5. дхаммикавагго

1. на̄гасуттаван̣н̣ана̄

43. пан̃чамасса пат̣хаме парисин̃читунти (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.272) йо чун̣н̣аматтика̄дӣхи гатта̄ни уббат̣т̣енто маллакамут̣т̣ха̄дӣхи ва̄ гхам̣санто наха̄йати, со ‘‘наха̄йатӣ’’ти вуччати. йо татха̄ акатва̄ пакатийа̄ва наха̄йати, со ‘‘парисин̃чатӣ’’ти вуччати. бхагавато ча сарӣре татха̄ харитаббам̣ раджоджаллам̣ на̄ма нупалимпати аччхачхавибха̄вато, утуггахан̣аттхам̣ пана бхагава̄ кевалам̣ удаке отарати. тена̄ха ‘‘гатта̄ни парисин̃читу’’нти.

пуббакот̣т̣хакоти па̄чӣнакот̣т̣хако. са̄ваттхийам̣ кира джетаванавиха̄ро када̄чи маха̄, када̄чи кхуддако. татха̄ хи со випассисса бхагавато ка̄ле йоджанико ахоси, сикхисса тига̄вуто, вессабхусса ад̣д̣хайоджанико, какусандхасса га̄вутаппама̄н̣о, кон̣а̄гаманасса ад̣д̣хага̄вутаппама̄н̣о, кассапасса вӣсатиусабхаппама̄н̣о, амха̄кам̣ бхагавато ка̄ле ат̣т̣хакарӣсаппама̄н̣о джа̄то. тампи нагарам̣ тасса виха̄расса када̄чи па̄чӣнато хоти, када̄чи даккхин̣ато, када̄чи паччхимато, када̄чи уттарато. джетаванагандхакут̣ийам̣ пана чатуннам̣ ман̃чапа̄да̄нам̣ патит̣т̣хитат̣т̣ха̄нам̣ ачаламева. чатта̄ри хи ачалачетийат̣т̣ха̄на̄ни на̄ма маха̄бодхипаллан̇кат̣т̣ха̄нам̣, исипатане дхаммачаккаппаваттанат̣т̣ха̄нам̣, сан̇кассанагаре девороханака̄ле сопа̄насса патит̣т̣ха̄нат̣т̣ха̄нам̣, ман̃чапа̄дат̣т̣ха̄нанти. айам̣ пана пуббакот̣т̣хако кассападасабаласса вӣсатиусабхавиха̄рака̄ле па̄чӣнадва̄ракот̣т̣хако ахоси. со ида̄ни ‘‘пуббакот̣т̣хако’’твева пан̃н̃а̄йати.

кассападасабаласса ка̄ле ачираватӣ нагарам̣ париккхипитва̄ сандама̄на̄ пуббакот̣т̣хакам̣ патва̄ удакена бхиндитва̄ махантам̣ удакарахадам̣ ма̄песи саматиттикам̣ анупуббагамбхӣрам̣. таттха екам̣ ран̃н̃о нха̄натиттхам̣, екам̣ на̄гара̄нам̣, екам̣ бхиккхусан̇гхасса, екам̣ буддха̄нанти евам̣ па̄т̣иекка̄ни нха̄натиттха̄ни хонти раман̣ӣйа̄нивиппакин̣н̣араджатапат̣т̣асадисава̄лука̄ни. ити бхагавата̄ а̄йасмата̄ а̄нандена саддхим̣ йена айам̣ еварӯпо пуббакот̣т̣хако, тенупасан̇ками гатта̄ни парисин̃читум̣. атха̄йасма̄ а̄нандо удакаса̄т̣икам̣ упана̄меси. бхагава̄ сураттадупат̣т̣ам̣ апанетва̄ удакаса̄т̣икам̣ нива̄сеси. тхеро дупат̣т̣ена саддхим̣ маха̄чӣварам̣ аттано хаттхагатам̣ ака̄си. бхагава̄ удакам̣ отари, сахотаран̣еневасса удаке маччхакаччхапа̄ саббе суван̣н̣аван̣н̣а̄ ахесум̣, йантана̄л̣ика̄хи суван̣н̣арасадха̄ра̄ни син̃чанака̄ло вийа суван̣н̣апат̣аппаса̄ран̣ака̄ло вийа ча ахоси. атха бхагавато наха̄наваттам̣ дассетва̄ паччуттин̣н̣асса тхеро сураттадупат̣т̣ам̣ упана̄меси. бхагава̄ там̣ нива̄сетва̄ виджджуллата̄садисам̣ ка̄йабандханам̣ бандхитва̄ маха̄чӣварам̣ антантена сам̣харитва̄ падумагаббхасадисам̣ катва̄ упанӣтам̣ двӣсу кан̣н̣есу гахетва̄ ат̣т̣ха̄си. тена вуттам̣ ‘‘пуббакот̣т̣хаке гатта̄ни парисин̃читва̄ екачӣваро ат̣т̣ха̄сӣ’’ти.

