5. чӯл̣авагго
1. саммукхӣбха̄васуттаван̣н̣ана̄
41. пан̃чамасса пат̣хаме саммукхо бхавати йена со саммукхӣбха̄во, пурато виджджама̄ната̄, тасма̄ саммукхӣбха̄ва̄. пун̃н̃акамманти да̄насан̇кха̄там̣ пун̃н̃акаммам̣. две дхамма̄ сулабха̄ ба̄хиратта̄ йатха̄сакам̣ паччайасамава̄йена лаббханато. саддха̄ пана дуллабха̄ пачураджанасса анават̣т̣хитакиччатта̄. тенева̄ха ‘‘путхуджджанасса̄’’тиа̄ди.
саммукхӣбха̄васуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. тит̣ха̄насуттаван̣н̣ана̄
42. дутийе маччхарийамева малам̣ маччхарийамалам̣, читтасса малӣнасабха̄ва̄па̄данато вигатам̣ маччхарийамалам̣ еттха̄ти вигатамаччхарийамалам̣. гедха̄бха̄вена кочи кин̃чи дентопи таттха а̄саттим̣ на виссаджджети, айам̣ пана на та̄дисоти а̄ха ‘‘виссат̣т̣хача̄го’’ти. малӣнахаттхова читтависуддхийа̄ абха̄вато. дхотахаттхова дхотахаттхена ка̄таббакиччаса̄дханато. тена вуттам̣ – ‘‘читте суддхе висуджджханти, ити вуттам̣ махесина̄’’ти. йа̄читум̣ йутто йа̄чака̄нам̣ маноратхапӯран̣ато. йа̄чайого пайога̄сахехи йа̄чакехи сут̣т̣ху йуттабха̄вато. там̣саман̇гӣ ева таттха рато на̄ма, на читтаматтенева̄ти а̄ха ‘‘да̄нам̣…пе… рато на̄ма хотӣ’’ти.
‘‘учча̄, бханте’’ти ватва̄ айам̣ мам̣ уччато вадатӣти чинтеййа̄ти пуна ‘‘на̄тиучча̄ тумхе’’ти а̄ха, сарӣрена̄ти адхиппа̄йо. мечакаван̣н̣асса̄ти нӣлобха̄сасса. пуччхӣти бхиккхӯ пуччхи. бхӯмийам̣ лекхам̣ ликханто аччхӣти пат̣хамам̣ ман̃че нипаджджитва̄ ут̣т̣ха̄йа бхӯмийам̣ лекхам̣ ликханто аччхи ‘‘акхӣн̣а̄савоти ман̃н̃ана̄ хотӯ’’ти. татха̄ хи ра̄джа̄ кхӣн̣а̄савасса на̄ма…пе… ниватти. дхаджапаггахита̄ва̄ти паггахитадхаджа̄ва. сила̄четийат̣т̣ха̄нанти тхӯпа̄ра̄масса ча маха̄четийасса ча антаре сила̄йа катачетийат̣т̣ха̄нам̣. четийам̣…пе… ат̣т̣ха̄си са̄вакасса там̣ кӯт̣а̄га̄ранти катва̄.
паччха̄бха̄гена̄ти дхаммакатхикасса тхерасса пит̣т̣хипассена. гонасоти ман̣д̣аласаппо. дхаммассаванантара̄йа бахӯнам̣ саггамаггаппат̣ила̄бхантара̄йо бхавеййа̄ти адхиппа̄йена ‘‘дхаммассаванантара̄йам̣ на карисса̄мӣ’’ти чинтеси. висам̣ виккхамбхетва̄ти випассана̄теджена висавегам̣ виккхамбхетва̄. га̄тха̄сахассанти га̄тха̄сахассавантам̣. пат̣т̣ха̄нага̄тха̄йа̄ти пат̣т̣ха̄панага̄тха̄йа, а̄дига̄тха̄йа̄ти аттхо. пат̣т̣ха̄на…пе… аваса̄нага̄тхам̣ ева ваваттхапеси, на двиннам̣ антаре вуттам̣ килантака̄йатта̄. сарабха̄н̣ам̣ са̄йанхадхаммакатха̄. пагган̣ха̄тӣти паччаккхам̣ каронтӣ ган̣ха̄ти, саккаччам̣ сун̣а̄тӣти аттхо. дхаммакатханадивасе дхаммакатхика̄нам̣ акиламанаттхам̣ саддха̄ упа̄сака̄ синиддхабходжанам̣ мадхупа̄накан̃ча денти сарасса мадхурабха̄ва̄йа саппимадхукатела̄дин̃ча бхесаджджам̣. тена̄ха ‘‘арийавам̣сам̣ катхесса̄мӣ’’тиа̄ди. чатӯхи да̄т̣ха̄хи д̣ам̣ситва̄ти дал̣хадат̣т̣хабха̄вадассанам̣. чарисса̄мӣти самма̄несса̄ми, саккаччам̣ сун̣исса̄мӣти аттхо. нимматхетва̄ти ниммаддитва̄, апанетва̄ти аттхо.
