4. чаккавагго
1. чаккасуттаван̣н̣ана̄
31. чатуттхасса пат̣хаме чатта̄ри чакка̄нӣти еттха чаккам̣ на̄ма да̄ручаккам̣, ратаначаккам̣, дхаммачаккам̣, ирийа̄патхачаккам̣, сампаттичакканти пан̃чавидхам̣. таттха ‘‘йам̣ панидам̣, самма, ратхака̄рачаккам̣ чхахи ма̄сехи нит̣т̣хитам̣ чха̄раттӯнехӣ’’ти (а. ни. 3.15) идам̣ да̄ручаккам̣. ‘‘питара̄ паваттитам̣ чаккам̣ ануваттетӣ’’ти (сам̣. ни. 1.215) идам̣ ратаначаккам̣. ‘‘майа̄ паваттитам̣ чакка’’нти (су. ни. 562; бу. вам̣. 27.17; джа̄. 1.1.104; 1.5.100, 103) идам̣ дхаммачаккам̣. ‘‘чатучаккам̣ навадва̄ра’’нти (сам̣. ни. 1.29, 109) идам̣ ирийа̄патхачаккам̣. ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, чакка̄ни йехи саманна̄гата̄нам̣ деваманусса̄нам̣ чатучаккам̣ паваттатӣ’’ти (а. ни. 4.31) идам̣ сампаттичаккам̣. идха̄пи етадева адхиппетанти а̄ха ‘‘чатта̄ри сампаттичакка̄ни ваттантӣ’’ти. ануччхавике десети пун̃н̃акирийа̄йа самма̄пат̣ипаттийа̄ анурӯпадесе. севанам̣ ка̄лена ка̄лам̣ упасан̇каманам̣. бхаджанам̣ бхаттивасена пайирупа̄санам̣. аттано самма̄ т̣хапананти аттано читтасанта̄насса йонисо т̣хапанам̣. саддха̄дӣсу нивесананти а̄ха ‘‘саче’’тиа̄ди. идамева четтха пама̄н̣анти идамева пуббекатапун̃н̃ата̄сан̇кха̄там̣ сампаттичаккам̣ ева етесу сампаттичаккесу пама̄н̣абхӯтам̣ итаресам̣ ка̄ран̣абха̄вато. тена̄ха ‘‘йена хӣ’’тиа̄ди. со ева ча катапун̃н̃о пуггало атта̄нам̣ самма̄ т̣хапети акатапун̃н̃асса тадабха̄вато.
чаккасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. сан̇гахасуттаван̣н̣ана̄
32. дутийе тасса да̄намева да̄таббанти паббаджитасса паббаджитапариккха̄рам̣ паттачӣвара̄ди, гихино гихипариккха̄рам̣ ваттха̄вудхайа̄насайана̄ди да̄таббам̣. саббанти саббам̣ упака̄рам̣. маккхетва̄ на̄сети маккхибха̄ве т̣хатва̄. телена вийа маккхетӣти сатадхотателена маккхети вийа. аттхавад̣д̣ханакатха̄ти хита̄вахакатха̄. катха̄гахан̣ан̃четтха нидассанаматтам̣, паресам̣ хита̄вахо ка̄йаппайогопи аттхачарийа̄. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана вачиппайогавасенева аттхачарийа̄ вутта̄. сама̄наттата̄ти садисабха̄во, сама̄нат̣т̣ха̄не т̣хапанам̣, там̣ панасса сама̄нат̣т̣хапанам̣ аттасадисата̄каран̣амукхена екасамбхогата̄. аттано сукхуппаттийам̣ тасса ча дуккхуппаттийам̣ тена дуккхена аттана̄ екасамбхогата̄ти а̄ха ‘‘сама̄насукхадуккхабха̄во’’ти. са̄ ча сама̄насукхадуккхата̄ екато нисаджджа̄дина̄ па̄кат̣а̄ хотӣти дассенто ‘‘ека̄сане’’тиа̄дима̄ха.
таттха джа̄тийа̄ хӣно бхогена адхико дуссан̇гахо хоти. на хи сакка̄ тена саддхим̣ екапарибхого ка̄тум̣ джа̄тийа̄ хӣнатта̄. тасса татха̄ акарийама̄не ча со куджджхати бхогена адхикатта̄, тасма̄ со дуссан̇гахо. бхогена хӣно джа̄тийа̄ адхикопи дуссан̇гахо хоти. со хи ‘‘ахам̣ джа̄тима̄’’ти бхогасампаннена саддхи екапарибхогам̣ иччхати, тасмим̣ акарийама̄не куджджхати. убхохипи хӣно сусан̇гахо хоти. на хи со итарена саддхим̣ екапарибхогам̣ иччхати джа̄тийа̄ хӣнабха̄вато, на акарийама̄но куджджхати бхогена хӣнабха̄вато. убхохи садисопи сусан̇гахойева. садисабха̄венева итарена саха екапарибхогасса пачча̄сӣса̄йа, акаран̣е ча тасса куджджханасса абха̄вато. бхиккху дуссӣло дуссан̇гахо хоти. на хи сакка̄ тена саддхим̣ екапарибхогам̣ ка̄тум̣, акарийама̄не ча куджджхати. сӣлава̄ пана сусан̇гахо хоти. сӣлава̄ хи адӣйама̄непи кисмин̃чи а̄мисе акарийама̄непи сан̇гахе на куджджхати, ан̃н̃ам̣ аттана̄ саддхим̣ парибхогам̣ акаронтампи на па̄пакена читтена пассати песалабха̄вато. тато ева парибхогопи анена саддхим̣ сукаро хоти, тасма̄ гихи че, убхохи садисо. паббаджито че, сӣлава̄ пуггало. евам̣ сама̄наттата̄йа сан̇гахетаббо. тенева̄ха ‘‘со саче гахат̣т̣хасса джа̄тийа̄ паббаджитасса сӣлена садисо хоти, тасса̄йам̣ сама̄наттата̄ ка̄табба̄’’ти. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.
сан̇гахасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. сӣхасуттаван̣н̣ана̄
33. татийе сӣхоти париссайасаханато пат̣ипаккхахананато ча ‘‘сӣхо’’ти ладдхана̄мо мига̄дхипати. чатта̄роти сама̄непи сӣхаджа̄тибха̄ве ван̣н̣ависеса̄дисиддхена висесена чатта̄ро сӣха̄. те ида̄ни на̄мато ван̣н̣ато а̄ха̄рато дассетва̄ идха̄дхиппетасӣхам̣ на̄наппака̄рато вибха̄ветум̣ ‘‘тин̣асӣхо’’тиа̄ди а̄раддхам̣. тин̣абхаккхо сӣхо тин̣асӣхо пуримападе уттарападалопена йатха̄ ‘‘са̄капаттхиво’’ти (па̄н̣ини 2.1.60). ка̄л̣аван̣н̣ата̄йа ка̄л̣асӣхо. татха̄ пан̣д̣усӣхо. тена̄ха ‘‘ка̄л̣ага̄висадисо, пан̣д̣упала̄саван̣н̣ага̄висадисо’’ти ча. раттакамбаласса вийа кесаро кесаракаломо етасса аттхӣти кесарӣ. ла̄кха̄парикаммакатехи вийа па̄дапарийантехӣти ча йоджана̄.
камма̄нубха̄васиддхаадхипаччамахесаккхата̄хи саббамигаган̣асса ра̄джа̄. суван̣н̣агухато ва̄тиа̄ди ‘‘сӣхасса виха̄ро кирийа̄ евам̣ хотӣ’’ти катва̄ вуттам̣.
самам̣ патит̣т̣ха̄петва̄ти саббабха̄гехи самамева бхӯмийам̣ патит̣т̣ха̄петва̄. а̄кад̣д̣хитва̄ти пурато а̄кад̣д̣хитва̄. абхихаритва̄ти абхимукхам̣ харитва̄. сан̇гха̄танти вина̄сам̣. вӣсатийат̣т̣хикам̣ т̣ха̄нам̣ усабхам̣.
