(24) 4. каммавагго

1. сам̣кхиттасуттаван̣н̣ана̄

232. чатуттхасса пат̣хаме ка̄л̣аканти малӣнам̣, читтасса аппабхассарабха̄вакаранти аттхо. там̣ панеттха каммапатхаппаттамева адхиппетанти а̄ха ‘‘дасаакусалакаммапатха’’нти. кан̣ха̄бхиджа̄тихетуто ва̄ кан̣хам̣. тена̄ха ‘‘кан̣хавипа̄ка’’нти. апа̄йӯпапатти мануссесу ча добхаггийам̣ кан̣хавипа̄ко, йам̣ тасса тамабха̄во вутто. ниббаттанатоти ниббатта̄панато. пан̣д̣араканти ода̄там̣, читтасса пабхассарабха̄вакаранти аттхо. сукка̄бхиджа̄тихетуто ва̄ суккам̣. тена̄ха ‘‘суккавипа̄ка’’нти. саггӯпапатти мануссасобхаггийан̃ча суккавипа̄ко, йам̣ тасса джотибха̄во вутто. уккат̣т̣ханиддесена пана ‘‘сагге ниббаттанато’’ти вуттам̣, ниббатта̄панатоти аттхо. миссакакамманти ка̄лена кан̣хам̣ ка̄лена сукканти евам̣ миссакавасена катакаммам̣. сукхадуккхавипа̄канти ватва̄ таттха сукхадуккха̄нам̣ паваттиа̄ка̄рам̣ дассетум̣ ‘‘миссакакаммам̣ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. каммасса кан̣хасуккасаман̃н̃а̄ кан̣хасукка̄бхиджа̄тихетута̄йа̄ти апачайага̄мита̄йа тадубхайавиддхам̣сакасса каммаккхайакаракаммасса идха суккапарийа̄йопи иччхитоти а̄ха ‘‘убхайа…пе… айаметтха аттхо’’ти. таттха убхайавипа̄касса̄ти йатха̄дхигатасса убхайавипа̄касса. сампаттибхавапарийа̄панно хи випа̄ко идха суккам̣ суккавипа̄коти адхиппето, на аччантапарисуддхо арийапхалавипа̄ко.

сам̣кхиттасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. виттха̄расуттаван̣н̣ана̄

233. дутийе сабйа̄баджджханти ва̄ садуккхам̣, аттана̄ уппа̄детаббена дуккхена садуккханти аттхо, дуккхасам̣ваттаниканти вуттам̣ хоти. ка̄йасан̇кха̄ра̄дӣсу ка̄йадва̄ре гахан̣а̄дивасена чопанаппатта̄ два̄даса акусалачетана̄ абйа̄баджджхака̄йасан̇кха̄ро на̄ма. вачӣдва̄ре ханусам̣чопанавасена вачӣбхедаппаваттика̄ та̄йева два̄даса вачӣсан̇кха̄ро на̄ма. убхайачопанам̣ аппатва̄ рахо чинтентасса манодва̄ре паватта̄ маносан̇кха̄ро на̄ма. ити тӣсупи два̄ресу ка̄йадуччарита̄дибхеда̄ акусала̄ четана̄ва сан̇кха̄ра̄ти ведитабба̄. абхисан̇кхаротӣти а̄йӯхати, там̣ пана а̄йӯханам̣ паччайасамава̄йасиддхито сан̇кад̣д̣хитва̄ пин̣д̣анам̣ вийа хоти. садуккхам̣ локанти апа̄йалокама̄ха. випа̄капхасса̄ти пхассасӣсена таттха випа̄каппаваттама̄ха. вема̄никапета̄ти идам̣ ба̄хуллато вуттам̣, итаресампи винипа̄тика̄нам̣ ка̄лена сукхам̣, ка̄лена дуккхам̣ хоти. тасса паха̄на̄йа̄ти тасса йатха̄вуттасса каммасса ануппаттидхаммата̄па̄дана̄йа. йа̄ четана̄ти йа̄ апачайага̄миничетана̄. тенева̄ха ‘‘виват̣т̣ага̄минӣ маггачетана̄ ведитабба̄’’ти.

