(7) 2. маха̄вагго
1. титтха̄йатанасуттаван̣н̣ана̄
62. дутийасса пат̣хаме титтхам̣ на̄ма два̄сат̣т̣хи дит̣т̣хийо таббинимуттасса кассачи дит̣т̣хивиппхандитасса абха̄вато. еттха хи сатта̄ таранти уппилаванти уммуджджанимуджджам̣ каронти, тасма̄ ‘‘титтха’’нти вуччати. па̄рагаманасан̇кха̄тан̃хи таран̣ам̣ дит̣т̣хигатика̄нам̣ наттхи, таттхева апара̄парам̣ нимуджджануммуджджанавасена пилаванамева тесам̣ таран̣ам̣ на̄ма. уппа̄дака̄ти пӯран̣акассапа̄дайо. титтхе джа̄та̄ титтхийа̄, йатха̄вуттам̣ ва̄ дит̣т̣хигатасан̇кха̄там̣ титтхам̣ етесам̣ аттхӣти титтхика̄, титтхика̄ ева титтхийа̄. манорамети са̄дупхалабхаритата̄йа абхайадисата̄йа ча манораме. имесуйева тӣсу т̣ха̄несӯти йатха̄вуттесу титтха̄йатанесу.
йо йатха̄ джа̄на̄ти, тасса татха̄ вуччатӣти имина̄ пуггаладжджха̄сайавасена татха̄ вуттанти дассети. пуггала-саддо ча тиссаннампи пакатӣнам̣ са̄дха̄ран̣о, тасма̄ пурисаггахан̣ена тато висесанам̣ йатха̄ ‘‘ат̣т̣ха пурисапуггала̄’’ти. пат̣исам̣видитам̣ каротӣти кевалам̣ джа̄нанавасена видитам̣ кароти. анубхавати ва̄ти випа̄калаккхан̣аппаттам̣ анубхавати. пуббекатахетӯти антогадха̄вадха̄ран̣ам̣ паданти а̄ха ‘‘пуббекатакаммапаччайенева̄’’ти. имина̄ти ‘‘саббам̣ там̣ пуббекатахетӯ’’ти имина̄ вачанена. каммаведананти кусала̄кусалакаммасахаджам̣ веданам̣. кирийаведананти ‘‘нева кусала̄кусала̄ на ча каммавипа̄ка̄’’ти евам̣ вуттам̣ кирийачиттасахаджам̣ веданам̣. на кевалан̃ча те каммакирийаведана̄ ева пат̣иккхипанти, атха кхо са̄сане локе ча па̄кат̣е ва̄та̄ба̄дха̄дироге ча пат̣иккхипанти ева̄ти дассетум̣ ‘‘йе ва̄ име’’тиа̄дима̄ха. таттха питтасамут̣т̣ха̄на̄ти питтавика̄ра̄дхикасамбхӯта̄. анантарадвайепи есева найо. саннипа̄тика̄ти питта̄дӣнам̣ тин̣н̣ампи вика̄ра̄нам̣ саннипа̄тато джа̄та̄. утупарин̣а̄маджа̄ти сӣта̄диутуно випарин̣а̄мато висамапаривуттито джа̄та̄. висамапариха̄раджа̄ти асаппа̄йа̄ха̄райогапат̣исеванавасена ка̄йасса висамам̣ парихаран̣ато джа̄та̄. опаккамика̄ти упаккамато ниббатта̄. каммавипа̄каджа̄ти каммасса випа̄кабхӯтаккхандхато джа̄та̄. виродхипаччайасамут̣т̣ха̄на̄ дха̄тӯнам̣ вика̄ра̄ваттха̄, таппаччайа̄ ва̄ дуккха̄ ведана̄ а̄ба̄дханат̣т̣хена а̄ба̄дхо, со ева руджджанат̣т̣хена рого. таттха ‘‘йо йа̄пйалаккхан̣о, со рого, итаро а̄ба̄дхо’’ти ваданти. саббесан̃ча несам̣ там̣там̣дха̄тӯнам̣ висамам̣ а̄саннака̄ран̣ам̣, на татха̄ итара̄ни. таттха̄пи ча пакопа̄ваттха̄ дха̄туйо а̄саннака̄ран̣ам̣, на татха̄ парапаччайа̄ваттха̄ти дат̣т̣хаббам̣. ат̣т̣хамам̣йева каммавипа̄каджам̣ а̄ба̄дхам̣ сампат̣иччханти ‘‘саббам̣ там̣ пуббекатахетӯ’’ти випалла̄сагга̄хена. ‘‘пуббе’’ти пура̄танассева каммасса гахитатта̄ упападжджаведанӣйампи те пат̣иккхипантӣти вуттам̣ ‘‘две пат̣иба̄хитва̄’’ти. сампат̣иччхантӣти ануджа̄нанти.
аттана̄ катамӯлакена̄ти са̄хаттхикакаммахету. а̄н̣аттимӯлакена̄ти парасса а̄н̣а̄панавасена катакаммахету. има̄ти тиссо ведана̄. саббе пат̣иба̄хантӣти саббе роге пат̣иседхенти саббесампи тесам̣ екена иссаренева ниммитатта̄ таббха̄вӣбха̄ва̄самбхавато. еса найо сесесупи. саббам̣ пат̣иба̄хантӣти хетупаччайапат̣иседханато саббам̣ ниседхенти.
ма̄тикам̣ никкхипитва̄ти тин̣н̣ампи веда̄нам̣ аса̄рабха̄вадассанаттхам̣ уддесам̣ катва̄. танти там̣ ма̄тикам̣. вибхаджитва̄ дассетунти досадассанавасенева вибха̄гато дассетум̣. ладдхипатит̣т̣ха̄панаттханти аттано ладдхийа̄ пат̣иджа̄на̄панаттхам̣. ладдхито ладдхим̣ сан̇камантӣти мӯлаладдхито ан̃н̃аладдхим̣ упагаччханти пат̣иджа̄нанти. пуббекатахетуйева пат̣исам̣ведетӣти каммаведанампи випа̄каведанам̣ катва̄ ваданти. дит̣т̣хигатика̄ хи бйа̄мӯл̣хачитта̄ каммантаравипа̄кантара̄дӣни а̄лол̣енти, асан̇карато сан̃н̃а̄петум̣ на сакконти. йатха̄ ча акусалакамме, евам̣ кусалакаммепӣти дассетум̣ ‘‘евам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха еванти йатха̄ пуббекатахету ева па̄н̣а̄типа̄тино на̄ма хонти, на ида̄ни сайам̣катака̄ран̣а̄, евам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄ вираман̣ампи пуббекатахету ева̄ти вича̄рийама̄но пуббекатава̄до акирийава̄до ева сампаджджати.
каттукамйата̄чхандо на тан̣ха̄чхандо. каттукамйата̄ти ка̄тумиччха̄. паччаттапурисака̄роти тена тена пурисена каттаббакиччам̣ на хоти пуббекатахету ева сиджджханато. убхайампи там̣ еса на лаббхатӣти каттаббакаран̣ам̣ сучаритапӯран̣ам̣, акаттаббаакаран̣ам̣ дуччаритавиратӣти идам̣ убхайампи еса на лабхати. саман̣а̄пи хи пуббекатака̄ран̣а̄йева хонтӣти пуббекатака̄ран̣а̄йева саман̣а̄пи хонти, на ида̄ни сам̣варасама̄да̄на̄дина̄. ассаман̣а̄пи пуббекатака̄ран̣а̄йева̄ти пуббекатака̄ран̣а̄йева ассаман̣а̄пи хонти, на сам̣варабхедена.
йатха̄ пуббекатава̄де чхандава̄йа̄ма̄нам̣ асамбхавато паччаттапурисака̄ра̄нам̣ абха̄во, евам̣ иссаранимма̄нава̄депи иссаренева саббасса ниммитабха̄ва̄нуджа̄нанатоти вуттам̣ ‘‘пуббекатава̄де вуттанайенева ведитаббо’’ти. еса найо ахетукава̄депӣти а̄ха ‘‘татха̄ ахетукава̄депӣ’’ти.
имесантиа̄дина̄ имесам̣ титтха̄йатана̄нам̣ туччха̄са̄рата̄йа тхусакот̣т̣анена кун̣д̣акаматтассапи ала̄бхо вийа параматтхалесассапи абха̄во, татха̄ кхаджджопанакобха̄сато теджасо пхулин̇гаматтассапи абха̄во вийа андхавен̣икассапи маггасса аппат̣ила̄бхо вийа саддаматтам̣ нисса̄йа миччха̄бха̄гена випаллаттхата̄йа даддараджа̄таке (джа̄. 1.2.43-43) сасакасадисата̄ ча вибха̄вита̄ хоти. са̄рабха̄ванти сӣласа̄ра̄дисампаттийа̄ са̄расаббха̄вам̣. ниййа̄никабха̄ванти екантенева ват̣т̣ато ниййа̄на̄вахабха̄вам̣. аниггахитоти на ниггахетаббо. тена̄ха ‘‘ниггахетум̣ асаккун̣еййо’’ти. асам̣килит̣т̣хоти сам̣килесавирахито. тена̄ха ‘‘никкилесо’’тиа̄ди. анупаваджджоти дхаммато на упавадитаббо. аппат̣икут̣т̣хо на̄ма аппат̣иседханам̣ ва̄ сийа̄ анаккосанам̣ ва̄ти тадубхайам̣ дассенто ‘‘аппат̣иба̄хито анупаккут̣т̣хо’’ти а̄ха.
тасса дхаммасса̄ти ‘‘айам̣ кхо пана, бхиккхаве’’тиа̄дина̄ уддхат̣асса дхаммасса. пан̃хам̣ пуччхитва̄ти катхетукамйата̄васена пан̃хам̣ пуччхитва̄. йатха̄пат̣ипа̄т̣ийа̄ти ма̄тика̄йа йатха̄никкхиттаппат̣ипа̄т̣ийа̄. дха̄туйоти сабха̄вадха̄ран̣ат̣т̣хена дха̄туйо. та̄ пана йасма̄ тан̣ха̄дит̣т̣хикаппана̄парикаппитааттасубхасукхасассата̄дипакатиа̄дидхува̄диджӣва̄дика̄йа̄дика̄ вийа на иччха̄сабха̄ва̄ дит̣т̣хиа̄дирахитехи вимуччама̄наудумбарапуппха̄дилокавоха̄раваттхӯни вийа ча ва̄ча̄ваттхуматта̄, атха кхо саччапараматтхабхӯта̄ти а̄ха ‘‘сабха̄ва̄’’ти, саччасабха̄ва̄ти аттхо. аттано сабха̄вам̣ дха̄рентӣти хи дха̄туйо. ниджджӣваниссаттабха̄ваппака̄сакоти ба̄хирапарикаппитаджӣва̄бха̄ваппака̄сако локийамаха̄джанасам̣каппитасатта̄бха̄ваппака̄сако ча. а̄карат̣т̣хена̄ти уппаджджанат̣т̣ха̄набха̄вена. уппаттит̣т̣ха̄нампи хи а̄каро а̄йатананти вуччати йатха̄ ‘‘камбоджо асса̄нам̣ а̄йатана’’нти. манопавича̄ра̄ти там̣ там̣ а̄рамман̣ам̣ упечча манасо вивидхачаран̣а̄ка̄ро. кехи каттха̄ти а̄ха ‘‘витаккавича̄рапа̄дехӣ’’тиа̄ди. ат̣т̣ха̄расасу т̣ха̄несӯти чха соманассат̣т̣ха̄нийа̄ни, чха доманассат̣т̣ха̄нийа̄ни, чха упеккха̄т̣т̣ха̄нийа̄нӣти евам̣ ат̣т̣ха̄расасу т̣ха̄несу.
патит̣т̣ха̄дха̄тӯти сесабхӯтаттайасса чева саббӯпа̄да̄рӯпа̄нан̃ча патит̣т̣ха̄сабха̄ва̄ дха̄ту. имина̄ найена а̄бандханадха̄тӯтиа̄дӣсупи аттхо ведитаббо. апича каккхал̣абха̄васиддхо сахаджа̄тадхамма̄нам̣ а̄дха̄рабха̄во патит̣т̣ха̄бха̄во. дравабха̄васиддхам̣ сампин̣д̣анам̣ а̄бандханам̣. ун̣хабха̄васиддхам̣ мудута̄пакката̄вахам̣ парипа̄чанам̣. тхаддхабха̄ва̄вахам̣ уддхума̄танам̣ виттхамбханам̣. рӯпавивитто рӯпапарийанто а̄ка̄соти йесам̣ со париччхедо, техи со асампхут̣т̣хова̄ти вуттам̣ ‘‘а̄ка̄садха̄тӯти асампхут̣т̣хадха̄тӯ’’ти. сан̃джа̄нанавидхура̄ а̄рамман̣ӯпаладдхи виджа̄нанадха̄ту. виттха̄ратопи катхетум̣ ват̣т̣ати сан̇кхепантогадхатта̄ виттха̄расса. сан̇кхепато катхетум̣ на ват̣т̣ати катхетаббасса аттхасса анавасесапарийа̄да̄на̄бха̄вато. тена̄ха ‘‘виттха̄ратова ват̣т̣атӣ’’ти. убхайатха̄ти сан̇кхепато виттха̄рато ча.
аниппханна̄пи а̄ка̄садха̄ту бхӯта̄ни упа̄да̄йа гахетаббата̄маттена ‘‘упа̄да̄рӯпа’’нтева вуччати. дит̣т̣ха̄нева̄ти саллаккхетабба̄ни упа̄да̄рӯпабха̄васа̄ман̃н̃ато. тена сахаджа̄та̄ ведана̄ ведана̄ккхандхо самуда̄йе паваттавоха̄расса авайавепи диссанато йатха̄ ‘‘ваттхекадесе дад̣д̣хе ваттхам̣ дад̣д̣ха’’нти. ‘‘пхассо ча четана̄ ча сан̇кха̄раккхандхо’’ти вуттам̣ маха̄бхӯмакатта̄ тесам̣ таппадха̄натта̄ ча сан̇кха̄раккхандхасса. арӯпаккхандха̄ на̄мам̣ а̄рамман̣а̄бхимукхам̣ наманато на̄ма̄дхӣнаггахан̣ато ча. рӯпаккхандхо рӯпам̣ парибйаттам̣ руппанат̣т̣хена. паччайанти ниссайабхӯтам̣ паччайам̣. вибха̄гена два̄чатта̄лӣса. ека̄сӣти читта̄ни ‘‘саммасанача̄ройа’’нти катва̄. ануккамена пат̣ипаджджама̄ноти евам̣ кан̇кха̄витаран̣ависуддхийам̣ т̣хито упаримена тиссаннам̣ висуддхӣнам̣ сампа̄данавасена висуддхибха̄ванам̣ уссукка̄пенто.
пхасса̄йатананти пхассасса уппаттит̣т̣ха̄нам̣. суван̣н̣а̄дӣнанти суван̣н̣аман̣иваджира̄дӣнам̣. а̄кин̣н̣ам̣ вийа хутва̄ уппаджджанти еттха̄ти а̄каро. йатха̄ чаккху випа̄капхассасса висесапаччайо, на татха̄ итаресанти катва̄ вуттам̣ ‘‘две чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄нӣ’’тиа̄ди. еса найо сесава̄ресупи. дваттим̣са̄йа випа̄капхассесу двипан̃чавин̃н̃а̄н̣асахагатапхассе т̣хапетва̄ сеса̄ два̄вӣсати випа̄капхасса̄ ведитабба̄. дит̣т̣хамева хоти тена сама̄найогаккхаматта̄. ‘‘сан̇кхепато та̄ва̄’’ти сан̇кхепакатхам̣ а̄рабхитва̄пи виттха̄ракатха̄петтха вуттанайатта̄ сувин̃н̃еййа̄ва̄ти вуттам̣ ‘‘хет̣т̣ха̄…пе… ведитабба’’нти.
соманассасса уппаттит̣т̣ха̄набхӯтам̣ соманассат̣т̣ха̄нийам̣. тена̄ха ‘‘соманассасса ка̄ран̣абхӯта’’нти. упавичаратӣти упечча паваттати. сабха̄вато сан̇каппато ча соманасса̄диуппаттихетука̄ соманассат̣т̣ха̄нийа̄дита̄ти а̄ха ‘‘ит̣т̣хам̣ ва̄ хотӯ’’тиа̄ди. чатуттхам̣ дит̣т̣хамева хоти тадавина̄бха̄вато.