евам̣ т̣хитасса пана бхагавато сарӣрам̣ викаситападумапуппхасадисам̣ саббапа̄липхуллам̣ па̄риччхаттакам̣, та̄ра̄марӣчивикаситан̃ча гаганаталам̣ сирийа̄ авахасама̄нам̣ вийа вирочиттха, бйа̄маппабха̄париккхепавила̄синӣ часса дваттим̣саваралаккхан̣ама̄ла̄ гантхитва̄ т̣хапита̄ дваттим̣са чандима̄ вийа, дваттим̣са сӯрийа̄ вийа, пат̣ипа̄т̣ийа̄ т̣хапитадваттим̣сачаккаваттидваттим̣садевара̄джадваттим̣самаха̄брахма̄но вийа ча ативийа вирочиттха. йасма̄ ча бхагавато сарӣрам̣ судхантача̄мӣкарасама̄наван̣н̣ам̣, супарисодхитапава̄л̣аручираторан̣ам̣, сувисуддханӣларатана̄валисадисакесатанурухам̣, тасма̄ тахам̣ тахам̣ виниггатасуджа̄таджа̄тихин̇гулакарасӯпасобхитам̣ упари сатамегхаратана̄валисуччха̄дитам̣ джан̇гамамива канакагирисикхарам̣ вирочиттха. тасмин̃ча самайе дасабаласса сарӣрато никкхамитва̄ чхаббан̣н̣арасмийо самантато асӣтихаттхаппама̄н̣е падесе а̄дха̄вантӣ видха̄вантӣ ратана̄валиратанада̄маратаначун̣н̣авиппакин̣н̣ам̣ вийа паса̄ритаратаначиттакан̃чанапат̣т̣амива а̄син̃чама̄нала̄кха̄расадха̄ра̄читтамива укка̄сатанипа̄тасама̄куламива нирантаравиппакин̣н̣акан̣ика̄ракин̇кин̣икапуппхамива ва̄йувегасамуддхатачинапит̣т̣хачун̣н̣аран̃джитамива индадханувиджджуллата̄вита̄насантхатамива ча гаганаталам̣, там̣ т̣ха̄нам̣ паванан̃ча самма̄ пхаранти. ван̣н̣абхӯми на̄меса̄. еварӯпесу т̣ха̄несу буддха̄нам̣ сарӣраван̣н̣ам̣ ва̄ гун̣аван̣н̣ам̣ ва̄ чун̣н̣ийападехи ва̄ га̄тха̄хи ва̄ аттхан̃ча упама̄йо ча ка̄ран̣а̄ни ча а̄харитва̄ пат̣ибалена дхаммакатхикена пӯретва̄ катхетум̣ ват̣т̣ати. еварӯпесу хи т̣ха̄несу дхаммакатхикасса тха̄мо ведитаббо. пуббасадиса̄ни курума̄ноти нирудака̄ни курума̄но, суккха̄пайама̄ноти аттхо. содаке гатте чӣварам̣ па̄рупантасса хи чӣваре кан̣н̣ика̄ни ут̣т̣хаханти, париккха̄рабхан̣д̣ам̣ дуссати, буддха̄нам̣ пана сарӣре раджоджаллам̣ на упалимпати, падумапатте уккхиттаудакабинду вийа удакам̣ виниват̣т̣етва̄ гаччхати. евам̣ сантепи сиккха̄га̄равата̄йа бхагава̄ ‘‘паббаджитаваттам̣ на̄мета’’нти маха̄чӣварам̣ убхосу кан̣н̣есу гахетва̄ пурато ка̄йам̣ пат̣иччха̄детва̄ ат̣т̣ха̄си.

та̄л̣итан̃ча ва̄дитан̃ча та̄л̣итава̄дитам̣, тӯрийа̄нам̣ та̄л̣итава̄дитам̣ тӯрийата̄л̣итава̄дитам̣. махантан̃ча там̣ тӯрийата̄л̣итава̄дитан̃ча̄ти маха̄тӯрийата̄л̣итава̄дитам̣. тена̄ха ‘‘махантена̄’’тиа̄ди. атха ва̄ бхеримудин̇гапан̣ава̄дитӯрийа̄нам̣ та̄л̣итам̣ вӣн̣а̄вел̣угомукхиа̄дӣнам̣ ва̄дитан̃ча тӯрийата̄л̣итава̄дитанти ва̄ еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо.