самасӣхоти самаджа̄тико самаппабха̄во ча сӣхо. сама̄носмӣти десана̄маттам̣, самаппабха̄вата̄йа ева на бха̄йати. сакка̄йадит̣т̣хибалавата̄йа̄ти ‘‘ке ан̃н̃е амхехи уттаритара̄, атха кхо майамева маха̄бала̄’’ти евам̣ бала̄тима̄нанимитта̄йа ахам̣ка̄рахетубхӯта̄йа сакка̄йадит̣т̣хийа̄ балавабха̄вена. сакка̄йадит̣т̣хийа̄ пахӣнатта̄ти нирахам̣ка̄ратта̄ аттасинехасса сут̣т̣ху самуггха̄татта̄ на бха̄йати.
татха̄ татха̄ти сӣхасадисата̄дина̄ тена тена пака̄рена атта̄нам̣ катхесӣти ватва̄ таматтхам̣ виваритва̄ дассетум̣ ‘‘сӣхоти кхо’’тиа̄ди вуттам̣.
катамаха̄бхинӣха̄расса локана̄тхасса бодхийа̄ нийатабха̄ваппаттийа̄ екантабха̄вӣ буддхабха̄воти катва̄ ‘‘тӣсу па̄са̄десу нива̄сака̄ло, магадхаран̃н̃о пат̣ин̃н̃а̄да̄нака̄ло, па̄йа̄сасса парибхуттака̄ло’’тиа̄дина̄ абхисамбодхито пурима̄ваттха̄пи сӣхасадиса̄ катва̄ дассита̄. бха̄вини бхӯтӯпача̄ропи хи локавоха̄ро. виджджа̄бха̄васа̄ман̃н̃ато двивиджджам̣ итаравиджджампи екаджджхам̣ гахетва̄ пат̣иччасамуппа̄дасаммасанато там̣ пуретарасиддхам̣ вийа катва̄ а̄ха ‘‘тиссо виджджа̄ содхетва̄’’ти. ануломапат̣иломато паваттан̃а̄н̣асса васена ‘‘йамакан̃а̄н̣амантханена̄’’ти вуттам̣.
таттха вихарантасса̄ти аджапа̄ланигродхамӯле вихарантасса. ека̄дасаме дивасети саттасатта̄хато парам̣ ека̄дасаме дивасе. ачалапаллан̇кети исипатане дхаммачаккаппаваттанаттхам̣ нисиннапаллан̇ке. тампи хи кеначи аппат̣иваттийам̣ дхаммачаккаппаваттанаттхам̣ нисаджджа̄ти катва̄ ваджира̄санам̣ вийа ачалапаллан̇кам̣ вуччати. имасмин̃ча пана падети ‘‘двеме, бхиккхаве, анта̄’’тиа̄динайаппаватте ча имасмим̣ саддхаммакот̣т̣ха̄се. дхаммагхосо…пе… дасасахассилокадха̄тум̣ пат̣иччха̄деси ‘‘саббаттха т̣хита̄ сун̣антӯ’’ти адхит̣т̣ха̄нена. сол̣асаха̄ка̄рехӣти дуккхапарин̃н̃а̄, самудайаппаха̄нам̣, ниродхасаччхикирийа̄, маггабха̄вана̄ти екекасмим̣ магге чатта̄ри чатта̄ри катва̄ сол̣асахи а̄ка̄рехи.
пат̣хамена найена абхисамбодхито пуриматара̄ваттха̄пи авассам̣бха̄вита̄йа гахетва̄ сӣхасадисатам̣ дассетва̄ ида̄ни абхисамбуддха̄ваттха̄су ева сӣхасадисатам̣ дассетум̣ ‘‘апаро найо’’тиа̄ди а̄раддхам̣. ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехӣти ‘‘татха̄ а̄гатоти татха̄гато, татха̄ гатоти татха̄гато, татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато, татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато, татхадассита̄йа татха̄гато, татхава̄дита̄йа татха̄гато, татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато, абхибхаванат̣т̣хена татха̄гато’’ти (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.7; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.12; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 2.3.78; а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.170; уда̄. ат̣т̣ха. 18; итиву. ат̣т̣ха. 38; тхерага̄. ат̣т̣ха. 1.3; бу. вам̣. ат̣т̣ха. 1.2 нида̄накатха̄; маха̄ни. ат̣т̣ха. 14; пат̣и. ма. 1.37) евам̣ вуттехи ат̣т̣хахи татха̄гатаса̄дхакехи ка̄ран̣ехи. йадипи бхагава̄ бодхипаллан̇ке нисиннаматтева абхисамбуддхо на джа̄то, татха̄пи та̄йа нисаджджа̄йа нисиннова пануджджа саббам̣ париссайам̣ абхисамбуддхо джа̄то. татха̄ хи там̣ ‘‘апара̄джитапаллан̇ка’’нти вуччати, тасма̄ ‘‘йа̄ва бодхипаллан̇ка̄ ва̄’’ти ватва̄ тена апаритуссанто ‘‘йа̄ва арахаттамагган̃а̄н̣а̄ ва̄’’ти а̄ха.
ити сакка̄йоти еттха итисаддо нидассанаттхо. тена сакка̄йо сарӯпато парима̄н̣ато париччхедато ча дасситоти а̄ха ‘‘айам̣ сакка̄йо’’тиа̄ди. ‘‘айам̣ сакка̄йо’’ти имина̄ пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ сарӯпато дассита̄. ‘‘еттако сакка̄йо’’ти имина̄ те парима̄н̣ато дассита̄. тасса ча парима̄н̣асса екантикабха̄вам̣ дассентена ‘‘на ито бхиййо сакка̄йо аттхӣ’’ти вуттам̣. сабха̄ватоти салаккхан̣ато. сарасатоти сакиччато. парийантатоти парима̄н̣апарийантато. париччхедатоти йаттаке т̣ха̄не тасса паваттитасса париччхинданато. париват̣уматоти парийоса̄наппаваттито. саббепи пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ дассита̄ хонти йатха̄вуттена вибха̄гена. айам̣ сакка̄йасса самудайо на̄ма̄ти айам̣ а̄ха̄ра̄дисакка̄йасса самудайо на̄ма. тена̄ха ‘‘етта̄вата̄’’тиа̄ди. аттхан̇гамоти ниродхо. ‘‘а̄ха̄расамудайа̄ а̄ха̄раниродха̄’’ти ча аса̄дха̄ран̣амева там̣ гахетва̄ сесесу а̄ди-саддена сан̇ган̣ха̄ти.
пан̣н̣а̄салаккхан̣апат̣иман̣д̣итанти пан̣н̣а̄саудайавайалаккхан̣авибхӯситам̣ самудайаттхан̇гамаггахан̣ато. кхӣн̣а̄саватта̄ти анавасесам̣ са̄васесан̃ча а̄сава̄нам̣ париккхӣн̣атта̄. ана̄га̄мӣнампи хи бхайам̣ читтутра̄сан̃ча на хотӣти. н̃а̄н̣асам̣вего бхайатупат̣т̣ха̄напан̃н̃а̄. итара̄сам̣ пана девата̄нанти акхӣн̣а̄савадеве сандха̄йа вадати. бхоти дхамма̄лапанаматтанти сабха̄вакатханаматтам̣.
чакканти саттху а̄н̣а̄чаккам̣. там̣ пана дхаммато а̄гатанти дхаммачаккам̣. таттха арийаса̄вака̄нам̣ пат̣иведхадхаммато а̄гатанти дхаммачаккам̣. итаресам̣ десана̄дхаммато а̄гатанти дхаммачаккам̣. дувидхепи н̃а̄н̣ам̣ падха̄нанти н̃а̄н̣асӣсена вуттам̣ ‘‘пат̣иведхан̃а̄н̣ампи десана̄н̃а̄н̣ампӣ’’ти. ида̄ни там̣ н̃а̄н̣ам̣ сарӯпато дассетум̣ ‘‘пат̣иведхан̃а̄н̣ам̣ на̄ма̄’’тиа̄ди вуттам̣. йасма̄ тасса н̃а̄н̣асса пат̣ивиддхатта̄ бхагава̄ та̄ни сат̣т̣хи найасахасса̄ни венеййа̄нам̣ дассетум̣ саматтхо ахоси, тасма̄ та̄ни сат̣т̣хи найасахасса̄ни тена н̃а̄н̣ена саддхим̣йева сиддха̄нӣти катва̄ дассенто ‘‘сат̣т̣хийа̄ ча найасахассехи пат̣ивиджджхӣ’’ти а̄ха. типариват̣т̣анти ‘‘идам̣ дуккха’’нти ча ‘‘парин̃н̃еййа’’нти ча ‘‘парин̃н̃а̄та’’нти ча евам̣ типариват̣т̣ам̣, там̣йева два̄даса̄ка̄рам̣. танти десана̄н̃а̄н̣ам̣. еса бхагава̄. аппат̣ипуггалоти пат̣инидхибхӯтапуггаларахито. екасадисасса̄ти ниббика̄расса.
сӣхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. аггапаса̄дасуттаван̣н̣ана̄
34. чатуттхе аггесу паса̄да̄ти сет̣т̣хесу паса̄да̄. агга̄ ва̄ паса̄да̄ти сет̣т̣хабхӯта̄ паса̄да̄. сет̣т̣хавачано хеттха аггасаддо. пуримасмим̣ аттхавикаппе аггасаддена буддха̄диратанаттайам̣ вуччати. тесу бхагава̄ та̄ва асадисат̣т̣хена, гун̣ависит̣т̣хат̣т̣хена, асамасамат̣т̣хена ча агго. со хи маха̄бхинӣха̄рам̣ дасаннам̣ па̄рамӣнам̣ павичайан̃ча а̄дим̣ катва̄ бодхисамбха̄рагун̣ехи чева буддхагун̣ехи ча пайоджанехи ча сесаджанехи асадисоти асадисат̣т̣хенапи агго. йе часса те гун̣а̄ маха̄карун̣а̄дайо, техи сесасатта̄нам̣ гун̣ехи висит̣т̣хат̣т̣хенапи саббасаттуттамата̄йа агго. йе пана пуримака̄ самма̄самбуддха̄ саббасаттехи асама̄, техи саддхим̣ айамева рӯпака̄йагун̣ехи чева дхаммака̄йагун̣ехи ча самоти асамасамат̣т̣хенапи агго. татха̄ дуллабхапа̄тубха̄вато аччхарийамануссабха̄вато бахуджанахитасукха̄вахато адутийаасаха̄йа̄дибха̄вато ча бхагава̄ локе агготи вуччати. йатха̄ха –
‘‘екапуггаласса, бхиккхаве, па̄тубха̄во дуллабхо локасмим̣. катамасса екапуггаласса? татха̄гатасса арахато самма̄саммуддхасса. екапуггало, бхиккхаве, локе уппаджджама̄но уппаджджати аччхарийамануссо. екапуггало, бхиккхаве, локе уппаджджама̄но уппаджджати бахуджана…пе… самма̄самбуддхо. екапуггало, бхиккхаве, локе уппаджджама̄но уппаджджати адутийо асаха̄йо аппат̣имо аппат̣ибха̄го аппат̣ипуггало асамо асамасамо двипада̄нам̣ агго. катамо екапуггало? татха̄гато арахам̣ самма̄самбуддхо’’ти (а. ни. 1.171-173).
дхаммасан̇гха̄ ан̃н̃адхаммасан̇гхехи асадисат̣т̣хена висит̣т̣хагун̣ата̄йа дуллабхапа̄тубха̄ва̄дина̄ ча агга̄. татха̄ хи тесам̣ сва̄ккха̄тата̄дисуппат̣ипанната̄дигун̣ависесехи ан̃н̃е дхаммасан̇гхасадиса̄ аппатарам̣ нихӣна̄ ва̄ наттхи, куто сет̣т̣ха̄. сайамева техи висит̣т̣хагун̣ата̄йа сет̣т̣ха̄. татха̄ дуллабхуппа̄дааччхарийабха̄вабахуджанахитасукха̄вахаадутийа̄саха̄йа̄дисабха̄ва̄ ча те. йадаггена хи бхагава̄ дуллабхапа̄тубха̄во, тадаггена дхаммасан̇гха̄пӣти. аччхарийа̄дӣсупи есева найо. евам̣ аггесу сет̣т̣хесу уттамесу паваресу гун̣ависит̣т̣хесу паса̄да̄ти аггаппасада̄.
дутийасмим̣ панаттхе йатха̄вуттесу аггесу буддха̄дӣсу уппаттийа̄ аггабхӯта̄ паса̄да̄ аггаппаса̄да̄. йе пана арийамаггена а̄гата̄ авеччаппаса̄да̄, те екантенева аггабхӯта̄ паса̄да̄ти аггаппаса̄да̄. йатха̄ха – ‘‘идха, бхиккхаве, арийаса̄вако буддхе авеччаппаса̄дена саманна̄гато хотӣ’’тиа̄ди (сам̣. ни. 5.1037-1038). аггавипа̄катта̄пи чете аггаппаса̄да̄. вуттампи четам̣ – ‘‘агге кхо пана пасанна̄нам̣ агго випа̄ко’’ти (а. ни. 4.34; итиву. 90).
апада̄ ва̄тиа̄дӣсу ва̄-саддо самуччайаттхо, на викаппаттхо. йатха̄ ‘‘ануппанно ва̄ ка̄ма̄саво уппаджджати, уппанно ва̄ ка̄ма̄саво павад̣д̣хатӣ’’ти (ма. ни. 1.17) еттха ануппанно ча уппанно ча̄ти аттхо. йатха̄ ча ‘‘бхӯта̄нам̣ ва̄ сатта̄нам̣ т̣хитийа̄ самбхавесӣнам̣ ва̄ ануггаха̄йа̄’’ти еттха бхӯта̄нан̃ча самбхавесӣнан̃ча̄ти аттхо. йатха̄ ча ‘‘аггито ва̄ удакато ва̄ митхубхедато ва̄’’ти (дӣ. ни. 2.152) еттха аггито ча удакато ча митхубхедато ча̄ти аттхо, евам̣ ‘‘апада̄ ва̄…пе… аггамаккха̄йатӣ’’ти (а. ни. 4.34; итиву. 90) еттха̄пи апада̄ ча двипада̄ ча̄ти сампин̣д̣анавасена аттхо дат̣т̣хаббо. тена вуттам̣ ‘‘ва̄-саддо самуччайаттхо, на викаппаттхо’’ти.
рӯпиноти рӯпаванто. на рӯпиноти арӯпино. сан̃н̃иноти сан̃н̃аванто. на сан̃н̃иноти асан̃н̃ино. ‘‘апада̄ ва̄’’тиа̄дисаббападехи ка̄мабхаво, рӯпабхаво, арӯпабхаво, екавока̄рабхаво, чатувока̄рабхаво, пан̃чавока̄рабхаво, сан̃н̃ибхаво, асан̃н̃ибхаво, невасан̃н̃ина̄сан̃н̃ибхавоти нававидхепи бхаве саттепи анавасесато парийа̄дийитва̄ дассети. еттха хи рӯпиггахан̣ена ка̄мабхаво, рӯпабхаво, пан̃чавока̄рабхаво, екавока̄рабхаво ча дассито, арӯпиггахан̣ена арӯпабхаво, чатувока̄рабхаво ча дассито, сан̃н̃ибхава̄дайо пана сарӯпенева дассита̄. апада̄диггахан̣ена ка̄мабхавапан̃чавока̄рабхавасан̃н̃ибхава̄нам̣ екадесова дассито.
