(18) 3. сан̃четанийавагго

1. четана̄суттаван̣н̣ана̄

171. татийасса пат̣хаме ка̄йасан̃четана̄хетӯти ка̄йакамманимиттам̣, ка̄йикасса каммасса кат̣атта̄ упачитатта̄ти аттхо. еса найо сесасан̃четана̄двайепи. уддхаччасахагатачетана̄ паваттивипа̄кам̣ детийева̄ти ‘‘вӣсативидха̄’’ти вуттам̣. татха̄ вачӣсан̃четана̄ маносан̃четана̄ти еттха ка̄ма̄вачаракусала̄кусалавасена вӣсати четана̄ лаббханти. идам̣ татха̄-саддена упасам̣харати. апичеттха нава махаггатачетана̄пи лаббхантӣти имина̄ навахи рӯпа̄рӯпакусалачетана̄хи саддхим̣ манодва̄ре екӯнатим̣са̄ти тӣсу два̄ресу екӯнасаттати четана̄ хонтӣти дассети. авиджджа̄паччайа̄ва̄ти идам̣ та̄пи четана̄ авиджджа̄паччайа̄ва хонтӣти дассанаттхам̣ вуттам̣. йатха̄вутта̄ хи екӯнасаттати четана̄ кусала̄пи авиджджа̄паччайа̄ хонти, пагева итара̄ аппахӣна̄виджджассева уппаджджанато пахӣна̄виджджасса ануппаджджанато.

йасма̄ йам̣ там̣ йатха̄вуттам̣ четана̄бхедам̣ ка̄йасан̇кха̄ран̃чева вачӣсан̇кха̄ран̃ча маносан̇кха̄ран̃ча парехи анусса̄хито са̄мампи асан̇кха̄рикачиттена кароти, парехи ка̄рийама̄но сасан̇кха̄рикачиттенапи кароти, ‘‘идам̣ на̄ма каммам̣ каронтопи тасса еварӯпо на̄ма випа̄ко бхависсатӣ’’ти евам̣ каммам̣ випа̄кан̃ча джа̄нантопи кароти, ма̄та̄питӯсу четийавандана̄дӣни каронтесу анукаронто да̄рако вийа кевалам̣ камман̃н̃ева виджджа̄нанто ‘‘имасса пана каммасса айам̣ випа̄ко’’ти випа̄кам̣ аджа̄нантопи кароти, тасма̄ там̣ дассетум̣ ‘‘са̄мам̣ ва̄ та’’нтиа̄ди вуттам̣. парехи ана̄н̣аттоти сарасенева ваттама̄но. джа̄нантоти ануссава̄дивасена джа̄нанто.

нану ча кхӣн̣а̄саво четийам̣ вандати, дхаммам̣ бхан̣ати, каммат̣т̣ха̄нам̣ манаси кароти, катхамасса ка̄йакамма̄дайо на хонтӣти? авипа̄катта̄. кхӣн̣а̄савена хи катакаммам̣ нева кусалам̣ хоти на̄кусалам̣, авипа̄кам̣ хутва̄ кирийа̄матте тит̣т̣хати. тенасса те ка̄йа̄дайо на хонти. тенева̄ха ‘‘кхӣн̣а̄савасса ка̄йена каран̣акаммам̣ пан̃н̃а̄йатӣ’’тиа̄ди. танти кусала̄кусалам̣.

кхид̣д̣а̄йа падуссантӣти кхид̣д̣а̄падосино, кхид̣д̣а̄падосино ева кхид̣д̣а̄падосика̄. кхид̣д̣а̄падосо ва̄ етесам̣ аттхӣти кхид̣д̣а̄падосика̄. те кира пун̃н̃ависеса̄дхигатена махантена аттано сиривибхавена наккхаттам̣ кӣл̣анта̄ та̄йа сампаттийа̄ махантата̄йа ‘‘а̄ха̄рам̣ парибхун̃джимха̄ на парибхун̃джимха̄’’типи на джа̄нанти. атха ека̄ха̄ра̄тиккамато пат̣т̣ха̄йа нирантарам̣ кха̄данта̄пи пиванта̄пи чавантийева на тит̣т̣ханти. касма̄? каммаджатеджасса балавата̄йа караджака̄йасса мандата̄йа. манусса̄нан̃хи каммаджатеджо мандо, караджака̄йо балава̄. тесам̣ теджасса мандата̄йа ка̄йасса балавата̄йа сатта̄хампи атиккамитва̄ ун̣ходакааччхайа̄гуа̄дӣхи сакка̄ караджака̄йам̣ упаттхамбхетум̣. дева̄нам̣ пана теджо балава̄ хоти ул̣а̄рапун̃н̃аниббаттатта̄ ул̣а̄рагарусиниддхасудха̄ха̄раджӣран̣ато ча. караджам̣ мандам̣ мудусукхума̄лабха̄вато. те екам̣ а̄ха̄равелам̣ аккамитва̄ва сан̣т̣ха̄петум̣ на сакконти. йатха̄ на̄ма гимха̄нам̣ маджджханхике таттапа̄са̄н̣е т̣хапитам̣ падумам̣ ва̄ уппалам̣ ва̄ са̄йанхасамайе гхат̣асатенапи син̃чийама̄нам̣ па̄катикам̣ на хоти винассатийева, евамева паччха̄ нирантарам̣ кха̄данта̄пи пиванта̄пи чавантийева на тит̣т̣ханти. катаме пана те дева̄ти? ‘‘име на̄ма̄’’ти ат̣т̣хакатха̄йа вича̄ран̣а̄ наттхи, ‘‘а̄ха̄рӯпаччхедена а̄тапе кхиттама̄ла̄ вийа̄’’ти вуттатта̄ йе кечи кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рӯпаджӣвино дева̄ евам̣ каронти, те евам̣ чавантӣти ведитабба̄. абхайагирива̄сино пана̄ху ‘‘нимма̄наратипараниммитавасаваттино те дева̄, кхид̣д̣а̄йа падуссанаматтенева хете кхид̣д̣а̄падосика̄ти вутта̄’’ти. ко панеттха дева̄нам̣ а̄ха̄ро, ка̄ а̄ха̄равела̄ти? ‘‘саббесампи ка̄ма̄вачарадева̄нам̣ судха̄ а̄ха̄ро, са̄ хет̣т̣химехи хет̣т̣химехи упарима̄нам̣ упарима̄нам̣ пан̣ӣтатама̄ хоти. там̣ йатха̄сакам̣ дивасавасенева дивасе дивасе бхун̃джанти. кечи пана бадараппама̄н̣ам̣ судха̄ха̄рам̣ парибхун̃джанти. со дживха̄йам̣ т̣хапитаматтойева йа̄ва кесагганакхагга̄ ка̄йам̣ пхарати, тесам̣йева дивасавасена саттадивасам̣ йа̄панасаматтхова хотӣ’’ти ваданти.