абхин̃н̃а̄па̄рам̣ гатоти абхин̃н̃а̄па̄рагӯ. евам̣ сесесупи. со хи бхагава̄ саббадхамме абхиджа̄нанто гатоти абхин̃н̃а̄па̄рагӯ. тесу пан̃чупа̄да̄наккхандхе париджа̄нанто гатоти парин̃н̃а̄па̄рагӯ. саббакилесе паджаханто гатоти паха̄напа̄рагӯ. чатта̄ро магге бха̄венто гатоти бха̄вана̄па̄рагӯ. ниродхам̣ саччхикаронто гатоти саччхикирийа̄па̄рагӯ. саббасама̄паттим̣ сама̄паджджанто гатоти сама̄паттипа̄рагӯ. субрахмадевапутта̄дайоти еттха со кира девапутто аччхара̄сан̇гхапаривуто нанданакӣл̣итам̣ катва̄ па̄риччхаттакамӯле пан̃н̃атта̄сане нисӣди. там̣ пан̃часата̄ парива̄ретва̄ нисинна̄, пан̃часата̄ руккхам̣ абхирухитва̄ мадхурассарена га̄йитва̄ пуппха̄ни па̄тенти. та̄ни гахетва̄ итара̄ екатован̣т̣икама̄ла̄ва гантхенти. атха руккхам̣ абхирул̣ха̄ упаччхедакавасена екаппаха̄ренева ка̄лам̣ катва̄ авӣчимхи ниббатта̄ маха̄дуккхам̣ анубхаванти. атха ка̄ле гаччханте девапутто ‘‘има̄сам̣ нева саддо суййати, на пуппха̄ни па̄тенти, кахам̣ ну кхо гата̄’’ти а̄вадждженто нирайе ниббаттабха̄вам̣ дисва̄ пийаваттхукасокена руппама̄но чинтеси – ‘‘ета̄ та̄ва йатха̄каммена гата̄, майхам̣ а̄йусан̇кха̄ро киттако’’ти. со ‘‘саттаме дивасе майа̄пи авасеса̄хи пан̃часата̄хи саддхим̣ ка̄лам̣ катва̄ таттхева ниббаттитабба’’нти дисва̄ балаватарена сокена самаппито. ‘‘имам̣ майхам̣ сокам̣ садеваке локе ан̃н̃атра татха̄гата̄ нибба̄петум̣ саматтхо наттхӣ’’ти чинтетва̄ саттху сантикам̣ гантва̄ вандитва̄ екамантам̣ т̣хито –

‘‘ниччам̣ утрастамидам̣ читтам̣, ниччам̣ уббиггамидам̣ мано;

ануппаннесу киччхесу, атхо уппатитесу ча;

саче аттхи анутрастам̣, там̣ ме аккха̄хи пуччхито’’ти. (сам̣. ни. 1.98) –

имам̣ га̄тхамабха̄си. бхагава̄писса –

‘‘на̄н̃н̃атра боджджха̄ тапаса̄, на̄н̃н̃атриндрийасам̣вара̄;

на̄н̃н̃атра саббаниссагга̄, соттхим̣ пасса̄ми па̄н̣ина’’нти. (сам̣. ни. 1.98) –

дхаммам̣ десеси. со десана̄парийоса̄не вигатасоко пан̃чахи аччхара̄сатехи саддхим̣ сота̄паттипхале патит̣т̣ха̄йа бхагавантам̣ намассама̄но ат̣т̣ха̄си. там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣ ‘‘дуккхаппатта̄ субрахмадевапутта̄дайо’’ти. а̄ди-саддена чандасӯрийадевапутта̄дайо сан̇ган̣ха̄ти. чатӯхи ка̄ран̣ехӣти а̄ракатта̄, арӣнам̣ ара̄нан̃ча хататта̄, паччайа̄дӣнам̣ арахатта̄, па̄пакаран̣е раха̄бха̄ва̄ти имехи чатӯхи ка̄ран̣ехи.

дасавидхасам̣йоджана̄нӣти орамбха̄гийуддхамбха̄гийабхедато дасавидхасам̣йоджана̄ни. саббе аччаручӣти саббасатте атиккамитва̄ паваттаручи. ат̣т̣хамаканти сота̄паттимаггат̣т̣хам̣ сандха̄йа вадати. сота̄панноти пхалат̣т̣хо гахито.