арийасачча̄нӣти пуримападе уттарападалопена̄йам̣ ниддесоти а̄ха ‘‘арийабха̄вакара̄нӣ’’тиа̄ди. висуддхимагге (висуддхи. 2.531) пака̄ситам̣, тасма̄ на идха пака̄сетаббанти адхиппа̄йо. сукха̄вабодханаттханти десийама̄на̄йа ват̣т̣акатха̄йа сукхена авабодханаттхам̣. тена̄ха ‘‘йасса хӣ’’тиа̄ди. два̄дасападанти авиджджа̄дӣхи падехи два̄дасападам̣. паччайават̣т̣анти паччайаппабандхам̣. катхетука̄мо хоти паччайа̄ка̄рамукхена сачча̄ни дассетука̄мата̄йа. габбха̄ваккантиват̣т̣анти габбхоккантимукхена випа̄кават̣т̣ам̣ дассети ‘‘габбхасса̄вакканти хотӣ’’тиа̄дина̄. тасма̄ панеттха габбха̄ваккантивасенева ват̣т̣ам̣ дасситанти а̄ха ‘‘габбха̄ваккантиват̣т̣асмим̣ хӣ’’тиа̄ди. габбха̄ваккантиват̣т̣асминти ма̄тукуччхимхи ниббаттанавасена паваттадхаммаппабандхе. дасситети десана̄васена дассите. пурима̄ две йонийо итара̄хи ол̣а̄риката̄йа парибйаттатара̄ти вуттам̣ ‘‘габбха̄вакканти…пе… авабодхетумпӣ’’ти.
паччайаматтанти чханнам̣ дха̄тӯнам̣ са̄дха̄ран̣ам̣ паччайабха̄ваматтам̣, на техи бха̄гасо ниппха̄дийама̄нам̣ паччайависесам̣ ‘‘куто панетам̣ чханнам̣ дха̄тӯна’’нти авибха̄гена вуттатта̄. тена̄ха ‘‘идам̣ вуттам̣ хотӣ’’тиа̄ди. на ма̄ту на питу та̄сам̣ дха̄тӯнам̣ имасса саттасса ба̄хирабха̄вато. габбхасса̄ти еттха габбхати аттабха̄вабха̄вена ваттатӣти габбхо, калала̄диаваттхо дхаммаппабандхо. таннисситатта̄ пана саттасанта̄но габбхоти вутто йатха̄ ман̃чаниссита̄ ‘‘ман̃ча̄ уккут̣т̣хим̣ каронтӣ’’ти. танниссайабха̄вато ма̄тукуччхи габбхоти вуччати ‘‘габбхе васати ма̄н̣аво’’тиа̄дӣсу (джа̄. 1.15.363). габбхо вийа̄ти ва̄ габбхо. йатха̄ хи нива̄сат̣т̣ха̄ната̄йа сатта̄нам̣ оварако ‘‘габбхо’’ти вуччати, евам̣ габбхасеййака̄нам̣ сатта̄нам̣ йа̄ва абхиджа̄ти нива̄сат̣т̣ха̄ната̄йа ма̄тукуччхи ‘‘габбхо’’ти вуччати. идха пана пат̣хамам̣ вуттааттхенева габбхоти ведитаббо. тена̄ха ‘‘габбхо ча на̄ма̄’’тиа̄ди.
ниратиаттхена нирайо ча со йатха̄вуттена аттхена габбхо ча̄ти нирайагаббхо. еса найо сесападесупи. айам̣ пана висесо – девамануджа̄дайо вийа уддхам̣ дӣгха̄ ахутва̄ тирийам̣ ан̃чита̄ дӣгха̄ти тираччха̄на̄. те ева кхандхакот̣т̣ха̄сабха̄вена йони ча со вуттанайена габбхо ча̄ти тираччха̄найонигаббхо. пакат̣т̣хато сукхато апетам̣ апагамо петабха̄во, там̣ патта̄нам̣ висайоти петтивисайо, петайони. манасса уссанната̄йа сӯрабха̄ва̄дигун̣ехи упачитама̄насата̄йа уккат̣т̣хагун̣ачиттата̄йа манусса̄. диббанти ка̄магун̣а̄дӣхи кӣл̣анти лал̣анти джотантӣти дева̄. габбхасаддо вуттанайо ева. на̄наппака̄роти йатха̄вуттена таданантарабхедена ча на̄наппака̄рако. мануссагаббхо адхиппето супа̄кат̣ата̄йа паччаккхабха̄вато. окканти ма̄тукуччхим̣ оккамитва̄ вийа уппатитва̄ти катва̄. ниббаттанам̣ ниббатти. па̄тубха̄во уппаттиппака̄сако ча.
саннипа̄то на̄ма авекалладжа̄тихӣнавекаллети дассетум̣ ‘‘идха ма̄та̄питаро’’тиа̄ди вуттам̣. идха̄ти имасмим̣ сатталоке. саннипатита̄ти самодха̄набха̄вато саннипатита̄ сама̄гата̄ сам̣силит̣т̣ха̄. утунӣти утуматӣ сан̃джа̄тапуппха̄. идан̃ча утусамайам̣ сандха̄йа вуттам̣, на локасаман̃н̃а̄караджасса лагганадивасаматтам̣. ма̄туга̄масса хи йасмим̣ габбха̄сахасан̃н̃ите ока̄се да̄рако ниббаттати, таттха махатӣ лохитапӣл̣ака̄ сан̣т̣хахитва̄ аггахитапубба̄ ева бхиджджитва̄ паггхарати, ваттху суддхам̣ хоти паггхариталохитатта̄ ана̄майатта̄ ча. висуддхе ваттхумхи ма̄та̄питӯсу екава̄рам̣ саннипатитесу йа̄ва сатта диваса̄ни кхеттамева хоти. суддхам̣ ваттху наха̄нато парампи катипайа̄ни диваса̄ни габбхасан̣т̣хаханата̄йа кхеттамева хоти париттасса лохиталесасса виджджама̄натта̄. тасмим̣ самайе хаттхагга̄хавен̣игга̄ха̄дина̄ ан̇гапара̄масаненапи да̄рако ниббаттатийева. иттхисанта̄непи хи саттапи дха̄тӯ лаббхантева. татха̄ хи па̄рика̄йа на̄бхипара̄масанена са̄масса бодхисаттасса, дит̣т̣хаман̇галика̄йа на̄бхипара̄масанена (джа̄. ат̣т̣ха. 4.15.ма̄тан̇гаджа̄такаван̣н̣ана̄; ма. ни. ат̣т̣ха. 2.65) ман̣д̣абйасса ниббатти ахоси. гандханато уппаннагатийа̄ нимиттӯпат̣т̣ха̄нена сӯчанато дӣпанато гандхоти ладдхана̄мена бхавага̄микаммуна̄ аббати паваттатӣти гандхаббо, таттха уппаджджама̄накасатто. паччупат̣т̣хито хотӣти на ма̄та̄питӯнам̣ саннипа̄там̣ олокайама̄но самӣпе т̣хито паччупат̣т̣хито на̄ма хоти, каммайантайантито пана еко сатто тасмим̣ ока̄се ниббаттанако хотӣти айаметтха адхиппа̄йо. тада̄ хи татрӯпагасатто татрӯпапаттиа̄вахантакаммасан̇кха̄тена пеллакайантена татхаттха̄йа пеллито упанӣто вийа хоти.
вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпанти еттха вин̃н̃а̄н̣асса паччайабха̄вена гахитатта̄ ‘‘тайо арӯпино кхандха̄’’ти вуттам̣. идха пана вин̃н̃а̄н̣ам̣ паччайабха̄вена аггахетва̄ габбхоккантийа̄ ева паччайабха̄вена гахитатта̄ ‘‘вин̃н̃а̄н̣аккхандхампи паккхипитва̄’’ти вуттам̣. идха пана мануссагаббхасса оккантийа̄ адхиппетатта̄ ‘‘габбхасеййака̄нам̣ пат̣исандхиккхан̣е’’ти вуттам̣.
тан̣ха̄йа самудайасаччабха̄вена гахитатта̄ ‘‘т̣хапетва̄ тан̣ха’’нти вуттам̣. тассева пабха̄вика̄ти тассева йатха̄вуттасса дуккхасаччасса уппа̄дика̄. дуккханиродхоти еттха дуккхаггахан̣ена тан̣ха̄пи гахита̄ти а̄ха ‘‘тесам̣ двиннампи…пе… дуккханиродхо’’ти. ависесена хи тебхӯмакават̣т̣ам̣ идха дуккханти адхиппетам̣. атха ва̄ дуккхасса ануппаттиниродхо таббха̄вика̄йа тан̣ха̄йа ануппаттиниродхена вина̄ на хотӣти вуттам̣ ‘‘тесам̣ двиннампи…пе… дуккханиродхо’’ти. ануппаттиниродхоти ча ануппаттиниродханимиттам̣ нибба̄нам̣ дассети.
‘‘таттха вуттанайенева ведитабба’’нти ватва̄ убхайаттха па̄л̣ийа̄ паваттиа̄ка̄рабхедам̣ дассетум̣ ‘‘айам̣ пана висесо’’ти а̄ха. таттха̄ти висаддхимагге. идха̄ти имасмим̣ сутте. авиджджа̄йа твева̄ти авиджджа̄йа ту ева. асесавира̄ганиродха̄ти еттха аччантамева сан̇кха̄ре вираджджати етена̄ти вира̄го, магго, тасма̄ вира̄гасан̇кха̄тена маггена асесаниродха̄ асесетва̄ ниродха̄ самуччхиндана̄ти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо.
сакаласса̄ти анавасесасса. кеваласса̄ти ва̄ суддхасса, парапарикаппитасаттаджӣва̄дивирахитасса̄ти аттхо. кхӣн̣а̄ка̄ропи вуччати ‘‘нируджджханам̣ ниродхо’’ти имина̄ аттхена. арахаттампи ниродхоти вуччати ниродханте уппаннатта̄. нибба̄нампи ниродхоти вуччати авиджджа̄дӣнам̣ ниродхасса нимиттабха̄вато авиджджа̄дайо нируджджханти еттха̄ти ниродхоти катва̄. кхӣн̣а̄ка̄радассанавасена̄ти авиджджа̄дӣнам̣ ануппаттиниродхена нируджджхана̄ка̄радассанавасена. нибба̄намева сандха̄йа, на пана арахаттанти адхиппа̄йо. сабха̄вадхамма̄нам̣ ниггахо на̄ма йатха̄вуттадхаммапариччхедато ӯна̄дхикабха̄ваппака̄санена аттасабха̄вавибха̄ваненева хотӣти а̄ха ‘‘нигган̣ханто хӣ’’тиа̄ди.
титтха̄йатанасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. бхайасуттаван̣н̣ана̄
63. дутийе паритта̄тум̣ саматтхабха̄вена̄ти уппаннабхайато раккхитум̣ саматтхабха̄вена. наттхи еттха ма̄та̄путтам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ та̄йитум̣ саматтханти ама̄та̄путта̄ни, та̄нийева ама̄та̄путтика̄ни. тена̄ха ‘‘наттхи еттха̄’’тиа̄ди. йанти бхумматтхе упайогавачананти а̄ха ‘‘йасмим̣ самайе’’ти. ма̄та̄пи путтам̣ пасситум̣ на лабхати, паритта̄тум̣ на саматтханти адхиппа̄йо. путтопи ма̄таранти еттха̄пи есева найо. читтутра̄сойева бхайам̣ читтутра̄сабхайам̣. имина̄ оттаппабхайа̄дим̣ ниваттети. ат̣авиггахан̣ена ат̣авива̄сино вутта̄ ‘‘саббо га̄мо а̄гато’’тиа̄дӣсу вийа̄ти а̄ха ‘‘ат̣авӣти четтха ат̣авива̄сино чора̄ ведитабба̄’’ти. етети ат̣авива̄сино чора̄. етам̣ вуттанти ‘‘ат̣ависан̇копо’’ти идам̣ вуттам̣. т̣ха̄нагамана̄диирийа̄патхачаккасаман̇гино ирийа̄патхачаккасама̄рул̣ха̄ на̄ма хонтӣти а̄ха ‘‘ирийа̄патхачаккампи ват̣т̣атӣ’’ти. ирийа̄патхойева паваттанат̣т̣хена чакканти ирийа̄патхачаккам̣.
парийа̄йантӣти парито тена тена диса̄бха̄гена гаччханти. тена̄ха ‘‘ито чито ча гаччхантӣ’’ти. ма̄тупемена гантум̣ ависахитва̄ аттано сантикам̣ а̄гаччхантам̣. аттасинехасса балавабха̄вато ма̄тарампи анапеккхитва̄ ‘‘атта̄нам̣йева раккхисса̄мӣ’’ти гаччхантам̣. екасмим̣ т̣ха̄не нилӣнанти вуттанайенева гантва̄ екасмим̣ кхеме падесе нисиннам̣. кулле ва̄тиа̄дӣсу кӯлам̣ паратӣрам̣ вахати па̄петӣхи кулло, таран̣аттха̄йа вел̣унал̣а̄дӣхи кала̄пам̣ катва̄ баддхо. паттхаритва̄ баддхо пана ул̣умпо, ча̄т̣иа̄ди маттика̄бха̄джанам̣. вуйхама̄нанти удакогхена адхосотам̣ нӣйама̄нам̣.
йатха̄вутта̄ни тӣн̣и бхайа̄ни сама̄та̄путтика̄нийева ассутавато путхуджджанасса васена ама̄та̄путтика̄ни дассита̄нӣти а̄ха ‘‘евам̣ парийа̄йато ама̄та̄путтика̄ни бхайа̄ни дассетва̄’’ти.
бхайасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. вена̄гапурасуттаван̣н̣ана̄
64. татийе евам̣на̄маке джанападети йаттха на̄маггахан̣ена косаласаддасса рул̣хӣсаддатам̣ дассети. татха̄ хи косала̄ на̄ма джа̄нападино ра̄джакума̄ра̄, тесам̣ нива̄со екопи джанападо рул̣хӣсаддена ‘‘косала̄’’ти вуччати. аккхарачинтака̄ хи ӣдисесу т̣ха̄несу йутте вийа салин̇гавачана̄ни (па̄н̣ини 1.2.51) иччханти. айаметтха рул̣хӣ йатха̄ ан̃н̃аттха̄пи ‘‘курӯсу вихарати, ан̇гесу вихаратӣ’’ти ча. таббисесане пана джанападасадде джа̄тисадде екавачанамева йатха̄ ‘‘косалесу джанападе’’ти. ча̄риканти чаран̣ам̣. чаран̣ам̣ ва̄ ча̄ро, со ева ча̄рика̄. тайидам̣ маггагаманам̣ идха̄дхиппетам̣, на чун̣н̣икагаманаматтанти а̄ха ‘‘аддха̄нагаманам̣ гаччханто’’ти. там̣ вибха̄гена дассетум̣ ‘‘ча̄рика̄ ча на̄меса̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха дӯрепӣти дӯрепи на̄тидӯрепи. сахаса̄ гамананти сӣгхагаманам̣. маха̄кассапапаччуггамана̄дӣсӯти а̄ди-саддена а̄л̣авака̄дӣнам̣ аттха̄йа гаманам̣ сан̇ган̣ха̄ти. бхагава̄ хи маха̄кассапаттхерам̣ паччуггаччханто мухуттена тига̄вутамаггамагама̄си. а̄л̣авакассаттха̄йа тим̣сайоджанам̣, татха̄ ан̇гулима̄ласса, пуккуса̄тисса пана пан̃чачатта̄лӣсайоджанам̣, маха̄каппинасса вӣсайоджанасатам̣, дханийассаттха̄йа сатта йоджанасата̄ни, дхаммасена̄патино саддхивиха̄рикасса ванава̄сисса тиссаса̄ман̣ерасса тига̄вута̄дхикам̣ вӣсайоджанасатам̣ агама̄си. имам̣ сандха̄йа̄ти имам̣ атуритача̄рикам̣ сандха̄йа.
упалабхим̣сӯти еттха саванавасена упалабхим̣сӯти имаматтхам̣ дассенто ‘‘сотадва̄ра…пе… джа̄ним̣сӯ’’ти а̄ха. саббампи ва̄кйам̣ авадха̄ран̣апхалатта̄ антогадха̄вадха̄ран̣анти а̄ха ‘‘падапӯран̣аматте ва̄ нипа̄то’’ти. авадха̄ран̣аттхена̄ти пана имина̄ ит̣т̣хаттхатовадха̄ран̣аттхам̣ кхо-саддаггахан̣анти дассети. ассосӣти падам̣ кхо-садде гахите тена пхуллитаман̣д̣итавибхӯситам̣ вийа хонтам̣ пӯритам̣ на̄ма хоти, тена ча пуримапаччхимапада̄ни сам̣силит̣т̣ха̄ни на̄ма хонти, на тасмим̣ аггахитети а̄ха ‘‘падапӯран̣ена бйан̃джанасилит̣т̣хата̄маттамева̄’’ти. маттасаддо висесаниваттиаттхо. тенасса анаттхантарадӣпаната̄ дассита̄ хоти, евасаддена пана бйан̃джанасилит̣т̣хата̄йа екантиката̄.
