3. пуггалавагго
1. самиддхасуттаван̣н̣ана̄
21. татийасса пат̣хаме руччатӣти ка̄йасаккхиа̄дӣсу пуггалесу ативийа сундаратарапан̣ӣтатарабха̄вена те читтасса абхиручиуппа̄дако катамоти пуччхати. саддхиндрийам̣ дхурам̣ ахоси саддха̄дхурам̣ маггавут̣т̣ха̄нанти катва̄, сесиндрийа̄ни пана катханти а̄ха ‘‘сеса̄нӣ’’тиа̄ди. пат̣ивиддхамаггова̄ти тӣхипи тхерехи аттано аттано пат̣ивиддхаарахаттамагго ева катхито, тасма̄ на сукарам̣ екам̣сена бйа̄ка̄тум̣ ‘‘айам̣…пе… пан̣ӣтатаро ча̄’’ти. бхуммантаренева катхеси ‘‘тӣсупи пуггалесу аггамаггат̣т̣хова пан̣ӣтатаро’’ти.
самиддхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. гила̄насуттаван̣н̣ана̄
22. дутийе хита̄нӣти бхабйа̄ни. вуддхикара̄нӣти а̄рогйа̄дивуддхикара̄ни. ануччхавиканти упат̣т̣ха̄накирийа̄йа анурӯпам̣. ва̄та̄пама̄рарогена̄ти ва̄тарогена ча апама̄рарогена ча, ва̄танида̄нена ва̄ апама̄рарогена. нит̣т̣хаппаттагила̄ноти ‘‘имина̄ рогена на чирассева мариссатӣ’’ти нит̣т̣хам̣ патто гила̄но. кхипитакам̣ на̄ма ваматхурого. каччхӯти тхуллакаччхуа̄ба̄дхо. тин̣апуппхакаджаро висамава̄тасампхассаджарого. йесанти йесам̣ рога̄нам̣. пат̣иджагганена̄ти пат̣ика̄раматтена. пха̄суканти бйа̄дхивӯпасаманена сарӣрасса пха̄субха̄во. бйа̄дхинида̄насамут̣т̣ха̄наджа̄нанена пан̣д̣ито, пат̣ика̄ракирийа̄йа йуттака̄рита̄йа даккхо, ут̣т̣ха̄навӣрийасампаттийа̄ аналасо.
падапарамо пуггало катхито самматтанийа̄моккаманасса айоггабха̄вато. алабхантова татха̄гатаппаведитам̣ дхаммавинайам̣ савана̄йа оккамати нийа̄мам̣ кусалесу дхаммесу самматтам̣ паччекабодхим̣. йанти, йато. ова̄дам̣ лабхитва̄ти а̄бхисама̄ча̄рикаваттам̣ ова̄даматтам̣. еттакопи хи тасса хита̄вахоти. таннисситова̄ти випан̃читан̃н̃унисситова хоти. пунаппунам̣ десетаббова самматтанийа̄моккаманасса йоггабха̄вато.
гила̄насуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. сан̇кха̄расуттаван̣н̣ана̄
23. татийе вивидхехи а̄ка̄рехи а̄ба̄дханато бйа̄ба̄дхова бйа̄баджджхам̣, ка̄йикам̣ четасикан̃ча дуккхам̣. саха бйа̄баджджхена ваттатӣти сабйа̄баджджхам̣. тена̄ха ‘‘садуккха’’нти. четана̄ра̄синти пуббачетана̄дира̄сим̣. четанам̣ пунаппунам̣ паваттенто ‘‘ра̄сим̣ кароти пин̣д̣ам̣ каротӣ’’ти ча вутто. садуккханти нирантарадуккхам̣. тена̄ха ‘‘са̄ба̄дхам̣ нирасса̄да’’нти. аттхӣти уджукам̣ дуккхаведана̄ наттхӣти аваттаббатта̄ вуттам̣. анит̣т̣хасабха̄ватта̄ анит̣т̣ха̄рамман̣атта̄ ча дуккхапаккхика̄ва са̄ дат̣т̣хабба̄. на хи акусалавипа̄ка̄ ит̣т̣ха̄ на̄ма аттхӣ, кусалавипа̄ка̄ пана упеккха̄ведана̄ таттха аппа̄васара̄. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана нирайасса дуккхабахулатта̄ дуккхасса ча таттха балавата̄йа са̄ аббоха̄рикат̣т̣ха̄не т̣хита̄ти вуттам̣. упамам̣ катва̄ а̄хат̣о висесо вийа са̄ман̃н̃асса йатха̄ айопин̣д̣ирохино вийа рӯпа̄нанти. пат̣ибха̄гаупама̄ти пат̣ибимбаупама̄.