сораччанти ‘‘таттха катамам̣ сораччам̣? йо ка̄йико авӣтиккамо, ва̄часико авӣтиккамо, ка̄йикава̄часико авӣтиккамо, идам̣ вуччати сораччам̣, сабба̄пи сӣласам̣варо сорачча’’нти (дха. са. 1349) вачанато сучисӣлам̣ ‘‘сорачча’’нти вуттам̣. карӯн̣а̄ти карун̣а̄брахмавиха̄рама̄ха. карун̣а̄пуббабха̄готи тасса пуббабха̄гам̣ упача̄раджджха̄нам̣ вадати.

дувидхена джха̄нена̄ти а̄рамман̣ӯпаниджджха̄налаккхан̣ӯпаниджджха̄набхедато дувидхена джха̄наманена. пан̃чавидхамиччха̄джӣвавасена̄ти кухана̄лапана̄немиттиката̄ниппесиката̄ла̄бхенала̄бхам̣ниджигӣсаната̄сан̇кха̄та- пан̃чавидхамиччха̄джӣвавасена. на липпатӣти на аллӣйати анусайато а̄рамман̣акаран̣ато ва̄ тан̣ха̄дит̣т̣хиабхинивеса̄бха̄вато. сесаметтха утта̄намева.

на̄гасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. мигаса̄ла̄суттаван̣н̣ана̄

44. дутийе самасамагатийа̄ти ка-ка̄расса йа-ка̄равасена ниддесоти а̄ха ‘‘самабха̄венева самагатика̄’’ти. бхависсантӣти атӣтаттхе ана̄гатавачанам̣ катанти а̄ха ‘‘бхависсантӣти джа̄та̄’’ти. пура̄н̣асса хи исидаттасса ча самагатикам̣ сандха̄йа са̄ евама̄ха.

аммака̄ти ма̄туга̄мо. упача̄равачанан̃хетам̣. иттхӣсу йадидам̣ аммака̄ ма̄туга̄мо джананӣ джаника̄ти. тена̄ха ‘‘иттхӣ хутва̄ иттхисан̃н̃а̄йа ева саманна̄гата̄’’ти.

дит̣т̣хийа̄ пат̣ивиджджхитаббам̣ аппат̣ивиддхам̣ хотӣти аттхато ка̄ран̣ато ча пан̃н̃а̄йа пат̣ивиджджхитаббам̣ аппат̣ивиддхам̣ хоти, ниджджат̣ам̣ ниггумбам̣ катва̄ йа̄тха̄вато авидитам̣ хоти. самайе самайе килесехи вимуччанакам̣ пӣтипа̄моджджам̣ идха са̄ма̄йикам̣ ма-ка̄ре ака̄расса дӣгхам̣ катва̄. тена̄ха – ‘‘са̄ма̄йикампи вимуттим̣ на лабхатӣти ка̄ла̄нука̄лам̣ дхаммассаванам̣ нисса̄йа пӣтипа̄моджджам̣ на лабхатӣ’’ти. памин̣антӣти еттха а̄рамбхаттхо па-саддоти а̄ха ‘‘тулетум̣ а̄рабхантӣ’’ти. пан̣ӣтоти висит̣т̣хо.

тадантаранти вачанавипалла̄сена упайогаттхе са̄мивачанам̣ катанти а̄ха ‘‘там̣ антарам̣ там̣ ка̄ран̣а’’нти. лобхасса апара̄паруппаттийа̄ бахувачанавасена ‘‘лобхадхамма̄’’ти вутта̄. сӣлена висесӣ ахоси метхунадхаммавиратийа̄ саманна̄гататта̄.

мигаса̄ла̄суттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3-6. ин̣асутта̄диван̣н̣ана̄

45-48. татийе далиддо на̄ма дуггато, тасса бха̄во да̄лиддийам̣. на етасса сакам̣ са̄патеййанти ассако, аса̄патеййо. тена̄ха ‘‘аттано сантакена рахито’’ти. ‘‘буддхо дхаммо сан̇гхо’’ти вутте ‘‘самма̄самбуддхо бхагава̄, сва̄ккха̄то дхаммо, суппат̣ипанно сан̇гхо’’ти кеначи акампийабха̄вена окаппанам̣ ратанаттайагун̣е ога̄хетва̄ каппанам̣ окаппанасаддха̄ на̄ма. ‘‘идам̣ акусалам̣ каммам̣ но сакам̣, идам̣ пана каммам̣ сака’’нти евам̣ бйатирекато анвайато ча каммассакатаджа̄нанапан̃н̃а̄ каммассакатапан̃н̃а̄. тивидхан̃хи дуччаритам̣ аттана̄ катампи сакакаммам̣ на̄ма на хоти аттхабхан̃джанато. сучаритам̣ сакакаммам̣ на̄ма аттхаджананато. ин̣а̄да̄насминти паччаттавачанаттхе етам̣ бхумманти а̄ха ‘‘ин̣аггахан̣ам̣ вада̄мӣ’’ти.