виттха̄расуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3-9. сон̣ака̄йанасутта̄диван̣н̣ана̄

234-240. татийе пурима̄ни, бханте, диваса̄ни пуриматара̄нӣти еттха хиййо дивасам̣ пуримам̣ на̄ма, тато парам̣ пуриматаранти а̄ха ‘‘атӣта̄нантарадивасато пат̣т̣ха̄йа̄’’тиа̄ди. ити имесу двӣсу паваттито йатха̄ккамам̣ пуримапуриматарабха̄во дассито. евам̣ сантепи йадеттха ‘‘пуриматара’’нти вуттам̣, тато пабхути йам̣ йам̣ орам̣, там̣ там̣ пуримам̣. йам̣ йам̣ парам̣, там̣ там̣ пуриматарам̣ орапа̄рабха̄васса вийа пуриматарабха̄васса ча апеккха̄сиддхатта̄. сесам̣ вуттанайамева. чатуттха̄дӣни утта̄наттха̄нева.

сон̣ака̄йанасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10-11. саман̣асутта̄диван̣н̣ана̄

241-2. дасаме сесападесупӣти ‘‘идха дутийо саман̣о’’тиа̄дӣсу сесападесупи. йатха̄ хи ‘‘вивиччева ка̄мехӣ’’ти (дӣ. ни. 1.226; ма. ни. 1.271, 287, 297; сам̣. ни. 2.152; а. ни. 4.123) еттха като нийамо ‘‘вивичча акусалехӣ’’ти еттха̄пи катойева хоти са̄вадха̄ран̣ааттхасса иччхитаббатта̄, евамидха̄пӣти. тена̄ха ‘‘дутийа̄дайопи хӣ’’тиа̄ди. са̄ман̃н̃апхала̄дхигамавасена ниппарийа̄йато саман̣абха̄воти тесам̣ васенеттха чатта̄ро саман̣а̄ десита̄. имасмин̃хи т̣ха̄не чатта̄ро пхалат̣т̣хакасаман̣а̄ва адхиппета̄ самитапа̄пасаман̣аггахан̣ато. касма̄ панеттха маха̄паринибба̄не вийа маггат̣т̣ха̄ тадаттха̄йа пат̣ипанна̄пи на гахита̄ти? венеййаджджха̄сайато. таттха хи магга̄дхигаматтха̄йа випассана̄пи ито бахиддха̄ наттхи, куто маггапхала̄нӣти дассентена бхагавата̄ ‘‘н̃а̄йасса дхаммасса падесаваттӣ, ито бахиддха̄ саман̣опи наттхӣ’’ти (дӣ. ни. 2.214) вуттам̣. идха пана нит̣т̣ха̄наппаттамева там̣там̣саман̣абха̄вам̣ ган̣хантена пхалат̣т̣хакасаман̣а̄ва гахита̄, маггат̣т̣хато пхалат̣т̣хо сависесам̣ даккхин̣еййоти. сва̄йаматтхо двӣсу суттесу десана̄бхеденева вин̃н̃а̄йатӣти. ритта̄ти вивитта̄. туччха̄ти нисса̄ра̄ пат̣ипаннакаса̄ра̄бха̄вато.

