2. ратхака̄равагго

1. н̃а̄тасуттаван̣н̣ана̄

11. дутийасса пат̣хаме н̃а̄тойева пан̃н̃а̄тоти а̄ха ‘‘н̃а̄то пан̃н̃а̄то’’ти. касса анануломикети а̄ха ‘‘са̄санасса̄’’ти, са̄санасса анануломике аппатирӯпети аттхо. ида̄ни анануломикасаддасса ниббачанам̣ дассенто ‘‘на анулометӣти анануломика’’нти а̄ха. са̄санасса̄ти ва̄ са̄сананти аттхо. са̄санам̣ на анулометӣти анануломиканти еваметтха самбандхо дат̣т̣хаббо. сабха̄гависабха̄ганти лин̇гато сабха̄гависабха̄гам̣. ‘‘вийапуггале’’ти а̄ха̄ти лин̇гасабха̄гехи ависесетва̄ а̄ха. умма̄дам̣ па̄пун̣ӣти со кира сӣлам̣ адхит̣т̣ха̄йа пихитадва̄рагаббхе сайанапит̣т̣хе нисӣдитва̄ бхарийам̣ а̄раббха меттам̣ бха̄венто метта̄мукхена уппаннена ра̄гена андхӣкато бхарийа̄йа сантикам̣ гантука̄мо два̄рам̣ асаллаккхетва̄ бхиттим̣ бхиндитва̄пи никкхамитука̄мата̄йа бхиттим̣ пахаранто саббараттим̣ бхиттийуддхамака̄си. сесаметтха сувин̃н̃еййамева.

н̃а̄тасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. са̄ран̣ӣйасуттаван̣н̣ана̄

12. дутийе чатупа̄рисуддхисӣлампи паббаджджа̄нисситамева̄ти имина̄ паббаджджӯпагатасаманантарамева чатупа̄рисуддхисӣлампи сама̄диннамева хотӣти дассети. маггасанниссита̄нева хонтӣти магга̄дхигаматтха̄йа пат̣ипаджджитаббатта̄ касин̣апарикамма̄дӣни маггасанниссита̄нева хонти, тасма̄ маггаггахан̣енева тесампи гахан̣ам̣ ведитаббам̣, техи вина̄ магга̄дхигамасса асамбхаватоти адхиппа̄йо.

аггамагга̄дхигамена асаммохаппат̣иведхасса сикха̄паттатта̄ маггадхаммесу вийа пхаладхаммесупи са̄тисайо асаммохоти ‘‘сайам̣ абхин̃н̃а̄’’ти вуттам̣, са̄мам̣ джа̄нитва̄ти аттхо. татха̄ джа̄нана̄ панасса саччхикаран̣ам̣ аттапаччаккхакирийа̄ти ‘‘саччхикатва̄’’ти вуттам̣. тена̄ха ‘‘аттана̄ва абхивисит̣т̣ха̄йа пан̃н̃а̄йа паччаккхам̣ катва̄’’ти. татха̄ саччхикирийа̄ часса аттани пат̣ила̄бхоти ‘‘упасампаджджа̄’’ти вуттанти а̄ха ‘‘пат̣илабхитва̄’’ти.

са̄ран̣ӣйасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. а̄сам̣сасуттаван̣н̣ана̄

13. татийе сантоти еттха санта-саддо ‘‘дӣгхам̣ сантасса йоджана’’нтиа̄дӣсу (дха. па. 60) килантабха̄ве а̄гато. ‘‘айан̃ча витакко, айан̃ча вича̄ро санто хонти самита̄’’тиа̄дӣсу (вибха. 576) нируддхабха̄ве. ‘‘адхигато кхо мйа̄йам̣ дхаммо, гамбхӣро дуддасо дуранубодхо санто пан̣ӣто’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.67; ма. ни. 1.281; сам̣. ни. 1.172; маха̄ва. 7-8) сантан̃а̄н̣агочарата̄йам̣. ‘‘упасантасса сада̄ сатимато’’тиа̄дӣсу (уда̄. 27) килесавӯпасаме. ‘‘санто хаве саббхи паведайантӣ’’тиа̄дӣсу (дха. па. 151) са̄дхӯсу. ‘‘пан̃чиме, бхиккхаве, маха̄чора̄ санто сам̣виджджама̄на̄’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 195) аттхибха̄ве. идха̄пи аттхибха̄вейева̄ти а̄ха ‘‘сантоти аттхи упалаббхантӣ’’ти. таттха аттхӣти локасан̇кетавасена сам̣виджджанти. аттхибха̄во хеттха пуггаласамбандхена вуттатта̄ локасаман̃н̃а̄васенева ведитаббо, на параматтхавасена. аттхӣти четам̣ нипа̄тападам̣ дат̣т̣хаббам̣ ‘‘аттхи имасмим̣ ка̄йе кеса̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.110) вийа.