кат̣агга̄хоти катам̣ саббасо сиддхамева катва̄ гахан̣ам̣. со пана виджайала̄бхо хотӣти а̄ха ‘‘джайагга̄хо’’ти. хиримано етасса̄ти хириманоти а̄ха ‘‘хирисампайуттачитто’’ти, па̄паджигуччханалаккхан̣а̄йа хирийа̄ сампайуттачиттоти аттхо. оттаппати уббиджджати бха̄йати сӣлена̄ти оттаппӣ, оттаппена саманна̄гато. нира̄мисам̣ сукханти татийаджджха̄насукхам̣ дӯрасамусса̄ритака̄ма̄мисатта̄. упеккханти чатуттхаджджха̄нупеккхам̣, на йам̣ кин̃чи упеккха̄ведананти а̄ха ‘‘чатуттхаджджха̄нупеккха’’нти. а̄раддхавӣрийоти паггахитапарипун̣н̣ака̄йикачетасикавӣрийоти аттхо. йо ган̣асан̇ган̣икам̣ винодетва̄ чатӯсу ирийа̄патхесу ат̣т̣хаа̄рамбхаваттхувасена екако хоти, тасса ка̄йикам̣ вӣрийам̣ а̄раддхам̣ на̄ма хоти. читтасан̇ган̣икам̣ винодетва̄ ат̣т̣хасама̄паттивасена екако хоти. гамане уппаннакилесасса т̣ха̄нам̣ па̄пун̣итум̣ на дети, т̣ха̄не уппаннакилесасса нисаджджам̣, нисаджджа̄йа уппаннакилесасса сайанам̣ па̄пун̣итум̣ на дети, уппаннат̣т̣ха̄нейева килесе нигган̣ха̄ти. айам̣ четасикам̣ вӣрийам̣ а̄раддхам̣ на̄ма хоти. пат̣ипаккхадӯрӣбха̄вена сет̣т̣хат̣т̣хена ча еко удетӣти екоди, екаггата̄. тасса йогато екаггачитто идха екоди. пат̣ипаккхато атта̄нам̣ нипа̄ти, там̣ ва̄ нипайати висосетӣти нипако. ан̃н̃атарам̣ ка̄йа̄дибхедам̣ а̄рамман̣ам̣ са̄тисайа̄йа сатийа̄ саратӣти сато. тена̄ха ‘‘екаггачитто’’тиа̄ди.

акуппа̄ ме вимуттӣти майхам̣ арахаттапхалавимутти акуппата̄йа акуппа̄рамман̣ата̄йа ча акуппа̄. са̄ хи ра̄га̄дӣхи на куппатӣти акуппата̄йапи акуппа̄. акуппам̣ нибба̄намасса̄ а̄рамман̣анти акуппа̄рамман̣ата̄йапи акуппа̄. тенева̄ха ‘‘акуппа̄рамман̣атта̄’’тиа̄ди. бхавасам̣йоджана̄нанти ка̄мара̄гапат̣игхама̄надит̣т̣хивичикиччха̄сӣлаббатапара̄ма̄сабхавара̄гаисса̄маччхарийа- авиджджа̄сан̇кха̄та̄нам̣ дасаннам̣ сам̣йоджана̄нам̣. има̄ни хи сатте бхавесу сам̣йодженти упанибандханти бхава̄бхавена сам̣йодженти, тасма̄ бхавасам̣йоджана̄нӣти вуччанти. кхӣн̣а̄саво уттамаан̣ан̣о килесаин̣а̄нам̣ абха̄вато. ан̃н̃е хи сатта̄ йа̄ва на килеса̄ пахӣйанти, та̄ва саин̣а̄ на̄ма асеривиха̄рабха̄вато. чатуттха̄дӣни утта̄наттха̄ни.

