(20) 5. маха̄вагго

1. сота̄нугатасуттаван̣н̣ана̄

191. пан̃чамасса пат̣хаме сота̄нугата̄нанти паса̄дасотам̣ анугантва̄ гата̄нам̣, пагун̣а̄нам̣ ва̄чуггата̄нанти аттхо. евам̣бхӯта̄ ча паса̄дасотам̣ одахитва̄ н̃а̄н̣асотена сут̣т̣ху ваваттхапита̄ на̄ма хонтӣти а̄ха ‘‘паса̄дасота’’нтиа̄ди. екаччасса хи уггахитапуббавачанам̣ там̣ там̣ пагун̣ам̣ ниччхаритам̣ сут̣т̣ху ваваттхапитам̣ на хоти. ‘‘асукам̣ суттам̣ ва̄ джа̄такам̣ ва̄ катхехӣ’’ти вутте ‘‘саджджха̄йитва̄ сам̣сандитва̄ саманугга̄хитва̄ джа̄нисса̄мӣ’’ти ваданти. екаччасса там̣ там̣ пагун̣ам̣ бхаван̇гасотасадисам̣ хоти ‘‘асукам̣ суттам̣ ва̄ джа̄такам̣ ва̄ катхехӣ’’ти вутте уддхаритва̄ тамева катхети. там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣ ‘‘н̃а̄н̣асотена ваваттхапита̄на’’нти. иттхилин̇га̄дӣни тӣн̣и лин̇га̄ни. на̄ма̄дӣни чатта̄ри пада̄ни. пат̣хама̄дайо сатта вибхаттийо.

вал̣ан̃джетӣти па̄л̣им̣ анусандхим̣ пубба̄паравасена ва̄чуггатам̣ каронто дха̄рети. вачаса̄ паричита̄ти суттадасакаваггадасакапан̣н̣а̄садасакавасена ва̄ча̄йа саджджха̄йита̄, ‘‘дасасутта̄ни гата̄ни, дасавагга̄ни гата̄нӣ’’тиа̄дина̄ саллаккхетва̄ ва̄ча̄йа саджджха̄йита̄ти аттхо. вагга̄дивасена хи идха вачаса̄ паричайо адхиппето, на пана суттекадесасса суттаматтасса вачаса̄ паричайо. манаса̄ ану ану пеккхита̄ бха̄гасо ниджджха̄йита̄ видита̄ мануса̄нупеккхита̄. йасса ва̄ча̄йа саджджха̄йитам̣ буддхавачанам̣ манаса̄ чинтентасса таттха таттха па̄кат̣ам̣ хоти, маха̄дӣпам̣ джа̄летва̄ т̣хитасса рӯпагатам̣ вийа вибхӯтам̣ хутва̄ пан̃н̃а̄йати. там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. суппат̣ивиддха̄ти ниджджат̣ам̣ ниггумбам̣ катва̄ сут̣т̣ху йа̄тха̄вато пат̣ивиддха̄. сесаметтха сувин̃н̃еййамева.

сота̄нугатасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. т̣ха̄насуттаван̣н̣ана̄

192. дутийе сам̣ва̄сена̄ти сахава̄сена. сӣлам̣ ведитаббанти ‘‘айам̣ сусӣло ва̄ дуссӣло ва̄’’ти саха васантена упасан̇камантена джа̄нитаббо. тан̃ча кхо дӣгхена аддхуна̄, на иттаранти тан̃ча сӣлам̣ дӣгхена ка̄лена ведитаббам̣, на иттарена. двӣхатӣхан̃хи сам̣йата̄ка̄ро ча сам̣вутиндрийа̄ка̄ро ча на сакка̄ дассетум̣. манаси карота̄ти тампи ‘‘сӣламасса париггахесса̄мӣ’’ти манасикаронтена паччавеккхантенева сакка̄ джа̄нитум̣, на итарена. пан̃н̃авата̄ти тампи саппан̃н̃енева пан̣д̣итена. ба̄ло хи манасикаронтопи джа̄нитум̣ на саккоти.

сам̣воха̄рена̄ти апара̄парам̣ катханена.

‘‘йо хи кочи мануссесу, воха̄рам̣ упаджӣвати;

евам̣ ва̄сет̣т̣ха джа̄на̄хи, ва̄н̣иджо со на бра̄хман̣о’’ти. (ма. ни. 2.457; су. ни. 619) –

еттха хи бйаваха̄ро на̄ма. ‘‘чатта̄ро арийавоха̄ра̄, чатта̄ро анарийавоха̄ра̄’’ти (дӣ. ни. 3.313) еттха четана̄. ‘‘сан̇кха̄ саман̃н̃а̄ пан̃н̃атти воха̄ро’’ти (дха. са. 1313-1315; маха̄ни. 73) еттха пан̃н̃атти. ‘‘воха̄раматтена со вохареййа̄’’ти (сам̣. ни. 1.25) еттха катха̄воха̄ро. идха̄пи есова адхиппето. екаччасса хи саммукха̄катха̄ параммукха̄катха̄йа на самети параммукха̄катха̄ саммукха̄катха̄йа. татха̄ пуримакатха̄ паччхимакатха̄йа, паччхимакатха̄ ча пуримакатха̄йа. со катханенева сакка̄ джа̄нитум̣ ‘‘асучи есо пуггало’’ти. сучисӣласса пана пуримам̣ паччхимена, паччхиман̃ча пуримена самети. саммукха̄катхитам̣ параммукха̄катхитена самети, параммукха̄катхитан̃ча саммукха̄катхитена, тасма̄ катханена сакка̄ сучибха̄во джа̄нитунти пака̄сенто евама̄ха.

тха̄моти н̃а̄н̣атха̄мо. йасса хи н̃а̄н̣атха̄мо наттхи, со уппаннесу упаддавесу гахетаббам̣ гахан̣ам̣ каттаббам̣ киччам̣ апассанто адва̄ракагхарам̣ павит̣т̣хо вийа чарати. тена̄ха ‘‘а̄пада̄су, бхиккхаве, тха̄мо ведитаббо’’ти.

са̄каччха̄йа̄ти сам̣катха̄йа. дуппан̃н̃асса хи катха̄ удаке ген̣д̣у вийа уппилавати. пан̃н̃авато катхентасса пат̣ибха̄нам̣ анантам̣ хоти. удакавиппхандитенева хи маччхо кхуддако ва̄ маханто ва̄ти н̃а̄йати.

н̃а̄тивина̄соти чорарогабхайа̄дӣхи н̃а̄тӣнам̣ вина̄со. бхога̄нам̣ бйасанам̣ бхогабйасанам̣, ра̄джачора̄дивасена бхогавина̄соти аттхо. тена̄ха ‘‘дутийападепи есева найо’’ти. пан̃хуммагготи пан̃хагавесанам̣, н̃а̄тум̣ иччхитасса аттхасса вӣмам̣сананти аттхо. атаппаканти атиттикарат̣т̣хена атаппакам̣ са̄дурасабходжанам̣ вийа. сан̣ханти сукхумасабха̄вам̣.

т̣ха̄насуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. бхаддийасуттаван̣н̣ана̄

193. татийе каран̣асса уттарам̣ кирийам̣ каран̣уттарийам̣, там̣ лаккхан̣ам̣ етасса̄ти каран̣уттарийалаккхан̣о. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

бхаддийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. са̄мугийасуттаван̣н̣ана̄

194. чатуттхе пуггаласса па̄рисуддхийа̄ падха̄набхӯта̄ни ва̄ ан̇га̄ни па̄рисуддхипадха̄нийан̇га̄ни. сесаметтха сувин̃н̃еййамева.

са̄мугийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. ваппасуттаван̣н̣ана̄

195. пан̃чаме пихитатта̄ти акусаласса павесанадва̄рам̣ пидахитва̄ т̣хитатта̄. ка̄йена сам̣варитаббан̃хи апихитена два̄рена паваттанакам̣ па̄падхаммам̣ сам̣варитва̄ т̣хито ка̄йена сам̣вуто на̄ма. кхайавира̄гена̄ти аччантакхайасан̇кха̄тена вираджджанена, ануппа̄даниродхена̄ти аттхо. ким̣ виджджа̄ пуббе уппанна̄ти? убхайаметам̣ на ваттаббам̣. паха̄на̄бхисамайабха̄вана̄бхисамайа̄нам̣ абхиннака̄латта̄ падӣпуджджаланена андхака̄рам̣ вийа виджджуппа̄дена авиджджа̄ нируддха̄ва хоти, ваттаббам̣ ва̄ хетупхалаттамупача̄равасена. йатха̄ хи падӣпуджджаланахетуко андхака̄равигамо, евам̣ виджджуппа̄дахетуко авиджджа̄ниродхо. хетупхаладхамма̄ ча сама̄нака̄ла̄пи пубба̄парака̄ла̄ вийа вохарӣйанти йатха̄ ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣а’’нти (ма. ни. 1.400; 3.421, 425, 426; сам̣. ни. 2.43-44; 2.4.60; катха̄. 465, 467) паччайа̄да̄нуппаджджанакирийа̄. читтасса ка̄йасса ча вихананато вигха̄то, дуккхам̣. паридаханато парил̣а̄хо.

ниччавиха̄ра̄ти саббада̄ паваттанакавиха̄ра̄. т̣хапетва̄ хи сама̄паттивелам̣ бхаван̇гавелан̃ча кхӣн̣а̄сава̄ имина̄ чхал̣ан̇гупеккха̄виха̄рена саббака̄лам̣ вихаранти. чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ти чаккхувин̃н̃а̄н̣ена рӯпам̣ дисва̄. чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ти хи ниссайавоха̄рена вуттам̣. сасамбха̄ракатха̄ хеса̄ йатха̄ ‘‘дхануна̄ виджджхатӣ’’ти, тасма̄ ниссайасӣсена нисситасса гахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. ра̄гавасена на соманассаджа̄то хотӣти гехаситапемавасенапи джаванаккхан̣е соманассаджа̄то на хоти маггена самуччхиннатта̄, на доманассаджа̄то паса̄дан̃н̃атхаттавасенапи. упеккхако маджджхатто хутва̄ вихаратӣти асамапеккханена мохам̣ ануппа̄денто н̃а̄н̣упеккха̄васенева упеккхако вихарати маджджхатто. кхӣн̣а̄саво хи ит̣т̣хепи анит̣т̣хепи маджджхаттепи а̄рамман̣е йо асамапеккханена самасама̄ айонисогахан̣е акхӣн̣а̄сава̄нам̣ мохо уппаджджати, там̣ ануппа̄денто маггенева тасса самуггха̄титатта̄ н̃а̄н̣упеккха̄васенева упеккхако вихарати, айан̃часса пат̣ипатти сативепуллапаттийа̄ пан̃н̃а̄вепуллапаттийа̄ ча̄ти вуттам̣ ‘‘сатисампаджан̃н̃апариггахита̄йа̄’’ти.

