣ панеттха аппама̄н̣ам̣. тасса хи паритта̄бха̄дӣнам̣ париттасубха̄дӣнан̃ча ка̄йе сатипи сабха̄вавематте екаттавасенева ваваттхапӣйатӣти ‘‘екаттака̄йа̄’’твева те вуччанти. пан̣ӣтена̄ти уккат̣т̣хена. са̄ часса уккат̣т̣хата̄ чханда̄дӣнам̣ уккат̣т̣хата̄йа ведитабба̄. субха̄витам̣ ва̄, саммадева, васибха̄вам̣ па̄питам̣ пан̣ӣтам̣ ‘‘падха̄набха̄вам̣ нӣта’’нти катва̄. идха̄пи каппо асан̇кхйеййакаппавасенева ведитаббо парипун̣н̣амаха̄каппасса асамбхавато. итӣти евам̣ вуттаппака̄рена. тети ‘‘брахмака̄йика̄’’ти вутта̄ тивидха̄пи брахма̄но. сан̃н̃а̄йа екатта̄ти тихетукабха̄вена екасабха̄ватта̄. на хи тасса̄ сампайуттадхаммавасена ан̃н̃опи кочи бхедо аттхи. еванти имина̄ на̄наттака̄йа̄ екаттасан̃н̃ино гахита̄ти дассети.

дан̣д̣аукка̄йа̄ти дан̣д̣адӣпика̄йа. сарати дха̄вати, виссарати виппакин̣н̣а̄ вийа дха̄вати. две каппа̄ти две маха̄каппа̄. ито паресупи есева найо. идха̄ти имасмим̣ сутте. уккат̣т̣хапариччхедавасена а̄бхассараггахан̣енева саббепи те паритта̄бха̄аппама̄н̣а̄бха̄пи гахита̄.

сундара̄ пабха̄ субха̄, та̄йа кин̣н̣а̄ субха̄кин̣н̣а̄ти ваттаббе. бха̄-саддасса рассаттам̣ антима-н̣а-ка̄расса ха-ка̄ран̃ча катва̄ ‘‘субхакин̣ха̄’’ти вутта̄. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ниччала̄йа екаггхана̄йа пабха̄йа субхоти парийа̄йавачананти ‘‘субхена окин̣н̣а̄ викин̣н̣а̄’’ти аттхо вутто. еттха̄пи антима-н̣а-ка̄расса ха-ка̄ракаран̣ам̣ иччхитаббамева. на чхиджджитва̄ пабха̄ гаччхати екаггханатта̄. чатуттхавин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитимева бхаджанти ка̄йасса сан̃н̃а̄йа ча екарӯпатта̄. випуласантасукха̄йуван̣н̣а̄дипхалатта̄ вехаппхала̄. еттха̄ти вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийам̣.

виват̣т̣апаккхе т̣хита̄ апунара̄ваттанато. ‘‘на саббака̄лика̄’’ти ватва̄ тамева асаббака̄ликаттам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘каппасатасахассампӣ’’тиа̄ди вуттам̣. сол̣асакаппасахассаччайена уппанна̄нам̣ суддха̄ва̄сабрахма̄нам̣ паринибба̄йанато ан̃н̃есан̃ча таттха ануппаджджанато буддхасун̃н̃е локе сун̃н̃ам̣ там̣ т̣ха̄нам̣ хоти, тасма̄ суддха̄ва̄са̄ на саббака̄лика̄. кхандха̄ва̄рат̣т̣ха̄насадиса̄ хонти суддха̄ва̄сабхӯмийо. имина̄ суттена суддха̄ва̄са̄нам̣ сатта̄ва̄сабха̄вадӣпаненева вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитибха̄вопи дӣпито хоти, тасма̄ суддха̄ва̄са̄пи саттасу вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитӣсу чатуттхавин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитим̣, навасу сатта̄ва̄сесу чатуттхасатта̄ва̄сан̃ча бхаджанти.

сукхуматта̄ти сан̇кха̄ра̄васесасукхумабха̄ваппаттатта̄. парибйаттавин̃н̃а̄н̣акичча̄бха̄вато нева вин̃н̃а̄н̣ам̣, на саббасо авин̃н̃а̄н̣ам̣ хотӣти на̄вин̃н̃а̄н̣ам̣, тасма̄ париппхутавин̃н̃а̄н̣акиччавантӣсу вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитӣсу на вуттам̣.

саттавин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. сама̄дхипариккха̄расуттаван̣н̣ана̄

45. дутийе сама̄дхипариккха̄ра̄ти еттха тайо париккха̄ра̄. ‘‘ратхо сӣлапариккха̄ро, джха̄наккхо чаккавӣрийо’’ти (сам̣. ни. 5.4) хи еттха алан̇ка̄ро париккха̄ро на̄ма. ‘‘саттахи нагарапариккха̄рехи супариккхатам̣ хотӣ’’ти (а. ни. 7.67) еттха парива̄ро париккха̄ро на̄ма. ‘‘гила̄напаччайа…пе… джӣвитапариккха̄ра̄’’ти (ма. ни. 1.191-192) еттха самбха̄ро париккха̄ро на̄ма. со идха адхиппетоти а̄ха ‘‘маггасама̄дхисса самбха̄ра̄’’ти. парива̄рапариккха̄ропи ват̣т̣атийева. парива̄ро хи самма̄дит̣т̣ха̄дайо маггадхамма̄ самма̄сама̄дхисса сахаджа̄та̄дипаччайабха̄вена парикаран̣ато абхисан̇кхаран̣ато. париккхата̄ти парива̄рита̄. айам̣ вуччати арийо самма̄сама̄дхӣти айам̣ саттахи ратанехи паривуто чаккаваттӣ вийа саттахи ан̇гехи паривуто арийо самма̄сама̄дхӣти вуччати. упечча ниссӣйатӣти упаниса̄, саха упаниса̄йа̄ти саупанисо, саупаниссайо аттхо, сапарива̄ройева̄ти вуттам̣ хоти. сахака̄рика̄ран̣абхӯто хи дхаммасамӯхо идха ‘‘упанисо’’ти адхиппето.