ин̣асутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

7. кхемасуттаван̣н̣ана̄

49. саттаме вуттхабрахмачарийава̄соти нивуттхабрахмачарийава̄со. катакаран̣ӣйоти еттха каран̣ӣйанти парин̃н̃а̄паха̄набха̄вана̄саччхикирийама̄ха. там̣ пана йасма̄ чатӯхи маггехи паччекам̣ чатӯсу саччесу каттаббатта̄ сол̣асавидхам̣ ведитаббам̣. тена̄ха ‘‘чатӯхи маггехи каттабба’’нти. кхандхакилесаабхисан̇кха̄расан̇кха̄та̄ тайо осӣда̄панат̣т̣хена бха̄ра̄ вийа̄ти бха̄ра̄. те охита̄ оропита̄ никкхитта̄ па̄тита̄ етена̄ти охитабха̄ро. тена̄ха ‘‘кхандхабха̄рам̣…пе… ота̄ретва̄ т̣хито’’ти. ануппатто садаттханти ануппаттасадаттхо. садаттхоти ча сакаттхама̄ха ка-ка̄расса да-ка̄рам̣ катва̄. еттха хи арахаттам̣ аттано йонисоманасика̄ра̄йаттатта̄ аттӯпанибандхат̣т̣хена сасанта̄напарийа̄паннатта̄ атта̄нам̣ авиджаханат̣т̣хена аттано уттаматтхена ча аттано аттхатта̄ ‘‘сакаттхо’’ти вуччати. тена̄ха ‘‘садаттхо вуччати арахатта’’нти. саммадан̃н̃а̄ вимуттоти самма̄ ан̃н̃а̄йа вимутто, аччхиннабхӯта̄йа маггапан̃н̃а̄йа самма̄ йатха̄бхӯтам̣ дуккха̄дӣсу йо йатха̄ джа̄нитаббо, татха̄ джа̄нитва̄ вимуттоти аттхо. тена̄ха ‘‘самма̄ хетуна̄’’тиа̄ди. вимуттоти ча две вимуттийо саббасса читтасам̣килесасса магго нибба̄на̄дхимутти ча. нибба̄не адхимуччанам̣ таттха ниннапон̣апаббха̄рата̄йа. араха̄ саббакилесехи вимуттачиттатта̄ читтавимуттийа̄ вимутто. нибба̄нам̣ адхимуттатта̄ нибба̄не вимутто. сесаметтха утта̄намева.

кхемасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

8. индрийасам̣варасуттаван̣н̣ана̄

50. ат̣т̣хаме упанисӣдати пхалам̣ еттха̄ти ка̄ран̣ам̣ упаниса̄. йатха̄бхӯтан̃а̄н̣адассананти йатха̄сабха̄ваджа̄нанасан̇кха̄там̣ дассанам̣. етена тарун̣авипассанам̣ дассети. тарун̣авипассана̄ хи балававипассана̄йа паччайо хоти. тарун̣авипассана̄ти на̄марӯпапариггахе н̃а̄н̣ам̣, паччайапариггахе н̃а̄н̣ам̣, саммасане н̃а̄н̣ам̣, магга̄магге ваваттхапетва̄ т̣хитан̃а̄н̣анти чатуннам̣ н̃а̄н̣а̄нам̣ адхивачанам̣. ниббиндати ета̄йа̄ти ниббида̄. балававипассана̄ти бхайатупат̣т̣ха̄не н̃а̄н̣ам̣ а̄дӣнава̄нупассане н̃а̄н̣ам̣ муччитукамйата̄н̃а̄н̣ам̣ сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣анти чатуннам̣ н̃а̄н̣а̄нам̣ адхивачанам̣. пат̣исан̇кха̄нупассана̄ пана муччитукамйата̄паккхика̄ ева. ‘‘йа̄ва магга̄магган̃а̄н̣адассанависуддхи, та̄ва тарун̣авипассана̄’’ти хи вачанато упаккилесавимуттаудайаббайан̃а̄н̣ато балававипассана̄. вираджджати арийо сан̇кха̄рато етена̄ти вира̄го, арийамагго. арахаттапхаланти уккат̣т̣ханиддесато вуттам̣. индрийасам̣варасса сӣлараккхан̣ахетутта̄ вуттам̣ ‘‘сӣла̄нураккхан̣аиндрийасам̣варо катхито’’ти.

индрийасам̣варасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9. а̄нандасуттаван̣н̣ана̄