еттха ча ‘‘чхасу два̄ресу упеккхако вихаратӣ’’ти имина̄ чхал̣ан̇гупеккха̄ катхита̄. ‘‘сампаджа̄но’’ти вачанато пана чатта̄ри н̃а̄н̣асампайуттачитта̄ни лаббханти техи вина̄ сампаджа̄ната̄йа асамбхавато. ‘‘сататавиха̄ра̄’’ти вачанато ат̣т̣хапи маха̄кирийачитта̄ни лаббханти н̃а̄н̣уппаттипаччайарахитака̄лепи паваттиджотанато. ‘‘араджджанто адуссанто’’ти вачанато хаситуппа̄давот̣т̣хаббанехи саддхим̣ даса читта̄ни лаббханти. араджджана̄дуссанавасена паватти хи тесампи са̄дха̄ран̣а̄ти. нану четтха ‘‘упеккхако вихаратӣ’’ти чхал̣ан̇гупеккха̄васена имесам̣ сататавиха̄ра̄нам̣ а̄гататта̄ соманассам̣ катхам̣ лаббхатӣти? а̄севанатоти. кин̃ча̄пи хи кхӣн̣а̄саво ит̣т̣ха̄нит̣т̣хепи а̄рамман̣е маджджхатте вийа бахулам̣ упеккхако вихарати аттано парисуддхаппакатибха̄ва̄виджаханато, када̄чи пана татха̄ четобхисан̇кха̄рабха̄ве йам̣ там̣ сабха̄вато ит̣т̣хам̣ а̄рамман̣ам̣, тасса йа̄тха̄вато сабха̄ваггахан̣авасенапи арахато читтам̣ соманассасахагатам̣ хутва̄ паваттатева, тан̃ча кхо пубба̄севанавасена.

ка̄йоти (сам̣. ни. т̣ӣ. 2.2.51) пан̃чадва̄рака̄йо, со анто аваса̄нам̣ етисса̄ти ка̄йантика̄, там̣ ка̄йантикам̣. тена̄ха – ‘‘йа̄ва пан̃чадва̄рака̄йо паваттати, та̄ва паватта’’нти. джӣвитантиканти еттха̄пи есева найо. паччха̄ уппаджджитва̄ти етасмим̣ аттабха̄ве манодва̄рикаведана̄то паччха̄ уппаджджитва̄ тато пат̣хамам̣ нируджджхати, тато ева аттхасиддхаматтхам̣ сарӯпенева дассетум̣ ‘‘манодва̄рикаведана̄ пат̣хамам̣ уппаджджитва̄ паччха̄ нируджджхатӣ’’ти вуттам̣. ида̄ни тамева сан̇кхепена вуттам̣ виваритум̣ ‘‘са̄ хӣ’’тиа̄дима̄ха. йа̄ва теттим̣савасса̄ни пат̣хамавайо. пан̃н̃а̄савассака̄лети пат̣хамавайато йа̄ва пан̃н̃а̄савассака̄ла̄, та̄ва. т̣хита̄ хотӣти вад̣д̣хиха̄нийо анупагантва̄ самарӯпенева т̣хита̄ хоти. манда̄ти мудука̄ атикхин̣а̄. тада̄ти асӣтинавутивассака̄ле вадантепи татха̄чирапаричитепӣти адхиппа̄йо. бхагга̄ти теджобхаггена бхагга̄ дуббан̣н̣а̄. хадайакот̣им̣йева̄ти чаккха̄диваттхӯсу аппаваттитва̄ тесам̣ а̄диантакот̣ибхӯтам̣ хадайаваттхум̣йева. та̄ва̄ти йа̄ва ведана̄ ваттати, та̄ва.

ва̄пийа̄ти маха̄тал̣а̄кена. пан̃чаудакамаггасампаннанти пан̃чахи удакасса пависананиккхаманамаггехи йуттам̣. тато тато виссандама̄нам̣ саббасо пун̣н̣атта̄. пат̣хамам̣ деве вассантетиа̄ди упама̄сам̣санданам̣. имам̣ веданам̣ сандха̄йа̄ти имам̣ йатха̄вуттам̣ парийоса̄наппаттам̣ манодва̄рикаведанам̣ сандха̄йа.

ка̄йасса бхеда̄ти аттабха̄васса вина̄санато. парато агантва̄ти паралокавасена агантва̄. ведана̄нам̣ сӣтибха̄во на̄ма сан̇кха̄радаратхапарил̣а̄ха̄бха̄во. со пана̄йам̣ саббасо аппаваттивасенева̄ти а̄ха ‘‘аппаваттанадхамма̄ни бхависсантӣ’’ти.

аттабха̄вам̣ на̄сетука̄масса дал̣хам̣ уппаннам̣ сам̣веган̃а̄н̣ам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘куда̄ло вийа пан̃н̃а̄’’ти. тато ниббаттитаджджха̄насама̄дхим̣ сандха̄йа ‘‘пит̣акам̣ вийа сама̄дхӣ’’ти. таннисса̄йа паваттетаббавипассана̄рамбхан̃а̄н̣ам̣ сандха̄йа ‘‘кханитти вийа випассана̄’’ти ча вуттам̣. сесаметтха утта̄намева.

ваппасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6. са̄л̣хасуттаван̣н̣ана̄

196. чхат̣т̣хе ка̄йадал̣хибахулатам̣ тапатӣти тапо, аттакиламатха̄нуйогавасена паваттам̣ вӣрийам̣. тена ка̄йадал̣хибахулата̄нимиттасса па̄пасса джигуччханам̣ вираджджанам̣ таподжигуччха̄ти а̄ха ‘‘дуккарака̄рикасан̇кха̄тена̄’’тиа̄ди. таподжигуччхава̄да̄тиа̄дӣсу таподжигуччхам̣ ваданти, манаса̄пи тамева са̄рато гахетва̄ вичаранти, ка̄йенапи тамева аллӣна̄ на̄наппака̄рам̣ аттакиламатха̄нуйогамануйутта̄ вихарантӣти аттхо. апарисуддхака̄йасама̄ча̄ра̄ти апарисуддхена па̄н̣а̄типа̄та̄дина̄ ка̄йасама̄ча̄рена саманна̄гата̄. апарисуддхавачӣсама̄ча̄ра̄ти апарисуддхена муса̄ва̄да̄дина̄ вачӣсама̄ча̄рена саманна̄гата̄. апарисуддхаманосама̄ча̄ра̄ти апарисуддхена абхиджджха̄дина̄ маносама̄ча̄рена саманна̄гата̄. ка̄мам̣ акусалака̄йасама̄ча̄равачӣсама̄ча̄раппаваттика̄лепи абхиджджха̄дайо паваттантийева, тада̄ пана те четана̄паккхика̄ ва̄ аббоха̄рика̄ ва̄ти, маносама̄ча̄рава̄ре ева абхиджджха̄дивасена йоджана̄ ката̄. атха ва̄ два̄рантаре паватта̄нам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄дӣнам̣ вачӣсама̄ча̄ра̄дибха̄ва̄бха̄во вийа два̄рантаре паватта̄нампи абхиджджха̄дӣнам̣ ка̄йасама̄ча̄ра̄дибха̄во асиддхо, маносама̄ча̄рабха̄во ева пана сиддхоти катва̄ маносама̄ча̄рава̄ре ева абхиджджха̄дайо уддхат̣а̄. татха̄ хи вуттам̣ –

‘‘два̄ре чаранти камма̄ни, на два̄ра̄ два̄рача̄рино;

тасма̄ два̄рехи камма̄ни, ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ваваттхита̄’’ти. (дха. са. ат̣т̣ха. 1 ка̄ма̄вачаракусаладва̄ракатха̄);

апарисуддха̄джӣва̄ти апарисуддхена веджджакаммадӯтакаммавад̣д̣хийога̄дина̄ екавӣсатианесана̄бхедена а̄джӣвена саманна̄гата̄. идан̃ча са̄сане паббаджита̄нам̣йева васена вуттам̣, ‘‘йепи те саман̣абра̄хман̣а̄’’ти пана вачанато ба̄хиракавасена гахат̣т̣хавасена ча йоджана̄ ведитабба̄. гахат̣т̣ха̄нампи хи джа̄тидхаммакуладхаммадесадхаммавиломанавасена ан̃н̃атха̄пи миччха̄джӣво лаббхатева.

н̃а̄н̣адассана̄йа̄ти еттха н̃а̄н̣адассананти магган̃а̄н̣ампи вуччати пхалан̃а̄н̣ампи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ампи паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ампи випассана̄н̃а̄н̣ампи. ‘‘ким̣ ну кхо, а̄вусо, н̃а̄н̣адассанависуддхаттхам̣ бхагавати брахмачарийам̣ вуссатӣ’’ти (ма. ни. 1.257) хи еттха магган̃а̄н̣ам̣ ‘‘н̃а̄н̣адассана’’нти вуттам̣. ‘‘айаман̃н̃о уттаримануссадхаммо аламарийан̃а̄н̣адассанависесо адхигато пха̄сувиха̄ро’’ти (ма. ни. 1.328) еттха пхалан̃а̄н̣ам̣. ‘‘бхагаватопи кхо н̃а̄н̣ам̣ удапа̄ди сатта̄хака̄лакато а̄л̣а̄ро ка̄ла̄мо’’ти (маха̄ва. 10) еттха саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣. ‘‘н̃а̄н̣ан̃ча пана ме дассанам̣ удапа̄ди, акуппа̄ ме вимутти, айамантима̄ джа̄тӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1081; маха̄ва. 16; пат̣и. ма. 2.30) еттха паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣. ‘‘н̃а̄н̣адассана̄йа читтам̣ абхинӣхаратӣ’’ти (дӣ. ни. 1.234-235) еттха випассана̄н̃а̄н̣ам̣. идха пана н̃а̄н̣адассана̄йа̄ти магган̃а̄н̣ам̣ ‘‘н̃а̄н̣адассана’’нти вуттам̣. тена̄ха ‘‘магган̃а̄н̣асан̇кха̄та̄йа дассана̄йа̄’’ти. авира̄дхитам̣ виджджхатӣти авира̄дхитам̣ катва̄ виджджхати. сесаметтха сувин̃н̃еййамева.