паваданти етехӣти пава̄да̄. дит̣т̣хигатика̄нам̣ на̄на̄дит̣т̣хидӣпакасамайа̄ти а̄ха ‘‘чатта̄ро сассатава̄да̄’’тиа̄ди. таттха чатта̄ро сассатава̄да̄ти ла̄бхивасена тайо, таккивасена екоти евам̣ чатта̄ро сассатава̄да̄. пуббенива̄сан̃а̄н̣ала̄бхӣ титтхийо мандапан̃н̃о анекаджа̄тисатасахассаматтам̣ ануссарати, маджджхапан̃н̃о даса сам̣ват̣т̣авиват̣т̣акаппа̄ни, тиккхапан̃н̃о чатта̄лӣса сам̣ват̣т̣авиват̣т̣акаппа̄ни, на тато парам̣. со евам̣ ануссаранто ‘‘сассато атта̄ ча локо ча̄’’ти абхивадати, таккӣ пана таккапарийа̄хатам̣ вӣмам̣са̄нучаритам̣ сайам̣пат̣ибха̄нам̣ ‘‘сассато атта̄ ча локо ча̄’’ти абхивадати. тена вуттам̣ ‘‘ла̄бхивасена тайо, таккивасена екоти евам̣ чатта̄ро сассатава̄да̄’’ти.

саттесу сан̇кха̄ресу ча екаччам̣ сассатанти паватто ва̄до екаччасассатава̄до. со пана брахмака̄йикакхид̣д̣а̄падосикаманопадосикаттабха̄вато чавитва̄ идха̄гата̄нам̣ таккино ча уппаджджанавасена чатуббидхоти а̄ха ‘‘чатта̄ро екаччасассатава̄да̄’’ти.

чатта̄ро анта̄нантика̄ти еттха амати гаччхати еттха воса̄нанти анто, марийа̄да̄. таппат̣иседхена ананто. анто ча ананто ча анта̄нанто са̄ман̃н̃аниддесена, екасесена ва̄ ‘‘на̄марӯпапаччайа̄ сал̣а̄йатана’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 3.126; уда̄. 1) вийа. анта̄нантасахачарито ва̄до анта̄нанто йатха̄ ‘‘кунта̄ чарантӣ’’ти. анта̄нантасанниссайо ва̄ йатха̄ ‘‘ман̃ча̄ гхосантӣ’’ти. со етесам̣ аттхӣти анта̄нантика̄. ‘‘антава̄ атта̄ ча локо ча, анантава̄ атта̄ ча локо ча, антава̄ ча анантава̄ ча атта̄ ча локо ча, невантава̄ на̄нантава̄’’ти евам̣ паваттава̄да̄ чатта̄ро. авад̣д̣хитакасин̣асса там̣ касин̣ам̣ атта̄ти ча локоти ча ган̣хантасса васена пат̣хамо вутто, дутийо вад̣д̣хитакасин̣асса васена вутто, татийо тирийам̣ вад̣д̣хетва̄ уддхамадхо авад̣д̣хитакасин̣асса, чатуттхо таккивасена вутто. еттха ча йуттам̣ та̄ва пурима̄нам̣ тин̣н̣ам̣ ва̄да̄нам̣ антан̃ча анантан̃ча анта̄нантан̃ча а̄раббха паваттава̄датта̄ анта̄нантикаттам̣, паччхимасса пана тадубхайаниседханавасена паваттава̄датта̄ катхаманта̄нантикаттанти? тадубхайаппат̣иседханавасена паваттава̄датта̄ ева. анта̄нантикаппат̣иседхава̄допи хи анта̄нантависайо ева там̣ а̄раббха паваттатта̄.

на маратӣти амара̄. ка̄ са̄? ‘‘евантипи ме но’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 1.62) найена парийантарахита̄ дит̣т̣хигатикасса дит̣т̣хи чева ва̄ча̄ ча. вивидхо кхепоти виккхепо, амара̄йа дит̣т̣хийа̄, ва̄ча̄йа ва̄ виккхепоти амара̄виккхепо, со етасса аттхӣти амара̄виккхепико. атха ва̄ амара̄ на̄ма маччхаджа̄ти, са̄ уммуджджана̄дивасена удаке сандха̄вама̄на̄ га̄хам̣ на гаччхати, евамевам̣ айампи ва̄до ито чито ча сандха̄вати, га̄хам̣ на упагаччхатӣти амара̄виккхепоти вуччати, со етесам̣ аттхӣти амара̄виккхепика̄. сва̄йам̣ ва̄до муса̄ва̄да̄нуйогачхандара̄габхайамохабха̄вахетуката̄йа чатудха̄ паваттоти а̄ха ‘‘чатта̄ро амара̄виккхепика̄’’ти.