исса̄пакататта̄ падут̣т̣хена манаса̄ падуссантӣти манопадосика̄. усӯйавасена ва̄ манасо падосо манопадосо, со етесам̣ аттхи вина̄сахетубхӯтоти манопадосика̄. аккуддхо раккхатӣти куддхасса со кодхо итарасмим̣ аккуджджханте анупа̄да̄но екава̄рамева уппаттийа̄ ана̄севано ча̄ветум̣ на саккоти, удакантам̣ патва̄ агги вийа нибба̄йати, тасма̄ аккуддхо там̣ чаванато раккхати. убхосу пана куддхесу бхиййо бхиййо ан̃н̃аман̃н̃амхи паривад̣д̣ханавасена тикхин̣асамуда̄ча̄ро ниссайадаханарасо кодхо уппаджджама̄но хадайаваттхум̣ нидаханто аччантасукхума̄лам̣ караджака̄йам̣ вина̄сети, тато сакалопи аттабха̄во антарадха̄йати. тена̄ха ‘‘убхосу пана̄’’тиа̄ди. татха̄ ча̄ха бхагава̄ ‘‘ан̃н̃аман̃н̃амхи падут̣т̣хачитта̄ килантака̄йа…пе… чавантӣ’’ти (дӣ. ни. 1.47).

катаме тена дева̄ дат̣т̣хабба̄ти еттха тена̄ти паччатте каран̣авачананти а̄ха ‘‘катаме на̄ма те дева̄ дат̣т̣хабба̄’’ти. каран̣аттхейева ва̄ етам̣ каран̣авачананти дассенто а̄ха ‘‘тена ва̄ аттабха̄вена̄’’ти. сесаметтха утта̄намева.

четана̄суттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. вибхаттисуттаван̣н̣ана̄

172. дутийе аттхаппабхедасса саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ аттхе пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄. аттхоти четтха сан̇кхепато хетупхалам̣. тан̃хи хетувасена аран̣ӣйам̣ гантаббам̣ паттаббам̣, тасма̄ ‘‘аттхо’’ти вуччати. пабхедато пана йам̣ кин̃чи паччайасамуппаннам̣, нибба̄нам̣, бха̄ситаттхо, випа̄ко, кирийа̄ти име пан̃ча дхамма̄ ‘‘аттхо’’ти ведитабба̄, там̣ аттхам̣ паччавеккхантасса тасмим̣ аттхе пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄. тена̄ха ‘‘пан̃часу аттхесу пабхедагатам̣ н̃а̄н̣а’’нти. а̄чиккха̄мӣтиа̄дӣсу а̄дито катхенто а̄чиккхати на̄ма, уддисатӣти аттхо. тамева уддесам̣ парийоса̄пенто десети. йатха̄уддит̣т̣хаматтхам̣ уддисанавасена пака̄рехи н̃а̄пенто н̃а̄пети. пака̄рехи ева таматтхам̣ патит̣т̣ха̄пенто пат̣т̣хапети. йатха̄уддит̣т̣хам̣ пат̣иниддисанавасена виварати. виват̣ам̣ вибхаджати. вибхаттааттхам̣ хетӯда̄харан̣адассанехи па̄кат̣ам̣ каронто утта̄ним̣ кароти.

тиссо пат̣исамбхида̄ти дхамманируттипат̣ибха̄напат̣исамбхида̄. таттха дхаммапат̣исамбхида̄ на̄ма дхаммаппабхедасса саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ н̃а̄н̣ам̣. дхаммоти ча сан̇кхепато паччайо. со хи йасма̄ там̣ там̣ видахати паваттети чева па̄пети ча, тасма̄ ‘‘дхаммо’’ти вуччати. пабхедато пана йо кочи пхаланиббаттако хету, арийамагго, бха̄ситам̣, кусалам̣, акусаланти име пан̃ча дхамма̄ ‘‘дхаммо’’ти ведитабба̄, там̣ дхаммам̣ паччавеккхантасса тасмим̣ дхамме пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄. нируттиппабхедасса саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ нирутта̄бхила̄пе пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄ти. идам̣ вуттам̣ хоти – аттхе ча дхамме ча йа̄ сабха̄ванирутти, там̣ сабха̄ванируттим̣ саддам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паччавеккхантасса тасмим̣ сабха̄ванирутта̄бхила̄пе пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄ти.