сама̄дхипариккха̄расуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. пат̣хамааггисуттаван̣н̣ана̄

46. татийе ануд̣аханат̣т̣хена̄ти ка̄мам̣ а̄хунеййаггиа̄дайо тайо аггӣ бра̄хман̣ехипи иччхита̄ санти. те пана техи иччхитаматта̄ва, на сатта̄нам̣ та̄диса̄ аттхаса̄дхака̄. йе пана сатта̄нам̣ аттхаса̄дхака̄, те дассетум̣ ‘‘а̄хунам̣ вуччатӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха а̄нетва̄ хунанам̣ пӯджанам̣ ‘‘а̄хуна’’нти вуттам̣, там̣ а̄хунам̣ арахантӣ ма̄та̄питаро. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘а̄хунеййа̄ти, бхиккхаве, ма̄та̄питӯнам̣ етам̣ адхивачана’’нти (итиву. 106). йадаггена ча те путта̄нам̣ бахӯпака̄рата̄йа а̄хунеййа̄ти, тесу самма̄пат̣ипатти несам̣ хитасукха̄ваха̄, тадаггена тесу миччха̄пат̣ипатти ахитадуккха̄ваха̄ти а̄ха ‘‘тесу…пе… ниббаттантӣ’’ти.

сва̄йаматтхо (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 3.305) миттавиндакаваттхуна̄ ведитаббо. миттавиндако хи ма̄тара̄, ‘‘та̄та, аджджа упосатхико хутва̄ виха̄ре саббараттим̣ дхаммассаванам̣ сун̣охи, сахассам̣ те дасса̄мӣ’’ти вутто дханалобхена упосатхам̣ сама̄да̄йа виха̄рам̣ гантва̄ ‘‘идам̣ т̣ха̄нам̣ акутобхайа’’нти саллаккхетва̄ дхамма̄санасса хет̣т̣ха̄ нипанно саббараттим̣ нидда̄йитва̄ гхарам̣ агама̄си. ма̄та̄ па̄това йа̄гум̣ пачитва̄ упана̄меси. со сахассам̣ гахетва̄ва пиви. атхасса етадахоси ‘‘дханам̣ сам̣харисса̄мӣ’’ти. со на̄ва̄йа самуддам̣ паккхандитука̄мо ахоси. атха нам̣ ма̄та̄, ‘‘та̄та, имасмим̣ куле чатта̄лӣсакот̣идханам̣ аттхи, алам̣ гаманена̄’’ти нива̄рети. со тасса̄ вачанам̣ ана̄дийитва̄ гаччхати ева. са̄ пурато ат̣т̣ха̄си. атха нам̣ куджджхитва̄ ‘‘айам̣ майхам̣ пурато тит̣т̣хатӣ’’ти па̄дена пахаритва̄ патитам̣ антарам̣ катва̄ агама̄си.

ма̄та̄ ут̣т̣хахитва̄ ‘‘ма̄диса̄йа ма̄тари еварӯпам̣ каммам̣ катва̄ гатасса те гатат̣т̣ха̄не сукхам̣ бхависсатӣти евам̣сан̃н̃ӣ на̄ма твам̣ путта̄’’ти а̄ха. тасса на̄вам̣ а̄руйха гаччхато саттаме дивасе на̄ва̄ ат̣т̣ха̄си. атха те манусса̄ ‘‘аддха̄ еттха па̄папуггало аттхи, сала̄кам̣ детха̄’’ти а̄хам̣су. сала̄ка̄ дӣйама̄на̄ тассева тиккхаттум̣ па̄пун̣и. те тасса ул̣умпам̣ датва̄ там̣ самудде паккхипим̣су. со екам̣ дӣпам̣ гантва̄ вима̄напетӣхи саддхим̣ сампаттим̣ анубхаванто та̄хи ‘‘пурато пурато ма̄ агама̄сӣ’’ти вуччама̄нопи таддигун̣ам̣ таддигун̣ам̣ сампаттим̣ пассанто анупуббена кхурачаккадхарам̣ екам̣ аддаса. там̣ чаккам̣ падумапуппхам̣ вийа упат̣т̣ха̄си. со там̣ а̄ха, ‘‘амбхо, идам̣ тайа̄ пил̣андхитам̣ падумам̣ майхам̣ дехӣ’’ти. на идам̣, са̄ми, падумам̣, кхурачаккам̣ етанти. со ‘‘ван̃чеси мам̣ твам̣, ким̣ майа̄ падумам̣ на дит̣т̣хапубба’’нти ватва̄ ‘‘твам̣ лохитачанданам̣ вилимпитва̄ пил̣андханам̣ падумапуппхам̣ майхам̣ на да̄тука̄мо’’ти а̄ха. со чинтеси ‘‘айампи майа̄ катасадисам̣ каммам̣ катва̄ тасса пхалам̣ анубхавитука̄мо’’ти. атха нам̣ ‘‘ган̣ха, ре’’ти ватва̄ тасса маттхаке чаккам̣ кхипи. тена вуттам̣ –

‘‘чатуббхи ат̣т̣хаджджхагама̄, ат̣т̣ха̄хи пича сол̣аса;

сол̣аса̄хи ча ба̄ттим̣са, атриччхам̣ чаккама̄садо;

иччха̄хатасса посасса, чаккам̣ бхамати маттхаке’’ти. (джа̄. 1.1.104; 1.5.103);

соти гехаса̄мико бхатта̄. пуриманайенева̄ти ануд̣аханасса паччайата̄йа. татридам̣ ваттху – кассапабуддхака̄ле сота̄паннасса упа̄сакасса бхарийа̄ атича̄рам̣ чарати. со там̣ паччаккхато дисва̄ ‘‘касма̄ евам̣ каросӣ’’ти а̄ха. са̄ ‘‘сача̄хам̣ еварӯпам̣ кароми, айам̣ ме сунакхо вилуппама̄но кха̄датӯ’’ти ватва̄ ка̄лаката̄ кан̣н̣амун̣д̣акадахе вема̄никапетӣ хутва̄ ниббатта̄ дива̄ сампаттим̣ анубхавати, раттим̣ дуккхам̣. тада̄ ба̄ра̄н̣асира̄джа̄ мигавам̣ чаранто аран̃н̃ам̣ пависитва̄ анупуббена кан̣н̣амун̣д̣акадахам̣ сампатто та̄йа саддхим̣ сампаттим̣ анубхавати. са̄ там̣ ван̃четва̄ раттим̣ дуккхам̣ анубхавати. со н̃атва̄ ‘‘каттха ну кхо гаччхатӣ’’ти пит̣т̣хито пит̣т̣хито гантва̄ авидӯре т̣хито кан̣н̣амун̣д̣акадахато никкхамитва̄ там̣ ‘‘пат̣апат̣а’’нти кха̄дама̄нам̣ екам̣ сунакхам̣ дисва̄ асина̄ двидха̄ чхинди, две ахесум̣. пуна чхинне чатта̄ро, пуна чхинне ат̣т̣ха, пуна чхинне сол̣аса ахесум̣. са̄ ‘‘ким̣ кароси, са̄мӣ’’ти а̄ха. со ‘‘ким̣ ида’’нти а̄ха. са̄ ‘‘евам̣ акатва̄ кхел̣апин̣д̣ам̣ бхӯмийам̣ нит̣т̣хубхитва̄ па̄дена гхам̣са̄хӣ’’ти а̄ха. со татха̄ ака̄си. сунакха̄ антарадха̄йим̣су. мут̣т̣хийого кира̄йам̣ тасса сунакхантарадха̄насса, йадидам̣ кхел̣апин̣д̣ам̣ бхӯмийам̣ нит̣т̣хубхитва̄ па̄дена гхам̣санам̣, там̣ дивасам̣ тасса̄ каммам̣ кхӣн̣ам̣. ра̄джа̄ виппат̣иса̄рӣ хутва̄ гантум̣ а̄раддхо. са̄ ‘‘майхам̣, са̄ми, каммам̣ кхӣн̣ам̣, ма̄ агама̄сӣ’’ти а̄ха. ра̄джа̄ ассутва̄ва гато.