касма̄ панеттха йатха̄ адутийасутте ‘‘двипада̄нам̣ агго’’ти двипада̄ ева гахита̄, евам̣ двипадаггахан̣амева акатва̄ апада̄диггахан̣ам̣ катанти? вуччате – адутийасутте та̄ва сет̣т̣хатаравасена двипадаггахан̣амева катам̣. имасмин̃хи локе сет̣т̣хо на̄ма уппаджджама̄но ападачатуппадабахупадесу на уппаджджати, двипадесуйева уппаджджати. катаресу двипадесу? мануссесу чева девесу ча. мануссесу уппаджджама̄но сакалалокам̣ васе ваттетум̣ саматтхо буддхо хутва̄ уппаджджати, девесу уппаджджама̄но дасасахассилокадха̄тум̣ васе ваттанако маха̄брахма̄ хутва̄ уппаджджати, со тасса каппийака̄рако ва̄ а̄ра̄мико ва̄ сампаджджати. ити татопи сет̣т̣хатаравасенеса двипада̄нам̣ агготи таттха вуттам̣. идха пана анавасесапарийа̄да̄навасена евам̣ вуттам̣ ‘‘йа̄вата̄, бхиккхаве, сатта̄ апада̄ ва̄…пе… невасан̃н̃ина̄сан̃н̃ино ва̄, татха̄гато тесам̣ аггамаккха̄йатӣ’’ти. ниддха̄ран̣е четам̣ са̄мивачанам̣. ма-ка̄ро падасандхикаро, агго аккха̄йатӣти падавибха̄го. тенева̄ха ‘‘гун̣ехи агго’’тиа̄ди.
агго випа̄ко хотӣти агге самма̄самбуддхе пасанна̄нам̣ йо паса̄до агго сет̣т̣хо уттамакот̣ибхӯто ва̄, тасма̄ тасса випа̄копи агго сет̣т̣хо уттамакот̣ибхӯто ул̣а̄ратамо пан̣ӣтатамо хоти. со пана паса̄до дувидхо локийалокуттарабхедато. тесу локийасса та̄ва –
‘‘йе кечи буддхам̣ саран̣ам̣ гата̄се,
на те гамиссанти апа̄йабхӯмим̣;
паха̄йа ма̄нусам̣ дехам̣,
девака̄йам̣ парипӯрессанти. (дӣ. ни. 2.332; итиву. ат̣т̣ха. 90; сам̣. ни. 1.37);
‘‘буддхоти киттайантасса, ка̄йе бхавати йа̄ пӣти;
варамева хи са̄ пӣти, касин̣енапи джамбудӣпасса. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.6; итиву. ат̣т̣ха. 90);
‘‘сатам̣ хаттхӣ сатам̣ асса̄, сатам̣ ассатарӣратха̄;
сатам̣ кан̃н̃а̄сахасса̄ни, а̄муккаман̣икун̣д̣ала̄;
екасса падавӣтиха̄расса, калам̣ на̄ггханти сол̣асим̣’’. (чӯл̣ава. 305);
‘‘са̄дху кхо, дева̄наминда, буддхам̣ саран̣агаманам̣ хоти, буддхам̣ саран̣агаманахету кхо, дева̄наминда, евамидхекачче сатта̄ ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ сугатим̣ саггам̣ локам̣ упападжджанти. те ан̃н̃е деве дасахи т̣ха̄нехи адхигган̣ханти диббена а̄йуна̄, диббена ван̣н̣ена, диббена сукхена, диббена йасена, диббена а̄дхипатеййена, диббехи рӯпехи, диббехи саддехи, диббехи гандхехи, диббехи расехи, диббехи пхот̣т̣хаббехӣ’’ти (сам̣. ни. 4.341) –
евама̄дӣнам̣ суттапада̄нам̣ васена паса̄дапхалависесайого ведитаббо, тасма̄ со апа̄йадуккхавиниваттанена саддхим̣ сампаттибхавесу сукхависесада̄йакова дат̣т̣хаббо.
локуттаро пана са̄ман̃н̃апхалавипа̄када̄йако ват̣т̣адуккхавиниваттако. саббопи ча̄йам̣ паса̄до парампара̄йа ват̣т̣адуккхам̣ виниваттетийева. вуттан̃хетам̣ –
‘‘йасмим̣ самайе, бхиккхаве, арийаса̄вако аттано саддхам̣ ануссарати, невасса тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на досапарийут̣т̣хитам̣…пе… на мохапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, уджугатамевасса тасмим̣ самайе читтам̣ хоти, уджугатачиттасса па̄моджджам̣ джа̄йати, памудитасса пӣти джа̄йати…пе… на̄парам̣ иттхатта̄йа̄ти паджа̄на̄тӣ’’ти.
дхамма̄ти сабха̄вадхамма̄. сан̇кхата̄ти самечча самбхӯйа паччайехи ката̄ти сан̇кхата̄, сапаччайа̄ дхамма̄. хетӯхи паччайехи ча на кехичи ката̄ сан̇кхата̄ти асан̇кхата̄, апаччайо нибба̄нам̣. сан̇кхата̄нам̣ парийоситабха̄вена ‘‘асан̇кхата̄’’ти путхувачанам̣. вира̄го тесам̣ аггамаккха̄йатӣти тесам̣ сан̇кхата̄сан̇кхатадхамма̄нам̣ йо вира̄гасан̇кха̄то асан̇кхатадхаммо, со сабха̄венева сан̣хасукхумабха̄вато сантатарапан̣ӣтатарабха̄вато гамбхӣра̄дибха̄вато маданиммадана̄дибха̄вато аггам̣ сет̣т̣хам̣ уттамам̣ паваранти вуччати. йадиданти нипа̄то, йо айанти аттхо. маданиммаданотиа̄дӣни сабба̄ни нибба̄навевачана̄ни. тенева̄ха ‘‘вира̄готиа̄дӣни нибба̄нассева на̄ма̄нӣ’’ти. ра̄гамада̄дайоти а̄ди-саддена ма̄намадапурисамада̄дике сан̇ган̣ха̄ти. сабба̄ пипа̄са̄ти ка̄мапипа̄са̄дика̄ сабба̄ пипа̄са̄. саббе а̄лайа̄ самуггха̄там̣ гаччхантӣти ка̄ма̄лайа̄дика̄ саббепи а̄лайа̄ самуггха̄там̣ йанти. ват̣т̣а̄нӣти каммават̣т̣авипа̄кават̣т̣а̄ни. тан̣ха̄ти ат̣т̣хасатаппабхеда̄ сабба̄пи тан̣ха̄.
агго випа̄ко хотӣти еттха̄пи –
‘‘йе кечи дхаммам̣ саран̣ам̣ гата̄се…пе…’’. (дӣ. ни. 2.332; сам̣ ни. 1.37);
‘‘дхаммоти киттайантасса, ка̄йе бхавати йа̄ пӣти…пе…’’. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.6; итиву. ат̣т̣ха. 90);
‘‘са̄дху кхо, дева̄наминда, дхаммам̣ саран̣агаманам̣ хоти, дхаммам̣ саран̣агаманахету кхо, дева̄наминда, евамидхекачче…пе… диббехи пхот̣т̣хаббехӣ’’ти (сам̣. ни. 4.341) –
евама̄дӣнам̣ суттапада̄нам̣ васена дхамме паса̄дасса пхалависесайого ведитаббо.