те аггахетва̄ти хет̣т̣химабрахмалоке аггахетва̄. вомиссакасукхадуккханти вимиссакасукхадуккхам̣ пӣтимиссакабха̄вато. камманти па̄пакаммам̣. каммасӣсена пхалам̣ вадати. ка̄ман̃четтха ‘‘абйа̄баджджхам̣ локам̣ упападжджатӣ’’ти а̄гатам̣, ‘‘абйа̄баджджха̄ пхасса̄ пхусантӣ’’ти пана вачанена локуттарапхасса̄пи сан̇гайхантӣти ‘‘тӣн̣и сучарита̄ни локийалокуттарамиссака̄ни катхита̄нӣ’’ти вуттам̣.
сан̇кха̄расуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. бахука̄расуттаван̣н̣ана̄
24. чатуттхе авассайам̣ гатоти ват̣т̣адуккхапаримуттийа̄ авассайо майханти саран̣агаманаккамена упагато хоти. сатантиканти сапарийаттидхаммам̣. аггахитасаран̣апуббасса̄ти аггахитапуббасаран̣асса. аката̄бхинивесасса васена вуттанти тасмим̣ аттабха̄ве на като саран̣агамана̄бхинивесо йена̄ти аката̄бхинивесо, тасса васена вуттам̣. ка̄мам̣ пуббепи саран̣ада̄йако а̄чарийо вутто, паббаджджа̄да̄йакопи саран̣ада̄йакова. пуббе пана упа̄сакабха̄ва̄па̄дакавасена саран̣ада̄йако адхиппето. идам̣ пана гахитапаббаджджасса саран̣агаманам̣. паббаджа̄ хи сависесам̣ саран̣агамананти паббаджджа̄да̄йако пуна вутто. етети паббаджджа̄да̄йака̄дайо. дувидхена париччхинна̄ти локийадхаммасампа̄пако локуттарадхаммасампа̄пакоти двиппака̄рена париччхинна̄, ката̄бхинивесааката̄бхинивесавасена ва̄. упарӣти пат̣хамамаггато упари. нева саккотӣти а̄чарийена катасса упака̄расса маха̄нубха̄ватта̄ тасса патика̄рам̣ на̄ма ка̄тум̣ на саккоти.
бахука̄расуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. ваджирӯпамасуттаван̣н̣ана̄
25. пан̃чаме аруити пура̄н̣ам̣ дут̣т̣хаван̣ам̣ вуччати. ка-ка̄ро падасандхикароти арукӯпамам̣ читтам̣ етасса̄ти арукӯпамачитто аппаматтакассапи дуккхасса асаханато. сесапададвайепи есева найо. иттарака̄лобха̄сена̄ти париттамева ка̄ло н̃а̄н̣обха̄савирахена. лагатӣти кодха̄сан̇гавасена куппанто пуггало саммукха̄, ‘‘ким̣ вадасӣ’’тиа̄дина̄ параммукха̄ ча упанайханавасена лагати, на тан̣ха̄сан̇гавасена. куппатӣти куджджхати. бйа̄паджджатӣти випанначитто хоти. тхаддхабха̄вам̣ а̄паджджати ӣсакампи мудутта̄бха̄вато. дут̣т̣ха̄рукоти мам̣салохита̄нам̣ дут̣т̣хабха̄вена пакатибха̄вам̣ джахитва̄ т̣хито дут̣т̣хаван̣о. ‘‘дут̣т̣ха̄рута̄’’типи пат̣ханти, таттха̄пи та̄ка̄ро падасандхикаро.