са̄л̣хасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

7. маллика̄девӣсуттаван̣н̣ана̄

197. саттаме аппесаккха̄ти аппа̄нубха̄ва̄. са̄ пана аппесаккхата̄ а̄дхипатеййасампаттийа̄ парива̄расампаттийа̄ ча абха̄вена па̄кат̣а̄ хоти. таттха парива̄расампаттийа̄ абха̄вам̣ дассенто ‘‘аппапарива̄ра̄’’ти а̄ха. иссара̄ти а̄дхипатеййасам̣ваттанакаммабалена ӣсанасӣла̄. са̄ панасса̄ иссарата̄ вибхавасампаттипаччайа̄ па̄кат̣а̄ джа̄та̄ти ад̣д̣хата̄парийа̄йабха̄вена ваданто ‘‘ад̣д̣ха̄ти иссара̄’’ти а̄ха. махантам̣ дханаметисса̄ бхӯмигатан̃чева вал̣ан̃джанакан̃ча̄ти махаддхана̄. идха пана вал̣ан̃джанакенева дханена махаддханатам̣ дассенто ‘‘вал̣ан̃джанакадханена махаддхана̄’’ти а̄ха. ӣсатӣти ӣса̄, абхибхӯти аттхо. махатӣ ӣса̄ махеса̄, суппатит̣т̣хитамахесата̄йа пана парехи махесоти аккха̄таббата̄йа махесаккха̄. йасма̄ пана со махесаккха̄бха̄во а̄дхипатеййапарива̄расампаттийа̄ вин̃н̃а̄йати, тасма̄ ‘‘маха̄парива̄ра̄’’ти вуттам̣.

сан̣т̣ха̄напа̄рипӯрийа̄ адхикам̣ рӯпамасса̄ти абхирӯпа̄. сан̣т̣ха̄напа̄рипӯрийа̄ти ча хаттхапа̄да̄дисарӣра̄вайава̄нам̣ сусан̣т̣хитата̄йа̄ти аттхо. авайавапа̄рипӯрийа̄ хи самуда̄йапа̄рипӯрисиддхи. рӯпанти ча сарӣрам̣ ‘‘рӯпавантева сан̇кхйам̣ гаччхатӣ’’тиа̄дӣсу вийа. дассанайутта̄ти сурӯпабха̄вена пасситаббайутта̄, диссама̄на̄ чаккхӯни пийа̄йатӣти ан̃н̃акиччавиккхепам̣ хитва̄пи дат̣т̣хабба̄ти вуттам̣ хоти. диссама̄на̄ва соманассавасена читтам̣ паса̄детӣти па̄са̄дика̄. тена̄ха ‘‘дассанена па̄са̄дика̄’’ти. поккхарата̄ти вуччати сундарабха̄во, ван̣н̣асса поккхарата̄ ван̣н̣апоккхарата̄, та̄йа ван̣н̣асампаттийа̄ти аттхо. пора̄н̣а̄ пана поккхаранти сарӣрам̣ ваданти, ван̣н̣ам̣ ван̣н̣амева. тесам̣ матена ван̣н̣ан̃ча поккхаран̃ча ван̣н̣апоккхара̄ни, тесам̣ бха̄во ван̣н̣апоккхарата̄. ити парама̄йа ван̣н̣апоккхарата̄йа̄ти уттамапарисуддхена ван̣н̣ена чева сарӣрасан̣т̣ха̄насампаттийа̄ ча̄ти аттхо дат̣т̣хаббо. тенева̄ха ‘‘ван̣н̣ена чева сарӣрасан̣т̣ха̄нена ча̄’’ти. таттха ван̣н̣ена̄ти ван̣н̣адха̄туйа̄. сарӣрам̣ на̄ма саннивесависит̣т̣хо карачаран̣агӣва̄сӣса̄диавайавасамуда̄йо, со ча сан̣т̣ха̄намукхена гайхатӣти а̄ха ‘‘сарӣрасан̣т̣ха̄нена̄’’ти.

абхисаджджатӣти куджджханавасенева кут̣илакан̣т̣ако вийа тасмим̣ тасмим̣ самут̣т̣ха̄не макараданто вийа лагати. йан̃хи кодхасса уппаттит̣т̣ха̄набхӯте а̄рамман̣е упана̄хасса паччайабхӯтам̣ куджджханавасена абхисаджджанам̣, там̣ идха̄дхиппетам̣, на луббханавасена. куппатӣтиа̄дӣсу пуббуппатти копо, тато балаватаро бйа̄па̄до ладдха̄севаната̄йа читтасса бйа̄паджджанато. са̄тисайам̣ ладдха̄севаната̄йа тато бйа̄па̄датопи балаватара̄ паччаттхикабха̄вена тха̄маппатти патиттхийана̄. аннам̣ па̄нантиа̄дӣсу адӣйато аннам̣, кха̄данӣйам̣ бходжанӣйан̃ча. па̄табйато па̄нам̣, йам̣кин̃чи па̄нам̣. васитаббато аччха̄детаббато ваттхам̣, нива̄санапа̄вуран̣ам̣. йанти тена̄ти йа̄нам̣, чхаттупа̄ханавайхасивика̄ди йам̣кин̃чи гаманапаччайам̣. чхаттампи хи васса̄тападуккханива̄ран̣ена маггагаманаса̄дхананти катва̄ ‘‘йа̄на’’нти вуччати. ма̄ланти йам̣кин̃чи суманама̄ла̄дипуппхам̣. гандханти йам̣кин̃чи чандана̄дивилепанам̣.

маллика̄девӣсуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

8. аттантапасуттаван̣н̣ана̄

198. ат̣т̣хаме а̄хито ахам̣ма̄но еттха̄ти атта̄, аттабха̄во. идха пана йо паро на хоти, со атта̄, там̣ атта̄нам̣. паранти аттато ан̃н̃ам̣. дит̣т̣хети паччаккхабхӯте. дхаммети упа̄да̄наккхандхадхамме. таттха хи атта̄ бхавати, аттасан̃н̃а̄дит̣т̣хи бхаватӣти аттабха̄васаман̃н̃а̄. тена̄ха ‘‘дит̣т̣хева дхаммети имасмим̣йева аттабха̄ве’’ти. чха̄там̣ вуччати тан̣ха̄ джигхаччха̄хетута̄йа. анто та̄панакилеса̄нанти аттано санта̄не даратхапарил̣а̄хаджананена санта̄панакилеса̄нам̣.

паресам̣ хананагха̄тана̄дина̄ рода̄панато луддо. татха̄ вигха̄такабха̄вена ка̄йачитта̄нам̣ вида̄ланато да̄рун̣о. тхаддхахадайо каккхал̣о. бандхана̄га̄ре нийутто бандхана̄га̄рико.

кхаттийа̄бхисекена̄ти кхаттийа̄нам̣ ка̄таббаабхисекена. сантха̄га̄ранти сантха̄равасена катам̣ ага̄рам̣ йан̃н̃а̄га̄рам̣. саппителена̄ти саппимиссена телена. йамакаснехена хи еса̄ тада̄ ка̄йам̣ аббхан̃джати. ваччхабха̄вам̣ таритва̄ т̣хито ваччхатаро. париккхепакаран̣аттха̄йа̄ти навама̄ла̄хи саддхим̣ даббхехи ведийа̄ париккхипанаттха̄йа. йан̃н̃абхӯмийанти авасесайан̃н̃ат̣т̣ха̄не.

дӯрасамусса̄ритама̄нассева са̄сане самма̄пат̣ипатти самбхавати, на ма̄наджа̄тикасса̄ти а̄ха ‘‘нихатама̄натта̄’’ти. уссаннатта̄ти бахубха̄вато. бхога̄рогйа̄диваттхука̄ мада̄ суппахийа̄ хонти нимиттасса ават̣т̣ха̄нато, на татха̄ кулавиджджа̄мада̄ти кхаттийабра̄хман̣акула̄нам̣ паббаджита̄нампи джа̄тивиджджа̄ нисса̄йа ма̄наджаппанам̣ дуппаджаханти а̄ха ‘‘йебхуййена хи…пе… ма̄нам̣ каронтӣ’’ти. виджа̄тита̄йа̄ти нихӣнаджа̄тита̄йа. патит̣т̣ха̄тум̣ на сакконтӣти сувисуддхам̣ катва̄ сӣлам̣ раккхитум̣ на сакконти. сӣлавасена хи са̄сане патит̣т̣хаханти. патит̣т̣ха̄тунти ва̄ саччаппат̣иведхена локуттара̄йа патит̣т̣ха̄йа патит̣т̣ха̄тум̣. йебхуййена хи упаниссайасампанна̄ суджа̄та̄йева хонти, на дуджджа̄та̄.

парисуддханти ра̄га̄дӣнам̣ аччантамева паха̄надӣпанато нирупаккилесата̄йа саббасо висуддхам̣. саддхам̣ пат̣илабхатӣти потхуджджаникасаддха̄васена саддахати. вин̃н̃уджа̄тика̄нан̃хи дхаммасампаттиггахан̣апуббика̄ саддха̄сиддхи дхаммаппама̄н̣адхаммаппасаннабха̄вато. джа̄йампатика̄ти гхаран̣ипатика̄. ка̄мам̣ ‘‘джа̄йампатика̄’’ти вутте гхараса̄микагхараса̄минивасена двиннам̣йева гахан̣ам̣ вин̃н̃а̄йати, йасса пана пурисасса анека̄ паджа̄патийо хонти, таттха ким̣ ваттаббанти ека̄йапи сам̣ва̄со самба̄дхоти дассанаттхам̣ ‘‘две’’ти вуттам̣. ра̄га̄дина̄ сакин̃чанат̣т̣хена, кхеттаваттхуа̄дина̄ сапалибодхат̣т̣хена ра̄гараджа̄дӣнам̣ а̄гаманапатхата̄пи уппаджджанат̣т̣ха̄ната̄ ева̄ти двепи ван̣н̣ана̄ екаттха̄, бйан̃джанамева на̄нам̣. алагганат̣т̣хена̄ти асаджджанат̣т̣хена аппат̣ибаддхабха̄вена. евам̣ акусалакусалаппаваттӣнам̣ т̣ха̄набха̄вена гхара̄ва̄сапаббаджджа̄нам̣ самба̄дхаббхока̄сатам̣ дассетва̄ ида̄ни кусалаппаваттийа̄йева ат̣т̣ха̄нат̣т̣ха̄набха̄вена тесам̣ там̣ дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣.

сан̇кхепакатха̄ти висум̣ висум̣ падуддха̄рам̣ акатва̄ сан̇кхепато аттхаван̣н̣ана̄. екампи дивасанти екадивасаматтампи. акхан̣д̣ам̣ катва̄ти дуккат̣аматтассапи ана̄паджджанена акхан̣д̣итам̣ катва̄. килесамалена амалинанти тан̣ха̄сам̣килеса̄дивасена асам̣килит̣т̣хам̣ катва̄. паридахитва̄ти нива̄сетва̄ чева па̄рупитва̄ ча. ага̄рава̄со ага̄рам̣ уттарападалопена, тасса вад̣д̣хиа̄вахам̣ ага̄расса хитам̣.