сан̇гха̄ ва̄ ган̣а̄ ва̄ти джанасамӯхасан̇кха̄та̄ йа̄вата̄ локе сан̇гха̄ ва̄ ган̣а̄ ва̄. татха̄гатаса̄вакасан̇гхоти ат̣т̣хаарийапуггаласамӯхасан̇кха̄то дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ена сам̣хато татха̄гатасса са̄вакасан̇гхо. аггамаккха̄йатӣти аттано сӣласама̄дхипан̃н̃а̄вимуттиа̄дигун̣ависесена тесам̣ сан̇гха̄нам̣ агго сет̣т̣хо уттамо павароти вуччати. йадиданти йа̄ни има̄ни. чатта̄ри пурисайуга̄ни йугал̣авасена, пат̣хамамаггат̣т̣хо пат̣хамапхалат̣т̣хоти идамекам̣ йугал̣ам̣, йа̄ва чатуттхамаггат̣т̣хо чатуттхапхалат̣т̣хоти идамекам̣ йугал̣анти евам̣ чатта̄ри пурисайуга̄ни. ат̣т̣ха пурисапуггала̄ти пурисапуггалавасена еко пат̣хамамаггат̣т̣хо, еко пат̣хамапхалат̣т̣хоти имина̄ найена ат̣т̣ха пурисапуггала̄. еттха ча пурисоти ва̄ пуггалоти ва̄ екаттха̄ни ета̄ни пада̄ни, венеййавасена паневам̣ вуттам̣. еса бхагавато са̄вакасан̇гхоти йа̄нима̄ни йугал̣авасена чатта̄ри йуга̄ни па̄т̣ийеккато ат̣т̣ха пурисапуггала̄, еса бхагавато са̄вакасан̇гхо. а̄хунеййотиа̄дӣни вуттаттха̄нева. идха̄пи –
‘‘йе кечи сан̇гхам̣ саран̣ам̣ гата̄се…пе…’’. (дӣ. ни. 2.332; сам̣. ни. 1.37);
‘‘сан̇гхоти киттайантасса, ка̄йе бхавати йа̄ пӣти…пе…’’. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.6; итиву. ат̣т̣ха. 90);
‘‘са̄дху кхо, дева̄наминда, сан̇гхам̣ саран̣агаманам̣ хоти, сан̇гхам̣ саран̣агаманахету кхо, дева̄наминда…пе… диббехи пхот̣т̣хаббехӣ’’ти (сам̣. ни. 4.341) –
а̄дӣнам̣ суттапада̄нам̣ васена сан̇гхе паса̄дасса пхалависесайого тасса аггавипа̄ката̄ ча ведитабба̄. татха̄ ануттарийапат̣ила̄бхо саттамабхава̄дито пат̣т̣ха̄йа ват̣т̣адуккхасамуччхедо ануттарасукха̄дхигамоти евама̄диул̣а̄рапхаланиппха̄данавасена аггавипа̄ката̄ ведитабба̄.
га̄тха̄су аггатоти агге ратанаттайе, аггабха̄вато ва̄ пасанна̄нам̣. аггам̣ дхамманти аггасабха̄вам̣ буддхасубодхим̣ дхаммасудхамматам̣ сан̇гхасуппат̣ипаттим̣, ратанаттайасса анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ам̣ уттамасабха̄вам̣, дасабала̄дисва̄ккха̄тата̄дисуппат̣ипанната̄дигун̣асабха̄вам̣ ва̄. виджа̄натанти виджа̄нанта̄нам̣. евам̣ са̄дха̄ран̣ато аггаппаса̄даваттхум̣ дассетва̄ ида̄ни аса̄дха̄ран̣ато там̣ вибха̄гена дассетум̣ ‘‘агге буддхе’’тиа̄ди вуттам̣. таттха пасанна̄нанти авеччаппаса̄дена ча итараппаса̄дена ча пасанна̄нам̣ адхимутта̄нам̣. вира̄гӯпасамети вира̄ге упасаме ча, саббасса ра̄гасса саббесам̣ килеса̄нам̣ аччантавира̄гахетубхӯте аччантаупасамахетубхӯте ча̄ти аттхо. сукхети ват̣т̣адуккхаккхайабха̄вена сан̇кха̄рӯпасамасукхабха̄вена сукхе.
аггасмим̣ да̄нам̣ дадатанти агге ратанаттайе да̄нам̣ даданта̄нам̣ деййадхаммам̣ париччаджанта̄нам̣. таттха дхарама̄нам̣ бхагавантам̣ чатӯхи паччайехи упат̣т̣хаханта̄ пӯджента̄ саккаронта̄, париниббутам̣ бхагавантам̣ уддисса дха̄тучетийа̄дике упат̣т̣хаханта̄ пӯджента̄ саккаронта̄ буддхе да̄нам̣ даданти на̄ма. ‘‘дхаммам̣ пӯджесса̄ма̄’’ти дхаммадхаре пуггале чатӯхи паччайехи упат̣т̣хаханта̄ пӯджента̄ саккаронта̄ дхамман̃ча чират̣т̣хитикам̣ каронта̄ дхамме да̄нам̣ даданти на̄ма. татха̄ арийасан̇гхам̣ чатӯхи паччайехи упат̣т̣хаханта̄ пӯджента̄ саккаронта̄ там̣ уддисса итарасмимпи татха̄ пат̣ипаджджанта̄ сан̇гхе да̄нам̣ даданти на̄ма. аггам̣ пун̃н̃ам̣ павад̣д̣хатӣти евам̣ ратанаттайе пасаннена четаса̄ ул̣а̄рам̣ паричча̄гам̣ ул̣а̄ран̃ча пӯджа̄сакка̄рам̣ паваттента̄нам̣ дивасе дивасе аггам̣ ул̣а̄рам̣ кусалам̣ упачӣйати. ида̄ни тасса пун̃н̃асса аггавипа̄ката̄йа аггабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘аггам̣ а̄йӯ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха а̄йӯти диббам̣ ва̄ ма̄нусам̣ ва̄ аггам̣ ул̣а̄рам̣ парамам̣ а̄йу павад̣д̣хати упарӯпари брӯхати. ван̣н̣оти рӯпасампада̄. йасоти парива̄расампада̄. киттӣти тхутигхосо. сукханти ка̄йикам̣ четасикан̃ча сукхам̣. баланти ка̄йабалан̃чева н̃а̄н̣абалан̃ча.
аггасса ратанаттайасса да̄нам̣ да̄та̄. атха ва̄ аггасса деййадхаммасса да̄нам̣ ул̣а̄рам̣ катва̄ таттха пун̃н̃ам̣ паваттета̄. аггадхаммасама̄хитоти аггена паса̄дадхаммена да̄на̄дидхаммена ча сам̣хито саманна̄гато ачалаппаса̄дайутто, тасса ва̄ випа̄кабхӯтехи бахуджанасса пийамана̄пата̄дидхаммехи йутто. аггаппатто памодатӣти йаттха йаттха саттаника̄йе уппанно, таттха таттха аггабха̄вам̣ сет̣т̣хабха̄вам̣ адхигато, аггабха̄вам̣ ва̄ локуттарамаггапхалам̣ адхигато памодати абхирамати паритуссатӣти.
аггапаса̄дасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. вассака̄расуттаван̣н̣ана̄
35. пан̃чаме арийе н̃а̄йети сам̣килесато а̄ракатта̄ арийе ниддосе парисуддхе ниййа̄никадхаммабха̄вато н̃а̄йе ка̄ран̣ети аттхо. н̃а̄йати ниччхайена камати нибба̄нам̣, там̣ ва̄ н̃а̄йати пат̣ивиджджхӣйати етена̄тӣ н̃а̄йо, арийамагго. со ева ча сампа̄пакахетубха̄вато ка̄ран̣анти вуччати. идха пана саха випассана̄йа арийамагго адхиппетоти а̄ха ‘‘сахавипассанаке магге’’ти. га̄тха̄су ‘‘н̃а̄йам̣ дхамма’’нти еттха̄пи есева найо.
вассака̄расуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. дон̣асуттаван̣н̣ана̄
36. чхат̣т̣хе укка̄хи дха̄рийама̄на̄хӣти дӣпика̄хи дха̄рийама̄на̄хи, дан̣д̣адӣпика̄су джа̄летва̄ дха̄рийама̄на̄су ма̄питатта̄ти вуттам̣ хоти. тан̃хи нагарам̣ ‘‘ман̇галадивасе сукхан̣е сунаккхаттам̣ ма̄ атиккамӣ’’ти раттимпи укка̄су дха̄рийама̄на̄су ма̄питам̣. укка̄су т̣ха̄ти уккат̣т̣ха̄, укка̄су виджджотайантӣсу т̣хита̄ патит̣т̣хита̄ти мӯлавибхӯджа̄дипаккхепена (па̄н̣ини 3.2.5) саддасиддхи ведитабба̄. нируттинайена ва̄ укка̄су т̣хита̄су т̣хита̄ а̄сӣти уккат̣т̣ха̄. апаре пана бхан̣анти ‘‘бхӯмибха̄гасампаттийа̄ мануссасампаттийа̄ упакаран̣асампаттийа̄ ча са̄ нагарӣ уккат̣т̣хагун̣айогато уккат̣т̣ха̄ти на̄мам̣ лабхатӣ’’ти. сетабйанти тасса нагарасса на̄мам̣. там̣ пана кассападасабаласса джа̄танагаранти а̄ха ‘‘атӣте кассапасамма̄самбуддхасса джа̄танагара’’нти.