даккхин̣а̄ти чатта̄ро паччайа̄ дӣйама̄на̄ даккханти етехи хитасукха̄нӣти, там̣ даккхин̣ам̣ арахатӣти даккхин̣еййо, бхиккхусан̇гхо.

пат̣хамааггисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4-5. дутийааггисутта̄диван̣н̣ана̄

47-48. чатуттхе йан̃н̃ава̄т̣ам̣ сампа̄детва̄ маха̄йан̃н̃ам̣ уддисса савин̃н̃а̄н̣ака̄ни авин̃н̃а̄н̣ака̄ни ча йан̃н̃ӯпакаран̣а̄ни саджджита̄нӣти а̄ха па̄л̣ийам̣ ‘‘маха̄йан̃н̃о упаккхат̣о’’ти. там̣ упакаран̣ам̣ тесам̣ татха̄саджджананти а̄ха ‘‘упаккхат̣оти паччупат̣т̣хито’’ти. ваччхатарасата̄нӣти йувабха̄ваппатта̄ни на̄тибалававаччхасата̄ни. те пана ваччха̄ ева хонти, на дамма̄, балӣбадда̄ ва̄. ураббха̄ти тарун̣амен̣д̣ака̄ вуччанти. упанӣта̄нӣти т̣хапанаттха̄йа упанӣта̄ни. вихим̣сат̣т̣хена̄ти хим̣санат̣т̣хена. упава̄йатӯти упагантва̄ сарӣрадаратхам̣ нибба̄пенто сан̣хасӣтала̄ ва̄то ва̄йату. сесам̣ сувин̃н̃еййамева. пан̃чаме наттхи ваттаббам̣.

дутийааггисутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6. дутийасан̃н̃а̄суттаван̣н̣ана̄

49. чхат̣т̣хе нха̄рувилекхананти чаммам̣ ликханта̄нам̣ чаммам̣ ликхитва̄ чхад̣д̣итакасат̣ам̣. ‘‘есохамасмӣ’’тиа̄дина̄ ахам̣каран̣ам̣ ахан̇ка̄ро. ‘‘етам̣ мама̄’’ти мамам̣каран̣ам̣ маман̇ка̄ро. тена̄ха ‘‘ахан̇ка̄радит̣т̣хито’’тиа̄ди. тиссо видха̄ти сеййасадисахӣнавасена тайо ма̄на̄. ‘‘екавидхена рӯпасан̇гахо’’тиа̄дӣсу (дха. са. 584) кот̣т̣ха̄со ‘‘видха̄’’ти вутто. ‘‘катхам̣видхам̣ сӣлавантам̣ ваданти, катхам̣видхам̣ пан̃н̃авантам̣ вадантӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.95) пака̄ро. ‘‘тиссо има̄, бхиккхаве, видха̄. катама̄ тиссо? сеййохамасмӣти видха̄’’ти (вибха. 920) еттха ма̄но ‘‘видха̄’’ти вутто. идха̄пи ма̄нова адхиппето. ма̄но хи видаханато хӣна̄дивасена тивидха̄. тена̄ка̄рена даханато упадаханато ‘‘видха̄’’ти вуччати.

дутийасан̃н̃а̄суттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

7-8. метхунасутта̄диван̣н̣ана̄

50-51. саттаме идха̄ти имасмим̣ локе. екаччоти еко. саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ти паббаджджа̄маттена саман̣о ва̄, джа̄тиматтена бра̄хман̣о ва̄. двайам̣двайасама̄паттинти двӣхи двӣхи сама̄паджджитаббам̣, метхунанти аттхо. на хева кхо сама̄паджджатӣти самбандхо. уччха̄данам̣ уббат̣т̣анам̣. самба̄ханам̣ паримадданам̣. са̄дийатӣти адхива̄сети. тадасса̄детӣти уччха̄дана̄дим̣ абхирамати. ника̄метӣти иччхати. виттинти тут̣т̣хим̣. идампи кхоти еттха иданти йатха̄вуттам̣ са̄дийана̄дим̣ кхан̣д̣а̄дибха̄вавасена екам̣ катва̄ вуттам̣. пи-саддо ваккхама̄нам̣ упа̄да̄йа самуччайаттхо, кхо-саддо авадха̄ран̣аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – йадетам̣ брахмача̄рипат̣ин̃н̃асса асатипи двайам̣двайасама̄паттийам̣ ма̄туга̄масса уччха̄дананаха̄панасамба̄ханаса̄дийана̄ди. идампи екам̣сена тасса брахмачарийасса кхан̣д̣а̄дибха̄ва̄па̄данато кхан̣д̣ампи чхиддампи сабалампи камма̄сампӣти. евам̣ пана кхан̣д̣а̄дибха̄ва̄паттийа̄ со апарисуддхам̣ брахмачарийам̣ чарати, на парисуддхам̣, сам̣йутто метхунасам̣йогена, на висам̣йутто. тато часса на джа̄тиа̄дӣхи паримуттӣти дассенто ‘‘айам̣ вуччатӣ’’тиа̄дима̄ха.