51. наваме тхера̄ бхиккхӯ вихаранти бахуссута̄ а̄гата̄гама̄тиа̄дипа̄л̣ипадесу имина̄ва найена аттхо дат̣т̣хаббо – сӣла̄дигун̣а̄нам̣ тхирабха̄ваппаттийа̄ тхера̄. суттагеййа̄ди баху сутам̣ етесанти бахуссута̄. ва̄чуггатадха̄ран̣ена саммадева гарӯнам̣ сантике а̄гамитабха̄вена а̄гато парийаттидхаммасан̇кха̄то а̄гамо етесанти а̄гата̄гама̄. сутта̄тидхаммасан̇кха̄тасса дхаммасса дха̄ран̣ена дхаммадхара̄. винайадха̄ран̣ена винайадхара̄. тесам̣йева дхаммавинайа̄нам̣ ма̄тика̄йа дха̄ран̣ена ма̄тика̄дхара̄. таттха таттха дхаммапарипуччха̄йа парипуччхати. там̣ аттхапарипуччха̄йа парипан̃хати вӣмам̣сати вича̄рети. идам̣, бханте, катхам̣, имасса кваттхоти парипуччханапан̃хана̄ка̄радассанам̣. а̄виват̣ан̃чева па̄л̣ийа̄ аттхам̣ падесантарапа̄л̣идассанена а̄гамато виваранти. анутта̄нӣкатан̃ча йуттивибха̄ванена утта̄нӣкаронти. кан̇кха̄т̣т̣ха̄нийесу дхаммесу сам̣сайуппаттийа̄ хетуйа̄ ган̣т̣хит̣т̣ха̄набхӯтесу па̄л̣ипадесу йа̄тха̄вато виниччхайада̄нена кан̇кхам̣ пат̣ивиноденти.

а̄нандасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10. кхаттийасуттаван̣н̣ана̄

52. дасаме бхоге адхиппа̄йо етесанти бхога̄дхиппа̄йа̄. пан̃н̃аттха̄йа етесам̣ мано упавичаратӣти пан̃н̃ӯпавича̄ра̄. патхавийа̄ да̄йаттха̄йа ва̄ читтам̣ абхинивесо етесанти патхавӣбхинивеса̄. манта̄ адхит̣т̣ха̄нам̣ патит̣т̣ха̄ етесанти манта̄дхит̣т̣ха̄на̄. имина̄ найена сесапада̄нипи ведитабба̄ни. сесам̣ утта̄намева.

кхаттийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

11. аппама̄дасуттаван̣н̣ана̄

53. ека̄дасаме джан̇гала̄нанти еттха йо нипиччхало на анӯпо нирудаката̄йа тхаддхалӯкхо бхӯмиппадесо, со ‘‘джан̇гало’’ти вуччати. таббахулата̄йа пана идха саббо бхӯмиппадесо джан̇гало. тасмим̣ джан̇гале джа̄та̄ бхава̄ти ва̄ джан̇гала̄, тесам̣ джан̇гала̄нам̣. еван̃хи надичара̄нампи хаттхӣнам̣ сан̇гахо като хоти самодха̄табба̄нам̣ вийа самодха̄йака̄нампи идха джан̇галаггахан̣ена гахетаббато. патхавӣталача̄рӣнанти имина̄ джалача̄рино ча ниваттети адиссама̄напа̄датта̄. ‘‘па̄н̣а̄на’’нти са̄дха̄ран̣авачанампи ‘‘пададжа̄та̄нӣ’’ти саддантарасаннидха̄нена висесанивит̣т̣хамева хотӣти а̄ха ‘‘сапа̄дакапа̄н̣а̄на’’нти. ‘‘муттагата’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 2.119; а. ни. 9.11) гата-саддо вийа идха джа̄та-саддо анаттхантароти а̄ха ‘‘пададжа̄та̄нӣти пада̄нӣ’’ти. самодха̄нанти самавародхам̣, антогадхам̣ ва̄. тена̄ха ‘‘одха̄нам̣ упаниккхепам̣ гаччхантӣ’’ти. кӯт̣ан̇гама̄ти па̄римантена кӯт̣ам̣ упагаччханти. кӯт̣анинна̄ти кӯт̣аччхиддамагге пависанавасена кӯт̣е нинна̄. кӯт̣асамосаран̣а̄ти чхидде анупависанавасена ча а̄хачча аваттха̄нена ча кӯт̣е самодахитва̄ т̣хита̄. ван̣т̣е патама̄не сабба̄ни бхӯмийам̣ патантӣти а̄ха ‘‘ван̣т̣а̄нуваттака̄ни бхавантӣ’’ти.