тит̣ха̄насуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. аттхавасасуттаван̣н̣ана̄
43. татийе аттхо на̄ма пхалам̣, там̣ етасса васоти аттхавасо. хету, аттхо етасса аттхӣти аттхо, со ева̄ти а̄ха ‘‘тайо аттхе тӣн̣и ка̄ран̣а̄нӣ’’ти. дхаммадесана̄ на̄ма уккат̣т̣ханиддесена чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ пака̄сана̄ти а̄ха ‘‘чатусаччадхаммам̣ пака̄сетӣ’’ти. ат̣т̣хакатхам̣ н̃а̄н̣ена пат̣исам̣ведӣти па̄л̣ипада̄нам̣ аттхам̣ виваран̣ан̃а̄н̣ена пат̣и пат̣и сам̣веданасӣло ‘‘айам̣ имасса бха̄ситасса аттхо’’ти. етена аттхапат̣исамбхида̄бйа̄па̄рама̄ха. па̄л̣идхаммам̣ пат̣исам̣ведӣти па̄л̣игатим̣ па̄л̣им̣ падавиваран̣ам̣ пат̣и пат̣и сам̣веданасӣло. етена дхаммапат̣исамбхида̄бйа̄па̄рама̄ха.
аттхавасасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. катха̄паваттисуттаван̣н̣ана̄
44. чатуттхе паваттинӣти йа̄ва адхиппетаттханигамана̄ авиччхедена паваттинӣ. пат̣игха̄та̄бха̄вена аппат̣ихата̄. ниййа̄ника̄ саппа̄т̣ихӣрака̄.
катха̄паваттисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. пан̣д̣итасуттаван̣н̣ана̄
45. пан̃чаме пан̣д̣итапан̃н̃атта̄нӣти пан̣д̣итехи пат̣хамам̣ пан̃н̃атта̄ни. катхита̄нӣти сеййасо катхита̄ни. маха̄пурисехӣти буддхабодхисаттехи. карун̣а̄ти карун̣а̄четовимутти вутта̄. пуббабха̄готи тасса упача̄ро. дамоти индрийасам̣варо ‘‘маначчхат̣т̣ха̄нам̣ индрийа̄нам̣ дамана’’нти катва̄. аттадамананти читтадаманам̣. пун̣н̣ова̄де (ма. ни. 3.396) ‘‘саккхиссаси кхо, твам̣ пун̣н̣а, имина̄ дамӯпасамена̄’’ти а̄гататта̄ дамоти вутта̄ кхантипи. а̄л̣аваке а̄л̣авакасутте (сам̣. ни. 1.246; су. ни. 190) ‘‘сачча̄ дама̄ ча̄га̄’’ти евам̣ вутта̄ пан̃н̃а̄пи имасмим̣ сутте ‘‘дамо’’ти ваттум̣ ват̣т̣ати. раккханам̣ гопанам̣ пат̣иджаггананти ма̄та̄питӯнам̣ манусса̄мануссакатӯпаддавато раккханам̣, бйа̄дхиа̄дианаттхато гопанам̣, гха̄саччха̄дана̄дӣхи веййа̄ваччакаран̣ена пат̣иджагганам̣. санто на̄ма саббакилесадаратхапарил̣а̄хӯпасамена упасантака̄йавачӣсама̄ча̄рата̄йа ча. уттамат̣т̣хена санта̄нанти маттеййата̄дӣхи сет̣т̣хат̣т̣хена санта̄нам̣.