виджджантарика̄йа̄ти виджджуниччхаран̣аккхан̣е. антаратоти хадайе. антара̄ти а̄рамбханиббаттӣнам̣ вемаджджхе. антарика̄йа̄ти антара̄л̣е. еттха ча ‘‘тадантарам̣ ко джа̄неййа (а. ни. 6.44; 10.75), етесам̣ антара̄ каппа̄ ган̣анато асан̇кхйеййа̄ (бу. вам̣. 28.3), антарантара̄ катхам̣ опапа̄тетӣ’’ти (ма. ни. 2.426) ча а̄дӣсу вийа ка̄ран̣авемаджджхесу ваттама̄на̄ антара̄садда̄ ева уда̄харитабба̄ сийум̣, на пана читтаккхан̣авиваресу ваттама̄на̄ антараантарикасадда̄. антара̄саддасса хи айаматтхуддха̄роти.
айам̣ панеттха адхиппа̄йо сийа̄ – йесу антара̄саддо ваттати, тесу антарасаддопи ваттатӣти сама̄наттхатта̄ антара̄саддаттхе ваттама̄но антарасаддо уда̄хат̣о. антара̄саддо ева ва̄ ‘‘йассантарато’’ти еттха га̄тха̄сукхаттхам̣ рассам̣ катва̄ вуттоти дат̣т̣хаббам̣. антара̄саддо ева пана икасаддена падам̣ вад̣д̣хетва̄ ‘‘антарика̄’’ти вуттоти еваметтха уда̄харан̣ода̄харитабба̄нам̣ виродха̄бха̄во дат̣т̣хаббо. айоджийама̄не упайогавачанам̣ на па̄пун̣а̄ти са̄мивачанасса пасан̇ге антара̄саддайогена упайогавачанасса иччхитатта̄. тенева̄ха ‘‘антара̄саддена пана йуттатта̄ упайогавачанам̣ ката’’нти.
сакаладжамбудӣпе уппаннам̣ маха̄калахам̣ вӯпасаметва̄ти париниббуте бхагавати дха̄тӯнам̣ аттха̄йа кусина̄ранагарам̣ парива̄ретва̄ т̣хитехи сесара̄джӯхи ‘‘амха̄кам̣ дха̄туйо ва̄ денту йуддхам̣ ва̄’’тиа̄дина̄ косина̄ракехи маллехи саддхим̣ катам̣ вива̄дам̣ вӯпасаметва̄. со кира бра̄хман̣о тесам̣ вива̄дам̣ сутва̄ ‘‘ете ра̄джа̄но бхагавато париниббутат̣т̣ха̄не вива̄дам̣ каронти, на кхо панетам̣ патирӯпам̣, алам̣ имина̄ калахена, вӯпасамесса̄ми на’’нти гантва̄ уннате падесе т̣хатва̄ двебха̄н̣ава̄рапарима̄н̣ам̣ дон̣агаджджитам̣ на̄ма авоча. таттха пат̣хамабха̄н̣ава̄ре та̄ва екападампи те на джа̄ним̣су. дутийабха̄н̣ава̄рапарийоса̄не ча ‘‘а̄чарийасса вийа бхо саддо, а̄чарийасса вийа бхо саддо’’ти саббе нирава̄ ахесум̣. джамбудӣпатале кира кулагхаре джа̄то йебхуййена тасса на-антева̄сико на̄ма наттхи, атха кхо со аттано вачанам̣ сутва̄ нираве тун̣хӣбхӯте видитва̄ пуна –
‘‘сун̣анту бхонто мама екава̄чам̣,
амха̄ка буддхо аху кхантива̄до;
на хи са̄дхуйам̣ уттамапуггаласса,
сарӣрабха̄ге сийа̄ сампаха̄ро.
‘‘саббева бхонто сахита̄ самагга̄,
саммодама̄на̄ каромат̣т̣хабха̄ге;
виттха̄рика̄ хонту диса̄су тхӯпа̄,
бахӯ джана̄ чаккхумато пасанна̄’’ти. (дӣ. ни. 2.237) –
имам̣ га̄тха̄двайам̣ ватва̄ там̣ калахам̣ вӯпасаметва̄ дха̄туйо ат̣т̣хадха̄ бха̄джетва̄ ада̄си, там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣ ‘‘сакаладжамбудӣпе уппаннам̣ маха̄калахам̣ вӯпасаметва̄ дха̄туйо бха̄джессатӣ’’ти. лаккхан̣ачакка̄нӣти двӣсу па̄даталесу две лаккхан̣ачакка̄ни.
а̄савена̄ти каммакилесака̄ран̣ена а̄савена. еттха хи тебхӯмакан̃ча каммам̣, авасеса̄ ча акусала̄ дхамма̄ ‘‘а̄сава̄’’ти вутта̄. девӯпапаттӣти девесу уппатти ниббатти. еттха ча йаккхагандхаббата̄йа винимутта̄ саббе дева̄ деваггахан̣ена гахита̄. гандхаббо ва̄ вихан̇гамо а̄ка̄сача̄рӣ. аханти вибхаттивипарин̣а̄мена йоджетаббам̣.
дон̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. апариха̄нийасуттаван̣н̣ана̄
37. саттаме нибба̄насантикейева чаратӣти килесанибба̄насса анупа̄да̄паринибба̄насса ча сантикейева чарати ‘‘на чирассева адхигамиссатӣ’’ти катва̄. га̄тха̄йа аппама̄даратоти саматхавипассана̄йа аппамаджджане рато абхирато, аппама̄денева раттиндивам̣ вӣтина̄ментоти аттхо. пама̄дам̣ бхайато пассантоти нирайӯпапаттиа̄дибхайахетуто пама̄дам̣ бхайато пассанто. абхаббо париха̄на̄йа̄ти со еварӯпо саматхавипассана̄дхаммехи маггапхалехи ва̄ париха̄на̄йа абхаббо. саматхавипассана̄то хи сампаттато на париха̄йати, итара̄ни ча аппатта̄ни па̄пун̣а̄тӣти.
апариха̄нийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. патилӣнасуттаван̣н̣ана̄
38. ат̣т̣хаме антава̄ локоти екапассена вад̣д̣хитам̣ касин̣анимиттам̣ ‘‘локо’’ти га̄хена ва̄ таккена ва̄ уппаннадит̣т̣хи. ла̄бхӣ хи джха̄начаккхуна̄ пасситва̄ ган̣ха̄ти, итаро таккаматтена. анантава̄ти самантато вад̣д̣хитам̣ аппама̄н̣ам̣ касин̣анимиттам̣ ‘‘локо’’ти га̄хена ва̄ таккена ва̄ уппаннадит̣т̣хи. там̣ джӣвам̣ там̣ сарӣранти джӣво сарӣран̃ча екамева ваттхӯти уппаннадит̣т̣хи. виссат̣т̣ха̄нӣти сакапариччаджанавасена ниссат̣т̣ха̄ни. ванта̄нӣти идам̣ пуна ана̄дийанабха̄вадассанавасена вуттам̣. чаттампи хи кечи ган̣ханти, найидамеванти дассанаттхам̣ ‘‘ванта̄нӣ’’ти вуттам̣. на хи йам̣ йена вантам̣, на со там̣ пуна а̄дӣйати. вантампи кин̃чи сасантатилаггам̣ сийа̄, найидамеванти дассанаттхам̣ ‘‘мутта̄нӣ’’ти вуттам̣. тенева̄ха ‘‘чхиннабандхана̄ни ката̄нӣ’’ти, сантатито винимочанавасена чхиннабандхана̄ни ката̄нӣти аттхо. муттампи кин̃чи муттабандханам̣ вийа пхалам̣ кухин̃чи тит̣т̣хати, на евамиданти дассанаттхам̣ ‘‘пахӣна̄нӣ’’ти вуттам̣. йатха̄ кин̃чи дунниссат̣т̣хам̣ пуна а̄да̄йа саммадева ниссат̣т̣хам̣ ‘‘пат̣иниссат̣т̣ха’’нти вуччати, евам̣ випассана̄йа ниссат̣т̣ха̄ни а̄диннасадиса̄ни маггена пахӣна̄ни пат̣иниссат̣т̣ха̄ни на̄ма хонтӣти дассанаттхам̣ ‘‘пат̣иниссат̣т̣ха̄нӣ’’ти вуттам̣. тенева̄ха ‘‘йатха̄ на пуна читтам̣ а̄роханти, евам̣ пат̣иниссаджджита̄нӣ’’ти.