евамайам̣ нируттипат̣исамбхида̄ садда̄рамман̣а̄ на̄ма джа̄та̄, на пан̃н̃аттиа̄рамман̣а̄. касма̄? йасма̄ саддам̣ сутва̄ ‘‘айам̣ сабха̄ванируттӣ’’ти джа̄нанти. пат̣исамбхида̄ппатто хи ‘‘пхассо’’ти вутте ‘‘айам̣ сабха̄ванируттӣ’’ти джа̄на̄ти, ‘‘пхасса̄’’ти ва̄ ‘‘пхасса’’нти ва̄ вутте пана ‘‘айам̣ асабха̄ванируттӣ’’ти джа̄на̄ти. ведана̄дӣсупи есева найо. ан̃н̃ам̣ панеса на̄ма̄кхйа̄таупасаггабйан̃джанасаддам̣ джа̄на̄ти на джа̄на̄тӣти? йадаггена саддам̣ джа̄нитва̄ ‘‘айам̣ сабха̄ванирутти, айам̣ асабха̄ванируттӣ’’ти джа̄на̄ти, тадаггена тампи джа̄ниссатӣти. там̣ пана ‘‘найидам̣ пат̣исамбхида̄кичча’’нти пат̣иккхипитва̄ идам̣ ваттху катхитам̣ –

тиссадаттаттхеро кира бодхиман̣д̣е суван̣н̣асала̄кам̣ гахетва̄ ‘‘ат̣т̣ха̄расасу бха̄са̄су катарабха̄са̄йа катхемӣ’’ти пава̄реси. там̣ пана тена аттано уггахе т̣хатва̄ пава̄ритам̣, на пат̣исамбхида̄йа т̣хитена. со хи маха̄пан̃н̃ата̄йа там̣ там̣ бха̄сам̣ катха̄петва̄ уггахетва̄ евам̣ пава̄реси. ‘‘бха̄сам̣ на̄ма сатта̄ угган̣хантӣ’’ти ватва̄ панеттха идам̣ катхитам̣. ма̄та̄питаро хи дахарака̄ле кума̄раке ман̃че ва̄ пӣт̣хе ва̄ нипаджджа̄петва̄ там̣ там̣ катхайама̄на̄ та̄ни та̄ни кичча̄ни каронти. да̄рака̄ тесам̣ там̣ там̣ бха̄сам̣ ваваттха̄пенти ‘‘имина̄ идам̣ вутта’’нти. гаччханте гаччханте ка̄ле саббампи бха̄сам̣ джа̄нанти. ма̄та̄ дамил̣ӣ, пита̄ андхако. тесам̣ джа̄то да̄рако саче ма̄тукатхам̣ пат̣хамам̣ сун̣а̄ти, дамил̣абха̄сам̣ бха̄сиссати. саче питукатхам̣ пат̣хамам̣ сун̣а̄ти, андхакабха̄сам̣ бха̄сиссати. убхиннампи пана катхам̣ ассун̣анто ма̄гадхабха̄сам̣ бха̄сиссати. йопи ага̄маке маха̄аран̃н̃е ниббатто, таттха ан̃н̃о катхенто на̄ма наттхи. сопи аттано дхаммата̄йа вачанам̣ самут̣т̣ха̄пенто, ма̄гадхабха̄самева бха̄сиссати. нирайе, тираччха̄найонийам̣, петтивисайе, мануссалоке, девалокети саббаттха ма̄гадхабха̄са̄ва уссанна̄, сеса̄ от̣т̣акира̄таандхакайонакадамил̣абха̄са̄дика̄ ат̣т̣ха̄раса бха̄са̄ париваттанти, ка̄лантарена ан̃н̃атха̄ хонти ча нассанти ча.

айамевека̄ йатха̄бхуччабрахмавоха̄раарийавоха̄расан̇кха̄та̄ ма̄гадхабха̄са̄ на париваттати. са̄ хи каттхачи када̄чи париваттантӣпи на саббаттха саббада̄ саббатха̄ва париваттати, каппавина̄сепи тит̣т̣хатийева. самма̄самбуддхопи хи тепит̣акам̣ буддхавачанам̣ тантим̣ а̄ропенто ма̄гадхабха̄са̄йа ева а̄ропеси. касма̄? еван̃хи а̄харитум̣ сукхам̣ хоти. ма̄гадхабха̄са̄йа хи тантим̣ а̄рул̣хасса буддхавачанасса пат̣исамбхида̄ппатта̄нам̣ сотапатха̄гаманамева папан̃чо. тена сан̇гхат̣итаматтенева найасатена найасахассена аттхо упат̣т̣ха̄ти. ан̃н̃а̄йа бха̄са̄йа тантим̣ а̄рул̣хакам̣ содхетва̄ уггахетаббам̣ хоти, бахумпи уггахетва̄ пана путхуджджанасса пат̣исамбхида̄ппатти на̄ма наттхи, арийаса̄вако нопат̣исамбхида̄ппатто на̄ма наттхи.