адхичча йатхиччхакам̣ йам̣ кин̃чи ка̄ран̣ам̣ кассачи буддхипуббам̣ ва̄ вина̄ самуппанноти атталокасан̃н̃ита̄нам̣ кхандха̄нам̣ адхичча паваттиа̄ка̄ра̄рамман̣ам̣ дассанам̣ тада̄ка̄расанниссайена паваттито тада̄ка̄расахачаритата̄йа ча ‘‘адхиччасамуппанна’’нти вуччати йатха̄ ‘‘ман̃ча̄ гхосанти’’, ‘‘кунта̄ чарантӣ’’ти ча. там̣ етесам̣ аттхӣти адхиччасамуппанника̄. ла̄бхивасена таккивасена ча ‘‘две адхиччасамуппанника̄’’ти вуттам̣.

сан̃н̃ӣти паватто ва̄до сан̃н̃ива̄до, со етесам̣ аттхӣти сан̃н̃ива̄да̄. рӯпичатуккам̣ екантасукхачатукканти имесам̣ чатуннам̣ чатукка̄нам̣ васена сол̣аса сан̃н̃ива̄да̄. имесуйева пурима̄нам̣ двиннам̣ чатукка̄нам̣ васена ат̣т̣ха сан̃н̃ива̄да̄, ат̣т̣ха невасан̃н̃ина̄сан̃н̃ива̄да̄ ведитабба̄. кевалан̃хи таттха ‘‘сан̃н̃ӣ атта̄’’ти ган̣ханта̄нам̣ та̄ дит̣т̣хийо, идха асан̃н̃ӣти ча невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ӣти ча.

сатта уччхедава̄да̄ти мануссаттабха̄ве ка̄ма̄вачарадеваттабха̄ве рӯпа̄вачараттабха̄ве чатуббидха̄рӯпаттабха̄ве ча т̣хатва̄ саттасса уччхедапан̃н̃а̄панавасена сатта уччхедава̄да̄.

пан̃ча дит̣т̣хадхамманибба̄нава̄да̄ти пан̃чака̄магун̣аупабхогавасена чатуббидхарӯпаджджха̄насукхапарибхогавасена ча дит̣т̣хадхамме ниббӯтипан̃н̃а̄панава̄да̄. дит̣т̣хадхаммоти паччаккхадхаммо вуччати, таттха таттха пат̣иладдхаттабха̄вассетам̣ адхивачанам̣. дит̣т̣хадхамме нибба̄нам̣ дит̣т̣хадхамманибба̄нам̣, имасмим̣йева аттабха̄ве дуккхавӯпасаманти аттхо. там̣ вадантӣти дит̣т̣хадхамманибба̄нава̄да̄.

н̃а̄йати камати пат̣ивиджджхатӣти н̃а̄йо, со ева нибба̄насампа̄пакахетута̄йа дхаммоти а̄ха ‘‘н̃а̄йасса дхаммасса̄’’ти. ито бахиддха̄ саман̣опи наттхӣтиа̄дӣсу касма̄ панете ан̃н̃аттха наттхӣти? аккхеттата̄йа. йатха̄ хи на а̄рагге са̄сапо тит̣т̣хати, на удакапит̣т̣хе агги джалати, на пит̣т̣хипа̄са̄н̣е бӣджа̄ни вируханти, евамевам̣ ба̄хиресу титтха̄йатанесу на име саман̣а̄ уппаджджанти, имасмим̣йева са̄сане уппаджджанти. касма̄? суккхеттата̄йа. са̄ пана несам̣ аккхеттата̄ суккхеттата̄ ча арийамаггасса абха̄вато бха̄вато ча ведитабба̄. тена̄ха бхагава̄ –