самитапа̄патта̄ти аччантам̣ анавасесато сава̄санам̣ самитапа̄патта̄. еван̃хи ба̄хиракавӣтара̄гасеккха̄секкхапа̄пасаманато бхагавато па̄пасаманам̣ висеситам̣ хоти. тенасса йатха̄бхӯтагун̣а̄дхигатаметам̣ на̄мам̣ йадидам̣ саман̣оти дӣпети. анекаттхатта̄ нипа̄та̄нам̣ идха ануссаваттхо адхиппетоти а̄ха ‘‘кхалӯти ануссаваттхе нипа̄то’’ти. а̄лапанаматтанти пийа̄ла̄павачанаматтам̣. пийасамуда̄ха̄ра̄ хете ‘‘бхо’’ти ва̄ ‘‘а̄вусо’’ти ва̄ ‘‘дева̄нам̣ пийа̄’’ти ва̄. готтавасена̄ти еттха гам̣ та̄йатӣти готтам̣. готамоти хи паваттама̄нам̣ вачанам̣ буддхин̃ча та̄йати екам̣сикависайата̄йа раккхатӣти готтам̣. йатха̄ хи буддхи а̄рамман̣абхӯтена аттхена вина̄ на ваттати, татха̄ абхидха̄нам̣ абхидхеййабхӯтена, тасма̄ со готтасан̇кха̄то аттхо та̄ни та̄йати раккхатӣти вуччати. ко пана соти? ан̃н̃акулапарампара̄са̄дха̄ран̣ам̣ тасса куласса а̄дипурисасамуда̄гатам̣ там̣кулапарийа̄паннаса̄дха̄ран̣ам̣ са̄ман̃н̃арӯпанти дат̣т̣хаббам̣. еттха ча саман̣оти имина̄ париккхакаджанехи бхагавато бахуматабха̄во дассито самитапа̄пата̄киттанато. готамоти имина̄ локийаджанехи учча̄куласамбхӯтата̄ дӣпита̄ тена удитодитавипулакхаттийакулавибха̄ванато. саббакхаттийа̄нан̃хи а̄дибхӯтамаха̄самматамаха̄ра̄джато пат̣т̣ха̄йа асамбхиннам̣ ул̣а̄ратамам̣ сакйара̄джакулам̣.
кеначи па̄риджун̃н̃ена̄ти н̃а̄типа̄риджун̃н̃абхогапа̄риджун̃н̃а̄дина̄ кеначипи па̄риджун̃н̃ена париха̄нийа̄ анабхибхӯто анаджджхоттхат̣о. татха̄ хи тасса куласса на кин̃чи па̄риджун̃н̃ам̣ локана̄тхасса абхиджа̄тийам̣, атха кхо вад̣д̣хийева. абхиниккхамане ча татопи самиддхатамабха̄во локе па̄кат̣о пан̃н̃а̄тоти. сакйакула̄ паббаджитоти идам̣ вачанам̣ бхагавато саддха̄паббаджитабха̄вадӣпанам̣ вуттам̣ махантам̣ н̃а̄типариват̣т̣ам̣ махантан̃ча бхогаккхандхам̣ паха̄йа паббаджитабха̄васиддхито.
иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхети иттхам̣ евам̣пака̄ро бхӯто джа̄тоти евам̣ катханаттхе. упайогавачананти ‘‘аббхуггато’’ти еттха абхи-саддо иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхаджотако, тена йогато ‘‘там̣ кхо пана бхаванта’’нти идам̣ са̄миаттхе упайогавачанам̣. тена̄ха ‘‘тасса кхо пана бхото готамасса̄ти аттхо’’ти. калйа̄н̣агун̣асаманна̄гатоти калйа̄н̣ехи гун̣ехи йутто, танниссито таббисайата̄йа̄ти адхиппа̄йо. сет̣т̣хоти еттха̄пи есева найо. киттетаббато китти, са̄ ева садданӣйато саддоти а̄ха ‘‘киттисаддоти киттийева̄’’ти. абхиттхаванавасена паватто саддо тхутигхосо. садевакам̣ локам̣ аджджхоттхаритва̄ уггатоти анан̃н̃аса̄дха̄ран̣е гун̣е а̄раббха паваттатта̄ садевакам̣ локам̣ аджджхоттхаритва̄ абхибхавитва̄ уггато.
со бхагава̄ти йо со саматим̣са па̄рамийо пӯретва̄ саббакилесе бхан̃джитва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо дева̄нам̣ атидево сакка̄нам̣ атисакко брахма̄нам̣ атибрахма̄ локана̄тхо бха̄гйавантата̄дӣхи ка̄ран̣ехи садеваке локе ‘‘бхагава̄’’ти паттхат̣акиттисаддо, со бхагава̄. ‘‘бхагава̄’’ти ча идам̣ саттху на̄макиттанам̣. тена̄ха а̄йасма̄ дхаммасена̄пати ‘‘бхагава̄ти нетам̣ на̄мам̣ ма̄тара̄ ката’’нтиа̄ди (маха̄ни. 84). парато пана бхагава̄ти гун̣акиттанам̣. йатха̄ каммат̣т̣ха̄никена ‘‘араха’’нтиа̄дӣсу навасу т̣ха̄несу паччекам̣ ити-саддам̣ йоджетва̄ буддхагун̣а̄ ануссарийанти, евам̣ буддхагун̣асам̣киттаненапӣти дассенто ‘‘итипи арахам̣ итипи самма̄самбуддхо…пе… итипи бхагава̄’’ти а̄ха. ‘‘итипетам̣ бхӯтам̣ итипетам̣ таччха’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.6) вийа идха итисаддо а̄саннапаччаккхакаран̣аттхо, пи-саддо сампин̣д̣анаттхо, тена ча тесам̣ гун̣а̄нам̣ бахубха̄во дӣпито, та̄ни ча сам̣киттентена вин̃н̃уна̄ читтасса саммукхӣбхӯта̄нева катва̄ сам̣киттетабба̄нӣти дассенто ‘‘имина̄ ча имина̄ ча ка̄ран̣ена̄ти вуттам̣ хотӣ’’ти а̄ха. евам̣ нирӯпетва̄ киттенто йо киттети, тасса бхагавати ативийа абхиппаса̄до хоти.
а̄ракатта̄ти сувидӯратта̄. арӣнанти килеса̄рӣнам̣. ара̄нанти сам̣са̄рачаккасса ара̄нам̣. хататта̄ти виддхам̣ситатта̄. паччайа̄дӣнанти чӣвара̄дипаччайа̄нан̃чева пӯджа̄висеса̄нан̃ча. татоти висуддхимаггато (висуддхи. 1.125-127). йатха̄ ча висуддхимаггато, евам̣ там̣сам̣ван̣н̣ана̄топи несам̣ виттха̄ро гахетаббо.
имам̣ локанти найидам̣ маха̄джанасса саммукхаматтам̣ сандха̄йа вуттам̣, атха кхо анавасесам̣ парийа̄да̄йа̄ти дассетум̣ ‘‘садевака’’нтиа̄ди вуттам̣. тена̄ха ‘‘ида̄ни ваттаббам̣ нидассетӣ’’ти. паджа̄татта̄ти йатха̄сакам̣ каммакилесехи ниббаттатта̄. пан̃чака̄ма̄вачарадеваггахан̣ам̣ па̄рисесанайена итаресам̣ падантарена гахитатта̄. садеваканти ча авайавена виггахо самуда̄йо сама̄саттхо. чхат̣т̣хака̄ма̄вачарадеваггахан̣ам̣ пачча̄саттинайена. таттха хи со джа̄то таннива̄сӣ ча. сабрахмакавачанена брахмака̄йика̄дибрахмаггахан̣анти еттха̄пи есева найо. паччаттхикасаман̣абра̄хман̣аггахан̣анти нидассанаматтаметам̣ апаччаттхика̄нам̣ самитаба̄хитапа̄па̄нан̃ча саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ саман̣абра̄хман̣авачанена гахитатта̄. ка̄мам̣ ‘‘садевака’’нтиа̄дивисесана̄нам̣ васена саттависайо локасаддоти вин̃н̃а̄йати тулйайогависайатта̄ тесам̣, ‘‘саломако сапаккхако’’тиа̄дӣсу пана атулйайогепи айам̣ сама̄со лаббхатӣти бйабхича̄радассанато паджа̄гахан̣анти а̄ха ‘‘паджа̄вачанена сатталокаггахан̣а’’нти.
арӯпино сатта̄ аттано а̄нен̃джавиха̄рена вихаранта̄ диббантӣти дева̄ти имам̣ ниббачанам̣ лабхантӣти а̄ха ‘‘садевакаггахан̣ена арӯпа̄вачаралоко гахито’’ти. тена̄ха ‘‘а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанӯпага̄нам̣ дева̄нам̣ сахабйата’’нти (а. ни. 3.117). сама̄ракаггахан̣ена чхака̄ма̄вачарадевалоко гахито тасса сависесам̣ ма̄расса васе ваттанато. сабрахмакаггахан̣ена рӯпӣбрахмалоко гахито арӯпӣбрахмалокасса гахитатта̄. чатупарисавасена̄ти кхаттийа̄дичатупарисавасена. итара̄ пана чатассо париса̄ сама̄рака̄диггахан̣ена гахита̄ ева̄ти. авасесасатталоко на̄гагарул̣а̄дибхедо. тӣха̄ка̄рехӣти девама̄рабрахмасахитата̄сан̇кха̄техи тӣхи пака̄рехи. тӣсу падесӯти ‘‘садевака’’нтиа̄дӣсу тӣсу падесу. тена тена̄ка̄рена̄ти садевакатта̄дина̄ тена тена пака̄рена. тедха̄тукамева парийа̄диннанти пора̄н̣а̄ а̄хӯти йоджана̄.
абхин̃н̃а̄ти йака̄ралопена̄йам̣ ниддесо, абхиджа̄нитва̄ти айаметтха аттхоти а̄ха ‘‘абхин̃н̃а̄йа адхикена н̃а̄н̣ена н̃атва̄’’ти. анума̄на̄дипат̣иккхепоти анума̄нааттха̄паттиа̄диппат̣иккхепо екаппама̄н̣атта̄. саббаттха аппат̣ихатан̃а̄н̣ача̄рата̄йа хи саббапаччаккха̄ буддха̄ бхагаванто.
ануттарам̣ вивекасукханти пхаласама̄паттисукхам̣. тена вимисса̄пи када̄чи бхагавато дхаммадесана̄ хотӣти ‘‘хитва̄пӣ’’ти пи-саддаггахан̣ам̣. бхагава̄ хи дхаммам̣ десенто йасмим̣ кхан̣е париса̄ са̄дхука̄рам̣ ва̄ дети, йатха̄сутам̣ ва̄ дхаммам̣ паччавеккхати, там̣ кхан̣ам̣ пуббабха̄гена париччхиндитва̄ пхаласама̄паттим̣ сама̄паджджати, йатха̄париччхедан̃ча сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа т̣хитат̣т̣ха̄нато пат̣т̣ха̄йа дхаммам̣ десети. аппам̣ ва̄ бахум̣ ва̄ десентоти уггхат̣итан̃н̃усса васена аппам̣ ва̄, випан̃читан̃н̃усса неййасса ва̄ васена бахум̣ ва̄ десенто. дхаммасса калйа̄н̣ата̄ ча ниййа̄никата̄ ча саббасо анаваджджабха̄венева̄ти а̄ха ‘‘анаваджджамева катва̄’’ти.
десака̄йаттена а̄н̣а̄дивидхина̄ атисаджджанам̣ пабодханам̣ десана̄ти са̄ парийаттидхаммавасена ведитабба̄ти а̄ха ‘‘десана̄йа та̄ва ча̄туппадикага̄тха̄йапӣ’’тиа̄ди. нида̄нанигама̄нипи саттху десана̄йа анувидха̄нато тадантогадха̄ни ева̄ти а̄ха ‘‘нида̄нам̣ а̄ди, идамавоча̄ти парийоса̄на’’нти.
са̄ситаббапуггалагатена йатха̄пара̄дха̄диса̄ситаббабха̄вена ануса̄санам̣ тадан̇гавинайа̄дивасена винайанам̣ са̄сананти там̣ пат̣ипаттидхаммавасена ведитаббанти а̄ха ‘‘сӣласама̄дхивипассана̄’’тиа̄ди. кусала̄нанти анаваджджадхамма̄нам̣ сӣласаматхавипассана̄нам̣ сӣладит̣т̣хӣнан̃ча а̄дибха̄во там̣мӯликатта̄ уттаримануссадхамма̄нам̣. арийамаггасса антадвайавигамена маджджхима̄пат̣ипада̄бха̄во вийа самма̄пат̣ипаттийа̄ а̄раббха ниббаттӣнам̣ вемаджджхата̄пи маджджхабха̄воти вуттам̣ ‘‘аттхи, бхиккхаве…пе… маджджхимам̣ на̄ма̄’’ти. пхалам̣ парийоса̄нам̣ на̄ма саупа̄дисесата̄васена. нибба̄нам̣ парийоса̄нам̣ на̄ма анупа̄дисесата̄васена. ида̄ни тесам̣ двиннампи са̄санасса парийоса̄натам̣ а̄гамена дассетум̣ ‘‘тасма̄тиха тва’’нтиа̄ди вуттам̣. ‘‘са̄ттхам̣ сабйан̃джана’’нтиа̄дивачанато дхаммадесана̄йа а̄димаджджхапарийоса̄нам̣ адхиппетанти а̄ха ‘‘идха…пе… адхиппета’’нти. тасмим̣ тасмим̣ аттхе катха̄вадхисаддаппабандхо га̄тха̄васена суттавасена ча ваваттхито парийаттидхаммо, со идха десана̄ти вутто, тасса пана аттхо висесато сӣла̄ди ева̄ти а̄ха ‘‘бхагава̄ хи дхаммам̣ десенто…пе… дассетӣ’’ти. таттха сӣлам̣ дассетва̄ти сӣлаггахан̣ена сасамбха̄рам̣ сӣлам̣ гахитам̣, татха̄ маггаггахан̣ена сасамбха̄ро магготи тадубхайавасена анавасесато парийаттиаттхам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣хати. тена̄ти сӣла̄дидассанена. аттхавасена хи идха десана̄йа а̄дикалйа̄н̣а̄дибха̄во адхиппето. катхикасан̣т̣хитӣти катхикасса сан̣т̣ха̄нам̣ катханавасена самават̣т̣ха̄нам̣.
на со са̄ттхам̣ десети ниййа̄наттхавирахато тасса̄ десана̄йа. екабйан̃джана̄дийутта̄ ва̄ти ситхила̄дибхедесу бйан̃джанесу екаппака̄ренева двиппака̄ренева ва̄ бйан̃джанена йутта̄ дамил̣абха̄са̄ вийа. виват̣акаран̣ата̄йа от̣т̣хе апхуса̄петва̄ учча̄ретаббато саббанирот̣т̣хабйан̃джана̄ ва̄ кира̄табха̄са̄ вийа. саббассева виссаджджанӣйайуттата̄йа саббависсат̣т̣хабйан̃джана̄ ва̄ йаванабха̄са̄ вийа. саббассева са̄нуса̄рата̄йа саббаниггахитабйан̃джана̄ ва̄ па̄расика̄димилаккхабха̄са̄ вийа. сабба̄песа̄ бйан̃джанекадесавасенева паваттийа̄ апарипун̣н̣абйан̃джана̄ти катва̄ ‘‘абйан̃джана̄’’ти вутта̄.
т̣ха̄накаран̣а̄ни ситхила̄ни катва̄ учча̄ретаббам̣ аккхарам̣ пан̃часу ваггесу пат̣хамататийанти евама̄ди ситхилам̣. та̄ни аситхила̄ни катва̄ учча̄ретаббам̣ аккхарам̣ ваггесу дутийачатуттханти евама̄ди дханитам̣. двиматтака̄лам̣ дӣгхам̣. екаматтака̄лам̣ рассам̣. тадева лахукам̣ лахукамева. сам̣йогапарам̣ дӣгхан̃ча гарукам̣. т̣ха̄накаран̣а̄ни ниггахетва̄ учча̄ретаббам̣ ниггахитам̣. парена самбандхам̣ катва̄ учча̄ретаббам̣ самбандхам̣. татха̄ на самбандхам̣ ваваттхитам̣. т̣ха̄накаран̣а̄ни виссат̣т̣ха̄ни катва̄ учча̄ретаббам̣ вимуттам̣. дасадха̄ бйан̃джанабуддхийа̄ пабхедоти евам̣ ситхила̄дивасена бйан̃джанабуддхийа̄ аккхаруппа̄дакачиттасса дасаппака̄рена пабхедо. сабба̄ни хи аккхара̄ни читтасамут̣т̣ха̄на̄ни йатха̄дхиппетаттхабйан̃джанато бйан̃джана̄ни ча.