пат̣ибха̄наппабхедасса саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ пат̣ибха̄не пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄. аттхадхамма̄дивисайесу хи тӣсу н̃а̄н̣есу ‘‘има̄ни н̃а̄н̣а̄ни идаматтхаджотака̄нӣ’’ти (вибха. 725-731) евам̣ паваттан̃а̄н̣ассетам̣ адхивачанам̣. има̄ пана чатассо пат̣исамбхида̄ двӣсу т̣ха̄несу пабхедам̣ гаччханти, пан̃чахи ка̄ран̣ехи висада̄ хонтӣти ведитабба̄. катамесу двӣсу? секкхабхӯмийан̃ча асеккхабхӯмийан̃ча, таттха са̄рипуттаттхерасса маха̄моггалла̄наттхерасса маха̄кассапаттхерасса маха̄качча̄йанаттхерасса маха̄кот̣т̣хикаттхерасса̄ти асӣтийа̄пи маха̄тхера̄нам̣ пат̣исамбхида̄ асеккхабхӯмийам̣ пабхедагата̄. а̄нандаттхерасса, читтасса гахапатино, дхаммикасса упа̄сакасса, упа̄лисса гахапатино, кхуджджуттара̄йа упа̄сика̄йа̄ти евама̄дӣнам̣ пат̣исамбхида̄ секкхабхӯмийам̣ пабхедагата̄ти има̄су двӣсу бхӯмӣсу пабхедам̣ гаччханти. пабхедо на̄ма маггехи адхигата̄нам̣ пат̣исамбхида̄нам̣ пабхедагаманам̣.

катамехи пан̃чахи ка̄ран̣ехи пат̣исамбхида̄ висада̄ хонтӣти? адхигамена, парийаттийа̄, саванена, парипуччха̄йа, пуббайогена. таттха адхигамо на̄ма арахаттам̣. тан̃хи паттасса пат̣исамбхида̄ висада̄ хонти. саванам̣ на̄ма дхаммассаванам̣. саккаччам̣ сун̣антасса хи пат̣исамбхида̄ висада̄ хонти. парипуччха̄ на̄ма ат̣т̣хакатха̄. уггахитапа̄л̣ийа̄ аттхам̣ катхентасса хи пат̣исамбхида̄ висада̄ хонти. пуббайого на̄ма пуббайога̄вачарата̄ харан̣апачча̄харан̣анайена парихат̣акаммат̣т̣ха̄ната̄. пуббайога̄вачарасса хи пат̣исамбхида̄ висада̄ хонти.

етесу пана парийатти, саванам̣, парипуччха̄ти има̄ни тӣн̣и пабхедассева балавака̄ран̣а̄ни, пуббайого адхигамасса балавапаччайо. пабхедасса хоти на хотӣти? хоти, на пана йатха̄ адхигамасса балавапаччайо хоти, татха̄ пабхедасса. парийаттисаванапарипуччха̄ хи пуббе хонту ва̄ ма̄ ва̄, пуббайогена пана пуббе чева етарахи ча сан̇кха̄расаммасанам̣ вина̄ пат̣исамбхида̄дхигамо на̄ма наттхи. име пана двепи екато хутва̄ пат̣исамбхида̄ упаттхамбхетва̄ висада̄ хонтӣти.

вибхаттисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3-4. маха̄кот̣т̣хикасутта̄диван̣н̣ана̄

173-4. татийе пхасса̄йатана̄нанти еттха а̄карат̣т̣хо а̄йатанасаддоти а̄ха ‘‘пхасса̄кара̄на’’нтиа̄ди. ‘‘суван̣н̣а̄йатанам̣, раджата̄йатана’’нтиа̄дӣсу а̄каропи ‘‘а̄йатана’’нти вутто, сан̃джа̄тисамосаран̣а̄дивасенапи а̄йатанат̣т̣хо лаббхатийева. ма̄-ити пат̣иседхе нипа̄то. сва̄йам̣ чханнам̣ пхасса̄йатана̄нам̣ асесам̣ вира̄ганиродха̄ аттхан̃н̃ам̣ вачанам̣ кин̃чӣти сандха̄йа̄ха̄ти а̄ха ‘‘ма̄ бхан̣ӣти аттхо’’ти. пан̃чапхасса̄йатана̄ни нируддха̄нӣти чаккха̄дӣнан̃ча таттха абха̄вам̣ сандха̄йа вадати. чхат̣т̣хасса̄ти мана̄йатанасса. чатуттхе наттхи ваттаббам̣.

маха̄кот̣т̣хикасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5-6. упава̄н̣асутта̄диван̣н̣ана̄

175-6. пан̃чаме виджджа̄йа̄ти диббачаккхупуббенива̄са̄нуссатиа̄саваккхайан̃а̄н̣асан̇кха̄та̄йа тивидха̄йа виджджа̄йа, ат̣т̣хавидха̄йа ва̄. ат̣т̣хавидха̄пи хи виджджа̄ випассана̄н̃а̄н̣ена маномайиддхийа̄ ча саха абхин̃н̃а̄ париггахетва̄ вутта̄. паннарасадхаммабхедена чаран̣ена саманна̄гатоти сӣласам̣варо, индрийесу гуттадва̄рата̄, бходжане маттан̃н̃ута̄, джа̄гарийа̄нуйого, саддха̄, хирӣ, оттаппам̣, ба̄хусаччам̣, вӣрийам̣, сати, пан̃н̃а̄, чатта̄ри рӯпа̄вачараджджха̄на̄нӣти евам̣ паннарасабхедена чаран̣адхаммена саманна̄гато. имейева хи паннараса дхамма̄ йасма̄ етехи чарати арийаса̄вако гаччхати аматам̣ дисам̣, тасма̄ ‘‘чаран̣а’’нти вутта̄. чхат̣т̣хе наттхи ваттаббам̣.