идха имесам̣йева тин̣н̣ам̣ т̣ха̄на̄нам̣ каран̣ена̄ти имасмим̣ сутте а̄гата̄нам̣ тин̣н̣ам̣ т̣ха̄на̄нам̣ каран̣ена ниббаттанена. ета̄ни…пе… ка̄ран̣а̄нӣти ма̄тупат̣т̣ха̄нам̣ питупат̣т̣ха̄нанти ета̄ни две уттамапуриса̄нам̣ ка̄ран̣а̄ни. уттамакиччакаран̣ена хи ма̄та̄питуупат̣т̣ха̄ка̄ ‘‘уттамапуриса̄’’ти вутта̄. тена̄ха ‘‘ма̄та̄питу…пе… вутто’’ти. анупаддавабха̄вена кхемам̣.
пан̣д̣итасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. сӣлавантасуттаван̣н̣ана̄
46. чхат̣т̣хе локийалокуттарамиссаканти еттха ‘‘манусса̄ пун̃н̃ам̣ пасавантӣ’’ти ависесена вуттатта̄ бха̄вана̄майассапи пун̃н̃асса сан̇ган̣ханато локуттарассапи самбхаво дат̣т̣хаббо.
сӣлавантасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. сан̇кхаталаккхан̣асуттаван̣н̣ана̄
47. саттаме самечча самбхӯйа паччайехи катам̣ сан̇кхатам̣. нимитта̄нӣти сан̃джа̄нанасса нимитта̄ни. хетупаччайасамава̄йе уппаджджанам̣ уппа̄до, аттала̄бхо. вайоти бхан̇го. т̣хитасса̄ти уппа̄даккхан̣ато уддхам̣ т̣хитиккхан̣апаттасса. са̄ панасса аваттха̄ уппа̄да̄ваттха̄йа бхинна̄ти катва̄ ан̃н̃атхаттам̣ джара̄ти ча вутта̄. йасма̄ дхаммо уппаджджама̄но ева бхиджджати, татха̄ сати уппа̄дабхан̇га̄ сама̄наккхан̣а̄ сийум̣, на ча там̣ йуджджати, тасма̄ уппа̄да̄ваттха̄йа бхинна̄ бхан̇га̄бхимукха̄ваттха̄ джара̄ти ведитабба̄. йе пана ‘‘сан̇кха̄ра̄нам̣ т̣хити наттхӣ’’ти ваданти, тесам̣ там̣ миччха̄. йатха̄ хи тассева дхаммасса уппа̄да̄ваттха̄йа бхинна̄ бхан̇га̄ваттха̄ иччхита̄, ан̃н̃атха̄ ‘‘ан̃н̃ам̣ уппаджджати, ан̃н̃ам̣ нируджджхатӣ’’ти а̄паджджати, евам̣ уппаджджама̄насса бхан̇га̄бхимукха̄ дхамма̄ иччхитабба̄. са̄ ча т̣хитиккхан̣о. на хи уппаджджама̄но бхиджджатӣти сакка̄ вин̃н̃а̄тунти.
сан̇кхатанти тебхӯмака̄ дхамма̄ паччайасамуппаннатта̄. йади евам̣ маггапхаладхамма̄ катханти а̄ха ‘‘маггапхала̄ни пана̄’’тиа̄ди. лаккхан̣акатха̄ хи йа̄вадева саммасанаттха̄. уппа̄даккхан̣е уппа̄до, на т̣ха̄набхан̇гаккхан̣есу. касма̄? уппа̄дауппа̄даккхан̣а̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ париччхиннатта̄. йатха̄ хи уппа̄дасан̇кха̄тена вика̄рена уппа̄даккхан̣о париччхинно, евам̣ уппа̄даккхан̣енапи уппа̄до париччхинно. сесадвайепи есева найо. дхаммаппаваттиматтата̄йапи ка̄ласса локасаман̃н̃а̄васенева вуттам̣. лаккхан̣ам̣ на сан̇кхатам̣, сан̇кхатам̣ на лаккхан̣анти несам̣ бхедадассанам̣. аваттха̄вато хи аваттха̄ бхинна̄ва̄ти. париччхиннанти еттха уппа̄давайехи та̄ва сан̇кхатам̣ париччхиннам̣ хоту, джара̄йа пана там̣ катхам̣ париччхиннанти вуччати? на вуччати париччхедо пуббанта̄парантаматтена, атха кхо сабха̄вабхедена̄ти на̄йам̣ досо. сан̇кхатам̣ дхаммаджа̄там̣ париччхиннам̣ таббантам̣ дхаммаджа̄там̣ сан̇кхатанти пан̃н̃а̄йати евам̣ тесам̣ абха̄вена нибба̄наметанти лаккхитаббато сан̃джа̄нитаббато. ида̄ни ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄дина̄ йатха̄вуттаматтам̣ упама̄хи вибха̄вети.