сан̃джаггхатӣти килесавасена маха̄хаситам̣ хасати. сам̣кӣл̣атӣти ка̄йасам̣саггавасена кӣл̣ати. сам̣кела̄йатӣти саббасо ма̄туга̄мам̣ кела̄йанто вихарати. чаккхуна̄ти аттано чаккхуна̄. чаккхунти ма̄туга̄масса чаккхум̣. упаниджджха̄йатӣти упечча ниджджха̄йати олокети. тирокут̣т̣анти кут̣т̣асса парато. татха̄ тиропа̄ка̄рам̣, ‘‘маттика̄майа̄ бхитти кут̣т̣ам̣, ит̣т̣хака̄майа̄ па̄ка̄ро’’ти ваданти. йа̄ ка̄чи ва̄ бхитти порисака̄ дийад̣д̣харатанаппама̄н̣а̄ кут̣т̣ам̣, тато адхико па̄ка̄ро. асса̄ти брахмача̄рипат̣ин̃н̃асса. пуббети ватасама̄да̄нато пуббе. ка̄магун̣ехӣти ка̄макот̣т̣ха̄сехи. самаппитанти сут̣т̣ху аппитам̣ сахитам̣. саман̇гибхӯтанти саманна̄гатам̣. парича̄райама̄нанти кӣл̣антам̣, упат̣т̣хахийама̄нам̣ ва̄. пан̣идха̄йа̄ти паттхетва̄. сӣлена̄тиа̄дӣсу йаманийама̄дисама̄да̄навасена сӣлам̣, авӣтиккамавасена ватам̣. убхайампи ва̄ сӣлам̣, дуккарачарийавасена паваттитам̣ ватам̣. там̣там̣акиччасамматато ва̄ ниваттилаккхан̣ам̣ сӣлам̣, там̣там̣сама̄да̄навато весабходжанакиччакаран̣а̄дивисесаппат̣ипатти ватам̣. саббатха̄пи дуккарачарийа̄ тапо. метхуна̄ вирати брахмачарийанти евампеттха па̄л̣иван̣н̣ана̄ ведитабба̄. ат̣т̣хамам̣ утта̄намева.

метхунасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9. да̄намахаппхаласуттаван̣н̣ана̄

52. наваме ‘‘са̄ху да̄на’’нти да̄нам̣ детӣти ‘‘да̄нам̣ на̄ма са̄дху сундара’’нти да̄нам̣ детӣти аттхо. да̄нан̃хи датва̄ там̣ паччавеккхантасса па̄моджджапӣтисоманасса̄дайо уппаджджанти, лобхадосаисса̄маччхера̄дайо видӯрӣбхаванти. ида̄ни да̄нам̣ анукӯладхаммапарибрӯханена паччанӣкадхаммавидӯрӣкаран̣ена ча бха̄вана̄читтасса упасобхана̄йа ча париккха̄ра̄йа ча хотӣти ‘‘алан̇ка̄рабхӯтан̃чева парива̄рабхӯтан̃ча детӣ’’ти вуттам̣. джха̄на̄на̄га̄мӣ на̄ма хоти джха̄нам̣ ниббаттетва̄ брахмалокӯпапанна̄нам̣ арийа̄нам̣ хет̣т̣ха̄ ануппаджджанато. имам̣ печча парибхун̃джисса̄мӣти са̄пеккхасса да̄нам̣ паралокапхала̄са̄йа са̄тисайа̄йа ча пубба̄ча̄равасена уппаджджама̄на̄йа анубхаватта̄ тан̣хуттарам̣ на̄ма хотӣти а̄ха ‘‘пат̣хамам̣ тан̣хуттарийада̄на’’нти. да̄нам̣ на̄ма буддха̄дӣхи пасаттханти гарум̣ читтӣка̄рам̣ упат̣т̣хапетва̄ да̄таббатта̄ ‘‘дутийам̣ читтӣка̄рада̄на’’нти вуттам̣. пуббакехи питупита̄махехи диннапуббам̣ катапуббам̣ джаха̄петум̣ на̄ма на̄нуччхавиканти аттабха̄васабха̄гавасена хироттаппам̣ паччупат̣т̣хапетва̄ да̄таббато ‘‘татийам̣ хироттаппада̄на’’нти вуттам̣. ‘‘ахам̣ пача̄ми, на име пачанти, на̄раха̄ми пачанто апачанта̄нам̣ да̄нам̣ ада̄ту’’нти евам̣сан̃н̃ӣ хутва̄ денто ниравасесам̣ катва̄ детӣти а̄ха ‘‘чатуттхам̣ ниравасесада̄на’’нти. ‘‘йатха̄ тесам̣ пуббака̄нам̣ исӣнам̣ та̄ни маха̄йан̃н̃ака̄ни ахесум̣, евам̣ ме айам̣ да̄напарибхого бхависсатӣ’’ти евам̣сан̃н̃ино да̄нам̣ даккхин̣ам̣ арахесу да̄таббато ‘‘пан̃чамам̣ даккхин̣еййада̄на’’нти вуттам̣. ‘‘имам̣ ме да̄нам̣ дадато читтам̣ пасӣдатӣ’’тиа̄дина̄ пӣтисоманассам̣ уппа̄детва̄ дентасса да̄нам̣ соманассаба̄хуллаппаттийа̄ соманассупача̄рам̣ на̄ма хотӣти а̄ха ‘‘чхат̣т̣хам̣ соманассупавича̄рада̄на’’нти вуттам̣.

да̄намахаппхаласуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10. нандама̄та̄суттаван̣н̣ана̄

53. дасаме ‘‘вуттхавассо пава̄ретва̄…пе… никкхамӣ’’ти ан̇гуттарабха̄н̣ака̄нам̣ матенетам̣ вуттам̣. маджджхимабха̄н̣ака̄ пана ваданти ‘‘бхагава̄ упакат̣т̣ха̄йа вассӯпана̄йика̄йа джетаванато бхиккхусан̇гхапаривуто ча̄рикам̣ никкхами. тенева ча ака̄ле никкхантатта̄ косалара̄джа̄дайо ва̄ретум̣ а̄рабхим̣су. пава̄ретва̄ хи чаран̣ам̣ буддха̄чин̣н̣а’’нти. пун̣н̣а̄йа самма̄пат̣ипаттим̣ пачча̄сӣсанто бхагава̄ ‘‘мама ниваттанапаччайа̄ твам̣ ким̣ кариссасӣ’’ти а̄ха. пун̣н̣а̄пи…пе… паббаджӣти еттха сет̣т̣хи ‘‘пун̣н̣а̄йа бхагава̄ ниваттито’’ти сутва̄ там̣ бхуджиссам̣ катва̄ дхӣтут̣т̣ха̄не т̣хапеси. са̄ паббаджджам̣ йа̄читва̄ паббаджи, паббаджитва̄ випассанам̣ а̄рабхи. атхасса̄ саттха̄ а̄раддхавипассакабха̄вам̣ н̃атва̄ имам̣ обха̄сага̄тхам̣ виссаджджеси –

‘‘пун̣н̣е пӯрассу саддхаммам̣, чандо паннарасо йатха̄;

парипун̣н̣а̄йа пан̃н̃а̄йа, дуккхассантам̣ кариссасӣ’’ти. (тхерӣга̄. 3);

са̄ га̄тха̄парийоса̄не арахаттам̣ патва̄ абхин̃н̃а̄та̄ са̄вика̄ ахоси. сесаметтха сувин̃н̃еййамева.