упава̄н̣асутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

7. ра̄хуласуттаван̣н̣ана̄

177. саттаме патхавӣдха̄туревеса̄ти дувидха̄песа̄ тхаддхат̣т̣хена, каккхал̣ат̣т̣хена, пхарусат̣т̣хена екалаккхан̣а̄ патхавӣдха̄ту ева̄ти аджджхаттикам̣ ба̄хира̄йа саддхим̣ йоджетва̄ дассети. касма̄? ба̄хира̄йа патхавӣдха̄туйа̄ ачетана̄бха̄во па̄кат̣о, на аджджхаттика̄йа, тасма̄ ба̄хира̄йа саддхим̣ екасадиса̄ ачетана̄йева̄ти ган̣хантасса сукхапаригга̄ха̄ хоти, йатха̄ ким̣? дантена гон̣ена саддхим̣ йоджито аданто катипа̄хамева висука̄йати виппхандати, атха на чирассева даматхам̣ упети, евам̣ аджджхаттикам̣ ба̄хира̄йа саддхим̣ екасадиса̄ти ган̣хантасса катипа̄хамева ачетанабха̄вена упат̣т̣ха̄ти, атха на чиреневасса̄ ачетанабха̄во па̄кат̣о хоти дха̄туматтата̄йа дассанато. нетам̣ мама…пе… дат̣т̣хаббанти там̣ убхайампи ‘‘на етам̣ мама, на есохамасми, на есо ме атта̄’’ти евам̣ йатха̄бхӯтам̣ саммаппан̃н̃а̄йа дат̣т̣хаббам̣. йатха̄бхӯтанти йатха̄сабха̄вам̣. тан̃хи аничча̄дисабха̄вам̣, тасма̄ аниччам̣ дуккхаманатта̄ти евам̣ дат̣т̣хаббанти аттхо. йасма̄ ‘‘нетам̣ мама, несохамасми, на месо атта̄’’ти пассанто нева каттхачи атта̄нам̣ пассати, на там̣ парасса кин̃чанабха̄ве упанетаббам̣ пассати, на парасса атта̄нам̣ аттано кин̃чанабха̄ве упанетаббам̣ пассати, тасма̄ вуттам̣ ‘‘чатукот̣икасун̃н̃ата̄ на̄ма катхита̄’’ти.

ра̄хуласуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

8. джамба̄лӣсуттаван̣н̣ана̄

178. ат̣т̣хаме сантанти ан̇гасантата̄йа чева а̄рамман̣асантата̄йа ча каманӣйам̣ манохарам̣. четовимуттинти рӯпа̄рӯпа̄вачарам̣ читтавимуттим̣. тенева̄ха ‘‘ат̣т̣ханнам̣ сама̄паттӣнам̣ ан̃н̃атарам̣ сама̄патти’’нти. лепамаккхитена̄ти ла̄кха̄маккхитена. па̄рипантхике асодхетва̄ти ка̄маччханда̄дипа̄рипантхике асодхетва̄. йо хи ка̄ма̄дӣнавапаччавеккхан̣а̄дӣхи ка̄маччхандам̣ на сут̣т̣ху виккхамбхетва̄ ка̄йаппассаддхивасена дут̣т̣хуллам̣ суппат̣иппассаддхам̣ акатва̄ а̄рамбхадха̄туманасика̄ра̄дивасена тхинамиддхам̣ на сут̣т̣ху пат̣ивинодетва̄ саматханимиттаманасика̄ра̄дивасена уддхаччакуккуччам̣ на самӯхатам̣ катва̄ ан̃н̃епи сама̄дхипарипантхе дхамме на сут̣т̣ху содхетва̄ джха̄нам̣ сама̄паджджати. со асодхитам̣ а̄сайам̣ павит̣т̣хабхамаро вийа асуддхам̣ уййа̄нам̣ павит̣т̣хара̄джа̄ вийа ча кхиппамева никкхамати. йо пана сама̄дхипарипантхе дхамме сут̣т̣ху висодхетва̄ джха̄нам̣ сама̄паджджати, со сувисодхитам̣ а̄сайам̣ павит̣т̣хабхамаро вийа супарисуддхам̣ уййа̄нам̣ павит̣т̣хара̄джа̄ вийа ча сакалампи дивасабха̄гам̣ антосама̄паттийам̣йева хоти.