амаккхетва̄ти амилеччхетва̄, авина̄сетва̄, аха̄петва̄ти аттхо. бхагава̄ йаматтхам̣ н̃а̄петум̣ екага̄тхам̣ екава̄кйампи десети, таматтхам̣ та̄йа десана̄йа париман̣д̣алападабйан̃джана̄йа ева десетӣти а̄ха ‘‘парипун̣н̣абйан̃джанамева катва̄ дхаммам̣ десетӣ’’ти. идха кеваласаддо анавасесава̄чако, на авомиссата̄дива̄чакоти а̄ха ‘‘сакала̄дхивачана’’нти. парипун̣н̣анти саббасо пун̣н̣ам̣. там̣ пана кин̃чи ӯнам̣ ва̄ адхикам̣ ва̄ на хотӣти ‘‘анӯна̄дхикавачана’’нти вуттам̣. таттха йадаттхам̣ деситам̣, тасса са̄дхакатта̄ анӯната̄ ведитабба̄, таббидхурасса пана аса̄дхакатта̄ анадхиката̄. сакаланти саббабха̄гавантам̣. парипун̣н̣амева̄ти саббасо парипун̣н̣амева. тена̄ха ‘‘екадесана̄пи апарипун̣н̣а̄ наттхӣ’’ти. апарисуддха̄ десана̄ на̄ма хоти тан̣ха̄сам̣килесатта̄. лока̄мисам̣ чӣвара̄дайо паччайа̄, таттха агадхитачиттата̄йа лока̄мисанирапеккхо. хитапхаран̣ена̄ти хитӯпасам̣харан̣ена. метта̄бха̄вана̄йа мудухадайоти метта̄бха̄вана̄йа карун̣а̄йа ва̄ мудухадайо. уллумпанасабха̄васан̣т̣хитена̄ти сакаласам̣килесато ват̣т̣адуккхато ча уддхаран̣а̄ка̄ра̄ват̣т̣хитена читтена, карун̣а̄дхиппа̄йена̄ти аттхо. тасма̄ти йасма̄ сиккхаттайасан̇гахам̣ сакалам̣ са̄санам̣ идха брахмачарийанти адхиппетам̣, тасма̄. брахмачарийанти имина̄ сама̄на̄дхикаран̣а̄ни саббапада̄ни йоджетва̄ аттхам̣ дассенто ‘‘со дхаммам̣ десети…пе… пака̄сетӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо’’ти а̄ха.
сундаранти бхаддакам̣. бхаддаката̄ ча пассантасса хитасукха̄вахабха̄вена ведитабба̄ти а̄ха ‘‘аттха̄вахам̣ сукха̄ваха’’нти. таттха аттха̄ваханти дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтхасам̣хитахита̄вахам̣. сукха̄ваханти йатха̄вуттативидхасукха̄вахам̣. татха̄нурӯпа̄нанти та̄диса̄нам̣. йа̄дисехи пана гун̣ехи бхагава̄ саманна̄гато, техи чатуппама̄н̣икасса локасса саббатха̄пи аччантаппаса̄данӣйо тесам̣ йатха̄бхӯтасабха̄ватта̄ти дассенто ‘‘йатха̄рӯпо’’тиа̄дима̄ха. таттха йатха̄бхӯта…пе… арахатанти имина̄ дхаммаппама̄н̣алӯкхаппама̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ бхагавато паса̄да̄вахата̄ дассита̄, итарена итаресам̣. дассанаматтампи са̄дху хотӣти еттха косийаваттху катхетаббам̣. убхатопаккхика̄ти миччха̄дит̣т̣хисамма̄дит̣т̣хивасена убхайапаккхика̄. кера̄т̣ика̄ти сат̣ха̄.
анекаттхатта̄ нипа̄та̄нам̣ йа̄ван̃чиданти нипа̄тасамуда̄йо адхиматтаппама̄н̣апариччхедам̣ дӣпетӣти а̄ха ‘‘адхиматтаппама̄н̣апариччхедавачанамета’’нти. адхиматтавиппасанна̄нӣти адхикаппама̄н̣ена виппасанна̄ни. виппасанна̄нӣти ча пакатиа̄ка̄рам̣ атиккамитва̄ виппасанна̄нӣти аттхо. нану ча чаккха̄дӣнам̣ индрийа̄нам̣ мановин̃н̃еййатта̄ катхам̣ тена тесам̣ виппасанната̄ вин̃н̃а̄йатӣти а̄ха ‘‘тасса хӣ’’тиа̄ди. тасса̄ти бра̄хман̣асса. тесанти чаккха̄дӣнам̣ пан̃чаннам̣ индрийа̄нам̣. евампи маниндрийена патит̣т̣хитока̄сасса адит̣т̣хатта̄ катхам̣ маниндрийасса виппасанната̄ тена вин̃н̃а̄йатӣти а̄ха ‘‘йасма̄ пана̄’’тиа̄ди. найагга̄хапан̃н̃а̄ хеса̄ тасса бра̄хман̣асса. мане виппасаннейева хоти пасанначиттасамут̣т̣хитарӯпасампада̄хи ева чаккха̄дӣнам̣ патит̣т̣хитока̄сасса пасанната̄самбхавато.
джамбонадасуван̣н̣ам̣ раттаван̣н̣амева хотӣти а̄ха ‘‘сураттаван̣н̣асса̄’’ти. джамбонадасуван̣н̣асса гхат̣ика̄ти джамбонадасуван̣н̣апин̣д̣ам̣. имина̄ неккханти неккхаппама̄н̣аджамбонадасуван̣н̣ена катам̣ акатабхан̣д̣ам̣ вуттанти дассети. неккханти ва̄ атирекапан̃часуван̣н̣ена катапиландханам̣ катабхан̣д̣ам̣ вуттам̣. тан̃хи гхат̣т̣анамаджджанаккхамам̣ хотӣти. суван̣н̣анти ча пан̃чадхаран̣асса саман̃н̃а̄, тасма̄ пан̃чавӣсатидхаран̣ахиран̃н̃авичитам̣ а̄бхаран̣ам̣ идха неккханти адхиппетам̣. джамбонаданти маха̄джамбуса̄кха̄йа паваттанадийам̣ ниббаттам̣. там̣ кира ратанам̣ раттам̣. суван̣н̣а̄ка̄ре маха̄джамбупхаларасе ва̄ патхавийам̣ павит̣т̣хе суван̣н̣ан̇кура̄ ут̣т̣хаханти, тена суван̣н̣ена катапиландханантипи аттхо. супарикаммакатанти сут̣т̣ху катапарикаммам̣. сампахат̣т̣ханти самма̄ пахат̣т̣хам̣ гхат̣т̣ана̄дивасена сукатапарикаммам̣. тена̄ха ‘‘суван̣н̣ака̄ра…пе… супаримаджджитанти аттхо’’ти.
ва̄л̣арӯпа̄нӣти а̄харима̄ни ва̄л̣арӯпа̄ни. ‘‘акаппийарӯпа̄куло акаппийаман̃чо паллан̇коти са̄расама̄се. ратаначитранти бхиттиччхеда̄дивасена ратаначитрам̣. руккхатӯлалата̄тӯлапот̣акитӯла̄нам̣ васена тин̣н̣ам̣ тӯла̄нам̣. уддаломийам̣ кечӣти са̄расама̄са̄чарийа̄ уттаравиха̄рино ча. татха̄ еканталомийам̣. косеййакат̣т̣иссамайанти косеййакасат̣амайам̣. аджиначаммехӣти аджинамигачаммехи. та̄ни кира чамма̄ни сукхуматара̄ни. тасма̄ дупат̣т̣атипат̣т̣а̄ни катва̄ сиббанти. тена вуттам̣ ‘‘аджинаппавен̣ӣ’’тиа̄ди.
ника̄мала̄бхӣти йатхиччхитала̄бхӣ. тена̄ха ‘‘иччхитиччхитала̄бхӣ’’ти. випулала̄бхӣти ул̣а̄рала̄бхӣ. касиранти хи париттам̣ вуччати, таппат̣иккхепена акасирам̣ ул̣а̄рам̣. тена̄ха ‘‘махантала̄бхӣ’’тиа̄ди.
ладдха̄ ча на каппантӣти са̄ман̃н̃ена пат̣исиддхатта̄ саббатха̄ на каппатӣти кассачи а̄сан̇ка̄ сийа̄, танниваттанаттхам̣ ‘‘кин̃чи кин̃чи каппатӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха суддхакосеййанти ратанапарисиббанарахитам̣. еттха ча ‘‘суддхакосеййам̣ пана ват̣т̣атӣ’’ти винайе (маха̄ва. ат̣т̣ха. 254) вуттатта̄ идха̄пи еттакамева вуттам̣. дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.15) пана ‘‘т̣хапетва̄ тӯликам̣ сабба̄нева гонака̄дӣни ратанапарисиббита̄ни на ват̣т̣антӣ’’ти вуттам̣. таттха ‘‘т̣хапетва̄ тӯлика’’нти етена ратанасиббанарахита̄пӣ тӯлика̄ на ват̣т̣атӣти дӣпети. вачанатоти етена винайе (чӯл̣ава. 297) вуттабха̄вам̣ дассети. екена видха̄нена̄ти йатха̄вуттамева видха̄нам̣ сандха̄йа вадати. йади евам̣ касма̄ бхагавата̄ ‘‘ладдха̄ ча на каппантӣ’’ти са̄ман̃н̃ена пат̣иседхо катоти а̄ха ‘‘акаппийам̣ пана упа̄да̄йа̄’’тиа̄ди.
паллан̇канти еттха пари-саддо самантатоти етасмим̣ аттхе ваттати, тасма̄ ва̄мӯрум̣ даккхин̣ӯрун̃ча самам̣ т̣хапетва̄ убхо па̄де ан̃н̃аман̃н̃асамбандхе катва̄ нисаджджа̄ паллан̇канти а̄ха ‘‘самантато ӯрубаддха̄сана’’нти. ӯрӯнам̣ бандханавасена нисаджджа̄. паллан̇кам̣ а̄бхуджитва̄ти ча йатха̄ паллан̇кавасена нисаджджа̄ хоти, евам̣ убхо па̄де а̄бхудже самин̃джите катва̄ти аттхо. там̣ пана убхиннам̣ па̄да̄нам̣ татха̄ самбандхата̄каран̣анти а̄ха ‘‘бандхитва̄’’ти. уджум̣ ка̄йам̣ пан̣идха̄йа̄ти упаримам̣ сарӣрам̣ уджукам̣ т̣хапетва̄ ат̣т̣ха̄раса пит̣т̣хикан̣т̣аке кот̣ийа̄ кот̣им̣ пат̣ипа̄детва̄. еван̃хи нисиннасса чаммамам̣санха̄рӯни на пан̣аманти. атхасса йа̄ тесам̣ пан̣аманапаччайа̄ кхан̣е кхан̣е ведана̄ уппаджджеййум̣, та̄ на уппаджджанти. та̄су ануппаджджама̄на̄су читтам̣ екаггам̣ хоти, каммат̣т̣ха̄нам̣ на парипатати, вуддхим̣ пха̄тим̣ гаччхати. тена̄ха ‘‘ат̣т̣ха̄раса пит̣т̣хикан̣т̣аке’’тиа̄ди. уджум̣ ка̄йам̣ т̣хапетва̄ти упаримам̣ ка̄йам̣ уджукам̣ т̣хапетва̄, айамева ва̄ па̄т̣хо. хет̣т̣химака̄йасса хи ануджукат̣т̣хапанам̣ нисаджджа̄вачаненева бодхитанти. уджум̣ ка̄йанти еттха ка̄йа-саддо упаримака̄йависайо.
паримукханти еттха пари-саддо абхисаддена сама̄наттхоти а̄ха ‘‘каммат̣т̣ха̄на̄бхимукха’’нти, бахиддха̄ путхутта̄рамман̣ато нива̄ретва̄ каммат̣т̣ха̄нам̣йева пураккхатва̄ти аттхо. еттха йатха̄ ‘‘ванантан̃н̃ева пависа̄мӣ’’тиа̄дина̄ бха̄вана̄нурӯпам̣ сена̄санам̣ дасситам̣, евам̣ ‘‘нисӣда̄мӣ’’ти имина̄ алӣна̄нуддхаччапаккхийо санто ирийа̄патхо дассито, ‘‘паллан̇кам̣ а̄бхуджитва̄’’ти имина̄ нисаджджа̄йа дал̣хабха̄во, ‘‘паримукхам̣ сатим̣ упат̣т̣хапетва̄’’ти имина̄ а̄рамман̣апариггахӯпа̄йо. париггахитаниййа̄нанти саббатха̄ гахита̄саммосам̣ париччаттасаммосам̣ сатим̣ катва̄, парамасатинепаккам̣ упат̣т̣хапетва̄ти аттхо. парӣти париггахат̣т̣хо ‘‘парин̣а̄йика̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. 16.20) вийа. мукханти ниййа̄нат̣т̣хо ‘‘сун̃н̃атавимоккха’’нтиа̄дӣсу (пат̣и. ма. 1.209-210) вийа. пат̣ипаккхато ниггаманат̣т̣хо хи ниййа̄нат̣т̣хо.
чатта̄ри рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни диббабха̄ва̄вахатта̄ диббавиха̄ра̄ на̄ма хонтӣти тада̄саннаппаваттачан̇камопи тадупача̄рато диббо на̄ма хотӣти а̄ха ‘‘чатта̄ри хи рӯпаджджха̄на̄нӣ’’тиа̄ди. сама̄паджджитва̄ чан̇камантасса̄ти идан̃ча чан̇камантасса антарантара̄ сама̄паттим̣ сама̄паджджитва̄ ут̣т̣ха̄йут̣т̣ха̄йа чан̇каманам̣ сандха̄йа вуттам̣. на хи сама̄паттим̣ сама̄паджджитва̄ авут̣т̣хитена сакка̄ чан̇камитум̣. сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа чан̇камантассапи чан̇камоти идам̣ пана сама̄паттито вут̣т̣хахитва̄ антарантара̄ сама̄паджджитва̄ чан̇камантасса васена вуттам̣. двӣсувиха̄ресӯти брахмавиха̄ре, арийавиха̄ре ча. метта̄джха̄на̄дайо хитӯпасам̣ха̄ра̄дивасена паваттийа̄ брахмабхӯта̄ сет̣т̣хабхӯта̄ виха̄ра̄ти брахмавиха̄ра̄. анан̃н̃аса̄дха̄ран̣атта̄ пана арийа̄нам̣ виха̄ра̄ти арийавиха̄ра̄, чатассопи пхаласама̄паттийо. идха пана арахаттапхаласама̄паттийева а̄гата̄.
паччавеккхан̣а̄йа пхаласама̄патти катхита̄ сама̄паттим̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣хитасса паччавеккхан̣а̄самбхавато. чан̇кама̄дайоти пхаласама̄паттим̣ сама̄паннассапи сама̄паттито вут̣т̣хитассапи чан̇камат̣т̣ха̄нанисаджджа̄дайо. арийачан̇кама̄дайо хонти на пана паччавеккхантасса̄ти адхиппа̄йо.
вена̄гапурасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. сарабхасуттаван̣н̣ана̄
65. чатуттхе гиджджха̄ еттха сантӣти гиджджхам̣, кӯт̣ам̣. там̣ етасса̄ти гиджджхакӯт̣о. гиджджхо вийа̄ти ва̄ гиджджхам̣, кӯт̣ам̣. там̣ етасса̄ти гиджджхакӯт̣о, паббато. тасмим̣ гиджджхакӯт̣е. тена̄ха ‘‘гиджджха̄ ва̄’’тиа̄ди. ачирапаккантоти еттха на десантарапаккаманам̣ адхиппетам̣, атха кхо са̄санапаккамананти дассенто ‘‘имасмим̣ са̄сане паббаджитва̄’’тиа̄дима̄ха, тенева хи ‘‘имасса̄ дхаммавинайа̄’’ти вуттам̣. лаббхатӣти ла̄бхо, чатуннам̣ паччайа̄наметам̣ адхивачанам̣. саккаччам̣ ка̄таббо да̄табботи сакка̄ро. паччайа̄ ева хи пан̣ӣтапан̣ӣта̄ сундарасундара̄ абхисан̇кхаритва̄ ката̄ сакка̄ра̄ти вуччанти. сакка̄роти ва̄ сундарака̄ро, парехи аттано га̄равакирийа̄ пуппха̄дӣхи ва̄ пӯджа̄. ла̄бхо ча сакка̄ро ча ла̄бхасакка̄ра̄, те нат̣т̣ха̄ пахӣна̄ етесанти нат̣т̣хала̄бхасакка̄ра̄.
маха̄ла̄бхасакка̄ро уппаджджӣти тада̄ кира бхагавато маха̄ла̄бхасакка̄ро уппаджджи йатха̄ там̣ чатта̄ро асан̇кхеййе пӯритада̄напа̄рамисан̃чайасса. саббадиса̄су хи йамакамаха̄мегхо вут̣т̣хахитва̄ махогхо вийа саббапа̄рамийо ‘‘екасмим̣ аттабха̄ве випа̄кам̣ дасса̄ма̄’’ти сампин̣д̣ита̄ вийа ла̄бхасакка̄рамахогхам̣ ниббаттайим̣су. тато тато аннапа̄найа̄наваттхама̄ла̄гандхавилепана̄дихаттха̄ кхаттийабра̄хман̣а̄дайо а̄гантва̄ ‘‘кахам̣ буддхо, кахам̣ бхагава̄, кахам̣ девадево нара̄сабхо пурисасӣхо’’ти бхагавантам̣ парийесанти, сакат̣асатехипи паччайе а̄харитва̄ ока̄сам̣ алабхама̄на̄ саманта̄ га̄вутаппама̄н̣ампи сакат̣адхурена сакат̣адхурам̣ а̄хачча тит̣т̣ханти чева анубандханти ча андхакавиндабра̄хман̣о вийа. йатха̄ ча бхагавато, евам̣ бхиккхусан̇гхассапи. вуттампи четам̣ –
‘‘тена кхо пана самайена бхагава̄ саккато хоти гарукато ма̄нито пӯджито апачито ла̄бхӣ чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄ра̄нам̣, бхиккхусан̇гхопи саккато хоти…пе… париккха̄ра̄на’’нти (уда̄. 38).