сам̣виджджама̄на̄ти упалаббхама̄на̄. йан̃хи сам̣виджджати, там̣ упалаббхати. тена̄ха ‘‘сам̣виджджама̄на̄ти тассева вевачана’’нти. ана̄соти паттхана̄рахито. тена̄ха ‘‘апаттхано’’ти. а̄сам̣сати паттхетӣти а̄сам̣со. вен̣уветта̄дивилӣвехи суппа̄дибха̄джанака̄рака̄ вилӣвака̄рака̄. мигамаччха̄дӣнам̣ ниса̄данато неса̄да̄, ма̄гавикамаччхабандха̄дайо. ратхесу чаммена наханакаран̣ато ратхака̄ра̄, дхаммака̄ра̄. пуити карӣсасса на̄мам̣, там̣ кусенти апанентӣти пуккуса̄, пуппхаччхад̣д̣ака̄.

дуббан̣н̣оти вирӯпо. окот̣имакоти а̄роха̄бха̄вена хет̣т̣химако, рассака̄йоти аттхо. тена̄ха ‘‘лакун̣д̣ако’’ти. лаку вийа гхат̣ика̄ вийа д̣ети паваттатӣти хи лакун̣д̣ако, рассо. кан̣ати нимӣлатӣти ка̄н̣о. там̣ панасса нимӣланам̣ екена аккхина̄ двӣхипи ча̄ти а̄ха ‘‘екаккхика̄н̣о ва̄ убхайаккхика̄н̣о ва̄’’ти. кун̣анам̣ кун̣о, хаттхавекаллам̣. там̣ етасса аттхӣти кун̣ӣ. кхан̃джо вуччати па̄давикало. хет̣т̣химака̄йасан̇кха̄то сарӣрасса паккхо падесо хато асса̄ти паккхахато. тена̄ха ‘‘пӣт̣хасаппӣ’’ти. падӣпе падӣпане етаббам̣ нетаббанти падӣпеййам̣, тела̄диупакаран̣ам̣.

а̄сам̣ на каротӣти раджджа̄бхисеке канит̣т̣хо паттханам̣ на кароти джет̣т̣хе сати канит̣т̣хасса анадхика̄ратта̄. абхисекам̣ арахатӣти абхисека̄рахо, на абхисека̄рахо ка̄н̣акун̣иа̄дидосасаманна̄гато.

сӣласса дут̣т̣ху на̄ма наттхи, тасма̄ абха̄ваттхо идха ду-саддоти а̄ха ‘‘ниссӣло’’ти. ‘‘па̄пам̣ па̄пена сукара’’нтиа̄дӣсу (уда̄. 48; чӯл̣ава. 343) вийа па̄па-саддо нихӣнапарийа̄йоти а̄ха ‘‘ла̄макадхаммо’’ти. сӣлавипаттийа̄ ва̄ дуссӣло. дит̣т̣хивипаттийа̄ па̄падхаммо. ка̄йава̄ча̄сам̣варабхедена ва̄ дуссӣло, маносам̣варабхедена, сатисам̣вара̄дибхедена ва̄ па̄падхаммо. асуддхаппайогата̄йа дуссӣло, асуддха̄сайата̄йа па̄падхаммо. кусаласӣлавирахена дуссӣло, акусаласӣласаманна̄гамена па̄падхаммо. асучӣхӣти апарисуддхехи. сан̇ка̄хи саритаббасама̄ча̄роти ‘‘имасса ман̃н̃е идам̣ камма’’нти евам̣ парехи сан̇ка̄йа саритаббасама̄ча̄ро. тена̄ха ‘‘кин̃чидева̄’’тиа̄ди. аттана̄йева ва̄ сан̇ка̄хи саритаббасама̄ча̄роти етенапи каммаса̄дханатам̣йева сан̇кассарасаддасса дассети. аттано сан̇ка̄йа паресам̣ сама̄ча̄ракирийам̣ сарати а̄сан̇кати видха̄ватӣтипи сан̇кассарасама̄ча̄роти еваметтха каттуса̄дханата̄пи дат̣т̣хабба̄. тасса хи две тайо джане катхенте дисва̄ ‘‘мама досам̣ ман̃н̃е катхентӣ’’ти тесам̣ сама̄ча̄рам̣ сан̇ка̄йа сарати дха̄вати.

евам̣пат̣ин̃н̃оти сала̄каггахан̣а̄дӣсу ‘‘киттака̄ виха̄ре саман̣а̄’’ти ган̣ана̄йа а̄раддха̄йа ‘‘ахампи саман̣о, ахампи саман̣о’’ти пат̣ин̃н̃ам̣ датва̄ сала̄каггахан̣а̄дӣни каротӣти саман̣о аханти евам̣саман̣аппат̣ин̃н̃о. сумбхакапаттадхарети маттика̄паттадхаре. пӯтина̄ каммена̄ти сам̣килит̣т̣хакаммена, ниггун̣ата̄йа ва̄ гун̣аса̄равирахитатта̄ антопӯти. касамбукачаваро джа̄то сан̃джа̄то асса̄ти касамбуджа̄тоти а̄ха ‘‘сан̃джа̄тара̄га̄дикачаваро’’ти. атха ва̄ касамбу вуччати тинтакун̣апакасат̣ам̣ удакам̣, имасмин̃ча са̄сане дуссӣло на̄ма джигуччханӣйатта̄ тинтакун̣апаудакасадисо, тасма̄ касамбу вийа джа̄тоти касамбуджа̄то. локуттарадхаммаупаниссайасса наттхита̄йа̄ти йаттха патит̣т̣хитена сакка̄ бхавеййа арахаттам̣ ладдхум̣, тасса̄ патит̣т̣ха̄йа бхиннатта̄ вуттам̣. маха̄сӣласмим̣ парипӯрака̄рита̄йа̄ти йаттха патит̣т̣хитена сакка̄ бхавеййа арахаттам̣ па̄пун̣итум̣, тасмим̣ парипӯрака̄рита̄йа.