сан̇кхаталаккхан̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. асан̇кхаталаккхан̣асуттаван̣н̣ана̄
48. ат̣т̣хаме асан̇кхатасса̄ти вуттанайена на сан̇кхатасса. тена̄ха ‘‘паччайехӣ’’тиа̄ди. йатха̄ уппа̄да̄дӣнам̣ бха̄вена сан̇кхатадхаммаджа̄там̣ сан̇кхатанти пан̃н̃а̄йати, евам̣ тесам̣ абха̄вена нибба̄нам̣ асан̇кхатанти пан̃н̃а̄йати.
асан̇кхаталаккхан̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. паббатара̄джасуттаван̣н̣ана̄
49. наваме идха са̄ла-саддо руккхаса̄ман̃н̃апарийа̄йо, на руккхависесапарийа̄йоти а̄ха ‘‘маха̄са̄ла̄ти маха̄руккха̄’’ти. куладжет̣т̣хаканти тасмим̣ куле джет̣т̣хабхӯтам̣ са̄мибхӯтам̣. сила̄майо на пам̣сумайо миссако ча. га̄мам̣ га̄мӯпача̄ран̃ча т̣хапетва̄ саббам̣ аран̃н̃анти а̄ха ‘‘аран̃н̃асминти ага̄макат̣т̣ха̄не’’ти. маханто паббато селоти йоджана̄.
паббатара̄джасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. а̄таппакаран̣ӣйасуттаван̣н̣ана̄
50. дасаме сарӣрасамбхава̄нанти сарӣре самбхӯта̄нам̣. дуккха̄нанти анит̣т̣ха̄нам̣. бахала̄нанти нирантараппаваттийа̄ авирал̣а̄нам̣. та̄панавасена̄ти дуккха̄панавасена. тибба̄нанти курӯра̄нам̣. та̄сам̣ йатха̄вутта̄нам̣ адхива̄сана̄йа паха̄таббадуккхаведана̄нам̣ паджаханам̣ на̄ма кхаманамева̄ти а̄ха ‘‘кхаманаттха̄йа̄’’ти. а̄н̣а̄петва̄ти ‘‘а̄таппам̣ каран̣ӣйа’’нти буддха̄н̣ам̣ видха̄йа. локийалокуттарамиссака̄ катхита̄ сасамбха̄ра̄нам̣ маггадхамма̄нам̣ катхитатта̄.
а̄таппакаран̣ӣйасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
11. маха̄чорасуттаван̣н̣ана̄
51. ека̄дасаме маха̄балавачоро маха̄чороти а̄ха ‘‘маханто балавачоро’’ти. балавачороти ча маха̄тха̄мата̄йа маха̄парива̄рата̄йа маха̄чорийакаммасаматтхата̄йа ча ведитаббо. махатам̣ га̄манигама̄нам̣ вилуппанам̣ маха̄вилопо. там̣ там̣ ка̄ран̣ам̣ паккхипитва̄ти там̣ там̣ акаран̣амева ка̄ран̣ам̣ катва̄ таппат̣ибаддха̄йа катха̄йа паккхипитва̄. аттхам̣ катхайиссантӣти тасса тасса аттхан̃ча катхайиссанти. харанта̄ти апанента̄ парихаранта̄. дасаваттхука̄йа̄ти ‘‘сассато локо’’ти (ма. ни. 1.269) а̄дидасаваттхусанниссита̄йа. антам̣ гахетва̄ т̣хитадит̣т̣хийа̄ти тамева сассата̄диантам̣ гахетва̄ ависсаджджетва̄ т̣хитадит̣т̣хийа̄.
маха̄чорасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
чӯл̣аваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
пат̣хамапан̣н̣а̄сакам̣ нит̣т̣хитам̣.