татха̄ –
‘‘йа̄вата̄ кхо пана, чунда, етарахи сан̇гхо ва̄ ган̣о ва̄ локе уппанно, на̄хам̣, чунда, ан̃н̃ам̣ екам̣ сан̇гхампи саманупасса̄ми евам̣ла̄бхаггайасаггаппаттам̣ йатхарива̄йам̣, чунда, бхиккхусан̇гхо’’ти (дӣ. ни. 3.176).
сва̄йам̣ бхагавато ча сан̇гхасса ча уппанно ла̄бхасакка̄ро екато хутва̄ двиннам̣ маха̄надӣнам̣ удакам̣ вийа аппамеййо ахоси, бхагавато пана бхиккхусан̇гхасса ча уппанно ла̄бхасакка̄ро дхаммассапи уппаннойева. дхаммадхара̄нан̃хи като сакка̄ро дхаммасса като на̄ма хоти. тена вуттам̣ ‘‘тин̣н̣ам̣ ратана̄нам̣ маха̄ла̄бхасакка̄ро уппаджджӣ’’ти.
вуттаматтхам̣ па̄л̣ийа̄ нидассенто ‘‘йатха̄ха̄’’тиа̄дима̄ха. таттха саккатоти сакка̄раппатто. йасса хи чатта̄ро паччайе саккатва̄ суабхисан̇кхате пан̣ӣтапан̣ӣте упанети, со саккато. гарукатоти гарубха̄вахетӯнам̣ уттамагун̣а̄нам̣ маттхакаппаттийа̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ена гарука̄рена саббадевамануссехи па̄са̄н̣аччхаттам̣ вийа гарукато. йасмин̃хи гарубха̄вам̣ паччупат̣т̣хапетва̄ паччайе денти, со гарукато. ма̄нитоти самма̄пат̣ипаттийа̄ ма̄нито манена пийа̄йито. та̄йа хи вин̃н̃ӯнам̣ мана̄пата̄. пӯджитоти ма̄нана̄дипӯджа̄йа чева чатупаччайапӯджа̄йа ча пӯджито. йасса хи саббаметам̣ пӯджанан̃ча каронти, со пӯджито. апачитоти нӣчавуттикаран̣ена апачито. саттха̄ран̃хи дисва̄ манусса̄ хаттхиккхандха̄дӣхи отаранти, маггам̣ денти, ам̣сакӯт̣ато са̄т̣акам̣ апаненти. а̄санато вут̣т̣хаханти, вандантӣти евам̣ со техи апачито на̄ма хоти.
аван̣н̣ам̣ паттхаритва̄ти аван̣н̣ам̣ таттха таттха сам̣киттанавасена паттхаритва̄. а̄ват̣т̣анима̄йанти а̄ват̣т̣етва̄ гахан̣ама̄йам̣. а̄ват̣т̣ети пурима̄ка̄рато ниваттети аттано васе ваттети ета̄йа̄ти а̄ват̣т̣анӣ, ма̄йа̄, там̣ а̄ват̣т̣анима̄йам̣ оса̄ретва̄ париджаппетва̄ти аттхо. кот̣ито пат̣т̣ха̄йа̄ти антимакот̣ито пат̣т̣ха̄йа. тхаддхака̄йена пхарусава̄ча̄йа тин̣н̣ам̣ ратана̄нам̣ аван̣н̣акатханам̣ анаттха̄вахатта̄ висасин̃чанасадиса̄ хотӣти а̄ха ‘‘висам̣ син̃читва̄’’ти. ан̃н̃а̄тоти а̄н̃а̄то. тена̄ха ‘‘н̃а̄то’’тиа̄ди.
ка̄йан̇ганти ка̄йамева ан̇гам̣, ка̄йасса ва̄ ан̇гам̣, сӣса̄ди. ва̄чан̇ганти ‘‘хоту, са̄дхӯ’’ти евама̄дива̄ча̄йа авайавам̣. екакена̄ти асаха̄йена. имасса панаттхасса̄ти ‘‘чарийам̣ чаран̣ака̄ле’’тиа̄дина̄ вуттасса. йато йато гару дхуранти йасмим̣ йасмим̣ т̣ха̄не дхурам̣ гару бха̄рикам̣ хоти, ан̃н̃е балибадда̄ уккхипитум̣ на сакконти. йато гамбхӣраваттанӣти ваттанти еттха̄ти ваттанӣ, думмаггассетам̣ на̄мам̣, йасмим̣ т̣ха̄не удакачиккхалламахантата̄йа ва̄ висамаччхиннатат̣абха̄вена ва̄ магго гамбхӣро хотӣти аттхо. тада̄ссу кан̣хам̣ йун̃джентӣти ассӯти нипа̄таматтам̣, тада̄ кан̣хам̣ йун̃джентӣти аттхо. йада̄ дхуран̃ча гару хоти магго ча гамбхӣро, тада̄ ан̃н̃е балибадде апанетва̄ кан̣хамева йун̃джентӣти вуттам̣ хоти. сва̄ссу там̣ вахате дхуранти еттхапи ассӯти нипа̄таматтамева, со там̣ дхурам̣ вахатӣти аттхо.
гехаветананти гехе нивут̣т̣хабха̄вахету да̄таббам̣. ка̄л̣ако на̄ма на̄мена̄ти ан̃джанаван̣н̣о киреса, тенасса ‘‘ка̄л̣ако’’ти на̄мам̣ акам̣су. ка̄л̣акам̣ упасан̇камитва̄ а̄ха̄ти ка̄л̣ако кира екадивасам̣ чинтеси ‘‘майхам̣ ма̄та̄ дуггата̄ мам̣ путтат̣т̣ха̄не т̣хапетва̄ дуккхена посети, йам̣нӯна̄хам̣ бхатим̣ катва̄ имам̣ дуггатабха̄вато мочеййа’’нти. со тато пат̣т̣ха̄йа бхатим̣ упадха̄ренто вичарати. атха тасмим̣ дивасе га̄магорӯпехи саддхим̣ таттха самӣпе чарати. саттхава̄хапуттопи госуттавиттако, со ‘‘аттхи ну кхо етесам̣ гуннам̣ антаре сакат̣а̄ни утта̄ретум̣ саматтхо усабха̄джа̄нӣйо’’ти упадха̄райама̄но бодхисаттам̣ дисва̄ ‘‘айам̣ а̄джа̄нӣйо саккхиссати майхам̣ сакат̣а̄ни утта̄рету’’нти ан̃н̃а̄си. тена там̣ упасан̇камитва̄ евама̄ха. со ан̃н̃есам̣…пе… гехамева агама̄сӣти тада̄ кира га̄мада̄рака̄ ‘‘ким̣ на̄метам̣ ка̄л̣акасса гале’’ти тасса сантикам̣ а̄гаччханти. со те анубандхитва̄ дӯратова пала̄пенто ма̄ту сантикам̣ гато. там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣.
са̄йанхасамайанти са̄йанхака̄ле. бхумматтхе етам̣ упайогавачанам̣. на хеттха аччантасам̣його самбхавати. пат̣исалла̄на̄ вут̣т̣хитоти еттха техи техи саддхивиха̄рикаантева̄сикаупа̄сакаупа̄сика̄дисаттехи чева рӯпа̄рамман̣а̄дисан̇кха̄рехи ча пат̣иниваттетва̄ апасаккитва̄ нилӣйанам̣ вивечанам̣ ка̄йачиттехи тато вивиттата̄йа пат̣исалла̄нам̣ ка̄йавивеко, читтавивеко ча. йо тато дувидхавивекато вут̣т̣хито бхаван̇гаппаттийа̄ сабрахмача̄рӣхи сама̄гамена ча апето. со пат̣исалла̄на̄ вут̣т̣хито на̄ма хоти. айам̣ пана йасма̄ пат̣исалла̄на̄нам̣ уттамато пхаласама̄паттито вут̣т̣ха̄си, тасма̄ ‘‘пхаласама̄паттито’’ти вуттам̣. ка̄йасаккхино бхависса̄ма̄ти на̄мака̄йена десана̄сампат̣иччханавасена саккхибхӯта̄ бхависса̄ма. нану ча ‘‘пан̃н̃атте а̄сане нисӣдӣ’’ти идам̣ касма̄ вуттам̣. титтхийа̄ хи бхагавато пат̣ипаккха̄, те касма̄ тасса а̄санам̣ пан̃н̃а̄пентӣти а̄ха ‘‘татха̄гато хӣ’’тиа̄ди.
вигга̄хикакатханти вигга̄хасам̣ваттаникам̣ са̄рамбхакатхам̣. а̄йа̄чеййа̄сӣти вачӣбхедам̣ катва̄ йа̄чеййа̄си. паттхеййа̄сӣти манаса̄ а̄сӣсеййа̄си. пихеййа̄сӣти тассева вевачанам̣. ниттеджатам̣ а̄панноти теджаха̄нийа̄ ниттеджабха̄вам̣ а̄панно, ниттеджабхӯтоти аттхо. тато ева бхиккхуа̄дайопи саммукха̄ олокетум̣ асаматтхата̄йа паттаккхандхо, патитаккхандхоти аттхо. тена̄ха ‘‘онатагӣво’’ти. дасситадхаммесӯти вуттадхаммесу. вачанаматтамева хи тесам̣, на пана дассанам̣ та̄дисассева дхаммасса абха̄вато. бхагавато ева ва̄ ‘‘име дхамма̄ анабхисамбуддха̄’’ти парасса вачанавасена дасситадхаммесу. пат̣ичариссатӣти пат̣иччха̄данавасе чариссати паваттиссати, пат̣иччха̄данаттхо ева ва̄ чарати-саддо анекаттхатта̄ дха̄тӯнанти а̄ха ‘‘пат̣иччха̄дессатӣ’’ти. ан̃н̃ена ва̄ ан̃н̃анти пана пат̣иччха̄дана̄ка̄радассананти а̄ха ‘‘ан̃н̃ена ва̄ вачанена̄’’тиа̄ди.
таттха ан̃н̃ам̣ вачананти йам̣ самануйун̃джантена бхагавата̄ парасса досавибха̄ванам̣ вачанам̣ вуттам̣, там̣ тато ан̃н̃енева вачанена пат̣иччха̄дети. ‘‘а̄паттим̣ а̄панносӣ’’ти чодакена вуттавачанам̣ вийа ‘‘ко а̄панно, ким̣ а̄панно, кисмим̣ а̄панно, кам̣ бхан̣атха, ким̣ бхан̣атха̄’’тиа̄дивачанена ан̃н̃ам̣ а̄гантукакатхам̣ а̄харанто ‘‘твам̣ иттханна̄мам̣ а̄паттим̣ а̄панносӣ’’ти пут̣т̣хо ‘‘па̄т̣алипуттам̣ гатомхӣ’’ти ватва̄ пуна ‘‘на тава па̄т̣алипуттагаманам̣ пуччха̄ма, а̄паттим̣ пуччха̄ма̄’’ти вутте тато ра̄джагахам̣ гатомхи. ра̄джагахам̣ ва̄ йа̄хи бра̄хман̣агехам̣ ва̄, а̄паттим̣ а̄панносӣти. ‘‘таттха ме сӯкарамам̣сам̣ ладдха’’нтиа̄дӣни ваданто вийа самануйун̃джакена вуттавачанато ан̃н̃ам̣ а̄гантукакатхам̣ а̄харанто апана̄мессати, виккхепам̣ гамайиссати. аппатӣта̄ хонти тена атут̣т̣ха̄ асоманассика̄ти апаччайо, доманассетам̣ адхивачанам̣. нева аттано, на паресам̣ хитам̣ абхира̄дхайатӣти анабхираддхи, доманассамева. тенева̄ха ‘‘апаччайена доманассам̣ вутта’’нти.
йасса кхо пана те аттха̄йа дхаммо деситоти еттха дхамма-саддена чатусаччадхаммо вуттоти а̄ха ‘‘йасса маггасса ва̄ пхаласса ва̄ аттха̄йа̄’’ти. чатусаччадхаммо хи маггапхала̄дхигаматтха̄йа десӣйати. на ниггаччхатӣти на паваттети. нанти нам̣ дхаммам̣. ида̄ни ‘‘йасса кхо пана те аттха̄йа дхаммо десито’’ти еттха дхамма-саддена пат̣ипаттидхаммо дассито, на пана чатусаччадхаммоти адхиппа̄йена аттхавикаппам̣ дассенто ‘‘атха ва̄’’тиа̄дима̄ха. пан̃ча дхамма̄ти гамбхӣран̃а̄н̣ачарийабхӯта̄нам̣ кхандха̄дӣнам̣ уггахасаванадха̄ран̣апаричайайонисоманасика̄ре сандха̄йа̄ха. таккарасса самма̄ дуккхаккхайа̄йа̄ти еттха самма̄саддо убхайаттха̄пи йоджетаббо ‘‘самма̄ таккарасса самма̄ дуккхаккхайа̄йа̄’’ти. йо хи самма̄ дхаммам̣ пат̣ипаджджати, тассева самма̄ дуккхаккхайо хотӣти. йо пана вуттанайена таккаро, тасса ниййа̄нам̣ аттхато дхаммассева ниййа̄нанти таппат̣иккхепена ‘‘со дхаммо…пе… на ниййа̄ти на ниггаччхатӣ’’ти а̄ха.
йади тираччха̄насӣхасса на̄до саббатираччха̄наекаччаманусса̄мануссана̄дато сет̣т̣хатта̄ сет̣т̣хана̄до, киман̇гам̣ пана татха̄гатасӣхасса на̄доти а̄ха ‘‘сӣхана̄данти сет̣т̣хана̄да’’нти. йади ва̄ тираччха̄насӣхана̄дасса сет̣т̣хана̄дата̄ ниббхайата̄йа аппат̣исаттута̄йа иччхита̄, татха̄гатасӣхана̄дассева айаматтхо са̄тисайоти а̄ха ‘‘абхӣтана̄дам̣ аппат̣ина̄да’’нти. ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣ анавака̄со’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 3.129; а. ни. 1.268-271) хи йо аттхо вутто, тасса бхӯтата̄йа айам̣ на̄до сет̣т̣хана̄до на̄ма хоти уттамана̄до. бхӯтаттхо хи уттаматтхоти. имаматтхам̣ пана вадантасса бхагавато ан̃н̃ато бхайам̣ ва̄ а̄сан̇ка̄ ва̄ наттхӣти абхӣтана̄до на̄ма хоти. абхӯтан̃хи вадато куточи бхайам̣ ва̄ а̄сан̇ка̄ ва̄ сийа̄, евам̣ пана вадантам̣ бхагавантам̣ кочи ут̣т̣хахитва̄ пат̣иба̄хитум̣ саматтхо на̄ма наттхӣти айам̣ на̄до аппат̣ина̄до на̄ма хоти.
самантато нигган̣ханавасена тоданам̣ виджджханам̣ саннитодакам̣, самма̄ ва̄ нитуданти пӣл̣енти етена̄ти саннитодакам̣. ва̄ча̄йа̄ти ча паччатте каран̣авачанам̣. тена̄ха ‘‘вачанапатодена̄’’ти. сан̃джамбхаримакам̣сӯти самантато самбхаритам̣ акам̣су, саббе парибба̄джака̄ ва̄ча̄тоданехи тудим̣сӯти аттхо. тена̄ха ‘‘самбхаритам̣…пе… виджджхим̣сӯ’’ти. син̇га̄лакам̣йева̄ти син̇га̄ламева, ‘‘сега̄лакам̣йева̄’’типи па̄т̣хо. тассева̄ти син̇га̄ларавассева. атха ва̄ бхеран̣д̣акам̣йева̄ти бхедан̣д̣асакун̣исадисам̣йева̄ти аттхо. бхедан̣д̣ам̣ на̄ма еко паккхӣ двимукхо, тасса кира саддо ативийа вирӯпо амана̄по. тена̄ха ‘‘апича бхиннассарам̣ амана̄пасаддам̣ надатӣ’’ти. сесаметтха утта̄намева.
сарабхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. кесамуттисуттаван̣н̣ана̄
66. пан̃чаме кесамуттам̣ нива̄со етесанти кесамуттийа̄ти а̄ха ‘‘кесамуттанигамава̄сино’’ти. ат̣т̣хавидхапа̄нака̄нӣти амбапа̄на̄диат̣т̣хавидха̄ни па̄на̄ни.