бхогаккхандхоти бхогара̄си бхогасамуда̄йо. а̄бандханат̣т̣хена̄ти путто натта̄тиа̄дина̄ пемавасена сапариччхедавасена бандханат̣т̣хена. амха̄каметети н̃а̄йантӣти н̃а̄тӣ, пита̄махапитупутта̄дивасена париваттанат̣т̣хена париват̣т̣о. са̄ман̃н̃ава̄чӣпи сиккха̄-саддо а̄джӣвасаддасаннидха̄нато упаривуччама̄нависеса̄пеккха̄йа ча висесанивит̣т̣хова хотӣти вуттам̣ ‘‘йа̄ бхиккхӯнам̣ адхисӣласан̇кха̄та̄ сиккха̄’’ти. сиккхитаббат̣т̣хена сиккха̄, саха а̄джӣванти еттха̄ти са̄джӣво. сиккханабха̄вена̄ти сиккха̄йа са̄джӣве ча сиккханабха̄вена. сиккхам̣ парипӯрентоти сӣласам̣варам̣ парипӯренто. са̄джӣван̃ча авӣтиккамантоти ‘‘на̄мака̄йо, падака̄йо, нируттика̄йо, бйан̃джанака̄йо’’ти (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.39) вуттам̣ сиккха̄падам̣ бхагавато ча вачанам̣ авӣтиккаманто хутва̄ти аттхо. идамева ча ‘‘сиккхана’’нти вуттам̣, таттха са̄джӣва̄нам̣ авӣтиккамо сиккха̄па̄рипӯрийа̄ паччайо. тато хи йа̄ва магга̄ сиккха̄па̄рипӯрӣ хотӣти.

ануппада̄та̄ти анубалаппада̄та̄, ануваттанавасена ва̄ пада̄та̄. касса пана ануваттанам̣ пада̄нан̃ча̄ти? ‘‘сахита̄на’’нти вуттатта̄ сандха̄насса̄ти вин̃н̃а̄йати. тена̄ха ‘‘сандха̄на̄нуппада̄та̄’’ти. йасма̄ пана ануваттанавасена сандха̄насса пада̄нам̣ а̄дха̄нам̣ а̄раккханам̣ ва̄ дал̣хакаран̣ам̣ хоти, тена вуттам̣ ‘‘две джане самагге дисва̄’’тиа̄ди. а̄раманти еттха̄ти а̄ра̄мо, рамитаббат̣т̣ха̄нам̣. йасма̄ пана а̄-ка̄рена вина̄пи айаматтхо лаббхати, тасма̄ вуттам̣ ‘‘самаггара̄мотипи па̄л̣и, айамеваттхо’’ти.

еттха̄ти –

‘‘нелан̇го сетапаччха̄до, ека̄ро ваттатӣ ратхо;

анӣгхам̣ пасса а̄йантам̣, чхиннасотам̣ абандхана’’нти. (сам̣. ни. 4.347; уда̄. 65; пет̣ако. 25) –

имисса̄ га̄тха̄йа. сӣлан̃хеттха нелан̇ганти вуттам̣. тенева̄ха – ‘‘читто гахапати, нелан̇ганти кхо, бханте, сӣла̄наметам̣ адхивачана’’нти (сам̣. ни. 4.347). сукума̄ра̄ти аппхарусата̄йа мудука̄. пурасса еса̄ти еттха пура-саддо таннива̄сива̄чако дат̣т̣хаббо – ‘‘га̄мо а̄гато’’тиа̄дӣсу вийа. тенева̄ха ‘‘нагарава̄сӣна’’нти. манам̣ аппа̄йати вад̣д̣хетӣти мана̄по. тена вуттам̣ ‘‘читтавуд̣д̣хикара̄’’ти.

ка̄лава̄дӣтиа̄ди сампхаппала̄па̄ пат̣ивиратасса пат̣ипаттидассанам̣. аттхасам̣хита̄пи хи ва̄ча̄ айуттака̄лаппайогена аттха̄ваха̄ на сийа̄ти анаттхавин̃н̃а̄панава̄чам̣ ануломети, тасма̄ сампхаппала̄пам̣ паджахантена ака̄лава̄дита̄ парихаритабба̄ти вуттам̣ ‘‘ка̄лава̄дӣ’’ти. ка̄лена вадантенапи убхайа̄наттхаса̄дханато абхӯтам̣ париваджджетаббанти а̄ха ‘‘бхӯтава̄дӣ’’ти. бхӯтан̃ча вадантена йам̣ идхалокапаралокахитасампа̄дакам̣, тадева ваттаббанти дассетум̣ ‘‘аттхава̄дӣ’’ти вуттам̣. аттхам̣ вадантенапи локийадхаммасаннисситамева аватва̄ локуттарадхаммасаннисситам̣ катва̄ ваттаббанти дассанаттхам̣ ‘‘дхаммава̄дӣ’’ти вуттам̣. йатха̄ ча аттхо локуттарадхаммасанниссито хоти, там̣ дассетум̣ ‘‘винайава̄дӣ’’ти вуттам̣. пан̃чаннан̃хи сам̣варавинайа̄нам̣ пан̃чаннан̃ча паха̄навинайа̄нам̣ васена вуччама̄но аттхо нибба̄на̄дхигаманахетубха̄вато локуттарадхаммасанниссито хотӣти. евам̣ гун̣ависесайуттова аттхо вуччама̄но десана̄косалле сати собхати, киччакаро ча хоти, на ан̃н̃атха̄ти дассетум̣ ‘‘нидха̄наватим̣ ва̄чам̣ бха̄сита̄’’ти вуттам̣. ида̄ни там̣ десана̄косаллам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘ка̄лена̄’’тиа̄дима̄ха. пуччха̄дивасена хи отин̣н̣ава̄ча̄ваттхусмим̣ екам̣са̄дибйа̄каран̣авибха̄гам̣ саллаккхетва̄ т̣хапана̄хетӯда̄харан̣асандассана̄дим̣ там̣там̣ка̄ла̄нурӯпам̣ вибха̄вентийа̄ паримитапариччхиннарӯпа̄йа випулатарагамбхӣрода̄рапараматтхавиттха̄расан̇га̄хика̄йа катха̄йа н̃а̄н̣абала̄нурӯпам̣ паре йа̄тха̄вато дхамме патит̣т̣ха̄пенто ‘‘десана̄кусало’’ти вуччатӣти еваметтха аттхайоджана̄ ведитабба̄.

евам̣ пат̣ипа̄т̣ийа̄ сатта мӯласиккха̄пада̄ни вибхаджитва̄ абхиджджха̄диппаха̄нам̣ индрийасам̣вараджа̄гарийа̄нуйогехи вибха̄ветум̣ тампи нӣхаритва̄ а̄ча̄расӣлассева вибхаджанавасена па̄л̣и паватта̄ти тадаттхам̣ виваритум̣ ‘‘бӣджага̄мабхӯтага̄масама̄рамбха̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха бӣджа̄нам̣ га̄мо самӯхо бӣджага̄мо. бхӯта̄нам̣ джа̄та̄нам̣ ниббатта̄нам̣ руккхагаччхалата̄дӣнам̣ самӯхо бхӯтага̄мо. нану ча руккха̄дайо читтарахитата̄йа на джӣва̄, читтарахитата̄ ча париппханда̄бха̄вато чхинне вируханато висадисаджа̄тибха̄вато чатуйониапарийа̄паннато ча ведитабба̄, вуддхи пана пава̄л̣асила̄лаван̣а̄нампи виджджатӣти на тесам̣ джӣвабха̄ве ка̄ран̣ам̣, висайаггахан̣ан̃ча несам̣ парикаппана̄маттам̣ супанам̣ вийа чин̃ча̄дӣнам̣, татха̄ дохал̣а̄дайо, атха касма̄ бӣджага̄мабхӯтага̄масама̄рамбха̄ пат̣ивирати иччхита̄ти? саман̣аса̄руппато таннива̄сисатта̄нураккхан̣ато ча. тенева̄ха – ‘‘джӣвасан̃н̃ино хи могхапуриса манусса̄ руккхасми’’нтиа̄ди (па̄чи. 89).

мӯламева бӣджам̣ мӯлабӣджам̣, мӯлам̣ бӣджам̣ етасса̄типи мӯлабӣджам̣. сесесупи есева найо. пхал̣убӣджанти паббабӣджам̣. паччайантарасамава̄йе садисапхалуппаттийа̄ висесака̄ран̣абха̄вато вируханасаматтхе са̄рапхале нирул̣хо бӣджа-саддо тадаттхасам̣сиддхийа̄ мӯла̄дӣсупи кесучи паваттатӣти мӯла̄дито ниваттанаттхам̣ екена бӣджа-саддена висесетва̄ вуттам̣ ‘‘бӣджабӣджа’’нти ‘‘рӯпарӯпам̣, дуккхадуккха’’нти (сам̣. ни. 4.327) ча йатха̄. касма̄ панеттха бӣджага̄мабхӯтага̄мам̣ уддхаритва̄ бӣджага̄мо ева ниддит̣т̣хоти? на кхо панетам̣ евам̣ дат̣т̣хаббам̣, нану авочумха̄ ‘‘мӯламева бӣджам̣ мӯлабӣджам̣, мӯлам̣ бӣджам̣ етасса̄типи мӯлабӣджа’’нти. таттха пуримена бӣджага̄мо ниддит̣т̣хо, дутийена бхӯтага̄мо. дувидхопеса мӯлабӣджан̃ча мӯлабӣджан̃ча мӯлабӣджанти са̄ман̃н̃аниддесена, екасесанайена ва̄ уддит̣т̣хоти ведитаббо. тенева̄ха ‘‘пан̃чавидхасса̄’’тиа̄ди. нӣлатин̣аруккха̄дикасса̄ти аллатин̣асса чева алларуккха̄дикасса ча. а̄ди-саддена осадхигаччхалата̄дӣнам̣ сан̇гахо.

екам̣ бхаттам̣ екабхаттам̣, там̣ асса аттхӣти екабхаттико. со пана раттибходжаненапи сийа̄ти танниваттанаттхам̣ а̄ха ‘‘раттӯпарато’’ти. евампи апаран̣хабходжӣпи сийа̄ екабхаттикоти танниваттанаттхам̣ ‘‘вирато вика̄лабходжана̄’’ти вуттам̣. арун̣уггаманато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва маджджханхика̄ айам̣ буддха̄дӣнам̣ арийа̄нам̣ а̄чин̣н̣асама̄чин̣н̣о бходжанасса ка̄ло на̄ма, тадан̃н̃о вика̄ло. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана дутийападена раттибходжанасса пат̣иккхиттатта̄ ‘‘атикканте маджджханхике йа̄ва сӯрийаттхан̇гамана̄ бходжанам̣ вика̄лабходжанам̣ на̄ма̄’’ти вуттам̣.