аппама̄дасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

12. дхаммикасуттаван̣н̣ана̄

54. два̄дасаме джа̄тибхӯмийанти еттха джананам̣ джа̄ти, джа̄тийа̄ бхӯми джа̄тибхӯми, джа̄тат̣т̣ха̄нам̣. там̣ кхо панетам̣ нева косаламаха̄ра̄джа̄дӣнам̣, на чан̇кибра̄хман̣а̄дӣнам̣, на саккасуйа̄масантусита̄дӣнам̣, на асӣтимаха̄са̄вака̄нам̣, на ан̃н̃есам̣ сатта̄нам̣ ‘‘джа̄тибхӯмӣ’’ти вуччати. йасса пана джа̄тадивасе дасасахассӣ локадха̄ту екаддхаджама̄ла̄виппакин̣н̣акусумава̄сачун̣н̣аган̣асугандха̄ саббапа̄липхулламива нанданаванам̣ вирочама̄на̄ падуминипан̣н̣е удакабинду вийа акампиттха, джаччандха̄дӣнан̃ча рӯпадассана̄дӣни анека̄ни па̄т̣иха̄рийа̄ни паваттим̣су. тасса саббан̃н̃убодхисаттасса джа̄тат̣т̣ха̄нам̣, са̄тисайасса пана джанакакапилаваттхусанниссайо ‘‘джа̄тибхӯмӣ’’ти вуччати. джа̄тибхӯмака̄ упа̄сака̄ти джа̄тибхӯмива̄сино упа̄сака̄. сантанетва̄ саббасо танетва̄ паттхаритва̄ т̣хитамӯла̄ни мӯласанта̄нака̄ни. та̄ни пана аттхато мӯла̄нийева̄ти а̄ха ‘‘мӯласанта̄нака̄нанти мӯла̄на’’нти.

джа̄тадивасе а̄вудха̄нам̣ джотитатта̄, ран̃н̃о апаримитасса ча саттака̄йасса анаттхато парипа̄ланасаматтхата̄йа ча ‘‘джотипа̄ло’’ти ладдхана̄матта̄ вуттам̣ ‘‘на̄мена джотипа̄ло’’ти. говиндоти говиндийа̄бхисекена абхиситто, говиндасса т̣ха̄не т̣хапана̄бхисекена абхиситтоти аттхо. там̣ кира тасса бра̄хман̣асса кулапарампара̄гатам̣ т̣ха̄нантарам̣. тена̄ха ‘‘т̣ха̄нена маха̄говиндо’’ти. гавам̣ пан̃н̃ан̃ча виндати пат̣илабхатӣти говиндо, маханто говиндоти маха̄говиндо. готи хи пан̃н̃а̄йетам̣ адхивачанам̣ ‘‘гаччхати аттхе буджджхатӣ’’ти катва̄. маха̄говиндо ча амха̄кам̣ бодхисаттойева. со кира дисампатисса на̄ма ран̃н̃о пурохитасса говиндабра̄хман̣асса путто хутва̄ аттано питусса ча ран̃н̃о ча аччайена тасса путто рен̣у, саха̄йа̄ часса саттабхӯ, брахмадатто, вессабхӯ, бхарато, две дхатарат̣т̣ха̄ти име сатта ра̄джа̄но йатха̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ на виваданти. евам̣ радждже патит̣т̣ха̄петва̄ тесам̣ аттхадхамме ануса̄санте джамбудӣпатале саббесам̣ ра̄джа̄ва ран̃н̃ам̣, брахма̄ва бра̄хман̣а̄нам̣, девова гахапатика̄нам̣ саккато гарукато ма̄нито пӯджито апачито уттамага̄рават̣т̣ха̄нам̣ ахоси. тена вуттам̣ ‘‘рен̣уа̄дӣнам̣ саттаннам̣ ра̄джӯнам̣ пурохито’’ти. имева сатта бха̄радха̄ра̄ маха̄ра̄джа̄но. вуттан̃хетам̣ –

‘‘саттабхӯ брахмадатто ча, вессабхӯ бхарато саха;

рен̣у две ча дхатарат̣т̣ха̄, тада̄сум̣ сатта бха̄радха̄’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.308);

ран̃н̃о дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикаттха̄нам̣ пуро видха̄нато пуре сам̣видха̄нато пурохито. кодха̄магандхена̄ти кодхасан̇кха̄тена пӯтигандхена. карун̣а̄ асса аттхӣти карун̣анти сапуббабха̄гакарун̣аджджха̄нам̣ вуттанти а̄ха ‘‘карун̣а̄йа ча карун̣а̄пуббабха̄ге ча т̣хита̄’’ти. йака̄ро сандхивасена а̄гатоти а̄ха ‘‘йетети ете’’ти. арахаттато пат̣т̣ха̄йа саттамоти сакада̄га̄мӣ. сакада̄га̄мим̣ упа̄да̄йа̄ти сакада̄га̄мибха̄вам̣ пат̣ичча. сакада̄га̄мисса хи пан̃чиндрийа̄ни сакада̄га̄мибха̄вам̣ пат̣ичча мудӯни на̄ма хонти. сесаметтха сувин̃н̃еййамева.

дхаммикасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

дхаммикаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

пат̣хамапан̣н̣а̄сакам̣ нит̣т̣хитам̣.

2. дутийапан̣н̣а̄сакам̣