‘‘ма̄ ануссавена̄’’тиа̄дӣсу пана еко дахарака̄лато пат̣т̣ха̄йа евам̣ ануссаво аттхи, евам̣ чирака̄лаката̄йа ануссутийа̄ лаббхама̄нам̣ катхамидам̣ ан̃н̃атха̄ сийа̄, тасма̄ бхӯтаметанти ануссавена ган̣ха̄ти, татха̄ гахан̣ам̣ пат̣иккхипанто ‘‘ма̄ ануссавена̄’’ти а̄ха. ану ану саванам̣ ануссаво. апаро ‘‘амха̄кам̣ питупита̄маха̄дивуддха̄нам̣ упадесапарампара̄йа идама̄бхатам̣, евам̣ парампара̄бхатакатхам̣ на̄ма на ан̃н̃атха̄ сийа̄, тасма̄ бхӯтамета’’нти ган̣ха̄ти, там̣ пат̣иккхипанто ‘‘ма̄ парампара̄йа̄’’ти а̄ха. еко кеначи кисмин̃чи вуттаматте ‘‘евам̣ кира ета’’нти ган̣ха̄ти, там̣ ниседхенто ‘‘ма̄ итикира̄йа̄’’ти а̄ха. пит̣акам̣ гантхо сампадӣйати етасса̄ти пит̣акасампада̄нам̣, гантхасса угган̣ханако. тена пит̣акаугган̣ханакабха̄вена екаччо та̄дисам̣ гантхам̣ пагун̣ам̣ катва̄ тена там̣ саментам̣ самети, тасма̄ ‘‘бхӯтамета’’нти ган̣ха̄ти, там̣ сандха̄йеса пат̣иккхепо ‘‘ма̄ пит̣акасампада̄нена̄’’ти, аттано уггахагантхасампаттийа̄ ма̄ ган̣хиттха̄ти вуттам̣ хоти. саметанти сам̣гатам̣.
кочи кан̃чи витаккенто ‘‘евамева тена бхавитабба’’нти кевалам̣ аттано сан̇каппавасена ‘‘бхӯтамида’’нти ган̣ха̄ти, там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣ ‘‘ма̄ таккахетӯ’’ти. ан̃н̃о ‘‘има̄йа йуттийа̄ бхӯтамида’’нти кевалам̣ анума̄нато найагга̄хена ган̣ха̄ти, там̣ пат̣иккхипанто ‘‘ма̄ найахетӯ’’ти а̄ха. кассачи ‘‘еваметам̣ сийа̄’’ти парикаппентасса екам̣ ка̄ран̣ам̣ упат̣т̣ха̄ти, со ‘‘аттхета’’нти аттано парикаппита̄ка̄рена ган̣ха̄ти, там̣ пат̣иседхенто ‘‘ма̄ а̄ка̄рапаривитаккена̄’’ти а̄ха. апарасса чинтайато йатха̄парикаппитам̣ кан̃чи аттхам̣ ‘‘еваметам̣ на ан̃н̃атха̄’’ти абхинивисантасса ека̄ дит̣т̣хи уппаджджати. йа̄ йасса там̣ ка̄ран̣ам̣ ниджджха̄йантасса паччаккхам̣ вийа нирӯпетва̄ чинтентасса кхамати. со ‘‘аттхета’’нти дит̣т̣хиниджджха̄наккхантийа̄ ган̣ха̄ти, там̣ сандха̄йа̄ха ‘‘ма̄ дит̣т̣хиниджджха̄наккхантийа̄’’ти.
акусалаверасса̄ти па̄н̣а̄типа̄та̄дипан̃чавидхам̣ верам̣ сандха̄йа вадати. кодхо на̄ма четасо дуккханти а̄ха ‘‘кодхачиттасса абха̄вена̄’’ти. килесасса̄ти читтам̣ виба̄дхентасса упата̄пентасса уддхаччакуккучча̄дикилесасса. сесаметтха утта̄намева.
кесамуттисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. са̄л̣хасуттаван̣н̣ана̄
67. чхат̣т̣хе па̄то аситаббабходжанам̣ па̄тара̄сам̣, бхуттам̣ па̄тара̄сам̣ етесанти бхуттапа̄тара̄са̄. да̄са̄ на̄ма антоджа̄та̄ ва̄ дханаккӣта̄ ва̄ карамара̄нӣта̄ ва̄ сайам̣ ва̄ да̄сабйам̣ упагата̄. бхаттаветанабхата̄ каммака̄ра̄ на̄ма.
ниччха̄тоти еттха чха̄там̣ вуччати тан̣ха̄ джигхаччха̄хетута̄йа, са̄ асса наттхӣти ниччха̄то. тена̄ха ‘‘ниттан̣хо’’ти. аббхантаре санта̄пакара̄нам̣ килеса̄нанти аттано санта̄не даратхапарил̣а̄хаджананена санта̄панакилеса̄нам̣. антота̄панакилеса̄нам̣ абха̄ва̄ сӣто сӣтало бхӯто джа̄тоти сӣтибхӯто. тена̄ха ‘‘сӣталӣбхӯто’’ти. маггапхаланибба̄насукха̄ни ва̄ пат̣исам̣ведетӣти сукхаппат̣исам̣ведӣ. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.
са̄л̣хасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. катха̄ваттхусуттаван̣н̣ана̄
68. саттаме катха̄ваттхӯнӣти катха̄йа паваттит̣т̣ха̄на̄ни. йасма̄ техи вина̄ катха̄ на паваттати, тасма̄ ‘‘катха̄ка̄ран̣а̄нӣ’’ти вуттам̣. атати сатати сататам̣ гаччхати паваттатӣти аддха̄, ка̄лоти а̄ха ‘‘атӣтамаддха̄нам̣ на̄ма ка̄лопи ваттатӣ’’ти. дхаммаппаваттиматтата̄йа хи параматтхато авиджджама̄нопи ка̄ло тассева дхаммасса паваттиаваттха̄висесам̣ упа̄да̄йа тенева воха̄рена атӣтотиа̄дина̄ вохарӣйати, атӣта̄дибхедо ча на̄ма̄йам̣ ниппарийа̄йато дхамма̄нам̣йева хоти, на ка̄ласса̄ти а̄ха ‘‘кхандха̄пи ваттантӣ’’ти. йатха̄вуттаматтхам̣ итаресу двӣсу атидисати ‘‘ана̄гатапаччуппаннесупи есева найо’’ти. атӣтамаддха̄нантиа̄дӣсу ча две парийа̄йа̄ суттантапарийа̄йо, абхидхаммапарийа̄йо ча. суттантапарийа̄йена пат̣исандхито пуббе атӣто аддха̄ на̄ма, чутито паччха̄ ана̄гато аддха̄ на̄ма, саха чутипат̣исандхӣти тадантарам̣ паччуппанно аддха̄ на̄ма. абхидхаммапарийа̄йена тӣсу кхан̣есу уппа̄дато пуббе атӣто аддха̄ на̄ма, уппа̄дато уддхам̣ ана̄гато аддха̄ на̄ма, кхан̣аттайам̣ паччуппанно аддха̄ на̄ма. таттха̄йам̣ суттантадесана̄ти суттантапарийа̄йенева атӣта̄дивисайам̣ катхам̣ дассенто ‘‘атӣте кассапо на̄ма̄’’тиа̄дима̄ха.
екам̣сенева бйа̄ка̄таббо виссаджджетабботи екам̣сабйа̄каран̣ӣйо. ‘‘чаккху аничча’’нти пан̃хе уттарапада̄вадха̄ран̣ам̣ сандха̄йа ‘‘екам̣сенева бйа̄ка̄табба’’нти вуттам̣ ниччата̄йа лесассапи таттха абха̄вато, пуримапада̄вадха̄ран̣е пана вибхаджджабйа̄каран̣ӣйата̄йа. тена̄ха ‘‘аниччам̣ на̄ма чаккхӯти пут̣т̣хена пана̄’’тиа̄ди. чаккхусоте висесаттхаса̄ман̃н̃аттха̄нам̣ аса̄дха̄ран̣абха̄вато двиннам̣ тесам̣ садисачодана̄ пат̣иччханнамукхенева бйа̄каран̣ӣйа̄ пат̣иккхепавасена анун̃н̃а̄тавасена ча виссаджджитаббатоти а̄ха ‘‘йатха̄ чаккху, татха̄ сотам̣…пе… айам̣ пат̣ипуччха̄бйа̄каран̣ӣйо пан̃хо’’ти. там̣ джӣвам̣ там̣ сарӣранти джӣвасарӣра̄нам̣ анан̃н̃ата̄пан̃хе йасса йена анан̃н̃ата̄ чодита̄, со ева параматтхато нупалаббхатӣти ча джха̄наттайасса меттеййата̄киттанасадисоти абйа̄ка̄таббата̄йа т̣хапанӣйо вутто. еварӯпо хи пан̃хо тидха̄ ависсаджджанӣйатта̄ бйа̄каран̣ам̣ акатва̄ т̣хапетаббо.
тит̣т̣хати еттха пхалам̣ тада̄йаттавуттита̄йа̄ти т̣ха̄нам̣, ка̄ран̣анти а̄ха ‘‘ка̄ран̣а̄ка̄ран̣е’’ти. йуттена ка̄ран̣ена̄ти анурӯпена ка̄ран̣ена. пахотӣти нигган̣хитум̣ саматтхо хоти. сассатава̄дибха̄вамева дӣпетӣти аттана̄ гахите уччхедава̄де досам̣ дисва̄ аттанопи сассатава̄дибха̄вамева дӣпети. пуггалава̄димхӣти имина̄ ваччхакуттийава̄дим̣ дассети. пан̃хам̣ пуччхантехи пат̣ипаджджитабба̄ пат̣ипада̄ пан̃хапуччханака̄нам̣ ваттам̣.
пат̣ичаратӣти пат̣иччха̄данавасена чарати паваттати. пат̣иччха̄данаттхо ева ва̄ чаратисаддо анекаттхатта̄ дха̄тӯнанти а̄ха ‘‘пат̣иччха̄детӣ’’ти. ан̃н̃енан̃н̃анти пана пат̣иччха̄дана̄ка̄радассананти а̄ха ‘‘ан̃н̃ена вачанена̄’’тиа̄ди. таттха ан̃н̃ена вачанена̄ти йам̣ чодакена чудитакасса досавибха̄ванам̣ вачанам̣ вуттам̣, там̣ тато ан̃н̃ена вачанена пат̣иччха̄дети. йо хи ‘‘а̄паттим̣ а̄панносӣ’’ти вутте ‘‘ко а̄панно, ким̣ а̄панно, кисмим̣ а̄панно, кам̣ бхан̣атха, ким̣ бхан̣атха̄’’ти вадати. ‘‘еварӯпам̣ кин̃чи тайа̄ дит̣т̣ха’’нти вутте ‘‘на сун̣а̄мӣ’’ти сотам̣ ва̄ упанети, айам̣ ан̃н̃енан̃н̃ам̣ пат̣ичарати на̄ма. ‘‘ко а̄панно’’тиа̄дина̄ хи чоданам̣ ависсаджджетва̄ва виккхепа̄паджджанам̣ ан̃н̃енан̃н̃ам̣ пат̣ичаран̣ам̣, бахиддха̄ катха̄пана̄манам̣ виссаджджетва̄ти айаметесам̣ висесо. тенева̄ха ‘‘а̄гантукакатхам̣ ота̄ренто’’тиа̄ди. таттха апана̄метӣти виккхепети. татра̄ти тасмим̣ бахиддха̄катха̄йа апана̄мане.
упанисӣдати пхалам̣ еттха̄ти ка̄ран̣ам̣ упаниса̄, упечча ниссайатӣти ва̄ упаниса̄, саха упаниса̄йа̄ти саупанисоти а̄ха ‘‘саупаниссайо сапаччайо’’ти.
охитасототи анан̃н̃авихитатта̄ дхаммассавана̄йа апана̄митасото. тато ева тадаттхам̣ т̣хапитасото. кусаладхамманти арийамагго адхиппетоти а̄ха ‘‘арийамагга’’нти.
катха̄ваттхусуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. ан̃н̃атиттхийасуттаван̣н̣ана̄
69. ат̣т̣хаме бхагава̄ мӯлам̣ ка̄ран̣ам̣ етесам̣ йа̄тха̄вато адхигама̄йа̄ти бхагавам̣мӯлака̄. тена̄ха ‘‘бхагавантан̃хи нисса̄йа майам̣ име дхамме а̄джа̄на̄ма пат̣ивиджджха̄ма̄’’ти. амха̄кам̣ дхамма̄ти техи аттана̄ адхигантаббата̄йа вуттам̣. севитабба̄севитабба̄нан̃хи йа̄тха̄вато адхигаман̃н̃а̄н̣а̄ни адхигаччханакасамбандхӣни, та̄ни ча самма̄самбуддхамӯлака̄ни анан̃н̃ависайатта̄. тена̄ха ‘‘пуббе кассапасамма̄самбуддхена̄’’тиа̄ди. име дхамма̄ти име н̃а̄н̣адхамма̄. а̄джа̄на̄ма̄ти абхимукхам̣ паччаккхато джа̄на̄ма. пат̣ивиджджха̄ма̄ти тассева вевачанам̣, адхигаччха̄ма̄ти аттхо. бхагава̄ нета̄ етесанти бхагавам̣неттика̄. нета̄ти севитаббадхамме венеййасанта̄нам̣ па̄пета̄. винета̄ти асевитаббадхамме венеййасанта̄нато апанета̄. тадан̇гавинайа̄дивасена ва̄ винета̄. атха ва̄ йатха̄ аламарийан̃а̄н̣адассанависесо хоти, евам̣ висесато нета̄. анунета̄ти ‘‘име дхамма̄ севитабба̄, име на севитабба̄’’ти убхайасампа̄пана̄панайанаттхам̣ пан̃н̃а̄пета̄. тена̄ха ‘‘йатха̄сабха̄вато’’тиа̄ди.
пат̣исаранти еттха̄ти пат̣исаран̣ам̣, бхагава̄ пат̣исаран̣ам̣ етесанти бхагавам̣пат̣исаран̣а̄. а̄па̄тхам̣ упагаччханта̄ хи бхагава̄ пат̣исаран̣ам̣ самосаран̣ат̣т̣ха̄нам̣. тена̄ха ‘‘чатубхӯмакадхамма̄’’тиа̄ди. пат̣исарати сабха̄васампат̣иведхавасена паччекам̣ упагаччхатӣти ва̄ пат̣исаран̣ам̣, бхагава̄ пат̣исаран̣ам̣ етесанти бхагавам̣пат̣исаран̣а̄. пат̣исарати пат̣ивиджджхатӣти ва̄ пат̣исаран̣ам̣, тасма̄ пат̣ивиджджханавасена бхагава̄ пат̣исаран̣ам̣ етесанти бхагавам̣пат̣исаран̣а̄. тена̄ха ‘‘апича̄’’тиа̄ди. пат̣иведхавасена̄ти пат̣ивиджджхитаббата̄васена. асатипи мукхе аттхато евам̣ ваданто вийа хотӣти а̄ха ‘‘пхассо а̄гаччхати ахам̣ бхагава̄ кинна̄мо’’ти. пхассо н̃а̄н̣асса а̄па̄тхам̣ а̄гаччхантойева хи аттано ‘‘ахам̣ кинна̄мо’’ти на̄мам̣ пуччханто вийа, бхагава̄ часса на̄мам̣ каронто вийа хоти.
пат̣ибха̄тӯти еттха пат̣исадда̄пеккха̄йа ‘‘бхагаванта’’нти упайогавачанам̣, аттхо пана са̄мивачанавасенева ведитабботи дассенто а̄ха ‘‘бхагавато’’ти. пат̣ибха̄тӯти ча бха̄го хоту. бхагавато хи еса бха̄го, йадидам̣ дхаммасса десана̄, амха̄кам̣ пана бха̄го савананти адхиппа̄йо. еван̃хи саддалаккхан̣ена самети. кечи пана пат̣ибха̄тӯти падасса диссатӯти аттхам̣ ваданти, н̃а̄н̣ена диссату, десӣйатӯти ва̄ аттхо. упат̣т̣ха̄тӯти н̃а̄н̣асса паччупатит̣т̣хату. па̄л̣ийам̣ ко адхиппайа̄соти еттха ко адхикаппайоготи аттхо.
локаваджджавасена̄ти локийаджанехи пакатийа̄ гарахитаббаваджджавасена. випа̄каваджджавасена̄ти випа̄касса апа̄йасам̣ваттаникаваджджавасена. катхантиа̄дина̄ убхайаваджджавасенапи аппаса̄ваджджата̄йа висайам̣ дассети. сесаметтха сувин̃н̃еййамева.