да̄рума̄сакоти йе воха̄рам̣ гаччхантӣти ити-саддена евам̣пака̄ре дассети. ан̃н̃ехи га̄ха̄пане упаниккхиттаса̄дийане ча пат̣иггахан̣аттхо лаббхатӣти ‘‘нева там̣ угган̣ха̄ти, на уггаха̄пети, на упаниккхиттам̣ са̄дийатӣ’’ти вуттам̣. атха ва̄ тивидхам̣ пат̣иггахан̣ам̣ ка̄йена, ва̄ча̄йа, манаса̄ти. таттха ка̄йена пат̣иггахан̣ам̣ угган̣ханам̣, ва̄ча̄йа пат̣иггахан̣ам̣ уггаха̄панам̣, манаса̄ пат̣иггахан̣ам̣ са̄дийананти тивидхампи пат̣иггахан̣ам̣ екаджджхам̣ гахетва̄ пат̣иггахан̣а̄ти вуттанти а̄ха ‘‘нева там̣ угган̣ха̄тӣ’’тиа̄ди. еса найо а̄макадхан̃н̃апат̣иггахан̣а̄тиа̄дӣсупи. нӣва̄ра̄диупадхан̃н̃асса са̄лиа̄димӯладхан̃н̃антогадхатта̄ вуттам̣ ‘‘саттавидхасса̄’’ти. ‘‘ануджа̄на̄ми, бхиккхаве, пан̃ча васа̄ни бхесаджджа̄ни аччхавасам̣, маччхавасам̣, сусука̄васам̣, сӯкаравасам̣, гадрабхаваса’’нти (маха̄ва. 262) вуттатта̄ идам̣ одисса анун̃н̃а̄там̣ на̄ма. тасса пана ‘‘ка̄ле пат̣иггахита’’нти (маха̄ва. 262) вуттатта̄ пат̣иггахан̣ам̣ ват̣т̣ати сати паччайети а̄ха ‘‘ан̃н̃атра одисса анун̃н̃а̄та̄’’ти.

са̄руппена ван̃чанам̣ рӯпакӯт̣ам̣, патирӯпена ван̃чана̄ти аттхо. ан̇гена аттано сарӣра̄вайавена ван̃чанам̣ ан̇гакӯт̣ам̣. ган̣ханавасена ван̃чанам̣ гахан̣акӯт̣ам̣. пат̣иччханнам̣ катва̄ ван̃чанам̣ пат̣иччханнакӯт̣ам̣. аккаматӣти ниппӣл̣ети, пуббабха̄ге аккаматӣти самбандхо. хадайанти на̄л̣иа̄дима̄набха̄джана̄нам̣ аббхантарам̣. тела̄дӣнам̣ на̄л̣иа̄дӣхи минанака̄ле усса̄пита̄ сикха̄йева сикха̄бхедо, тасса̄ ха̄панам̣. кечӣти са̄расама̄са̄чарийа̄ уттаравиха̄рава̄сино ча.

вадхоти мут̣т̣хиппаха̄ракаса̄та̄л̣ана̄дӣхи хим̣санам̣, вихет̣хананти аттхо. вихет̣ханаттхопи хи вадха-саддо диссати ‘‘атта̄нам̣ вадхитва̄ вадхитва̄ родатӣ’’тиа̄дӣсу. йатха̄ хи апат̣иггахабха̄васа̄ман̃н̃е сатипи паббаджитехи аппат̣иггахитаббаваттхувисесабха̄васандассанаттхам̣ иттхикума̄рида̄сида̄са̄дайо вибха̄гена вутта̄, евам̣ парассахаран̣абха̄вато адинна̄да̄набха̄васа̄ман̃н̃е сатипи тула̄кӯт̣а̄дайо адинна̄да̄нависесабха̄вадассанаттхам̣ вибха̄гена вутта̄. на евам̣ па̄н̣а̄типа̄тапарийа̄йасса вадхасса пуна гахан̣е пайоджанам̣ аттхи, таттха сайам̣ка̄ро, идха парам̣ка̄роти ча на сакка̄ ваттум̣ ‘‘ка̄йавачиппайогасамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ чхаппайога̄’’ти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.10) вачанато, тасма̄ йатха̄вутто еваметтха аттхо йутто. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘вадхоти ма̄ран̣а’’нти вуттам̣. тампи потханамева сандха̄йа̄ти ча сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣ ма̄ран̣асаддасса вихим̣санепи диссанато.

чӣварапин̣д̣апа̄та̄нам̣ йатха̄ккамам̣ ка̄йакуччхипарихаран̣аматтаджотана̄йам̣ ависесато ат̣т̣ханнам̣ париккха̄ра̄нам̣ таппайоджаната̄ самбхаватӣти дассенто ‘‘те саббепӣ’’тиа̄дима̄ха. етепӣти навапариккха̄рика̄дайопи аппиччха̄ ча сантут̣т̣ха̄ ча. на хи таттакена махиччхата̄ асантут̣т̣хита̄ хотӣти.

чатӯсу диса̄су сукхам̣ вихарати, тато ева сукхавиха̄рат̣т̣ха̄набхӯта̄ чатассо диса̄ асса сантӣти ча̄туддисо. таттха ча̄йам̣ сатте ва̄ сан̇кха̄ре ва̄ бхайена наппат̣ихан̃н̃атӣти аппат̣игхо. два̄дасавидхасса сантосасса васена сантуссанато сантуссама̄но. итарӣтарена̄ти учча̄вачена париссайа̄нам̣ ба̄хира̄нам̣ сӣхабйаггха̄дӣнам̣, аббхантара̄нан̃ча ка̄маччханда̄дӣнам̣ ка̄йачиттӯпаддава̄нам̣ абхибхаванато париссайа̄нам̣ сахита̄. бандханабха̄вакарабхайа̄бха̄вена аччхамбхи. еко асаха̄йо. тато ева кхаггамигасин̇гасадисата̄йа кхаггависа̄н̣акаппо чареййа̄ти аттхо.

чхиннапаккхо, асан̃джа̄тапаккхо ва̄ сакун̣о гантум̣ на саккотӣти паккхи-саддена висесетва̄ сакун̣о па̄л̣ийам̣ вуттоти а̄ха ‘‘паккхайутто сакун̣о’’ти. йасса саннидхика̄рапарибхого кин̃чи т̣хапетаббам̣ са̄пеккха̄т̣хапанан̃ча наттхи, та̄дисо айам̣ бхиккхӯти дассенто ‘‘айаметтха сан̇кхепаттхо’’тиа̄дима̄ха. арийанти апенти тато доса̄, техи ва̄ а̄рака̄ти арийоти а̄ха ‘‘арийена̄ти ниддосена̄’’ти. аджджхаттанти аттани. ниддосасукханти нира̄мисасукхам̣ килесаваджджарахитатта̄.

йатха̄вутте сӣласам̣варе патит̣т̣хитассева индрийасам̣варо иччхитаббо тададхит̣т̣ха̄нато тасса ча парипа̄лакабха̄ватоти вуттам̣ ‘‘со имина̄ арийена сӣлаккхандхена саманна̄гато бхиккхӯ’’ти. сесападесӯти ‘‘на нимиттагга̄хӣ хотӣ’’тиа̄дипадесу. айам̣ панеттха сан̇кхепаттхо – на нимиттагга̄хӣти иттхипурисанимиттам̣ ва̄ субханимитта̄дикам̣ ва̄ килесаваттхубхӯтам̣ нимиттам̣ на ган̣ха̄ти, дит̣т̣хаматтейева сан̣т̣ха̄ти. на̄нубйан̃джанагга̄хӣти килеса̄нам̣ ану ану бйан̃джанато па̄кат̣абха̄вакаран̣ато анубйан̃джанантиладдхавоха̄рам̣ хаттхапа̄даситахаситакатхитавилокита̄дибхедам̣ а̄ка̄рам̣ на ган̣ха̄ти. йам̣ таттха бхӯтам̣, тадева ган̣ха̄ти. йатва̄дхикаран̣аменантиа̄димхи йам̣ка̄ран̣а̄ йасса чаккхундрийа̄сам̣варасса хету етам̣ пуггалам̣ сатикава̄т̣ена чаккхундрийам̣ асам̣вутам̣ апихитачаккхудва̄рам̣ хутва̄ вихарантам̣ ете абхиджджха̄дайо дхамма̄ анвассавеййум̣ ануппабандхеййум̣. тасса сам̣вара̄йа пат̣ипаджджатӣти тасса чаккхундрийасса сатикава̄т̣ена пидаханаттха̄йа пат̣ипаджджати. евам̣ пат̣ипаджджантойева ча ‘‘раккхати чаккхундрийам̣, чаккхундрийе сам̣варам̣ а̄паджджатӣ’’ти вуччати. сотена саддам̣ сутва̄тиа̄дӣсупи есева найо. евамидам̣ сан̇кхепато рӯпа̄дӣсу килеса̄нубандханимитта̄дигга̄хапариваджджаналаккхан̣ам̣ индрийасам̣варам̣ сӣлам̣ ведитаббам̣. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана висуддхимаггасам̣ван̣н̣ана̄су (висуддхи. маха̄т̣ӣ. 1.13) вуттанайенева ведитаббо. килесехи анаваситтасукхантиа̄дӣсу рӯпа̄дӣсу нимитта̄дигга̄хапариваджджаналаккхан̣атта̄ индрийасам̣варасса килесехи анаваситтасукхата̄ авикин̣н̣асукхата̄ часса вутта̄.

абхиккаманам̣ абхикканто, пурато гаманам̣. пат̣иккаманам̣ пат̣икканто, пачча̄гаманам̣. тадубхайампи чатӯсу ирийа̄патхесу лаббхати. гамане та̄ва пурато ка̄йам̣ абхихаранто абхиккамати на̄ма, пат̣иниваттенто пат̣иккамати на̄ма. т̣ха̄непи т̣хитакова ка̄йам̣ пурато он̣аманто абхиккамати на̄ма, паччхато апана̄менто пат̣иккамати на̄ма. нисаджджа̄йапи нисиннакова а̄санасса пуримаан̇га̄бхимукхо сам̣саранто абхиккамати на̄ма, паччхимам̣ ан̇гаппадесам̣ пачча̄сам̣саранто пат̣иккамати на̄ма. нипаджджа̄йапи есева найо.