‘‘йасмим̣ кхо, субхадда, дхаммавинайе арийо ат̣т̣хан̇гико магго на упалаббхати, саман̣опи таттха на упалаббхати, дутийопи таттха саман̣о на упалаббхати, татийопи таттха саман̣о на упалаббхати, чатуттхопи таттха саман̣о на упалаббхати. йасмин̃ча кхо, субхадда, дхаммавинайе арийо ат̣т̣хан̇гико магго упалаббхати, саман̣опи таттха упалаббхати, дутийопи таттха… татийопи таттха… чатуттхопи таттха саман̣о упалаббхати. имасмим̣ кхо, субхадда, дхаммавинайе арийо ат̣т̣хан̇гико магго упалаббхати. идхева, субхадда, саман̣о, идха дутийо саман̣о, идха татийо саман̣о, идха чатуттхо саман̣о, сун̃н̃а̄ параппава̄да̄ саман̣ебхи ан̃н̃ехӣ’’ти (дӣ. ни. 2.214).

арийамаггасса ча абха̄во бха̄во ча супарисуддхасса сӣласса супарисуддха̄йа саматхавипассана̄бха̄вана̄йа абха̄вато бха̄вато ча ведитаббо. тадубхайан̃ча дураккха̄тасва̄ккха̄табха̄вахетукам̣. со ча асамма̄самбуддхаппаведитатта̄. йасма̄ титтха̄йатанам̣ аккхеттам̣, са̄санам̣ кхеттам̣, тасма̄ йатха̄ сураттахаттхапа̄до бха̄суракесарабха̄ро сӣхо мигара̄джа̄ на суса̄не ва̄ сан̇ка̄ракӯт̣е ва̄ пат̣ивасати, тийоджанасахассавиттхатам̣ пана химавантам̣ аджджхога̄хетва̄ ман̣игуха̄йамева васати, йатха̄ ча чхадданто на̄гара̄джа̄ на гочарийахаттхикула̄дӣсу навасу кулесу уппаджджати, йатха̄ ча вала̄хако ассара̄джа̄ на гадрабхакуле ва̄ гхот̣акакуле ва̄ уппаджджати, синдхутӣре пана синдхавакулейева уппаджджати, йатха̄ ча саббака̄мададам̣ манохарам̣ ман̣иратанам̣ на сан̇ка̄ракӯт̣е ва̄ пам̣супаббата̄дӣсу ва̄ уппаджджати, випулапаббатаббхантарейева уппаджджати, йатха̄ ча тимирапин̇гало маччхара̄джа̄ на кхуддакапоккхаран̣ӣсу уппаджджати, чатура̄сӣтийоджанасахассагамбхӣре маха̄самуддейева уппаджджати, йатха̄ ча дийад̣д̣хайоджанасатико супан̣н̣ара̄джа̄ на га̄мадва̄ре еран̣д̣авана̄дӣсу пат̣ивасати, маха̄самуддам̣ пана аджджхога̄хетва̄ симбалидахаванейева пат̣ивасати, йатха̄ ча дхатарат̣т̣хо суван̣н̣ахам̣со на га̄мадва̄ре а̄ва̄т̣ака̄дӣсу пат̣ивасати, навутихам̣сасахассапарива̄ро пана хутва̄ читтакӯт̣ейева пат̣ивасати, йатха̄ ча чатуддӣписсаро чаккаваттира̄джа̄ на нӣчакуле уппаджджати, асамбхиннаджа̄тийакхаттийакулейева пана уппаджджати, евамевам̣ имесу саман̣есу екасаман̣опи на ан̃н̃аттха титтха̄йатане уппаджджати, арийамаггапариккхате пана буддхаса̄санейева уппаджджати. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘идхева, бхиккхаве, саман̣о…пе… сун̃н̃а̄ параппава̄да̄ саман̣ебхи ан̃н̃ехӣ’’ти (ма. ни. 1.139-140; а. ни. 4.241). ека̄дасаме наттхи ваттаббам̣.

саман̣асутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

каммаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.