а̄йамукха̄нӣти надитал̣а̄какандарападара̄дито а̄гаманамагга̄. те ча кандара̄йева̄ти а̄ха ‘‘чатассо пависанакандара̄’’ти. апа̄йамукха̄нӣти апагаманамагга̄. апенти апагаччханти етехӣти хи апа̄йа̄, те ева мукха̄нӣти апа̄йамукха̄ни. та̄ни ча удаканиккхаманаччхидда̄нӣти а̄ха ‘‘апава̄ханаччхидда̄нӣ’’ти, апа̄йасан̇кха̄та̄ни удаканиккхаманаччхидда̄нӣти аттхо. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

джамба̄лӣсуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9. нибба̄насуттаван̣н̣ана̄

179. наваме абхидхамме вуттанайена̄ти –

‘‘катама̄ ха̄набха̄гинӣ пан̃н̃а̄? пат̣хамасса джха̄насса ла̄бхим̣ ка̄масахагата̄ сан̃н̃а̄манасика̄ра̄ самуда̄чаранти ха̄набха̄гинӣ пан̃н̃а̄, таданудхаммата̄ сати сантит̣т̣хати т̣хитибха̄гинӣ пан̃н̃а̄. авитаккасахагата̄ сан̃н̃а̄манасика̄ра̄ самуда̄чаранти висесабха̄гинӣ пан̃н̃а̄. ниббида̄сахагата̄ сан̃н̃а̄манасика̄ра̄ самуда̄чаранти вира̄гӯпасан̃хита̄ ниббедхабха̄гинӣ пан̃н̃а̄’’ти (вибха. 799) –

а̄дина̄ вибхан̇ге вуттанайена еваматтхо ведитаббо.

таттха пат̣хамасса джха̄насса ла̄бхинти йва̄йам̣ аппагун̣асса пат̣хамасса джха̄насса ла̄бхӣ, там̣. ка̄масахагата̄ сан̃н̃а̄манасика̄ра̄ самуда̄чарантӣти тато вут̣т̣хитам̣ а̄рамман̣авасена ка̄масахагата̄ хутва̄ сан̃н̃а̄манасика̄ра̄ самуда̄чаранти туданти чоденти. тасса ка̄ма̄нупаккханда̄нам̣ сан̃н̃а̄манасика̄ра̄нам̣ васена са̄ пат̣хамаджджха̄напан̃н̃а̄ ха̄йати париха̄йати, тасма̄ ‘‘ха̄набха̄гинӣ пан̃н̃а̄’’ти вутта̄. таданудхаммата̄ти таданурӯпасабха̄ва̄. сати сантит̣т̣хатӣти идам̣ миччха̄сатим̣ сандха̄йа вуттам̣, на самма̄сатим̣. йасса хи пат̣хамаджджха̄на̄нурӯпасабха̄ва̄ пат̣хамаджджха̄нам̣ сантато пан̣ӣтато дисва̄ асса̄дайама̄на̄ абхинандама̄на̄ никанти уппаджджати, тасса никантивасена пат̣хамаджджха̄напан̃н̃а̄ нева ха̄йати на вад̣д̣хати, т̣хитикот̣т̣ха̄сика̄ хоти. тена вуттам̣ ‘‘т̣хитибха̄гинӣ пан̃н̃а̄’’ти. авитаккасахагата̄ти авитаккам̣ дутийаджджха̄нам̣ сантато пан̣ӣтато манасикарото а̄рамман̣авасена авитаккасахагата̄ сан̃н̃а̄манасика̄ра̄. самуда̄чарантӣти пагун̣ато пат̣хамаджджха̄нато вут̣т̣хитам̣ дутийаджджха̄на̄дхигаматтха̄йа туданти чоденти, тасса упари дутийаджджха̄на̄нупаккханда̄нам̣ сан̃н̃а̄манасика̄ра̄нам̣ васена са̄ пат̣хамаджджха̄напан̃н̃а̄ висесабхӯтасса дутийаджджха̄насса уппаттипадат̣т̣ха̄ната̄йа ‘‘висесабха̄гинӣ’’ти вутта̄.

ниббида̄сахагата̄ти там̣йева пат̣хамаджджха̄нала̄бхим̣ джха̄нато вут̣т̣хитам̣ ниббида̄сан̇кха̄тена випассана̄н̃а̄н̣ена сахагата̄. випассана̄н̃а̄н̣ан̃хи джха̄нан̇габхеде ваттанте ниббиндати уккан̣т̣хати, тасма̄ ‘‘ниббида̄’’ти вуччати. самуда̄чарантӣти нибба̄насаччхикирийаттха̄йа туданти чоденти. вира̄гӯпасан̃хита̄ти вира̄гасан̇кха̄тена нибба̄нена упасам̣хита̄. випассана̄н̃а̄н̣ан̃хи сакка̄ имина̄ маггена вира̄гам̣ нибба̄нам̣ саччхика̄тунти паваттито ‘‘вира̄гӯпасам̣хита’’нти вуччати. там̣сампайуттасан̃н̃а̄манасика̄ра̄пи вира̄гӯпасам̣хита̄ ева на̄ма. тасса тесам̣ сан̃н̃а̄манасика̄ра̄нам̣ васена са̄ пат̣хамаджджха̄напан̃н̃а̄ арийамаггаппат̣иведхасса падат̣т̣ха̄ната̄йа ‘‘ниббедхабха̄гинӣ’’ти вутта̄ти.