са̄ттхакасампаджан̃н̃антиа̄дӣсу самантато пака̄рехи, пакат̣т̣хам̣ ва̄ сависесам̣ джа̄на̄тӣти сампаджа̄но, сампаджа̄насса бха̄во сампаджан̃н̃ам̣, татха̄паваттам̣ н̃а̄н̣ам̣. дхаммато вад̣д̣хисан̇кха̄тена саха аттхена ваттатӣти са̄ттхакам̣, абхикканта̄диса̄ттхакасса сампаджан̃н̃ам̣ са̄ттхакасампаджан̃н̃ам̣. саппа̄йасса аттано упака̄ра̄вахасса сампаджан̃н̃ам̣ саппа̄йасампаджан̃н̃ам̣. абхиккама̄дӣсу бхиккха̄ча̄рагочаре, ан̃н̃аттха̄пи паваттесу авиджахитакаммат̣т̣ха̄насан̇кха̄те гочаре сампаджан̃н̃ам̣ гочарасампаджан̃н̃ам̣. абхиккама̄дӣсу асаммуйханамева сампаджан̃н̃ам̣ асаммохасампаджан̃н̃ам̣. таттха (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.214; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.109) абхиккаманачитте уппанне читтавасенева агантва̄ ‘‘кинну ме еттха гатена аттхо аттхи наттхӣ’’ти аттха̄наттхам̣ париггахетва̄ аттхапариггахан̣ам̣ са̄ттхакасампаджан̃н̃ам̣. таттха ча аттхоти четийадассанабодхидассанасан̇гхадассанатхерадассанаасубхадассана̄дивасена дхаммато вад̣д̣хи. четийам̣ ва̄ бодхим̣ ва̄ дисва̄пи хи буддха̄рамман̣ам̣, сан̇гхадассанена сан̇гха̄рамман̣ам̣ пӣтим̣ уппа̄детва̄ тадева кхайавайато саммасанто арахаттам̣ па̄пун̣а̄ти. тхере дисва̄ тесам̣ ова̄де патит̣т̣ха̄йа асубхам̣ дисва̄ таттха пат̣хамаджджха̄нам̣ уппа̄детва̄ тадева кхайавайато саммасанто арахаттам̣ па̄пун̣а̄ти, тасма̄ етесам̣ дассанам̣ ‘‘са̄ттхака’’нти вуттам̣. кечи пана ‘‘а̄мисатопи вад̣д̣хи аттхойева там̣ нисса̄йа брахмачарийа̄нуггаха̄йа пат̣ипаннатта̄’’ти ваданти.

тасмим̣ пана гамане саппа̄йа̄саппа̄йам̣ париггахетва̄ саппа̄йапаригган̣ханам̣ саппа̄йасампаджан̃н̃ам̣. сеййатхидам̣ – четийадассанам̣ та̄ва са̄ттхам̣. саче пана четийасса маха̄пӯджа̄йа дасадва̄дасайоджанантаре париса̄ саннипатанти, аттано вибхава̄нурӯпам̣ иттхийопи пуриса̄пи алан̇катапат̣ийатта̄ читтакаммарӯпака̄ни вийа сан̃чаранти. татра часса ит̣т̣хе а̄рамман̣е лобхо, анит̣т̣хе пат̣игхо, асамапеккхане мохо уппаджджати, ка̄йасам̣сагга̄паттим̣ ва̄ а̄паджджати, джӣвитабрахмачарийа̄нам̣ ва̄ антара̄йо хоти. евам̣ там̣ т̣ха̄нам̣ асаппа̄йам̣ хоти, вуттаппака̄раантара̄йа̄бха̄ве саппа̄йам̣. бодхидассанепи есева найо. сан̇гхадассанампи са̄ттхам̣. саче пана антога̄ме маха̄ман̣д̣апам̣ ка̄ретва̄ саббараттим̣ дхаммассаванам̣ каронтесу мануссесу вуттаппака̄ренева джанасаннипа̄то чева антара̄йо ча хоти. евам̣ там̣ т̣ха̄нам̣ асаппа̄йам̣, антара̄йа̄бха̄ве саппа̄йам̣. маха̄париса̄парива̄ра̄нам̣ тхера̄нам̣ дассанепи есева найо. асубхадассанампи са̄ттхам̣ маггапхала̄дхигамахетубха̄вато. дантакат̣т̣хаттха̄йа са̄ман̣ерам̣ гахетва̄ гатадахарабхиккхуно ваттхупеттха катхетаббам̣. евам̣ са̄ттхампи панетам̣ пурисасса ма̄туга̄ма̄субхам̣ асаппа̄йам̣, ма̄туга̄масса ча пуриса̄субхам̣. сабха̄гамева саппа̄йанти евам̣ саппа̄йапаригган̣ханам̣ саппа̄йасампаджан̃н̃ам̣ на̄ма.

евам̣ париггахитаса̄ттхакасаппа̄йасса пана ат̣т̣хатим̣са̄йа каммат̣т̣ха̄несу аттано читтаручийам̣ каммат̣т̣ха̄насан̇кха̄там̣ гочарам̣ уггахетва̄ бхиккха̄ча̄рагочаре там̣ гахетва̄ва гаманам̣ гочарасампаджан̃н̃ам̣ на̄ма.

абхиккама̄дӣсу пана асаммуйханам̣ асаммохасампаджан̃н̃ам̣. там̣ евам̣ ведитаббам̣ – идха бхиккху абхиккаманто ва̄ пат̣иккаманто ва̄ йатха̄ андхапутхуджджана̄ абхиккама̄дӣсу ‘‘атта̄ абхиккамати, аттана̄ абхиккамо ниббаттито’’ти ва̄, ‘‘ахам̣ абхиккама̄ми, майа̄ абхиккамо ниббаттито’’ти ва̄ саммуйханти, татха̄ асаммуйханто ‘‘абхиккама̄мӣ’’ти читте уппаджджама̄не тенева читтена саддхим̣ читтасамут̣т̣ха̄на̄ ва̄йодха̄ту вин̃н̃аттим̣ джанайама̄на̄ уппаджджати, ити читтакирийава̄йодха̄тувиппха̄равасена айам̣ ка̄йасаммато ат̣т̣хисан̇гха̄т̣о абхиккамати, тассевам̣ абхиккамато екекападуддхаран̣е патхавӣдха̄ту, а̄подха̄тӯти две дха̄туйо оматта̄ хонти манда̄, итара̄ две адхиматта̄ хонти балаватийо. татха̄ атихаран̣авӣтихаран̣есу. воссаджджане теджодха̄ту, ва̄йодха̄тӯти две дха̄туйо оматта̄ хонти манда̄, итара̄ две адхиматта̄ балаватийо. татха̄ санниккхепанасаннирумбханесу. таттха уддхаран̣е паватта̄ рӯпа̄рӯпадхамма̄ атихаран̣ам̣ на па̄пун̣анти, татха̄ атихаран̣е паватта̄ вӣтихаран̣ам̣, вӣтихаран̣е паватта̄ воссаджджанам̣, воссаджджане паватта̄ санниккхепанам̣, санниккхепане паватта̄ саннирумбханам̣ на па̄пун̣анти. таттха таттхева паббапаббам̣ саннисандхи одхиодхи хутва̄ таттакапа̄ле паккхиттатилам̣ вийа пат̣апат̣а̄йанта̄ бхиджджанти. таттха ко еко абхиккамати, касса ва̄ екасса абхиккаманам̣? параматтхато хи дха̄тӯнам̣йева гаманам̣, дха̄тӯнам̣ т̣ха̄нам̣, дха̄тӯнам̣ нисаджджанам̣, дха̄тӯнам̣ сайанам̣. тасмим̣ тасмин̃хи кот̣т̣ха̄се саддхим̣ рӯпена –

‘‘ан̃н̃ам̣ уппаджджате читтам̣, ан̃н̃ам̣ читтам̣ нируджджхати;

авӣчиманусамбандхо, надӣсотова ваттатӣ’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.214; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.109; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 3.5.368);

евам̣ абхиккама̄дӣсу асаммуйханам̣ асаммохасампаджан̃н̃ам̣ на̄ма̄ти. паччайасампаттинти паччайапа̄рипӯрим̣. име чатта̄роти сӣласам̣варо, сантосо, индрийасам̣варо, сатисампаджан̃н̃анти име чатта̄ро аран̃н̃ава̄сасса самбха̄ра̄. ваттаббатам̣ а̄паджджатӣти ‘‘асукасса бхиккхуно аран̃н̃е тираччха̄нагата̄нам̣ вийа ваначарака̄нам̣ вийа ча нива̄саматтамева, на аран̃н̃ава̄са̄нуччхавика̄ ка̄чи самма̄пат̣ипаттӣ’’ти апава̄давасена ваттаббатам̣, а̄ран̃н̃акехи ва̄ тираччха̄нагатехи ваначаракависабха̄гаджанехи виппат̣ипаттивасена ваттхаббатам̣ а̄паджджати. бхеравасаддам̣ са̄венти, та̄вата̄ апала̄йанта̄нам̣ хаттхехи сӣсам̣…пе… каронти. ка̄л̣акасадисатта̄ ка̄л̣акам̣, вӣтиккамасан̇кха̄там̣ тхуллаваджджам̣. тилакасадисатта̄ тилакам̣, миччха̄витаккасан̇кха̄там̣ ан̣уматтаваджджам̣. танти пӣтим̣. вибхӯтабха̄вена упат̣т̣ха̄нато кхайато саммасанто.

вивиттанти джанавивиттам̣. тена̄ха ‘‘сун̃н̃а’’нти. там̣ пана джанасадданиггхоса̄бха̄вена ведитаббам̣ саддакан̣т̣акатта̄ джха̄насса̄ти а̄ха ‘‘аппасаддам̣ аппаниггхосанти аттхо’’ти. етадева̄ти ниссаддатам̣йева. виха̄ро па̄ка̄рапариччхинно сакало а̄ва̄со. ад̣д̣хайого дӣгхапа̄са̄до, ‘‘гарул̣асан̣т̣ха̄напа̄са̄до’’типи ваданти. па̄са̄до чатурассапа̄са̄до. хаммийам̣ мун̣д̣аччхаданапа̄са̄до. ат̣т̣о пат̣ира̄джӯнам̣ пат̣иба̄ханайогго чатуппан̃чабхӯмако патиссайависесо. ма̄л̣о екакӯт̣асан̇гахито анекакон̣аванто патиссайависесо. апаро найо – виха̄ро на̄ма дӣгхамукхапа̄са̄до. ад̣д̣хайого екапассаччхаданакасена̄санам̣. тасса кира екапассе бхитти уччатара̄ хоти, итарапассе нӣча̄. етена там̣ екапассаччхаданакам̣ хоти. па̄са̄до на̄ма а̄йатачатурассапа̄са̄до. хаммийам̣ мун̣д̣аччхаданам̣ чандикан̇ган̣айуттам̣. гуха̄ на̄ма кевала̄ паббатагуха̄. лен̣ам̣ два̄рабаддхам̣ паббха̄рам̣. ман̣д̣апоти са̄кха̄ман̣д̣апо. а̄васатхабхӯтам̣ сена̄санам̣ вихаритаббат̣т̣хена виха̄расена̄санам̣. маса̄рака̄ди ман̃чапӣт̣хам̣ таттха аттхаритаббабхиси упадха̄нан̃ча ман̃чапӣт̣хасамбандхато ман̃чапӣт̣хасена̄санам̣. чимилика̄ди бхӯмийам̣ сантхаритаббата̄йа сантхатасена̄санам̣. абхисан̇кхата̄бха̄вато кевалам̣ сайанасса нисаджджа̄йа ча ока̄сабхӯтам̣ руккхамӯла̄ди пат̣иккамитаббат̣т̣ха̄нам̣ ока̄сасена̄санам̣. сена̄санаггахан̣ена гахитамева̄ти ‘‘вивиттам̣ сена̄сана’’нти имина̄ сена̄санаггахан̣ена гахитамева са̄ман̃н̃аджотана̄бха̄вато.