тасса̄ти дут̣т̣ха̄рукасса. савананти асучивисанданам̣. уддхума̄тасса вийа̄ти кодхена уддхам̣ уддхам̣ дхума̄такасса вийа кодхӯпа̄йа̄сасса ависсаджджанато. чан̣д̣икатасса̄ти купитасса. еттха ча кин̃ча̄пи хет̣т̣химамаггаваджджха̄пи килеса̄ техи ануппаттидхамматам̣ а̄па̄дитатта̄ самуччхинна̄, татха̄пи тасмим̣ санта̄не аггамаггасса ануппаннатта̄ таттха аппахӣна̄пи килеса̄ аттхева̄ти катва̄ тесам̣ н̃а̄н̣а̄нам̣ виджджӯпамата̄ вутта̄, на техи маггехи пахӣна̄нам̣ килеса̄нам̣ аттхибха̄ватоти дат̣т̣хаббам̣.
ваджирӯпамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. севитаббасуттаван̣н̣ана̄
26. чхат̣т̣хе упасан̇камитабботи ка̄лена ка̄лам̣ упасан̇камитаббо. аллӣйитабботи чха̄йа̄йа вийа вина̄ бха̄вана̄йа ниллӣйитаббо. пунаппунам̣ упа̄ситабботи абхин̣хасо упанисӣдитаббо. ануддайа̄ти метта̄пуббабха̄го. упасан̇камитум̣ ват̣т̣атӣти ‘‘етасса сӣлена абхивуддхи бхависсатӣ’’ти упака̄раттхам̣ упасевана̄ди ват̣т̣ати.
на пат̣ихан̃н̃иссатӣти ‘‘апехи, ким̣ етена̄’’ти пат̣иккхепа̄бха̄вато пийасӣлатта̄ на пат̣ихан̃н̃иссати. пха̄су бхависсатӣти двӣсу хи сӣлавантесу екена сӣласса ван̣н̣е катхите итаро анумодати. тена тесам̣ катха̄ пха̄су чева хоти паваттинӣ ча. екасмим̣ пана дуссӣле сати дуссӣласса сӣлакатха̄ дуккатха̄, нева сӣлакатха̄ хоти, на пха̄су хоти, на паваттинӣ. дуссӣласса хи сӣлакатха̄ апха̄су бхависсати. сӣлакатха̄йа вуттаматтхам̣ сама̄дхипан̃н̃а̄катха̄супи атидисати ‘‘сама̄дхипан̃н̃а̄катха̄супи есева найо’’ти. две хи сама̄дхила̄бхино сама̄дхикатхам̣ саппан̃н̃а̄ ча пан̃н̃а̄катхам̣ катхента̄ раттим̣ ва̄ дивасам̣ ва̄ атиккамантампи на джа̄нанти.
таттха таттха пан̃н̃а̄йа ануггахесса̄мӣти тасмим̣ тасмим̣ ануггахетаббе пан̃н̃а̄йа содхетаббе вад̣д̣хетаббе ча адхикасӣлам̣ нисса̄йа уппаннапан̃н̃а̄йа ануггахесса̄мӣти аттхо. тан̃ча анугган̣ханам̣ сӣласса асаппа̄йа̄нупака̄радхамме ваджджетва̄ таппат̣ипаккхасеванена хотӣти а̄ха ‘‘сӣласса асаппа̄йе’’тиа̄ди. сӣласса асаппа̄йа̄нупака̄радхамма̄ на̄ма ана̄ча̄ра̄гочара̄дайо, таппат̣ипаккхато упака̄радхамма̄ ведитабба̄. тасмим̣ тасмим̣ т̣ха̄нети там̣там̣сиккха̄кот̣т̣ха̄сападат̣т̣ха̄не. анугган̣ха̄ти на̄ма̄ти абхиннам̣ асам̣килит̣т̣хам̣ катва̄ анугган̣ха̄ти на̄ма. кха̄рапарисса̄ванети раджака̄нам̣ ӯсакха̄ра̄дикха̄рапарисса̄ванапат̣е. ха̄йатӣти сӣла̄дина̄ париха̄йати. сет̣т̣хам̣ пуггаланти сӣла̄дигун̣ехи сет̣т̣хам̣ уттаритарам̣ уттамам̣ пуггалам̣.
севитаббасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. джигуччхитаббасуттаван̣н̣ана̄
27. саттаме аббхуггаччхатӣти еттха абхи-садда̄пеккха̄йа ‘‘на’’нти са̄миаттхе упайогавачананти а̄ха ‘‘асса̄’’ти ‘‘там̣ кхо пана бхаванта’’нтиа̄дӣсу вийа. па̄пако киттисаддоти ла̄макабха̄вена катхетаббасаддо. гӯтхакӯпо вийа дуссӣлйанти етена дуссӣласса гӯтхасадисаттамева дассети. вачананти анит̣т̣хавачанам̣. пуриманайенева̄ти ‘‘гӯтхакӯпо вийа дуссӣлйа’’нтиа̄дина̄ пуббе вуттанайена. сучимиттоти сӣла̄ча̄расуддхийа̄ сучимитто. саха айанти паваттантӣти саха̄йа̄ти а̄ха ‘‘сахага̄мино’’ти.
джигуччхитаббасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. гӯтхабха̄н̣ӣсуттаван̣н̣ана̄
28. ат̣т̣хаме гӯтхабха̄н̣ӣти гӯтхасадисавачанатта̄ гӯтхабха̄н̣ӣ. йатха̄ хи гӯтхам̣ на̄ма маха̄джанасса анит̣т̣хам̣ хоти, евамева имасса пуггаласса вачанам̣ деваманусса̄нам̣ анит̣т̣хам̣ хоти. дуггандхакатханти килеса̄сучисам̣килит̣т̣хата̄йа гӯтхам̣ вийа дуггандхава̄йанакатхам̣. пуппхабха̄н̣ӣти супуппхасадисавачанатта̄ пуппхабха̄н̣ӣ. йатха̄ хи пхулла̄ни вассика̄ни ва̄ адхимуттика̄ни ва̄ маха̄джанасса ит̣т̣ха̄ни канта̄ни хонти, евамева имасса пуггаласса вачанам̣ деваманусса̄нам̣ ит̣т̣хам̣ хоти кантам̣. пуппха̄ни вийа̄ти чампакасумана̄дисугандхапуппха̄ни вийа. сугандхакатханти сучигандхава̄йанакатхам̣ килесадуггандха̄бха̄вато. мадхубха̄н̣ӣти еттха ‘‘мудубха̄н̣ӣ’’типи пат̣ханти. убхайаттха̄пи хи мадхуравачаноти аттхо. йатха̄ хи чатумадхурам̣ на̄ма мадхурам̣ пан̣ӣтам̣, евамева имасса пуггаласса вачанам̣ деваманусса̄нам̣ мадхурам̣ хоти. мадхуракатханти кан̣н̣асукхата̄йа пеманӣйата̄йа ча саддато аттхато ча мадхурасабха̄вакатхам̣. аттахету ва̄ти аттано ва̄ хаттхапа̄да̄диччхеданахаран̣ахету. парахету ва̄ти еттха̄пи есева найо. тена̄ха ‘‘аттано ва̄’’тиа̄ди.
‘‘нелан̇готи кхо, бханте, сӣла̄наметам̣ адхивачана’’нти сутте (сам̣. ни. 4.347) а̄гататта̄ вуттам̣ ‘‘еттха вуттасӣлам̣ вийа̄’’ти. пӯрети гун̣а̄нам̣ па̄рипӯрийам̣. сукума̄ра̄ти апхарусата̄йа мудука̄ комала̄. пурасса̄ти еттха пура-саддо таннива̄сива̄чако дат̣т̣хаббо ‘‘га̄мо а̄гато’’тиа̄дӣсу вийа. тена̄ха ‘‘нагарава̄сӣна’’нти. манам̣ аппа̄йати вад̣д̣хетӣти мана̄па̄. тена̄ха ‘‘читтавуддхикара̄’’ти.
гӯтхабха̄н̣ӣсуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. андхасуттаван̣н̣ана̄
29. наваме андхотиа̄дӣсу па̄л̣ипадесу пат̣хамо дит̣т̣хадхаммикабхогасам̣харан̣апан̃н̃а̄чаккхуно ча сампара̄йикаттхаса̄дханапан̃н̃а̄чаккхуно ча абха̄ва̄ ‘‘андхо’’ти вуччати дутийопи, татийо пана двиннампи бха̄ва̄ ‘‘двичаккхӯ’’ти вуччати. пан̃н̃а̄чаккхӯти а̄йакосаллабхӯта̄ пан̃н̃а̄чаккху. тена̄ха ‘‘пха̄тим̣ кареййа̄’’ти. адхамуттамети адхаме чева уттаме ча. пат̣ипаккхавасена̄ти пат̣ипаккхасса аттхита̄васена. суккасаппат̣ибха̄га̄ти суккадхаммехи паха̄йакехи саппат̣ибха̄га̄ти джа̄неййа. кан̣хасаппат̣ибха̄га̄ти кан̣хадхаммехи паха̄таббехи саппат̣ибха̄га̄ти джа̄неййа.