нандама̄та̄суттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

маха̄йан̃н̃аваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

пат̣хамапан̣н̣а̄сакам̣ нит̣т̣хитам̣.

6. абйа̄катавагго

1-2. абйа̄катасутта̄диван̣н̣ана̄

54-55. чхат̣т̣хаваггасса пат̣хамам̣ сувин̃н̃еййамева. дутийе атӣте аттабха̄ве ниббаттакам̣ камманти ‘‘пуримакаммабхавасмим̣ мохо авиджджа̄, а̄йӯхана̄ сан̇кха̄ра̄, никанти тан̣ха̄, упагаманам̣ упа̄да̄нам̣, четана̄ бхаво’’ти евама̄гатам̣ сапариккха̄рам̣ пан̃чавидхам̣ каммават̣т̣ама̄ха. етарахи ме аттабха̄во на сийа̄ти вин̃н̃а̄н̣ана̄марӯпасал̣а̄йатанапхассаведана̄сахитам̣ паччуппаннам̣ пан̃чавидхам̣ випа̄кават̣т̣ама̄ха. йам̣ аттхиканти йам̣ параматтхато виджджама̄накам̣. тена̄ха ‘‘бхӯта’’нти. тан̃хи паччайаниббаттата̄йа ‘‘бхӯта’’нти вуччати. там̣ паджаха̄мӣти таппат̣ибаддхаччхандара̄гаппаха̄нена тато ева а̄йатим̣ ануппаттидхаммата̄па̄данавасена паджаха̄ми париччаджа̄ми. харитантанти (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.303) харитамева. анта-саддена падавад̣д̣ханам̣ катам̣ йатха̄ ‘‘ванантам̣ суттанта’’нти, аллатин̣а̄дӣни а̄гамма нибба̄йатӣти аттхо. патхантанти маха̄маггам̣. селантанти паббатам̣. удакантанти удакам̣. раман̣ӣйам̣ ва̄ бхӯмибха̄ганти тин̣агумба̄дирахитам̣ вивиттам̣ аббхока̄сабхӯмибха̄гам̣. ана̄ха̄ра̄ти апаччайа̄ нирупа̄да̄на̄. сесаметтха утта̄намева.

абйа̄катасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. тиссабрахма̄суттаван̣н̣ана̄

56. татийе вивитта̄ни та̄диса̄ни пана парийанта̄ни атидӯра̄ни хонтӣти а̄ха ‘‘антимапарийантима̄нӣ’’ти. анте бхава̄ни антима̄ни, антима̄нийева парийантима̄ни. убхайенапи атидӯратам̣ дассети. саманна̄ха̄ре т̣хапайама̄ноти индрийам̣ сама̄ка̄рена ваттенто индрийасаматам̣ пат̣ипа̄денто на̄ма хоти. випассана̄читтасампайутто сама̄дхи, сатипи сан̇кха̄ранимитта̄вирахе ниччанимитта̄дивирахато ‘‘анимитто’’ти вуччатӣти а̄ха ‘‘анимиттанти балававипассана̄сама̄дхи’’нти.

тиссабрахма̄суттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4-7. сӣхасена̄патисутта̄диван̣н̣ана̄

57-60. чатуттхе куччхито арийо кадарийо. тхаддхамаччхарийасадисам̣ хи куччхитам̣ саббанихӣнам̣ наттхи саббакусала̄нам̣ а̄дибхӯтасса ниседханато. сесаметтха пан̃чама̄дӣни ча утта̄наттха̄нева.

сӣхасена̄патисутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

8. пачала̄йама̄насуттаван̣н̣ана̄

61. ат̣т̣хаме а̄локасан̃н̃ам̣ манаси кареййа̄сӣти дива̄ ва̄ раттим̣ ва̄ сӯрийападжджотачандаман̣иа̄дӣнам̣ а̄локам̣ ‘‘а̄локо’’ти манаси кареййа̄си. идам̣ вуттам̣ хоти – сӯрийачанда̄лока̄дим̣ дива̄ раттин̃ча упаладдхам̣ йатха̄ладдхавасенева манаси кареййа̄си, читте т̣хапеййа̄си. йатха̄ те субха̄вита̄локакасин̣асса вийа касин̣а̄локо йадиччхакам̣ йа̄вадиччхакан̃ча со а̄локо раттийам̣ упатит̣т̣хати, йена таттха дива̄сан̃н̃ам̣ т̣хапеййа̄си, дива̄ вийа вигататхинамиддхова бхавеййа̄сӣти. тена̄ха ‘‘йатха̄ дива̄ татха̄ ратти’’нти. ити виват̣ена четаса̄ти евам̣ апихитена читтена тхинамиддхапидха̄нена апихитатта̄. апарийонаддхена̄ти самантато анонаддхена асан̃чха̄дитена. сахобха̄санти сан̃а̄н̣обха̄сам̣. тхинамиддхавиноданаа̄локопи ва̄ хоту касин̣а̄локопи ва̄ парикамма̄локопи ва̄, упаккилеса̄локо вийа саббойам̣ а̄локо н̃а̄н̣асамут̣т̣ха̄нова̄ти. йесам̣ акаран̣е пуггало маха̄джа̄нийо хоти, та̄ни авассам̣ ка̄табба̄ни. йа̄ни ака̄тумпи ват̣т̣анти, сати самава̄йе ка̄таббато та̄ни каран̣ӣйа̄нӣти а̄ха ‘‘итара̄ни каран̣ӣйа̄нӣ’’ти. атха ва̄ каттабба̄ни камма̄ни каран̣ам̣ арахантӣти каран̣ӣйа̄ни. итара̄ни кичча̄нӣтипи ваданти.