йади евам̣ касма̄ ‘‘аран̃н̃а’’нти вуттанти а̄ха ‘‘имасса пана̄’’тиа̄ди. бхиккхунӣнам̣ васена а̄гатанти идам̣ винайе татха̄ а̄гатам̣ сандха̄йа вуттам̣, абхидхаммепи (вибха. 529) пана ‘‘аран̃н̃анти никкхамитва̄ бахи индакхила̄ саббаметам̣ аран̃н̃а’’нти а̄гатамева. таттха хи йам̣ на га̄маппадесантогадхам̣, там̣ аран̃н̃анти ниппарийа̄йавасена татха̄ вуттам̣. дхутан̇ганиддесе (висуддхи. 1.31) йам̣ вуттам̣, там̣ йуттам̣, тасма̄ таттха вуттанайена гахетаббанти адхиппа̄йо. руккхамӯланти руккхасамӣпам̣. вуттан̃хетам̣ ‘‘йа̄вата̄ маджджханхике ка̄ле саманта̄ чха̄йа̄ пхарати, нива̄те пан̣н̣а̄ни патанти, етта̄вата̄ руккхамӯла’’нти. села-саддо ависесато паббатапарийа̄йоти катва̄ вуттам̣ ‘‘паббатанти села’’нти, на сила̄майамева. пам̣сумайа̄дико хи тивидхопи паббато ева̄ти. виваранти двиннам̣ паббата̄нам̣ митхо а̄саннатаре т̣хита̄нам̣ оварака̄дисадисам̣ виварам̣. екасмим̣йева ва̄ паббате. уман̇гасадисанти судун̇га̄садисам̣. манусса̄нам̣ анупача̄рат̣т̣ха̄нанти пакатисан̃ча̄равасена мануссехи на сан̃чаритаббат̣т̣ха̄нам̣. а̄ди-саддена ‘‘ванапаттханти ванасан̣д̣а̄наметам̣ сена̄сана̄нам̣ адхивачанам̣. ванапаттханти бхим̣санака̄наметам̣. ванапаттханти саломахам̣са̄наметам̣. ванапаттханти парийанта̄наметам̣. ванапаттханти на мануссӯпача̄ра̄наметам̣ сена̄сана̄нам̣ адхивачана’’нти (вибха. 531) имам̣ па̄л̣иппадесам̣ сан̇ган̣ха̄ти. аччханнанти кеначи чхаданена антамасо руккхаса̄кха̄йапи на чха̄дитам̣. никкад̣д̣хитва̄ти нӣхаритва̄. паббха̄рален̣асадисети паббха̄расадисе, лен̣асадисе ва̄.

пин̣д̣апа̄тапарийесанам̣ пин̣д̣апа̄то уттарападалопена̄ти а̄ха ‘‘пин̣д̣апа̄тапарийесанато пат̣икканто’’ти. паллан̇канти еттха пари-саддо самантатоти етасмим̣ аттхе, тасма̄ ва̄морум̣ даккхин̣орун̃ча самам̣ т̣хапетва̄ убхо па̄де ан̃н̃аман̃н̃ам̣ самбандхе катва̄ нисаджджа̄ паллан̇канти а̄ха ‘‘самантато ӯрубаддха̄сана’’нти. ӯрӯнам̣ бандханавасена нисаджджа̄ паллан̇кам̣. а̄бхуджитва̄ти ча йатха̄ паллан̇кавасена нисаджджа̄ хоти, евам̣ убхо па̄де а̄бхуджите самин̃джите катва̄. там̣ пана убхиннам̣ па̄да̄нам̣ татха̄самбандхата̄каран̣анти а̄ха ‘‘бандхитва̄’’ти. хет̣т̣химака̄йасса ануджукам̣ т̣хапанам̣ нисаджджа̄вачаненева бодхитанти уджум̣ ка̄йанти еттха ка̄йа-саддо упаримака̄йависайоти а̄ха ‘‘упаримасарӣрам̣ уджукам̣ т̣хапетва̄’’ти. там̣ пана уджукам̣ т̣хапанам̣ сарӯпато пайоджанато ча дассетум̣ ‘‘ат̣т̣ха̄раса̄’’тиа̄ди вуттам̣. на пан̣амантӣти на он̣аманти. на парипататӣти на вигаччхати вӣтхим̣ на лан̇гхети, тато ева пуббена̄парам̣ висесасампаттийа̄ каммат̣т̣ха̄нам̣ вуддхим̣ пха̄тим̣ гаччхати. паримукханти еттха пари-саддо абхи-саддена сама̄наттхоти а̄ха ‘‘каммат̣т̣ха̄на̄бхимукха’’нти, бахиддха̄ путхутта̄рамман̣ато нива̄ретва̄ каммат̣т̣ха̄нам̣йева пураккхатва̄ти аттхо. самӣпаттхо ва̄ пари-саддоти дассенто ‘‘мукхасамӣпе ва̄ катва̄’’ти а̄ха. еттха ча йатха̄ ‘‘вивиттам̣ сена̄санам̣ бхаджатӣ’’тиа̄дина̄ бха̄вана̄нурӯпам̣ сена̄санам̣ дасситам̣, евам̣ нисӣдатӣти имина̄ алӣна̄нуддхаччапаккхийо санто ирийа̄патхо дассито. ‘‘паллан̇кам̣ а̄бхуджитва̄’’ти имина̄ нисаджджа̄йа дал̣хабха̄во. ‘‘паримукхам̣ сатим̣ упат̣т̣хапетва̄’’ти имина̄ а̄рамман̣апариггахӯпа̄йо.

парӣти париггахат̣т̣хо ‘‘парин̣а̄йика̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. 16, 20) вийа. мукханти ниййа̄нат̣т̣хо ‘‘сун̃н̃атавимоккхамукха’’нтиа̄дӣсу вийа. пат̣ипаккхато ниггаманат̣т̣хо хи ниййа̄нат̣т̣хо, тасма̄ париггахитаниййа̄нам̣ сатинти саббатха̄ гахита̄саммосам̣ париччаттасаммосам̣ сатим̣ катва̄, парамасатинепаккам̣ упат̣т̣хапетва̄ти аттхо.

абхиджджха̄йати гиджджхати абхикан̇кхати ета̄йа̄ти абхиджджха̄, лобхо. луджджанат̣т̣хена̄ти бхиджджанат̣т̣хена, кхан̣е кхан̣е бхиджджанат̣т̣хена̄ти аттхо. виккхамбханавасена̄ти еттха виккхамбханам̣ ануппа̄данам̣ аппаваттанам̣ пат̣ипаккхена суппахӣнатта̄. пахӣнатта̄ти ча пахӣнасадисатам̣ сандха̄йа вуттам̣ джха̄насса анадхигататта̄. татха̄пи найидам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ вийа сабха̄вато вигата̄бхиджджхам̣, атха кхо бха̄вана̄васена. тена̄ха ‘‘на чаккхувин̃н̃а̄н̣асадисена̄’’ти. есева найоти йатха̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ сабха̄вена вигата̄бхиджджхам̣ абйа̄паннан̃ча на бха̄вана̄йа виккхамбхитатта̄, на евамидам̣. идам̣ пана читтам̣ бха̄вана̄йа парисодхитатта̄ абйа̄паннам̣ вигататхинамиддхам̣ ануддхатам̣ ниббичикиччхан̃ча̄ти аттхо. пуримапакатинти парисуддхапан̣д̣арасабха̄вам̣. ‘‘йа̄ тасмим̣ самайе читтасса акалйата̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1162; вибха. 546) тхинасса, ‘‘йа̄ тасмим̣ самайе ка̄йасса акалйата̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1163; вибха. 546) ча миддхасса абхидхамме ниддит̣т̣хатта̄ вуттам̣ ‘‘тхинам̣ читтагелан̃н̃ам̣, миддхам̣ четасикагелан̃н̃а’’нти. сатипи хи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ авиппайоге читтака̄йалахута̄дӣнам̣ вийа читтачетасика̄нам̣ йатха̄ккамам̣ там̣там̣висесасса йа̄ тесам̣ акалйата̄дӣнам̣ висесапаччайата̄, айаметесам̣ сабха̄воти дат̣т̣хаббам̣. а̄локасан̃н̃ӣти еттха атисайаттависит̣т̣хааттхиаттха̄вабодхакойамӣка̄роти дассенто а̄ха ‘‘раттимпи…пе… саманна̄гато’’ти. идам̣ убхайанти сатисампаджан̃н̃ама̄ха.

атиккамитва̄ти виккхамбханавасена паджахитва̄. катхамидам̣ катхамиданти паваттийа̄ катхам̣катха̄, вичикиччха̄, са̄ етасса аттхӣти катхам̣катхӣ, на катхам̣катхӣти акатхам̣катхӣ, ниббичикиччхо. лаккхан̣а̄дибхедатоти еттха а̄ди-саддена паччайапариха̄наппаха̄йака̄дӣнампи сан̇гахо дат̣т̣хаббо. тепи хи пабхедато дат̣т̣хабба̄ти. уччхиндитва̄ па̄тентӣти еттха уччхинданам̣ па̄танан̃ча та̄сам̣ пан̃н̃а̄нам̣ ануппанна̄нам̣ уппаджджитум̣ аппада̄намева. ити махаггата̄нуттарапан̃н̃а̄нам̣ екачча̄йа ча париттапан̃н̃а̄йа ануппаттихетубхӯта̄ нӣваран̣адхамма̄ итара̄йа ча саматтхатам̣ виханантийева̄ти ‘‘пан̃н̃а̄йа дуббалӣкаран̣а̄’’ти вутта̄. аппентоти нигаменто.

аттантапасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9-10. тан̣ха̄сутта̄диван̣н̣ана̄

199-200. наваме тайо бхаве аджджхоттхаритва̄ т̣хитам̣ ‘‘аджджхаттикасса упа̄да̄йа ат̣т̣ха̄раса тан̣ха̄вичарита̄нӣ’’тиа̄дина̄ вуттам̣ там̣ там̣ аттано кот̣т̣ха̄сабхӯтам̣ джа̄ламетисса̄ аттхӣти джа̄линӣ. тена̄ха ‘‘тайо ва̄ бхаве’’тиа̄ди. таттха таттха̄ти тасмим̣ тасмим̣ бхаве, а̄рамман̣е ва̄. апича̄тиа̄дина̄ ниддесанайена висаттика̄падасса аттхам̣ дассенто ниддесапа̄л̣ийа̄ екадесам̣ дассети ‘‘висамӯла̄’’тиа̄дина̄. айан̃хеттха ниддесапа̄л̣и (маха̄ни. 3; чӯл̣ани. меттагӯма̄н̣авапуччха̄ниддесо 22, кхаггависа̄н̣асуттаниддесо 124) –

‘‘висаттика̄ти кенат̣т̣хена висаттика̄? висата̄ти висаттика̄, висат̣а̄ти висаттика̄, виса̄ла̄ти висаттика̄, висаккатӣти висаттика̄, висам̣харатӣти висаттика̄, висам̣ва̄дика̄ти висаттика̄, висамӯла̄ти висаттика̄, висапхала̄ти висаттика̄. висапарибхога̄ти висаттика̄. виса̄ла̄ ва̄ пана са̄ тан̣ха̄ рӯпе садде гандхе расе пхот̣т̣хаббе куле ган̣е а̄ва̄се ла̄бхе йасе пасам̣са̄йа сукхе чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄ре ка̄мадха̄туйа̄ рӯпадха̄туйа̄ арӯпадха̄туйа̄ ка̄мабхаве рӯпабхаве арӯпабхаве сан̃н̃ибхаве асан̃н̃ибхаве невасан̃н̃ина̄сан̃н̃ибхаве екавока̄рабхаве чатувока̄рабхаве пан̃чавока̄рабхаве атӣте ана̄гате паччуппанне дит̣т̣хасутамутавин̃н̃а̄таббесу висат̣а̄ виттхата̄ти висаттика̄’’ти.

таттха (маха̄ни. ат̣т̣ха. 3; сам̣. ни. т̣ӣ. 1.1.1 огхатаран̣асуттаван̣н̣ана̄) висата̄ти виттхата̄ рӯпа̄дӣсу тебхӯмакадхаммабйа̄панавасена. висат̣а̄ти пуримавачанамева та-ка̄расса т̣а-ка̄рам̣ катва̄ вуттам̣. виса̄ла̄ти випула̄. висаккатӣти парисахати. ратто хи ра̄гаваттхуна̄ парена та̄л̣ийама̄нопи сахати, виппханданам̣ ва̄ ‘‘висаккана’’нти ваданти. висам̣харатӣти татха̄ татха̄ ка̄месу а̄нисам̣сам̣ дассентӣ вивидхехи а̄ка̄рехи неккхамма̄бхимукхаппаваттито читтам̣ сам̣харати сам̣кхипати. висам̣ ва̄ дуккхам̣, там̣ харати упанетӣти аттхо. аничча̄дим̣ ничча̄дито ган̣хантӣ висам̣ва̄дика̄ хоти. дуккханиббаттакасса каммасса хетубха̄вато висамӯла̄, висам̣ ва̄ дуккхадуккха̄дибхӯта̄ ведана̄ мӯлам̣ етисса̄ти висамӯла̄. дуккхасамудайатта̄ висам̣ пхалам̣ етисса̄ти висапхала̄. тан̣ха̄йа рӯпа̄дикасса дуккхасса парибхого хоти, на аматасса̄ти са̄ висапарибхога̄ вутта̄. саббаттха нируттивасена падасиддхи ведитабба̄. йо панеттха падха̄но аттхо, там̣ дассетум̣ пуна ‘‘висат̣а̄ ва̄ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣.

тантам̣ вуччати (дӣ. ни. т̣ӣ. 2.95 апаса̄дана̄ван̣н̣ана̄; сам̣. ни. т̣ӣ. 2.2.60) ваттхавинанаттхам̣ тантава̄йехи дан̣д̣аке а̄сан̃читва̄ паса̄ритасуттават̣т̣и ‘‘танӣйатӣ’’ти катва̄, там̣ пана суттам̣ санта̄на̄кулата̄йа нидассанабха̄вена а̄куламева гахитанти а̄ха ‘‘тантам̣ вийа а̄куладжа̄то’’ти. сан̇кхепато вуттаматтхам̣ виттха̄рато дассетум̣ ‘‘йатха̄ на̄ма̄’’тиа̄ди вуттам̣. сама̄нетунти пуббена̄парам̣ самам̣ катва̄ а̄нетум̣, ависамам̣ уджум̣ ка̄тунти аттхо. тантамева ва̄ а̄кулам̣ танта̄кулам̣, танта̄кулам̣ вийа джа̄то бхӯтоти танта̄кулакаджа̄то. винанато гула̄ти иттхилин̇гавасена ладдхана̄масса тантава̄йасса гун̣т̣хикам̣ на̄ма а̄кулабха̄вена аггато ва̄ мӯлато ва̄ дувин̃н̃еййамева кхалибаддхатантасуттанти а̄ха ‘‘гула̄гун̣т̣хикам̣ вуччати песака̄ракан̃джийасутта’’нти.

сакун̣ика̄ти пат̣ападасакун̣ика̄. са̄ хи руккхаса̄кха̄су оламбанакут̣ава̄ хоти. тан̃хи са̄ кут̣авам̣ тато тато тин̣ахӣра̄дике а̄нетва̄ татха̄ винати, йатха̄ те песака̄ракан̃джийасуттам̣ вийа аггена ва̄ аггам̣, мӯлена ва̄ мӯлам̣ сама̄нетум̣ вивечетум̣ ва̄ на сакка̄. тена̄ха ‘‘йатха̄’’тиа̄ди. тадубхайампи ‘‘гула̄гун̣т̣хика’’нти вуттам̣ кан̃джийасуттам̣ кула̄вакан̃ча. пуриманайенева̄ти ‘‘евамева сатта̄’’тиа̄дина̄ вуттанайенева. ка̄мам̣ мун̃джапаббаджатин̣а̄ни йатха̄джа̄та̄нипи дӣгхабха̄вена патитва̄ аран̃н̃ат̣т̣ха̄не ан̃н̃аман̃н̃ам̣ винандхитва̄ а̄кулабйа̄кула̄ни хутва̄ тит̣т̣ханти, та̄ни пана на татха̄ дуббивечийа̄ни йатха̄ раджджубхӯта̄нӣти дассетум̣ ‘‘йатха̄ та̄нӣ’’тиа̄ди вуттам̣. сесаметтха хет̣т̣ха̄ вуттанайамева.

апа̄йа̄ти авад̣д̣хика̄, сукхена, сукхахетуна̄ ва̄ вирахита̄ти аттхо. дуккхасса гатибха̄ватоти а̄па̄йикасса дуккхасса паваттит̣т̣ха̄набха̄вато. сукхасамуссайатоти аббхудайато. винипатитатта̄ти вирӯпам̣ нипа̄татта̄, йатха̄ тенаттабха̄вена сукхасамуссайо на хоти, евам̣ нипатитатта̄. итароти сам̣са̄ро. нану ‘‘апа̄йа’’нтиа̄дина̄ вуттопи сам̣са̄ро ева̄ти? саччаметам̣, нирайа̄дӣнам̣ пана адхиматтадуккхабха̄вадассанаттхам̣ апа̄йа̄диггахан̣ам̣. гобалӣбаддан̃а̄йена̄йаматтхо ведитаббо.

кхандха̄нан̃ча пат̣ипа̄т̣ӣти пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ хетупхалабха̄вена апара̄параппаватти. аббоччхиннам̣ ваттама̄на̄ти авиччхедена ваттама̄на̄. там̣ саббампӣти там̣ ‘‘апа̄йа’’нтиа̄дина̄ вуттам̣ саббам̣ апа̄йадуккхан̃ча ват̣т̣адуккхан̃ча. маха̄самудде ва̄таккхитта̄ на̄ва̄ вийа̄ти идам̣ париббхаманат̣т̣ха̄насса махантадассанаттхан̃чева париббхаманасса анават̣т̣хитата̄дассанаттхан̃ча упама̄. йанте йуттагон̣о вийа̄ти идам̣ пана авасӣбха̄вадассанаттхан̃чева дуппамоккхабха̄вадассанаттхан̃ча̄ти ведитаббам̣.

‘‘самӯхагга̄хоти тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хӣнам̣ са̄дха̄ран̣агга̄хо’’ти ваданти, ‘‘иттхам̣ евам̣ ан̃н̃атха̄’’ти пана висесам̣ акатва̄ гахан̣ам̣ самӯхагга̄хоти дат̣т̣хаббо. висесам̣ акатва̄ти ча анупанидха̄нам̣ самато асамато ча упанидха̄нанти имам̣ вибха̄гам̣ акатва̄ти аттхо. иттханти хи анупанидха̄нам̣ катхитам̣. евам̣ ан̃н̃атха̄ти пана самато асамато ча упанидха̄нам̣. ан̃н̃ам̣ а̄ка̄ранти парасанта̄нагатам̣ а̄ка̄рам̣.

аттхӣти сада̄ сам̣виджджатӣти аттхо. сӣдатӣти нассати. сам̣сайапаривитаккавасена̄ти ‘‘ким̣ ну кхо ахам̣ сийам̣, на сийа’’нти евам̣ паривитаккавасена. паттхана̄каппанавасена̄ти ‘‘апи на̄ма са̄дху пана̄хам̣ сийа’’нти евам̣ паттхана̄йа каппанавасена. суддхасӣса̄ти тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хӣнам̣ са̄дха̄ран̣а̄ сӣса̄. ‘‘иттхам̣ евам̣ ан̃н̃атха̄’’ти вуттасса висесасса анисситатта̄ ‘‘суддхасӣса̄’’ти вутта̄. таттха дит̣т̣хисӣсехи дит̣т̣хийа̄ гахита̄йа тадавина̄бха̄винӣ тан̣ха̄ дассита̄, чатӯхи сӣсехи два̄дасахи ча сӣсамӯлакехи ма̄надит̣т̣хӣхи айамева тан̣ха̄ дассита̄ти а̄ха ‘‘евамете…пе… тан̣ха̄вичаритадхамма̄ ведитабба̄’’ти. нану ча ма̄надит̣т̣хигга̄хопи идха̄дхиппето, йато ‘‘тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хивасена самӯхагга̄хо’’ти ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣, тасма̄ катхам̣ тан̣ха̄вичарита̄нӣти идам̣ вачанам̣? вуччате – дит̣т̣хима̄несупи тан̣ха̄вичарита̄нӣти вачанам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ виппайогӣнам̣ дит̣т̣хима̄на̄нам̣ тан̣ха̄йа авиппайога̄нам̣ там̣мӯлакатта̄ таппадха̄ната̄йа катанти ведитаббам̣. дасамам̣ утта̄намева.

тан̣ха̄сутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

маха̄ваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

чатуттхапан̣н̣а̄сакам̣ нит̣т̣хитам̣.

5. пан̃чамапан̣н̣а̄сакам̣