ан̃н̃атиттхийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. акусаламӯласуттаван̣н̣ана̄
70. наваме луббхатӣти лобхо. дуссатӣти досо. муйхатӣти мохо. лобха̄дӣни панета̄ни асахаджа̄та̄нам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄дӣнам̣ кесан̃чи акусала̄нам̣ упаниссайапаччайат̣т̣хена, сахаджа̄та̄нам̣ адинна̄да̄на̄дӣнам̣ кесан̃чи сампайутта̄ хутва̄ уппа̄дакат̣т̣хена, сайан̃ча акусала̄нӣти са̄ваджджадуккхавипа̄кат̣т̣хена̄ти а̄ха ‘‘акусала̄нам̣ мӯла̄ни, акусала̄ни ча та̄ни мӯла̄нӣ’’ти. вуттампи четам̣ ‘‘ратто кхо, а̄вусо, ра̄гена абхибхӯто парийа̄динначитто па̄н̣ампи ханатӣ’’тиа̄ди. йадапӣти лин̇гавипалла̄сена вуттанти а̄ха ‘‘йопи, бхиккхаве, лобхо’’ти. тадапӣти еттха̄пи есева найоти а̄ха ‘‘сопи акусаламӯла’’нти. вина̄пи лин̇гавипалла̄сена аттхайоджанам̣ дассенто ‘‘акусаламӯлам̣ ва̄’’тиа̄дима̄ха. саббаттха̄ти ‘‘йадапи, бхиккхаве, досо, тадапи акусаламӯла’’нтиа̄дӣсу. абхисан̇кхаротӣти еттха а̄йӯхатӣти аттхам̣ ватва̄ тан̃ча а̄йӯханам̣ паччайасамава̄йасиддхито сампин̣д̣анам̣ ра̄сикаран̣ам̣ вийа хотӣти а̄ха ‘‘сампин̣д̣ети ра̄сим̣ каротӣ’’ти.
па̄л̣ийам̣ ‘‘вадхена̄’’тиа̄дӣсу вадхена̄ти ма̄ран̣ена ва̄ потханена ва̄. вадхасаддо хи хим̣санаттхо вихет̣ханаттхо ча хоти. бандханена̄ти аддубандхана̄дина̄. джа̄нийа̄ти дханаджа̄нийа̄, ‘‘сатам̣ ган̣хатха, сахассам̣ ган̣хатха̄’’ти евам̣ паваттитадан̣д̣ена̄ти аттхо. гараха̄йа̄ти пан̃часикхамун̣д̣акакаран̣ам̣, гомайасин̃чанам̣, гӣва̄йа куран̣д̣акабандхананти евама̄дӣни катва̄ гарахапа̄панена. таттха пан̃часикхамун̣д̣акакаран̣ам̣ на̄ма ка̄капаккхакаран̣ам̣. гомайасин̃чанам̣ сӣсена кан̣одака̄васечанам̣. куран̣д̣акабандханам̣ гаддулабандханам̣.
ка̄ласмим̣ на вадатӣти йуттака̄ле на вадати, ваттаббака̄ласса пуббе ва̄ паччха̄ ва̄ айуттака̄ле ватта̄ хоти. абхӯтава̄дӣти йам̣ наттхи, тасса ватта̄. тена̄ха ‘‘бхӯтам̣ на вадатӣ’’ти. аттхам̣ на вадатӣти ка̄ран̣ам̣ на вадати, ака̄ран̣анисситам̣ ниппхалам̣ ватта̄ хоти. дхаммам̣ на вадатӣти сабха̄вам̣ на вадати, асабха̄вам̣ ватта̄ айатха̄ва̄дӣти аттхо. винайам̣ на вадатӣти сам̣варавинайам̣ на вадати, на сам̣варавинайаппат̣исам̣йуттасса ватта̄ хоти, аттано сун̣антасса ча на сам̣варавинайа̄вахасса ватта̄ти аттхо.
атаччханти абхӯтаттхам̣. тена̄ха ‘‘итарам̣ тассева вевачана’’нти. атха ва̄ абхӯтанти асантам̣ авиджджама̄нам̣. атаччханти ататха̄ка̄рам̣.
пун̃н̃акаммато ети уппаджджатӣти айо, вад̣д̣хи. таппат̣иккхепена анайо, авад̣д̣хӣти а̄ха ‘‘анайам̣ а̄паджджатӣти авад̣д̣хим̣ а̄паджджатӣ’’ти. ма̄лува̄сипа̄т̣ика̄ на̄ма дӣгхасан̣т̣ха̄нам̣ ма̄лува̄паккам̣, ма̄лува̄пхалапот̣т̣халика̄ти аттхо. пхалита̄йа̄ти а̄тапена сусситва̄ бхинна̄йа. ват̣аруккха̄дӣнам̣ мӯлети ват̣аруккха̄дӣнам̣ самӣпе. сакабха̄вена сан̣т̣ха̄тум̣ на сакконтӣти касма̄ на сакконти? бхаванавина̄сабхайа̄. руккхамӯле патитама̄лува̄бӣджато хи лата̄ уппаджджитва̄ руккхам̣ абхирухати. са̄ маха̄патта̄ чева бахупатта̄ ча маха̄колирапаттасан̣т̣ха̄нехи тато ча махантатарехи са̄кха̄вит̣апантарехи паттехи саманна̄гата̄. атха нам̣ руккхам̣ мӯлато пат̣т̣ха̄йа винандхама̄на̄ саббавит̣апа̄ни сан̃чха̄детва̄ махантам̣ бха̄рам̣ джанетва̄ тит̣т̣хати, са̄ ва̄те ва̄йанте деве ва̄ вассанте огханахет̣т̣ха̄гата̄ оламбанахетубхӯтам̣ гханабха̄вам̣ джанетва̄ тасса руккхасса саббаса̄кхам̣ бхиджджати, бхӯмийам̣ нипа̄тети. тато тасмим̣ руккхе патит̣т̣хитавима̄нам̣ бхиджджати винассати. ити та̄ девата̄йо бхаванавина̄сабхайа̄ сакабха̄вена сан̣т̣ха̄тум̣ на сакконти. еттха ча йам̣ са̄кхат̣т̣хакавима̄нам̣ хоти, там̣ са̄кха̄су бхиджджама̄на̄су таттха таттхева бхиджджитва̄ саббаса̄кха̄су бхинна̄су саббам̣ бхиджджати, руккхат̣т̣хакавима̄нам̣ пана йа̄ва руккхасса мӯламаттампи тит̣т̣хати, та̄ва на нассатӣти ведитаббам̣. таттха таттха палуджджитва̄ти таттха таттха бхиджджитва̄. сесаметтха сувин̃н̃еййамева.
акусаламӯласуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. упосатхасуттаван̣н̣ана̄
71. дасаме тадахӯти еттха тасмим̣ аханӣти аттхоти а̄ха ‘‘тасмим̣ аху упосатхе’’ти. упавасанти еттха̄ти упосатхо, упосатхадивасо. упавасантӣти ча сӣлена ва̄ анасанена ва̄ кхӣраса̄йана̄дивидхина̄ ва̄ упета̄ хутва̄ васантӣти аттхо. упосатхадивасе хи са̄саника̄ сӣлена, ба̄хирака̄ саббасо а̄ха̄расса абхун̃джанена кхӣраса̄йанамадхуса̄йана̄дивидхина̄ ва̄ упета̄ хутва̄ вихаранти. со панеса упосатхадивасо ат̣т̣хамича̄туддасипаннарасибхедена тивидхо, тасма̄ сесадвайанива̄ран̣аттхам̣ ‘‘паннарасикаупосатхадивасе’’ти вуттам̣. вавассаггаттхети вачаса̄йаттхе. дивасаддо дива̄саддо вийа дивасапарийа̄йо, тасса висесанабха̄вена вуччама̄но дива̄саддо сависесена дӣпетӣти а̄ха ‘‘дивасасса дива̄, маджджханхике ка̄лети аттхо’’ти. пат̣иччха̄петва̄ти сампат̣иччханам̣ ка̄ретва̄. випа̄капхалена̄ти садисапхалена. на махаппхало хоти манодуччаритадуссӣлйена упаккилит̣т̣хабха̄вато. випа̄ка̄нисам̣сена̄ти удрайапхалена. випа̄кобха̄сена̄ти пат̣ипаккхавигамаджанитена сабха̄васан̇кха̄тена випа̄кобха̄сена. на маха̄обха̄со апарисуддхабха̄вато. випа̄кавиппха̄расса̄ти випа̄кавепулласса.
на̄хам̣ квачанӣтиа̄дивачанасса миччха̄бхинивесавасена паваттатта̄ ‘‘идам̣ тасса муса̄ва̄дасмим̣ вада̄мӣ’’ти па̄л̣ийам̣ вуттам̣, чатукот̣икасун̃н̃ата̄дассанавасена паваттам̣ пана арийадассанамева̄ти на таттха муса̄ва̄до. вуттан̃хетам̣ –
‘‘пуна чапарам̣, бхиккхаве, арийаса̄вако ити пат̣исан̃чиккхати ‘на̄хам̣ квачани, кассачи кин̃чанатасмим̣, на ча мама квачани, кисмин̃чи кин̃чанататтхӣ’’’тиа̄ди (ма. ни. 3.70).
еттха хи чатукот̣икасун̃н̃ата̄ катхита̄. катхам̣? арийо (висуддхи. 2.760; ма. ни. ат̣т̣ха. 3.70) хи на̄хам̣ квачанӣти квачи атта̄нам̣ на пассати, кассачи кин̃чанатасминти аттано атта̄нам̣ кассачи парасса кин̃чанабха̄ве упанетаббам̣ на пассати, бха̄тит̣т̣ха̄не бха̄тарам̣, саха̄йат̣т̣ха̄не саха̄йам̣, париккха̄рат̣т̣ха̄не париккха̄рам̣ ман̃н̃итва̄ упанетаббам̣ на пассатӣти аттхо. на ча мама квачанӣти еттха мама-саддам̣ та̄ва т̣хапетва̄ квачани парасса ча атта̄нам̣ квачи на пассатӣти айаматтхо. ида̄ни мама-саддам̣ а̄харитва̄ ‘‘мама кисмин̃чи кин̃чанататтхӣ’’ти со парасса атта̄нам̣ ‘‘мама кисмин̃чи кин̃чанабха̄вена аттхӣ’’ти на пассати, аттано бха̄тикат̣т̣ха̄не бха̄тарам̣, саха̄йат̣т̣ха̄не саха̄йам̣, париккха̄рат̣т̣ха̄не париккха̄ранти кисмин̃чи т̣ха̄не парасса атта̄нам̣ имина̄ кин̃чанабха̄вена упанетаббам̣ на пассатӣти аттхо. евамайам̣ йасма̄ нева каттхачи атта̄нам̣ пассати, на там̣ парасса кин̃чанабха̄ве упанетаббам̣ пассати. на каттхачи парасса атта̄нам̣ пассати, на парасса атта̄нам̣ аттано кин̃чанабха̄ве упанетаббам̣ пассати, тасма̄ айам̣ сун̃н̃ата̄ чатукот̣ика̄ти ведитабба̄.
йасма̄ пана миччха̄дит̣т̣хика̄нам̣ йа̄тха̄вадассанасса асамбхавато йатха̄вуттачатукот̣икасун̃н̃ата̄дассанам̣ на самбхавати, тасма̄ ‘‘наттхи ма̄та̄, наттхи пита̄’’тиа̄дивачанам̣ (дӣ. ни. 1.171) вийа миччха̄га̄хавасена ‘‘на̄хам̣ квачанӣ’’тиа̄ди вуттанти йутто четтха муса̄ва̄дасамбхаво. каттхачӣти т̣ха̄не, ка̄ле ва̄. атха ‘‘ниппхало’’ти касма̄ вуттам̣. ‘‘на махаппхало’’ти саддена хи махаппхала̄бха̄вова джотито, на пана саббатха̄ пхала̄бха̄воти а̄ха ‘‘бйан̃джанамева хи еттха са̄васеса’’нтиа̄ди. сесападесупӣти ‘‘на маха̄нисам̣со’’тиа̄дӣсупи.
ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехӣти –
‘‘атха кхо, бханте, сакко дева̄наминдо дева̄нам̣ та̄ватим̣са̄нам̣ бхагавато ат̣т̣ха йатха̄бхучче ван̣н̣е пайируда̄ха̄си – ‘там̣ ким̣ ман̃н̃анти, бхонто дева̄ та̄ватим̣са̄, йа̄ван̃ча со бхагава̄ бахуджанахита̄йа пат̣ипанно бахуджанасукха̄йа лока̄нукампа̄йа аттха̄йа хита̄йа сукха̄йа деваманусса̄нам̣, евам̣ бахуджанахита̄йа пат̣ипаннам̣ бахуджанасукха̄йа лока̄нукампа̄йа аттха̄йа хита̄йа сукха̄йа деваманусса̄нам̣ имина̄пан̇гена саманна̄гатам̣ саттха̄рам̣ нева атӣтам̣се саманупасса̄ми, на панетарахи ан̃н̃атра тена бхагавата̄’’ти –
а̄дина̄ маха̄говиндасутте (дӣ. ни. 2.296) виттха̄ритехи бахуджанахита̄йа пат̣ипанна̄дӣхи буддха̄нубха̄вадӣпакехи ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехи. атха ‘‘навахи ка̄ран̣ехӣ’’ти аватва̄ ‘‘ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехӣ’’ти касма̄ вуттанти а̄ха ‘‘еттха хи…пе… саббе локийалокуттара̄ буддхагун̣а̄ сан̇гахита̄’’ти. идам̣ вуттам̣ хоти – имасмим̣ сутте ‘‘итипи со бхагава̄’’ти имина̄ вачанена ависесато саббепи локийалокуттара̄ буддхагун̣а̄ дӣпита̄, тасма̄ тена дӣпитагун̣е сандха̄йа ‘‘ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехӣ’’ти вуттанти. арахантиа̄дӣхи па̄т̣ийеккагун̣а̄ва ниддит̣т̣ха̄ти арахантиа̄дӣхи екекехи падехи екеке гун̣а̄ва ниддит̣т̣ха̄ти аттхо.
сахатантиканти па̄л̣идхаммасахитам̣. пуриманайенева йоджана̄ ка̄табба̄ти ‘‘килит̣т̣хасмин̃хи ка̄йе паса̄дханам̣ паса̄дхетва̄ наккхаттам̣ кӣл̣ама̄на̄ на собхантӣ’’тиа̄дина̄ найена йоджана̄ ка̄табба̄ти аттхо.
сан̇гхасса ануссаран̣ам̣ на̄ма тасса гун̣а̄нуссаран̣амева̄ти а̄ха ‘‘ат̣т̣ханнам̣ арийапуггала̄нам̣ гун̣е ануссаратӣ’’ти. две тайо ва̄ре га̄ха̄питам̣ усуманти две тайо ва̄ре уддханам̣ а̄ропетва̄ седанавасена га̄ха̄питам̣ усумам̣. пуриманайенева йоджана̄ ка̄табба̄ти ‘‘килит̣т̣хасмин̃хи ваттхе паса̄дханам̣ паса̄дхетва̄ наккхаттам̣ кӣл̣ама̄на̄ на собхантӣ’’тиа̄дина̄ найена йоджана̄ ка̄табба̄.
пахӣнака̄лато пат̣т̣ха̄йа…пе… вирата̄ва̄ти етена паха̄нахетука̄ идха̄дхиппета̄ виратӣти дассети. каммаккхайакаран̃а̄н̣ена хи па̄н̣а̄типа̄тадуссӣлйасса пахӣнатта̄ араханто аччантамева тато пат̣ивирата̄ти вуччати самуччхедавасена паха̄навиратӣнам̣ адхиппетатта̄. кин̃ча̄пи паха̄навираман̣а̄нам̣ пуримапаччхимака̄лата̄ наттхи, маггадхамма̄нам̣ пана самма̄дит̣т̣хиа̄дӣнам̣ самма̄ва̄ча̄дӣнан̃ча паччайапаччайуппаннабха̄ве апеккхите сахаджа̄та̄нампи паччайапаччайуппаннабха̄вена гахан̣ам̣ пуримапаччхимабха̄венева хотӣти, гахан̣аппаваттиа̄ка̄равасена паччайабхӯтесу самма̄дит̣т̣хиа̄дӣсу паха̄йакадхаммесу паха̄накирийа̄йа пуримака̄лавоха̄ро, паччайуппанна̄су ча виратӣсу вираман̣акирийа̄йа апарака̄лавоха̄ро ча хотӣти паха̄нам̣ ва̄ самуччхедавасена, вирати пат̣иппассаддхивасена йоджетабба̄.
атха ва̄ па̄н̣о атипа̄тӣйати етена̄ти па̄н̣а̄типа̄то, па̄н̣агха̄тахетубхӯто дхаммасамӯхо. ко пана со? ахирика̄ноттаппадосамохавихим̣са̄дайо килеса̄. те хи араханто арийамаггена паха̄йа самуггха̄тетва̄ па̄н̣а̄типа̄тадуссӣлйато аччантамева пат̣ивирата̄ти вуччанти, килесесу пахӣнесу килесанимиттасса каммасса ануппаджджанато. адинна̄да̄нам̣ паха̄йа̄тиа̄дӣсупи есева найо. вирата̄ва̄ти авадха̄ран̣ена тасса̄ виратийа̄ ка̄ла̄дивасена апарийантатам̣ дассети. йатха̄ хи ан̃н̃е сама̄диннавиратика̄пи анават̣т̣хитачиттата̄йа ла̄бхаджӣвита̄дихету сама̄да̄нам̣ бхинданти, на евам̣ араханто, араханто пана саббасо пахӣнапа̄н̣а̄типа̄татта̄ аччантавирата̄ ева̄ти.