а̄динайаппаватта̄ вигга̄хикакатха̄ти ‘‘на твам̣ имам̣ дхаммавинайам̣ а̄джа̄на̄си, ахам̣ имам̣ дхаммавинайам̣ а̄джа̄на̄ми, ким̣ твам̣ имам̣ дхаммавинайам̣ а̄джа̄ниссаси, миччха̄пат̣ипанно твамаси, ахамасми самма̄пат̣ипанно, сахитам̣ ме, асахитам̣ те, пуревачанӣйам̣ паччха̄ авача, паччха̄вачанӣйам̣ пуре авача, адхичин̣н̣ам̣ те випара̄ваттам̣, а̄ропито те ва̄до, ниггахито твамаси. чара ва̄даппамоккха̄йа, ниббет̣хехи ва̄ саче пахосӣ’’ти (дӣ. ни. 1.18; ма. ни. 3.41) евам̣паватта̄ катха̄. таттха сахитам̣ мети (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.18) майхам̣ вачанам̣ сахитам̣ силит̣т̣хам̣, аттхайуттам̣ ка̄ран̣айуттанти аттхо. сахитанти ва̄ пубба̄пара̄вируддхам̣. асахитам̣ тети туйхам̣ вачанам̣ асахитам̣ асилит̣т̣хам̣. адхичин̣н̣ам̣ те випара̄ваттанти йам̣ туйхам̣ дӣгхаратта̄чин̣н̣авасена суппагун̣ам̣, там̣ майхам̣ екавачаненева випара̄ваттам̣ париваттитва̄ т̣хитам̣, на кин̃чи джа̄на̄сӣти аттхо. а̄ропито те ва̄доти майа̄ тава ва̄де досо а̄ропито. чара ва̄даппамоккха̄йа̄ти досамочанаттхам̣ чара вичара, таттха таттха гантва̄ сиккха̄ти аттхо. ниббет̣хехи ва̄ саче пахосӣти атха сайам̣ пахоси, ида̄ни ева ниббет̣хехӣти аттхо.

тан̣ха̄ саббасо кхӣйанти еттха̄ти тан̣ха̄сан̇кхайо, тасмим̣. тан̣ха̄сан̇кхайети ча идам̣ висайе бхумманти а̄ха ‘‘там̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄’’ти. вимуттачиттата̄йа̄ти саббасам̣килесехи виппайуттачиттата̄йа. апарабха̄ге пат̣ипада̄ на̄ма арийасачча̄бхисамайо. са̄ са̄санача̄ригочара̄ паччаттам̣ ведитаббатоти а̄ха ‘‘пуббабха̄гаппат̣ипадам̣ сам̣кхиттена десетха̄ти пуччхатӣ’’ти. акуппадхаммата̄йа кхайавайасан̇кха̄там̣ антам̣ атӣта̄ти аччанта̄, со ева апариха̄йанасабха̄ватта̄ аччанта̄ нит̣т̣ха̄ асса̄ти аччантанит̣т̣ха̄. тена̄ха ‘‘екантанит̣т̣хо сататанит̣т̣хоти аттхо’’ти. на хи пат̣ивиддхасса локуттарадхаммасса дассаннам̣ куппаннам̣ на̄ма аттхи. аччантамева чатӯхи йогехи кхемо етасса аттхӣти аччантайогаккхемӣ. маггабрахмачарийасса вуситатта̄ тасса ча апариха̄йанасабха̄ватта̄ аччантам̣ брахмача̄рӣти аччантабрахмача̄рӣ. тена̄ха ‘‘ниччабрахмача̄рӣти аттхо’’ти. парийоса̄нанти маггабрахмачарийапарийапарийоса̄нам̣ ват̣т̣адуккхапарийоса̄нан̃ча.

пан̃чаккхандха̄ти пан̃чупа̄да̄наккхандха̄. сакка̄йасаббан̃хи сандха̄йа идха ‘‘саббе дхамма̄’’ти вуттам̣ випассана̄висайасса адхиппетатта̄. тасма̄ а̄йатанадха̄туйопи таггатика̄ ева дат̣т̣хабба̄. тена̄ха бхагава̄ ‘‘на̄лам̣ абхинивеса̄йа̄’’ти. на йутта̄ абхинивеса̄йа ‘‘етам̣ мама, есо ме атта̄’’ти аджджхоса̄на̄йа. ‘‘аламева ниббиндитум̣ алам̣ вираджджиту’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.272; сам̣. ни. 2.124, 128, 134, 143) вийа алам̣-саддо йуттаттхопи хотӣти а̄ха ‘‘на йутта̄’’ти. сампаджджантӣти бхаванти. йадипи ‘‘татийа̄ чатуттхӣ’’ти идам̣ висуддхидвайам̣ абхин̃н̃а̄пан̃н̃а̄, тасса пана сапаччайана̄марӯпадассанабха̄вато сати ча паччайапариггахе сапаччайатта̄ аниччанти, на̄марӯпасса аниччата̄йа дуккхам̣, дуккхан̃ча анатта̄ти аттхато лаккхан̣аттайам̣ супа̄кат̣амева хотӣти а̄ха ‘‘аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄ти н̃а̄тапарин̃н̃а̄йа абхиджа̄на̄тӣ’’ти. татхева тӣран̣апарин̃н̃а̄йа̄ти имина̄ аничча̄дибха̄вена на̄лам̣ абхинивеса̄йа̄ти на̄марӯпасса упасам̣харати, на абхин̃н̃а̄пан̃н̃а̄нам̣ самбха̄радхамма̄нам̣. пурима̄йа хи аттхато а̄паннам̣ лаккхан̣аттайам̣ ган̣ха̄ти салаккхан̣асаллаккхан̣апаратта̄ тасса̄. дутийа̄йа сарӯпато тасса̄ лаккхан̣аттайа̄ропанавасена саммасанабха̄вато. екачиттаккхан̣иката̄йа абхинипа̄таматтата̄йа ча аппаматтакампи. рӯпапариггахасса ол̣а̄рикабха̄вато арӯпапариггахам̣ дассети. дассенто ча ведана̄йа а̄саннабха̄вато, висесато сукхаса̄ра̄гита̄йа, бхавасса̄дагадхитама̄насата̄йа ча тхерасса ведана̄васена ниббаттетва̄ дассети.