нибба̄насуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10. маха̄падесасуттаван̣н̣ана̄

180. дасаме маха̄ока̄сети маханте ока̄се маханта̄ни дхаммасса патит̣т̣ха̄панат̣т̣ха̄на̄ни. йесу патит̣т̣ха̄пито дхаммо ниччхӣйати асандехато. ка̄ни пана та̄ни? а̄гаманависит̣т̣ха̄ни суттотаран̣а̄дӣни. дутийавикаппе ападисӣйантӣти ападеса̄, маханта̄ ападеса̄ етесанти маха̄падеса̄. ‘‘саммукха̄ метам̣, а̄вусо, бхагавато сута’’нтиа̄дина̄ кеначи а̄бхатасса дхаммоти виниччхайане ка̄ран̣ам̣. ким̣ пана танти? тасса йатха̄бхатасса суттотаран̣а̄ди ева. йади евам̣ катхам̣ чатта̄роти? йасма̄ дхаммасса две сампада̄йо саттха̄ са̄вако ча. тесу са̄вака̄ сан̇гхаган̣апуггалавасена тивидха̄. евамимамха̄ майа̄йам̣ дхаммо пат̣иггахитоти ападиситабба̄нам̣ бхедена чатта̄ро. тена̄ха ‘‘саммукха̄ метам̣, а̄вусо, бхагавато сута’’нтиа̄ди. татха̄ ча вуттам̣ неттийам̣ (нетти. 4.18) ‘‘чатта̄ро маха̄падеса̄ буддха̄падесо, сан̇гха̄падесо, ган̣а̄падесо, пуггала̄падесо. име чатта̄ро маха̄падеса̄’’ти. буддхо ападесо етасса̄ти буддха̄падесо. еса найо сесесупи. тена̄ха ‘‘буддха̄дайо…пе… маха̄ка̄ран̣а̄нӣ’’ти.

нева абхинандитаббанти на сампат̣иччхитаббам̣, гантхасса сампат̣иччханам̣ на̄ма савананти а̄ха ‘‘на сотабба’’нти. падабйан̃джана̄нӣти пада̄ни ча бйан̃джана̄ни ча, аттхапада̄ни бйан̃джанапада̄ни ча̄ти аттхо. паджджати аттхо етехӣти пада̄ни, аккхара̄дӣни бйан̃джанапада̄ни. паджджитаббато пада̄ни, сан̇ка̄сана̄дӣни аттхапада̄ни. ‘‘ат̣т̣хакатха̄йам̣ падасан̇кха̄та̄ни бйан̃джана̄нӣти бйан̃джанапада̄нева вутта̄нӣ’’ти кечи. аттхам̣ бйан̃джентӣти бйан̃джана̄ни, бйан̃джанапада̄ни. техи бйан̃джитаббато бйан̃джана̄ни, аттхапада̄нӣти убхайасан̇гахато. имасмим̣ т̣ха̄нети тена̄бхатасуттасса имасмим̣ падесе. па̄л̣и вутта̄ти кевало па̄л̣идхаммо вутто. аттхо вуттоти па̄л̣ийа̄ аттхо вутто ниддит̣т̣хо. анусандхи катхитоти йатха̄раддхадесана̄йа упаридесана̄йа ча анусандха̄нам̣ катхитам̣, самбандхо катхито. пубба̄парам̣ катхитанти пуббена парам̣ авируджджханан̃чева висесат̣т̣ха̄нан̃ча катхитам̣ пака̄ситам̣. евам̣ па̄л̣идхамма̄дӣни саммадева саллаккхетва̄ гахан̣ам̣ са̄дхукам̣ уггахан̣анти а̄ха ‘‘сут̣т̣ху гахетва̄’’ти. сутте ота̄ретабба̄нӣти н̃а̄н̣ена сутте ога̄хетва̄ та̄ретабба̄ни. там̣ пана ога̄хетва̄ таран̣ам̣ таттха отаран̣ам̣ ануппавесанам̣ хотӣти вуттам̣ ‘‘отаритабба̄нӣ’’ти. сам̣сандетва̄ дассанам̣ сандассананти а̄ха ‘‘винайе сам̣сандетабба̄нӣ’’ти.

‘‘ким̣ пана там̣ суттам̣, ко ва̄ винайо’’ти вича̄ран̣а̄йам̣ а̄чарийа̄нам̣ матибхедамукхена таматтхам̣ дассетум̣ ‘‘еттха ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. винайоти вибхан̇гапа̄т̣хама̄ха. со хи ма̄тика̄сан̃н̃итасса суттасса аттхе сӯчанато ‘‘сутта’’нти ваттаббатам̣ арахати. вивидханайатта̄ висит̣т̣ханайатта̄ ча винайо, кхандхакапа̄т̣хо. еванти евам̣ суттавинайесу париггайхама̄несу винайапит̣акампи на парийа̄дийати парива̄рапа̄л̣ийа̄ асан̇гахитатта̄. суттанта̄бхидхаммапит̣ака̄ни ва̄ суттам̣ аттхасӯчана̄диаттхасамбхавато. евампӣти суттанта̄бхидхаммапит̣ака̄ни суттам̣, винайапит̣акам̣ винайоти евам̣ суттавинайавибха̄ге вуччама̄непи. на та̄ва парийа̄дийантӣти на та̄ва анавасесато париггайханти. касма̄ти чети а̄ха ‘‘асуттана̄макан̃хӣ’’тиа̄ди. йасма̄ суттанти имам̣ на̄мам̣ ана̄ропетва̄ сан̇гӣтам̣ джа̄така̄дибуддхавачанам̣ аттхи, тасма̄ вуттанайена тӣн̣и пит̣ака̄ни на парийа̄дийантӣти. суттанипа̄тауда̄наитивуттака̄ни дӣгханика̄йа̄дайо вийа суттанти на̄мам̣ а̄ропетва̄ асан̇гӣта̄нӣти адхиппа̄йенеттха джа̄така̄дӣхи саддхим̣ та̄нипи гахита̄ни. буддхавам̣сачарийа̄пит̣ака̄нам̣ панеттха аггахан̣е ка̄ран̣ам̣ маггитаббам̣, ким̣ ва̄ етена магганена. саббопа̄йам̣ ван̣н̣ана̄найо тхерава̄дадассанамукхена пат̣иккхитто ева̄ти.