ка̄месана̄ти ка̄ма̄нам̣ есана̄, ка̄масан̇кха̄та̄ ва̄ есана̄ ка̄месана̄. вуттан̃хетам̣ ‘‘таттха катама̄ ка̄месана̄? йо ка̄месу ка̄маччхандо ка̄мара̄го ка̄манандӣ ка̄мапипа̄са̄ ка̄мамуччха̄ ка̄маджджхоса̄нам̣, айам̣ вуччати ка̄месана̄’’ти, тасма̄ ка̄мара̄го ‘‘ка̄месана̄’’ти ведитаббо. тенева̄ха ‘‘ка̄месана̄…пе… ана̄га̄мимаггена пахӣна̄’’ти. бхава̄нам̣ есана̄ бхавесана̄. вуттампи четам̣ ‘‘таттха катама̄ бхавесана̄? йо бхавесу бхаваччхандо…пе… бхаваджджхоса̄нам̣, айам̣ вуччати бхавесана̄’’ти, тасма̄ бхавесанара̄го рӯпа̄рӯпабхавапаттхана̄ти ведитаббо. тенева̄ха ‘‘бхавесана̄ пана арахаттамаггена пахӣйатӣ’’ти.
брахмачарийасса есана̄ брахмачарийесана̄. са̄ ча маггабрахмачарийасса, дит̣т̣хигатикасамматабрахмачарийасса ча гавесанавасена двиппака̄ра̄ти а̄ха ‘‘брахмачарийам̣ есисса̄мӣ’’тиа̄ди. дит̣т̣хигатикасамматасса брахмачарийасса есана̄пи хи брахмачарийесана̄ти вуччати. вуттампи четам̣ –
‘‘таттха катама̄ брахмачарийесана̄? сассато локоти ва̄, асассато локоти ва̄, антава̄ локоти ва̄, анантава̄ локоти ва̄, там̣ джӣвам̣ там̣ сарӣранти ва̄, ан̃н̃ам̣ джӣвам̣ ан̃н̃ам̣ сарӣранти ва̄, хоти татха̄гато парам̣ маран̣а̄ти ва̄, на хоти татха̄гато парам̣ маран̣а̄ти ва̄, хоти ча на ча хоти татха̄гато парам̣ маран̣а̄ти ва̄, нева хоти на на хоти татха̄гато парам̣ маран̣а̄ти ва̄, йа̄ еварӯпа̄ дит̣т̣хи дит̣т̣хигатам̣ дит̣т̣хигаханам̣ дит̣т̣хиканта̄рам̣ дит̣т̣хивисӯка̄йикам̣ дит̣т̣хивиппхандитам̣ дит̣т̣хисам̣йоджанам̣ га̄хо патит̣т̣ха̄хо абхинивесо пара̄ма̄со куммагго миччха̄патхо миччхаттам̣ титтха̄йатанам̣ випарийесагга̄хо, айам̣ вуччати брахмачарийесана̄’’ти (вибха. 919).
тасма̄ дит̣т̣хигатикасамматасса брахмачарийасса есана̄ дит̣т̣хабрахмачарийесана̄ти ведитабба̄. тенева̄ха ‘‘дит̣т̣хибрахмачарийесана̄ пана сота̄паттимаггенева пат̣иппассамбхатӣ’’ти. етта̄вата̄ ча ра̄гадит̣т̣хийо есана̄ти дасситам̣ хоти. на кевалан̃ча ра̄гадит̣т̣хийо ева есана̄, тадекат̣т̣хам̣ каммампи. вуттампи четам̣ –
‘‘таттха катама̄ ка̄месана̄? ка̄мара̄го тадекат̣т̣хам̣ акусалам̣ ка̄йакаммам̣ вачӣкаммам̣ манокаммам̣, айам̣ вуччати ка̄месана̄. таттха катама̄ бхавесана̄? бхавара̄го тадекат̣т̣хам̣ акусалам̣ ка̄йакаммам̣ вачӣкаммам̣ манокаммам̣, айам̣ вуччати бхавесана̄. таттха катама̄ брахмачарийесана̄? антагга̄хика̄ дит̣т̣хи тадекат̣т̣хам̣ акусалам̣ ка̄йакаммам̣ вачӣкаммам̣ манокаммам̣, айам̣ вуччати брахмачарийесана̄’’ти (вибха. 919).
нававидхама̄ноти ‘‘сеййасса сеййохамасмӣ’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 4.108; дха. са. 1121; вибха. 866; маха̄ни. 21) а̄гато нававидхама̄но.
‘‘ка̄месана̄’’тиа̄дига̄тха̄йа пана брахмачарийесана̄ саха̄ти брахмачарийесана̄йа саддхим̣. вибхаттилопена хи айам̣ ниддесо. каран̣аттхе ва̄ етам̣ паччаттавачанам̣. идам̣ вуттам̣ хоти ‘‘брахмачарийесана̄йа саддхим̣ ка̄месана̄ бхавесана̄ти тиссо есана̄’’ти. та̄су брахмачарийесанам̣ сарӯпато дассетум̣ ‘‘итисаччапара̄ма̄со, дит̣т̣хит̣т̣ха̄на̄ самуссайа̄’’ти вуттам̣. тассаттхо – ити евам̣ саччанти пара̄ма̄со итисаччапара̄ма̄со. идамева саччам̣ могхаман̃н̃анти дит̣т̣хийа̄ паваттиа̄ка̄рам̣ дассети. дит̣т̣хийо ева сабба̄наттхахетубха̄вато дит̣т̣хит̣т̣ха̄на̄. вуттан̃хетам̣ – ‘‘миччха̄дит̣т̣хипарама̄хам̣, бхиккхаве, ваджджам̣ вада̄мӣ’’ти (а. ни. 1.310). та̄ ева ча упарӯпари вуддхийа̄ ма̄налобха̄дикилесасамуссайанена ват̣т̣адуккхасамуссайанена ча самуссайа̄, ‘‘идамева саччам̣ могхаман̃н̃а’’нти миччха̄бхинивисама̄на̄ сабба̄наттхахетука̄ килесадуккхӯпачайато хетубхӯта̄ ча дит̣т̣хийо брахмачарийесана̄ти вуттам̣ хоти. етена паваттиа̄ка̄рато ниббаттито ча брахмачарийесана̄ дассита̄ти ведитабба̄.
саббара̄гавираттасса̄ти саббехи ка̄мабхавара̄гехи вираттасса. тато ева тан̣ха̄ккхайасан̇кха̄те нибба̄не вимуттатта̄ тан̣ха̄ккхайавимуттино арахато. есана̄ пат̣иниссат̣т̣ха̄ти ка̄месана̄, бхавесана̄ саббасо ниссат̣т̣ха̄ пахӣна̄. дит̣т̣хит̣т̣ха̄на̄ самӯхата̄ти брахмачарийесана̄сан̇кха̄та̄ дит̣т̣хит̣т̣ха̄на̄ ча пат̣хамамаггенева самуггха̄тита̄. евампи имисса̄ га̄тха̄йа аттхаван̣н̣ана̄ ведитабба̄. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.
патилӣнасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. уджджайасуттаван̣н̣ана̄
39. наваме анукулайан̃н̃анти анукулам̣ кула̄нуккамам̣ упа̄да̄йа да̄таббада̄нам̣. тена̄ха ‘‘амха̄кам̣…пе… кула̄нукулавасена йаджитабба’’нти. вам̣сапарампара̄йа паччха̄ дуггатапурисехи пада̄таббада̄нам̣. еварӯпам̣ кулам̣ сӣлаванте уддисса нибаддхада̄нам̣, тасмим̣ куле далидда̄нипи на упаччхинданти. татридам̣ ваттху – ана̄тхапин̣д̣икасса гхаре пан̃ча сала̄кабхаттасата̄ни дӣйим̣су. дантамайасала̄ка̄нам̣ пан̃часата̄ни ахесум̣. атха там̣ кулам̣ ануккамена да̄лиддийена абхибхӯтам̣. ека̄ тасмим̣ куле да̄рика̄ екасала̄като уддхам̣ да̄тум̣ на̄саккхи. са̄пи паччха̄ са̄тава̄ханам̣ рат̣т̣хам̣ гантва̄ кхалам̣ содхетва̄ ладдхадхан̃н̃ена там̣ сала̄кам̣ ада̄си. еко тхеро ран̃н̃о а̄рочеси. ра̄джа̄ там̣ а̄нетва̄ аггамахесит̣т̣ха̄не т̣хапеси. са̄ тато пат̣т̣ха̄йа пуна пан̃чапи сала̄касата̄ни паваттеси.
ассамедхантиа̄дӣсу пора̄н̣акара̄джака̄ле кира сассамедхам̣, пурисамедхам̣, самма̄па̄сам̣, ва̄ча̄пеййанти чатта̄ри сан̇гахаваттхӯни ахесум̣, йехи ра̄джа̄но локам̣ сан̇ган̣хим̣су. таттха ниппханнасассато дасамабха̄гаггахан̣ам̣ сассамедхам̣ на̄ма, сассасампа̄дане медха̄вита̄ти аттхо. маха̄йодха̄нам̣ чхама̄сикабхаттаветана̄нуппада̄нам̣ пурисамедхам̣ на̄ма, пурисасан̇ган̣хане медха̄вита̄ти аттхо. далиддаманусса̄нам̣ хаттхе лекхам̣ гахетва̄ тӣн̣и васса̄ни вина̄ вад̣д̣хийа̄ сахассадвисахассаматтадхана̄нуппада̄нам̣ самма̄па̄сам̣ на̄ма. тан̃хи самма̄ мануссе па̄сети хадайе бандхитва̄ вийа т̣хапети, тасма̄ самма̄па̄санти вуччати. ‘‘та̄та, ма̄тула̄’’тиа̄дина̄ пана сан̣хава̄ча̄бхан̣анам̣ ва̄ча̄пеййам̣ на̄ма, пеййаваджджам̣ пийавачаната̄ти аттхо. евам̣ чатӯхи ваттхӯхи сан̇гахитам̣ рат̣т̣хам̣ иддхан̃чева хоти пхӣтан̃ча пахӯтааннапа̄нам̣ кхемам̣ нираббудам̣, манусса̄ муда̄ модана̄ уре путте наччента̄ апа̄рутагхарадва̄ра̄ вихаранти. идам̣ гхарадва̄ресу аггал̣а̄нам̣ абха̄вато нираггал̣анти вуччати. айам̣ пора̄н̣ика̄ павен̣ӣ. апарабха̄ге пана окка̄кара̄джака̄ле бра̄хман̣а̄ има̄ни чатта̄ри сан̇гахаваттхӯни иман̃ча рат̣т̣хасампаттим̣ париваттента̄ уммӯлам̣ катва̄ ассамедхам̣ пурисамедхантиа̄дике пан̃ча йан̃н̃е на̄ма акам̣су. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ бра̄хман̣адхаммийасутте –
‘‘тесам̣ а̄си випалла̄со, дисва̄на ан̣уто ан̣ум̣…пе…;
те таттха манте гантхетва̄, окка̄кам̣ тадупа̄гаму’’нти. (су. ни. 301-304);
ида̄ни техи париваттетва̄ т̣хапитаматтхам̣ дассенто ‘‘ассамедха’’нтиа̄дима̄ха. таттха медхантӣти вадхенти. двӣхи парийан̃н̃ехӣти маха̄йан̃н̃асса пуббабха̄ге паччха̄ ча паваттетаббехи двӣхи парива̄райан̃н̃ехи. саттанавутипан̃чапасусатагха̄табхим̣санасса̄ти саттанавута̄дхика̄нам̣ пан̃чаннам̣ пасусата̄нам̣ ма̄ран̣ена бхеравасса па̄пабхӣрука̄нам̣ бхайа̄вахасса. татха̄ хи ваданти –
‘‘чхасата̄ни нийуджджанти, пасӯнам̣ маджджхиме хани;
ассамедхасса йан̃н̃асса, ӯна̄ни пасӯхи тӣхӣ’’ти. (сам̣. ни. т̣ӣ. 1.1.120);
самманти йугаччхидде паккхипитаббадан̣д̣акам̣. па̄сантӣти кхипанти. сам̣ха̄римехӣти сакат̣ехи вахитаббехи. пуббе кира еко ра̄джа̄ самма̄па̄сам̣ йаджанто сарассатинадитӣре патхавийа̄ виваре динне нимуггойева ахоси, андхаба̄лабра̄хман̣а̄ гата̄нугатигата̄ ‘‘айам̣ тасса саггагаманамагго’’ти сан̃н̃а̄йа таттха самма̄па̄сайан̃н̃ам̣ пат̣т̣хапенти. тена вуттам̣ ‘‘нимуггока̄сато пабхутӣ’’ти. айӯпо аппакадивасо йа̄го, сайӯпо бахудивасам̣ неййо сатрайа̄готи. мантапада̄бхисан̇кхата̄нам̣ саппимадхӯнам̣ ва̄джамити саман̃н̃а̄. хиран̃н̃асуван̣н̣агомахим̣са̄ди саттарасакадаккхин̣асса. са̄рагаббхакот̣т̣ха̄га̄ра̄дӣсу наттхи еттха аггал̣анти нираггал̣о. таттха кира йан̃н̃е аттано са̄патеййам̣ анавасесато анигӯхитва̄ ниййа̄тӣйати.
маха̄рамбха̄ти бахупасугха̄такамма̄. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘вивидха̄ йаттха хан̃н̃аре’’ти ваккхама̄натта̄ ‘‘маха̄кичча̄ маха̄каран̣ӣйа̄’’ти пат̣хамо аттхавикаппо вутто. дутийо пана аттхавикаппо ‘‘маха̄рамбха̄ти папан̃чавасена аджел̣ака̄’’тиа̄ди вуттанти адхиппа̄йена ‘‘апича̄’’тиа̄дина̄ а̄раддхо. нира̄рамбха̄ти еттха̄пи вуттанайена аттхо ведитаббо. нану ча па̄н̣а̄типа̄та̄диакусалакаммасса аппаматтакампи пхалам̣ нупалаббхати, тасма̄ тасса ниппхалабха̄вам̣ аватва̄ ‘‘на те хонти махаппхала̄’’ти касма̄ вуттанти а̄ха ‘‘ниравасесаттхе’’тиа̄ди. анугатам̣ куланти анукулам̣, кула̄нугатанти аттхо. йе ниччабхатта̄дим̣ пуббапурисехи пат̣т̣хапитам̣ апара̄парам̣ анупаччхинданта̄ манусса̄ даданти, те анукулам̣ йаджанти на̄ма. тенева̄ха ‘‘йе ан̃н̃е анукулам̣ йаджантӣ’’тиа̄ди.
уджджайасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. уда̄йисуттаван̣н̣ана̄
40. дасаме па̄н̣асама̄рамбхарахитанти па̄н̣агха̄тарахитам̣. абйа̄баджджхам̣ сукхам̣ локам̣, пан̣д̣ито упападжджатӣти ка̄маччханда̄дибйа̄па̄давирахитатта̄ абйа̄баджджхам̣ ниддуккхам̣. парапӣл̣а̄бха̄ве пана ваттаббам̣ наттхи. джха̄насама̄паттивасена сукхабахулатта̄ сукхам̣ екантасукхам̣ брахмалокам̣ джха̄напун̃н̃ена, итарапун̃н̃ена пана тадан̃н̃асампаттибхавасан̇кха̄там̣ сукхам̣ локам̣ пан̣д̣ито саппан̃н̃о упети. сесам̣ утта̄намева.
уда̄йисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
чаккаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.