кхайавира̄готи кхайасан̇кха̄то вира̄го сан̇кха̄ра̄нам̣ палуджджана̄. йам̣ а̄гамма саббасо сан̇кха̄рехи вираджджана̄ хоти, там̣ нибба̄нам̣ аччантавира̄го. ниродха̄нупассимхипӣти ниродха̄нупассипадепи. есева найоти атидиситва̄ там̣ екадесена виваранто ‘‘ниродхопи хи…пе… дувидхойева̄’’ти а̄ха. кхандха̄нам̣ париччаджанам̣ таппат̣ибаддхакилесаппаха̄навасена̄ти йена̄ка̄рена випассана̄ килесе паджахати, тена̄ка̄рена там̣нимиттаккхандхе ча паджахатӣти ваттаббатам̣ арахатӣти а̄ха ‘‘са̄ хи…пе… воссаджджатӣ’’ти. а̄рамман̣атоти киччаса̄дханавасена а̄рамман̣акаран̣ато. еван̃хи маггато ан̃н̃есам̣ нибба̄на̄рамман̣а̄нам̣ паккханданавоссагга̄бха̄во сиддхова хоти. париччаджанена паккханданена ча̄ти двӣхипи ва̄ ка̄ран̣ехи. соти магго. саббесам̣ кхандха̄нам̣ воссаджджанам̣ таппат̣ибаддхасам̣килесаппаха̄нена дат̣т̣хаббам̣. йасма̄ ва̄ випассана̄читтам̣ паккхандатӣти маггасампайуттачиттам̣ сандха̄йа̄ха. магго ча самуччхедавасена килесе кхандхе ча париччаджати, тасма̄ йатха̄ккамам̣ випассана̄магга̄нан̃ча васена паккханданапаричча̄гавоссагга̄пи ведитабба̄. тадубхайасаман̇гӣти випассана̄саман̇гӣ маггасаман̇гӣ ча. ‘‘аничча̄нупассана̄йа ниччасан̃н̃ам̣ паджахатӣ’’тиа̄дивачанато (пат̣и. ма. 1.52) хи йатха̄ випассана̄йа килеса̄нам̣ паричча̄гаппат̣иниссагго лаббхати, евам̣ а̄йатим̣ техи килесехи уппа̄детаббаккхандха̄нампи паричча̄гапат̣иниссагго ваттаббо. паккханданапат̣иниссагго пана магге лаббхама̄на̄йа екантака̄ран̣абхӯта̄йа вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄йа васена ведитаббо. магге пана тадубхайампи н̃а̄йа̄гатамева ниппарийа̄йатова лаббхама̄натта̄. тена̄ха ‘‘тадубхайасаман̇гӣпуггало’’тиа̄ди. пуччхантасса аджджха̄сайавасена ‘‘на кин̃чи локе упа̄дийатӣ’’ти еттха ка̄мупа̄да̄навасена упа̄дийанам̣ пат̣иккхипатӣти а̄ха ‘‘тан̣ха̄васена на упа̄дийатӣ’’ти. тан̣ха̄васена ва̄ асати упа̄дийане дит̣т̣хивасена упа̄дийанам̣ анавака̄самева̄ти ‘‘тан̣ха̄васена’’иччева вуттам̣. на пара̄масатӣти на̄дийати. дит̣т̣хипара̄ма̄савасена ва̄ ‘‘ничча’’нтиа̄дина̄ на пара̄масати. сам̣кхиттенева катхесӣти тасса аджджха̄сайавасена папан̃чам̣ акатва̄ катхеси.

пачала̄йама̄насуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9. меттасуттаван̣н̣ана̄

62. наваме ма̄, бхиккхаве, пун̃н̃а̄нанти (итиву. ат̣т̣ха. 62) еттха ма̄ти пат̣иседхе нипа̄то. пун̃н̃а-саддо ‘‘кусала̄нам̣, бхиккхаве, дхамма̄нам̣ сама̄да̄нахету евамидам̣ пун̃н̃ам̣ павад̣д̣хатӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.80) пун̃н̃апхале а̄гато. ‘‘авиджджа̄гатойам̣, бхиккхаве, пурисапуггало пун̃н̃ан̃че сан̇кха̄рам̣ абхисан̇кхаротӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 2.51) ка̄марӯпа̄вачарасучаритесу. ‘‘пун̃н̃ӯпагам̣ хоти вин̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 2.51) сугативисесабхӯте упапаттибхаве. ‘‘тӣн̣има̄ни, бхиккхаве, пун̃н̃акирийаваттхӯни да̄намайам̣ пун̃н̃акирийаваттху, сӣламайам̣ пун̃н̃акирийаваттху, бха̄вана̄майам̣ пун̃н̃акирийаваттхӯ’’тиа̄дӣсу (итиву. 60; дӣ. ни. 3.305; а. ни. 8.36) кусалачетана̄йам̣. идха пана тебхӯмакакусаладхамме ведитаббо. бха̄йиттха̄ти еттха дувидхам̣ бхайам̣ н̃а̄н̣абхайам̣, са̄раджджабхайанти. таттха ‘‘йепи те, бхиккхаве, дева̄ дӣгха̄йука̄ ван̣н̣аванто сукхабахула̄ уччесу вима̄несу чират̣т̣хитика̄, тепи татха̄гатасса дхаммадесанам̣ сутва̄ йебхуййена бхайам̣ сам̣вегам̣ санта̄сам̣ а̄паджджантӣ’’ти (а. ни. 4.33) а̄гатам̣ н̃а̄н̣абхайам̣. ‘‘ахудева бхайам̣, аху чхамбхитаттам̣, аху ломахам̣со’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.318) а̄гатам̣ са̄раджджабхайам̣. идха̄пи са̄раджджабхайамева. айан̃хеттха аттхо – бхиккхаве, дӣгхараттам̣ ка̄йавачӣсам̣йамо ваттаппат̣иваттапӯран̣ам̣ ека̄санам̣ екасеййам̣ индрийадамо дхутадхаммехи читтасса ниггахо сатисампаджан̃н̃ам̣ каммат̣т̣ха̄на̄нуйогавасена вӣрийа̄рамбхоти евама̄дӣни йа̄ни бхиккхуна̄ нирантарам̣ паваттетабба̄ни пун̃н̃а̄ни, техи ма̄ бха̄йиттха, ма̄ бхайам̣ санта̄сам̣ а̄паджджиттха. екаччасса дит̣т̣хадхаммасукхасса упародхабхайена сампара̄йиканибба̄насукхада̄йакехи пун̃н̃ехи ма̄ бха̄йиттха̄ти. ниссакке идам̣ са̄мивачанам̣.