дан̣д̣анасан̇кха̄тасса паравихет̣ханасса ча париваджджанабха̄вадӣпанаттхам̣ дан̣д̣асаттха̄нам̣ никкхепавачананти а̄ха ‘‘парӯпагха̄таттха̄йа̄’’тиа̄ди. ладжджӣти еттха вутталаджджа̄йа оттаппампи вуттамева̄ти дат̣т̣хаббам̣. на хи па̄паджигуччханапа̄путта̄сарахитам̣, па̄пабхайам̣ ва̄ аладжджанам̣ аттхӣти. дхаммагарута̄йа ва̄ араханта̄нам̣ дхаммасса ча атта̄ дхӣнатта̄ атта̄дхипатибхӯта̄ ладжджа̄ва вутта̄, на пана лока̄дхипати оттаппам̣. ‘‘дайам̣ меттачиттатам̣ а̄панна̄’’ти касма̄ вуттам̣, нану дайа̄-саддо ‘‘адайа̄панно’’тиа̄дӣсу карун̣а̄йа паваттатӣти? саччаметам̣, айам̣ пана дайа̄-саддо анураккхан̣аттхам̣ антонӣтам̣ катва̄ паваттама̄но метта̄йа карун̣а̄йа ча паваттатӣти идха метта̄йа паваттама̄но вутто. миджджати синийхатӣти метта̄, метта̄ етасса аттхӣти меттам̣, меттам̣ читтам̣ етасса̄ти меттачитто, тасса бха̄во меттачиттата̄, метта̄иччева аттхо.
саббапа̄н̣абхӯтахита̄нукампӣти етена тасса̄ виратийа̄ паваттавасена апарийантатам̣ дассети. па̄н̣абхӯтети па̄н̣аджа̄те. анукампака̄ти карун̣а̄йанака̄, йасма̄ пана метта̄ карун̣а̄йа висесапаччайо хоти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘та̄йа ева дайа̄панната̄йа̄’’ти. евам̣ йехи дхаммехи па̄н̣а̄типа̄та̄ вирати сампаджджати, техи ладжджа̄метта̄карун̣а̄дхаммехи саман̇гибха̄во дассито.
парапариггахитасса а̄да̄нанти парасантакасса а̄да̄нам̣. тхено вуччати чоро, тасса бха̄во тхеййам̣, ка̄ман̃четтха ‘‘ладжджӣ дайа̄панно’’ти на вуттам̣, адхика̄равасена пана аттхато вуттамева̄ти дат̣т̣хаббам̣. йатха̄ хи ладжджа̄дайо па̄н̣а̄типа̄таппаха̄насса висесапаччайа̄, евам̣ адинна̄да̄наппаха̄нассапӣти, тасма̄ са̄пи па̄л̣и а̄нетва̄ ваттабба̄. еса найо ито паресупи. атха ва̄ сучибхӯтена̄ти етена хироттаппа̄дӣхи саманна̄гамо, ахирика̄дӣнан̃ча паха̄нам̣ вуттамева̄ти ‘‘ладжджӣ’’тиа̄ди на вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
асет̣т̣хачарийанти асет̣т̣ха̄нам̣ хӣна̄нам̣, асет̣т̣хам̣ ва̄ ла̄макам̣ чарийам̣, нихӣнавуттим̣ метхунанти аттхо. брахмам̣ сет̣т̣хам̣ а̄ча̄ранти метхунавиратима̄ха. а̄ра̄ча̄рӣ метхуна̄ти етена – ‘‘идхекаччо на хева кхо ма̄туга̄мена саддхим̣ двайам̣двайасама̄паттим̣ сама̄паджджати, апича кхо ма̄туга̄масса уччха̄данапаримаддананха̄панасамба̄ханам̣ са̄дийати, со там̣ асса̄дети, там̣ ника̄мети, тена ча виттим̣ а̄паджджатӣ’’тиа̄дина̄ (а. ни. 7.50) вутта̄ саттавидхаметхунасам̣йога̄пи пат̣ивирати дассита̄ти дат̣т̣хаббам̣.
‘‘саччато тхетато’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.19) вийа тхета-саддо тхирапарийа̄йо, тхирабха̄во ча саччава̄дита̄йа т̣хитакатхатта̄ катха̄васена ведитабботи а̄ха ‘‘т̣хитакатха̄ти аттхо’’ти. на т̣хитакатхоти йатха̄ халиддира̄га̄дайо анават̣т̣хитасабха̄вата̄йа на т̣хита̄, евам̣ на т̣хита̄ катха̄ йасса со на т̣хитакатхоти халиддира̄га̄дайо йатха̄ катха̄йа упама̄ хонти, евам̣ йоджетаббам̣. еса найо ‘‘па̄са̄н̣алекха̄ вийа̄’’тиа̄дӣсупи. саддха̄ айати паваттати еттха̄ти саддха̄йа̄, саддха̄йа̄ ева саддха̄йика̄ йатха̄ венайика̄. саддха̄йа ва̄ айитабба̄ саддха̄йика̄, саддхеййа̄ти аттхо. ваттаббатам̣ а̄паджджати висам̣ва̄данатоти адхиппа̄йо.
екам̣ бхаттам̣ екабхаттам̣, там̣ етесаматтхӣти екабхаттика̄, екасмим̣ дивасе екава̄рамева бхун̃джанака̄. тайидам̣ раттибходжаненапи сийа̄ти а̄ха ‘‘раттӯпарата̄’’ти. евампи са̄йанхабходжаненапи сийум̣ екабхаттика̄ти тада̄сан̇ка̄ниваттанаттхам̣ ‘‘вирата̄ вика̄лабходжана̄’’ти вуттам̣. арун̣уггаманато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва маджджханхика̄ айам̣ буддха̄нам̣ арийа̄нам̣ а̄чин̣н̣асама̄чин̣н̣о бходжанасса ка̄ло на̄ма, тадан̃н̃о вика̄ло. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана дутийападена раттибходжанасса пат̣иккхиттатта̄ апаран̣хо ‘‘вика̄ло’’ти вутто.
сан̇кхепато ‘‘саббапа̄пасса акаран̣а’’нтиа̄динайаппаваттам̣ (дӣ. ни. 2.90; дха. па. 183) бхагавато са̄санам̣ саччхандара̄гаппаваттито начча̄дӣнам̣ дассанам̣ на анулометӣти а̄ха ‘‘са̄санасса анануломатта̄’’ти. аттана̄ пайоджийама̄нам̣ парехи пайоджа̄пӣйама̄нан̃ча наччам̣ наччабха̄васа̄ман̃н̃ато па̄л̣ийам̣ екенева наччасаддена гахитам̣, татха̄ гӣтава̄дитасадда̄ ча̄ти а̄ха ‘‘наччананачча̄пана̄дивасена̄’’ти. а̄ди-саддена га̄йанага̄йа̄панава̄данава̄да̄пана̄ни сан̇ган̣ха̄ти. дассанена четтха саванампи сан̇гахитам̣ вирӯпекасесанайена. а̄лочанасабха̄вата̄йа ва̄ пан̃чаннам̣ вин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ саванакирийа̄йапи дассанасан̇кхепасаббха̄вато дассана̄иччева вуттам̣. ависӯкабхӯтасса гӣтасса саванам̣ када̄чи ват̣т̣атӣти а̄ха ‘‘висӯкабхӯтам̣ дассана’’нти. татха̄ хи вуттам̣ параматтхаджотика̄йа кхуддакапа̄т̣хат̣т̣хакатха̄йа ‘‘дхаммӯпасам̣хитам̣ гӣтам̣ ват̣т̣ати, гӣтӯпасам̣хито дхаммо на ват̣т̣атӣ’’ти.
йам̣ кин̃чӣти гантхитам̣ ва̄ агантхитам̣ ва̄ йам̣ кин̃чи пуппхам̣. гандхаджа̄танти гандхаджа̄тийам̣. тасса̄пи ‘‘йам̣ кин̃чӣ’’ти вачанато дхӯпитассапи адхӯпитассапи йасса кассачи вилепана̄ди на ват̣т̣атӣти дассети. учча̄ти уччасаддена сама̄наттхам̣ екам̣ саддантарам̣. сети еттха̄ти сайанам̣. учча̄сайанам̣ маха̄сайанан̃ча саман̣аса̄руппарахитам̣ адхиппетанти а̄ха ‘‘пама̄н̣а̄тиккантам̣ акаппийаттхаран̣а’’нти, а̄санда̄диа̄санан̃четтха сайанена сан̇гахитанти дат̣т̣хаббам̣. йасма̄ пана а̄дха̄ре пат̣иккхитте тада̄дха̄ракирийа̄ пат̣иккхитта̄ва хоти, тасма̄ ‘‘учча̄сайанамаха̄сайана̄’’иччева вуттам̣. аттхато пана тадупабхогабхӯтанисаджджа̄нипаджджанехи вирати дассита̄ти дат̣т̣хабба̄. атха ва̄ ‘‘учча̄сайана̄санамаха̄сайана̄сана̄’’ти, етасмим̣ аттхе екасесанайена айам̣ ниддесо като йатха̄ ‘‘на̄марӯпапаччайа̄ сал̣а̄йатана’’нти. (ма. ни. 3.126; сам̣. ни. 2.1) а̄санакирийа̄пуббакатта̄ ва̄ сайанакирийа̄йа сайанаггахан̣енева а̄санампи сан̇гахитанти ведитаббам̣.
‘‘кӣва̄’’ти айам̣ нипа̄то. ‘‘киттака’’нти имасса аттхам̣ бодхетӣти а̄ха ‘‘кӣвамахаппхалоти киттакам̣ махаппхало’’ти. сесападесӯти ‘‘кӣвамаха̄нисам̣со’’тиа̄дӣсу. ратта-саддо ратанапарийа̄йоти а̄ха ‘‘пахӯтараттаратана̄нанти пахӯтена раттасан̇кха̄тена ратанена саманна̄гата̄на’’нти. па̄л̣ийам̣ пана ‘‘пахӯтасаттаратана̄на’’нтипи па̄т̣хо диссати. бхериталасадисам̣ катва̄ти бхериталам̣ вийа самам̣ катва̄. тато екам̣ бха̄гам̣ на аггхатӣти йатха̄вуттам̣ чаккаваттираджджам̣ тато сол̣асабха̄гато екам̣ бха̄гам̣ на аггхати. тато бахутарам̣ хотӣти чаккаваттираджджасирито бахутарам̣ хоти.
ча̄тумаха̄ра̄джӣка̄нантиа̄дӣсу ча̄тумаха̄ра̄джика̄ на̄ма синерупаббатасса вемаджджхе хонти, тесу бахӯ паббатат̣т̣ха̄пи а̄ка̄сат̣т̣ха̄пи, тесам̣ парампара̄ чаккава̄л̣апаббатам̣ патта̄, кхид̣д̣а̄падосика̄, манопадосика̄, сӣтавала̄хака̄, ун̣хавала̄хака̄, чандима̄, девапутто, сӯрийо, девапуттоти ете саббе ча̄тумаха̄ра̄джикадевалокат̣т̣хака̄ ева. теттим̣са джана̄ таттха уппанна̄ти та̄ватим̣са̄. апича та̄ватим̣са̄ти тесам̣ дева̄нам̣ на̄мамева̄ти вуттам̣. тепи аттхи паббатат̣т̣хака̄, аттхи а̄ка̄сат̣т̣хака̄, тесам̣ парампара̄ чаккава̄л̣апаббатам̣ патта̄, татха̄ йа̄ма̄дӣнам̣. екадевалокепи хи дева̄нам̣ парампара̄ чаккава̄л̣апаббатам̣ аппатта̄ на̄ма наттхи. таттха диббасукхам̣ йа̄та̄ пайа̄та̄ сампатта̄ти йа̄ма̄. тут̣т̣ха̄ пахат̣т̣ха̄ти тусита̄. пакатипат̣ийатта̄рамман̣ато атирекена рамитука̄мака̄ле йатха̄ручите бхоге нимминитва̄ нимминитва̄ рамантӣти нимма̄нарати. читта̄ча̄рам̣ н̃атва̄ парехи ниммитесу бхогесу васам̣ ваттентӣти параниммитавасаваттӣ.
таттха ча̄тумаха̄ра̄джика̄нам̣ дева̄нам̣ мануссаган̣ана̄йа навутивассасатасахасса̄ни а̄йуппама̄н̣ам̣. та̄ватим̣са̄нам̣ дева̄нам̣ тиссо ча вассакот̣ийо сат̣т̣хи ча вассасатасахасса̄ни. йа̄ма̄нам̣ дева̄нам̣ чуддаса ча вассакот̣ийо чатта̄ри ча вассасатасахасса̄ни. тусита̄нам̣ дева̄нам̣ саттапан̃н̃а̄са ча вассакот̣ийо сат̣т̣хи ча вассасатасахасса̄ни. нимма̄наратӣнам̣ дева̄нам̣ две ча вассакот̣исата̄ни тиссо ча вассакот̣ийо чатта̄ри ча вассасатасахасса̄ни. параниммитавасаваттӣнам̣ дева̄нам̣ нава ча вассакот̣исата̄ни екавӣса кот̣ийо ча сат̣т̣хи ча вассасатасахасса̄ни.
мут̣т̣хихаттхапа̄дакети па̄даталато йа̄ва ат̣анийа̄ хет̣т̣химанто, та̄ва мут̣т̣хиратанаппама̄н̣апа̄даке. тан̃ча кхо маджджхимасса пурисасса хаттхена, йассида̄ни вад̣д̣хакӣхаттхоти саман̃н̃а̄. сӣласама̄да̄нато пат̣т̣ха̄йа ан̃н̃ам̣ кин̃чи акатва̄ дхаммассаванена ва̄ каммат̣т̣ха̄наманасика̄рена ва̄ вӣтина̄метаббанти а̄ха ‘‘там̣ пана упавасантена…пе… вича̄ретабба’’нти.
ва̄чам̣ бхиндитва̄ упосатхан̇га̄ни сама̄да̄табба̄нӣти ‘‘иман̃ча раттим̣ иман̃ча диваса’’нти ка̄лапариччхедам̣ катва̄ ‘‘упосатхан̇гавасена ат̣т̣ха сиккха̄пада̄ни сама̄дийа̄мӣ’’ти екато катва̄ пуна паччекам̣ ‘‘па̄н̣а̄типа̄та̄ вераман̣исиккха̄падам̣ сама̄дийа̄ми…пе… учча̄сайанамаха̄сайана̄ вераман̣исиккха̄падам̣ сама̄дийа̄мӣ’’ти евам̣ вачӣбхедам̣ катва̄ йатха̄па̄л̣и сама̄да̄табба̄ни. па̄л̣им̣ аджа̄нантена пана аттано бха̄са̄йа паччекам̣ ва̄ ‘‘буддхапан̃н̃аттам̣ упосатхам̣ адхит̣т̣ха̄мӣ’’ти екато адхит̣т̣ха̄навасена ва̄ сама̄да̄табба̄ни, ан̃н̃ам̣ алабхантена адхит̣т̣ха̄табба̄ни. упа̄сакасӣлан̃хи аттана̄ сама̄дийантенапи сама̄диннам̣ парасантике сама̄дийантенапи, екаджджхам̣ сама̄диннампи сама̄диннамева хоти паччекам̣ сама̄диннампи. там̣ пана екаджджхам̣ сама̄дийато ека̄йева вирати ека̄ четана̄ хоти. са̄ пана саббавиратичетана̄нам̣ киччака̄рӣти тенапи саббасиккха̄пада̄ни сама̄динна̄нева. паччекам̣ сама̄дийато пана на̄на̄виратичетана̄йо йатха̄сакам̣ киччавасена уппаджджанти, саббасама̄да̄не пана вачӣбхедо ка̄таббойева. парӯпародхапат̣исам̣йутта̄ паравихим̣са̄сам̣йутта̄.
нану ча ‘‘ман̣и’’нти вутте вел̣урийампи сан̇гахитамева, киматтхам̣ пана вел̣урийанти а̄ха ‘‘вел̣урийанти…пе… дассетӣ’’ти. ‘‘ман̣и’’нти ватва̄ва ‘‘вел̣урийа’’нти имина̄ джа̄тиман̣ибха̄вам̣ дассетӣти йоджетаббам̣. екавассикавел̣уван̣н̣анти джа̄тито екавасса̄тиккантавел̣уван̣н̣ам̣. ладдхаканти сундарам̣. чандаппабха̄ та̄раган̣а̄ва саббети йатха̄ чандаппабха̄йа калам̣ саббе та̄ра̄ган̣а̄ на̄нубхавантӣти айаметтха аттхоти а̄ха ‘‘чандаппабха̄ти са̄миаттхе паччатта’’нти.
упосатхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
маха̄ваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.