татха̄джа̄тика̄ти йа̄дисехи сапуттада̄рапариджанасан̃а̄тимиттабандхаваггам̣ атта̄нам̣ сукхети пӣн̣ети, та̄диса̄ бхога̄пи на санти. пун̃н̃а̄ни ча на каротӣти саман̣абра̄хман̣акапан̣аддхикайа̄чака̄нам̣ сантаппанавасена пун̃н̃а̄ни на кароти. убхайаттха̄ти убхайасмим̣ локе, убхайасмим̣ ва̄ аттхети виггахоти дассенто ‘‘идхалоке’’тиа̄дима̄ха. убхайена̄ти вуттаматтхам̣ йоджетва̄ дассетум̣ ‘‘катха’’нтиа̄ди вуттам̣. йасмим̣ т̣ха̄нети йасмим̣йева т̣ха̄не. на сочатӣти сокахетӯнам̣ таттха абха̄вато на сочати.
андхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. авакуджджасуттаван̣н̣ана̄
30. дасаме авакуджджапан̃н̃оти никкуджджапан̃н̃о. тена̄ха ‘‘адхомукхапан̃н̃о’’ти. пуббапат̣т̣хапана̄ти пат̣хама̄рамбхо. саннит̣т̣ха̄нанти катха̄парийоса̄нам̣. аппана̄ти десана̄йа нит̣т̣ха̄панам̣. анеке ва̄ анусандхийоти йоджетаббам̣. сама̄дхи ва̄тиа̄дӣсу локуттарадхамма̄ параматтхато са̄сананти тадаттхопа̄дакасама̄дхи тасса а̄дӣти вутто, тада̄саннатта̄ випассана̄, тасса мӯлабха̄вена екадесатта̄ магго.
са̄санасса па̄рипӯрисуддхийо на̄ма саттха̄ра̄ деситанийа̄менева сиддха̄, та̄ панеттха катхентасса васена гахетабба̄ти дассетум̣ ‘‘анӯнам̣ катва̄ десентӣ’’ти, ‘‘нигган̣т̣хим̣ катва̄ десентӣ’’ти ча вуттам̣. таттха ниджджат̣анти ниггумбам̣ ана̄кулам̣. нигган̣т̣хинти ган̣т̣хит̣т̣ха̄нарахитам̣ сувин̃н̃еййам̣ катва̄.
а̄кин̣н̣а̄нӣти а̄киритва̄ сам̣киритва̄ т̣хапита̄нӣти аттхо. тена̄ха ‘‘паккхитта̄нӣ’’ти. уччхан̇го вийа уччхан̇гапан̃н̃о пуггало дат̣т̣хабботи уччхан̇гасадисапан̃н̃ата̄йа уччхан̇гапан̃н̃о. евам̣ пан̃н̃а̄ вийа пуггалопи уччхан̇го вийа хоти, тасмим̣ дхамма̄нам̣ ачират̣т̣ха̄натоти адхиппа̄йена вуттам̣. йатха̄ ча уччхан̇гасадиса̄ пан̃н̃а̄, евам̣ никкуджджакумбхасадиса̄ пан̃н̃а̄ ева̄ти дат̣т̣хабба̄.
сам̣видаханапан̃н̃а̄йа̄ти ‘‘евам̣ кате идам̣ на̄ма бхависсатӣ’’ти евам̣ там̣там̣аттхакиччам̣ сам̣видха̄тум̣ саматтхата̄йа вича̄ран̣апан̃н̃а̄йа рахито. сеййоти сет̣т̣хо па̄сам̣со. пуббабха̄гапат̣ипаданти читтависуддхиа̄дикам̣ арийамаггасса адхигама̄йа пуббабха̄гапат̣ипаттим̣.
авакуджджасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
пуггалаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.