ида̄ни тато абха̄йитаббабха̄ве ка̄ран̣ам̣ дассенто ‘‘сукхассета’’нтиа̄дима̄ха. таттха сукха-саддо ‘‘сукхо буддха̄намуппа̄до, сукха̄ вира̄гата̄ локе’’тиа̄дӣсу (дха. па. 194) сукхамӯле а̄гато. ‘‘йасма̄ ча кхо, маха̄ли, рӯпам̣ сукхам̣ сукха̄нупатитам̣ сукха̄вакканта’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.60) сукха̄рамман̣е. ‘‘йа̄ван̃чидам̣, бхиккхаве, на сукарам̣ аккха̄нена па̄пун̣итум̣ йа̄ва сукха̄ сагга̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.255) сукхапаччайат̣т̣ха̄не. ‘‘сукхо пун̃н̃асса уччайо’’тиа̄дӣсу (дха. па. 118) сукхахетумхи. ‘‘дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄ра̄ ете дхамма̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.82) абйа̄падждже. ‘‘нибба̄нам̣ парамам̣ сукха’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 2.215; дха. па. 203, 204) нибба̄не. ‘‘сукхасса ча паха̄на̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.232; ма. ни. 1.271; сам̣. ни. 2.152) сукхаведана̄йам̣. ‘‘адуккхамасукхам̣ сантам̣, сукхамиччева бха̄сита’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 4.253; итиву. 53) упеккха̄ведана̄йам̣. ‘‘двепи майа̄, а̄нанда, ведана̄ вутта̄ парийа̄йена сукха̄ ведана̄ дуккха̄ ведана̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.89) ит̣т̣хасукхесу. ‘‘сукхо випа̄ко пун̃н̃а̄на’’нтиа̄дӣсу (пет̣ако. 23) ит̣т̣хавипа̄ке. идха̄пи ит̣т̣хавипа̄ке ева дат̣т̣хаббо. ит̣т̣хасса̄тиа̄дӣсу иччхитаббато чева анит̣т̣хаппат̣ипаккхато ча ит̣т̣хасса. каманӣйато манасмин̃ча каманато пависанато кантасса. пийа̄йитаббато сантаппанато ча пийасса. мананӣйато манасса вад̣д̣ханато ча мана̄пасса̄ти аттхо ведитаббо. йадидам̣ пун̃н̃а̄нӣти пун̃н̃а̄нӣти йадидам̣ вачанам̣, етам̣ сукхасса ит̣т̣хасса випа̄касса адхивачанам̣ на̄мам̣. сукхассетам̣ йадидам̣ пун̃н̃а̄нӣти пхалена ка̄ран̣асса абхедопача̄рам̣ вадати. тена катӯпачита̄нам̣ пун̃н̃а̄нам̣ авассам̣бха̄випхалам̣ сутва̄ аппаматтена саккаччам̣ пун̃н̃а̄ни каттабба̄нӣти пун̃н̃акирийа̄йам̣ нийоджети, а̄даран̃ча несам̣ таттха уппа̄дети.

ида̄ни аттана̄ сунеттака̄ле катена пун̃н̃акаммена дӣгхараттам̣ паччанубхӯтам̣ бхавантараппат̣иччханнам̣ ул̣а̄ратарам̣ пун̃н̃авипа̄кам̣ уда̄харитва̄ таматтхам̣ па̄кат̣атарам̣ каронто ‘‘абхиджа̄на̄ми кхо пана̄ха’’нтиа̄дима̄ха. таттха абхиджа̄на̄мӣти абхивисит̣т̣хена н̃а̄н̣ена джа̄на̄ми, паччаккхато буджджха̄ми. дӣгхараттанти чирака̄лам̣. пун̃н̃а̄нанти да̄на̄дӣнам̣ кусаладхамма̄нам̣. сатта васса̄нӣти сатта сам̣ваччхара̄ни. меттачиттанти миджджатӣти метта̄, синийхатӣти аттхо. митте бхава̄, миттасса ва̄ еса̄ паваттӣтипи метта̄. лаккхан̣а̄дито пана хита̄ка̄раппаваттилаккхан̣а̄, хитӯпасам̣ха̄рараса̄, а̄гха̄тавинайапаччупат̣т̣ха̄на̄, сатта̄нам̣ мана̄пабха̄вадассанападат̣т̣ха̄на̄. бйа̄па̄дӯпасамо етисса̄ сампатти, синехасамбхаво випатти. меттачиттам̣ бха̄ветва̄ти метта̄сахагатам̣ читтам̣, читтасӣсена сама̄дхи вуттоти метта̄сама̄дхим̣ мета̄брахмавиха̄рам̣ уппа̄детва̄ чева вад̣д̣хетва̄ ча.

сатта сам̣ват̣т̣авиват̣т̣акаппети сатта маха̄каппе. сам̣ват̣т̣авиват̣т̣аггахан̣енева хи сам̣ват̣т̣ат̣т̣ха̄йививат̣т̣ат̣т̣ха̄йинопи гахита̄. имам̣ локанти ка̄малокам̣. сам̣ват̣т̣ама̄не суданти сам̣ват̣т̣ама̄не, суданти нипа̄таматтам̣, випаджджама̄нети аттхо. ‘‘варасам̣ваттат̣т̣ха̄не суда’’нтипи пат̣ханти. каппети ка̄ле. каппасӣсена хи ка̄ло вутто, ка̄ле кхӣйама̄не саббопи кхӣйатева. йатха̄ха – ‘‘ка̄ло гхасати бхӯта̄ни, сабба̄нева сахаттана̄’’ти (джа̄. 1.2.190). ‘‘а̄бхассарӯпаго хомӣ’’ти вуттатта̄ теджосам̣ват̣т̣авасенеттха каппавут̣т̣ха̄нам̣ ведитаббам̣. а̄бхассарӯпаготи таттха пат̣исандхиггахан̣авасена а̄бхассарабрахмалокам̣ упагаччха̄мӣти а̄бхассарӯпаго хоми. виват̣т̣ама̄нети сан̣т̣хахама̄нети аттхо. сун̃н̃ам̣ брахмавима̄нам̣ упападжджа̄мӣти кассачи саттасса таттха ниббаттасса абха̄вато сун̃н̃ам̣ йам̣ пат̣хамаджджха̄набхӯмисан̇кха̄там̣ брахмавима̄нам̣ а̄дито ниббаттати, там̣ пат̣исандхиггахан̣авасена упападжджа̄ми упеми.

брахма̄ти ка̄ма̄вачарасаттехи висит̣т̣хат̣т̣хена татха̄ татха̄ брӯхитагун̣ата̄йа брахмавиха̄рато ниббаттанат̣т̣хена ча брахма̄. брахмапа̄рисаджджабрахмапурохитехи маханто брахма̄ти маха̄брахма̄, тато ева те абхибхавитва̄ т̣хитатта̄ абхибхӯ. техи на кеначипи гун̣ена абхибхӯтоти анабхибхӯто. ан̃н̃адаттхӯти екам̣савачане нипа̄то. дассанато дасо, атӣта̄на̄гатапаччуппанна̄нам̣ дассанасаматтхо абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣ена пасситаббам̣ пасса̄мӣти аттхо. сесабрахма̄нам̣ иддхипа̄дабха̄вана̄балена аттано читтан̃ча мама васе ваттемӣти васаваттӣ хомӣти йоджетаббам̣. тада̄ кира бодхисатто ат̣т̣хасама̄паттила̄бхӣпи сама̄но татха̄ саттахитам̣ аттано па̄рамипӯран̣ан̃ча олокенто та̄су ева двӣсу джха̄набхӯмӣсу никанти уппа̄детва̄ метта̄брахмавиха̄равасена апара̄парам̣ сам̣сари. тена вуттам̣ ‘‘сатта васса̄ни…пе… васаваттӣ’’ти.