ким̣ аттхӣти асуттана̄макам̣ буддхавачанам̣ наттхийева̄ти дассети. там̣ саббам̣ пат̣иккхипитва̄ти ‘‘суттанти винайо’’тиа̄дина̄ вуттасам̣ван̣н̣ана̄йам̣ ‘‘на̄йаматтхо идха̄дхиппето’’ти пат̣иседхетва̄. винети етена килесети винайо, килесавинайанӯпа̄йо, со ева ка̄ран̣анти а̄ха ‘‘винайо пана ка̄ран̣а’’нти.

дхаммети парийаттидхамме. сара̄га̄йа̄ти сара̄габха̄ва̄йа ка̄мара̄габхавара̄гапарибрӯхана̄йа. сам̣йога̄йа̄ти бхавасам̣йоджана̄йа. саупа̄да̄на̄йа̄ти чатурӯпа̄да̄нӯпасам̣хитата̄йа. махиччхата̄йа̄ти махиччхабха̄ва̄йа. асантут̣т̣хийа̄ти асантут̣т̣хабха̄ва̄йа. косаджджа̄йа̄ти кусӣтабха̄ва̄йа. сан̇ган̣ика̄йа̄ти килесасан̇ган̣икавиха̄ра̄йа. а̄чайа̄йа̄ти тивидхават̣т̣а̄чайа̄йа. вира̄га̄йа̄ти сакалават̣т̣ато вираджджанаттха̄йа. висам̣йога̄йа̄ти ка̄мара̄га̄дӣхи висам̣йуджджанаттха̄йа. анупа̄да̄на̄йа̄ти саббассапи каммабхавасса аггахан̣а̄йа. аппиччхата̄йа̄ти паччайаппиччхата̄дивасена саббасо иччха̄йа апагама̄йа. сантут̣т̣хийа̄ти два̄дасавидхасантут̣т̣хабха̄ва̄йа. вӣрийа̄рамбха̄йа̄ти ка̄йикасса чева четасикасса ча вӣрийасса пагган̣ханаттха̄йа. вивека̄йа̄ти павивиттабха̄ва̄йа ка̄мавивека̄дитадан̇гавивека̄дививекасиддхийа̄. апачайа̄йа̄ти саббассапи ват̣т̣асса апачайана̄йа, нибба̄на̄йа̄ти аттхо. евам̣ йо парийаттидхаммо уггахан̣адха̄ран̣апарипуччха̄манасика̄равасена йонисо пат̣ипаджджантасса сара̄га̄дибха̄вапариваджджанасса ка̄ран̣ам̣ хутва̄ вира̄га̄дибха̄ва̄йа сам̣ваттати, екам̣сато есо дхаммо, есо винайо саммадева апа̄йа̄дӣсу апатанавасена дха̄ран̣ато килеса̄нам̣ винайанато ча. саттху самма̄самбуддхасса ова̄да̄нурӯпаппаваттибха̄вато етам̣ саттхуса̄сананти ча джа̄неййа̄сӣти аттхо.

чатусаччаттхасӯчанам̣ суттанти а̄ха ‘‘суттети тепит̣аке буддхавачане’’ти. тепит̣акан̃хи буддхавачанам̣ саччавинимуттам̣ наттхи. ра̄га̄дивинайака̄ран̣ам̣ йатха̄ тена суттападена пака̄ситанти а̄ха ‘‘винайети етасмим̣ ра̄га̄дивинайака̄ран̣е’’ти. сутте отаран̣ан̃четтха тепит̣акабуддхавачанапарийа̄панната̄васенева ведитаббам̣, на ан̃н̃атха̄ти а̄ха ‘‘суттаппат̣ипа̄т̣ийа̄ каттхачи ана̄гантва̄’’ти. чхаллим̣ ут̣т̣хапетва̄ти арогасса махато руккхасса тит̣т̣хато упаккамена чхаллика̄йа сакалика̄йа папат̣ика̄йа ва̄ ут̣т̣ха̄панам̣ вийа арогасса са̄санадхаммасса тит̣т̣хато бйан̃джанаматтена таппарийа̄паннам̣ вийа хутва̄ чхаллисадисам̣ пубба̄паравируддхата̄дидосам̣ ут̣т̣хапетва̄ паридӣпетва̄. та̄диса̄ни пана екам̣сато гул̣хавессантара̄дипарийа̄панна̄ни хонтӣти а̄ха ‘‘гул̣хавессантара…пе… пан̃н̃а̄йантӣти аттхо’’ти. ра̄га̄дивинайети ра̄га̄дивинайанаттхена атада̄ка̄рата̄йа апан̃н̃а̄йама̄на̄ни чхад̣д̣етабба̄ни чаджитабба̄ни на гахетабба̄ни. саббаттха̄ти саббава̄ресу.

маха̄падесасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

сан̃четанийаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.