а̄сам̣сасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. чаккаваттисуттаван̣н̣ана̄

14. чатуттхе чатӯхи сан̇гахаваттхӯхӣти да̄напийавачанааттхачарийа̄сама̄наттата̄сан̇кха̄техи чатӯхи сан̇гахака̄ран̣ехи. чаккам̣ ваттетӣти а̄н̣а̄чаккам̣ паваттети. чакканти ва̄ идха ратаначаккам̣ ведитаббам̣. айан̃хи чаккасаддо сампаттийам̣, лаккхан̣е, ратхан̇ге, ирийа̄патхе, да̄не, ратанадхаммакхурачакка̄дӣсу ча диссати. ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, чакка̄ни, йехи саманна̄гата̄нам̣ деваманусса̄на’’нтиа̄дӣсу (а. ни. 4.31) хи сампаттийам̣ диссати. ‘‘па̄даталесу чакка̄ни джа̄та̄нӣ’’ти (дӣ. ни. 2.35; 3.204) еттха лаккхан̣е. ‘‘чаккам̣ва вахато пада’’нти (дха. па. 1) еттха ратхан̇ге. ‘‘чатучаккам̣ навадва̄ра’’нти (сам̣. ни. 1.29) еттха ирийа̄патхе. ‘‘дадам̣ бхун̃джа ма̄ ча пама̄до, чаккам̣ ваттайа саббапа̄н̣ина’’нти (джа̄. 1.7.149) еттха да̄не. ‘‘диббам̣ чаккаратанам̣ па̄турахосӣ’’ти (дӣ. ни. 2.243) еттха ратаначакке. ‘‘майа̄ паваттитам̣ чакка’’нти (су. ни. 562) еттха дхаммачакке. ‘‘иччха̄хатасса посасса, чаккам̣ бхамати маттхаке’’ти (джа̄. 1.5.103) еттха кхурачакке. ‘‘кхурапарийантена чаккена̄’’ти (дӣ. ни. 1.166) еттха пахаран̣ачакке. ‘‘асанивичакка’’нти (дӣ. ни. 3.61) еттха асаниман̣д̣але. идха пана̄йам̣ ратаначакке дат̣т̣хаббо.

китта̄вата̄ пана̄йам̣ чаккаваттӣ на̄ма хоти? екан̇гуладван̇гуламаттампи чаккаратанам̣ а̄ка̄сам̣ аббхуггантва̄ паваттати. саббачаккаваттӣнан̃хи нисинна̄санато ут̣т̣хахитва̄ чаккаратанасамӣпам̣ гантва̄ хаттхисон̣д̣асадисапана̄л̣им̣ суван̣н̣абхин̇га̄рам̣ уккхипитва̄ удакена аббхуккиритва̄ ‘‘абхивиджина̄ту бхавам̣ чаккаратана’’нти вачанасаманантарамева веха̄сам̣ аббхуггантва̄ чаккаратанам̣ паваттатӣти. йасса паваттисамака̄ламева, со ра̄джа̄ чаккаваттӣ на̄ма хоти.

дхаммоти дасакусалакаммапатхадхаммо, дасавидхам̣ ва̄ чаккаваттиваттам̣. дасавидхе ва̄ кусаладхамме агарахите ва̄ ра̄джадхамме нийуттоти дхаммико. тена ча дхаммена сакалалокам̣ ран̃джетӣти дхаммара̄джа̄. дхаммена ва̄ ладдхараджджатта̄ дхаммара̄джа̄. чаккаваттӣхи дхаммена н̃а̄йена раджджам̣ адхигаччхати, на адхаммена. дасавидхена чаккаваттиваттена̄ти дасаппабхедена чаккаваттӣнам̣ ваттена.

ким̣ пана там̣ дасавидхам̣ чаккаваттиваттанти? вуччате –

‘‘катамам̣ пана там̣, дева, арийам̣ чаккаваттиваттанти? тена хи твам̣, та̄та, дхаммам̣йева нисса̄йа дхаммам̣ саккаронто дхаммам̣ гарум̣ каронто дхаммам̣ ма̄ненто дхаммам̣ пӯдженто дхаммам̣ апача̄йама̄но дхаммаддхаджо дхаммакету дхамма̄дхипатеййо дхаммикам̣ раккха̄варан̣агуттим̣ сам̣видахассу антоджанасмим̣ балака̄йасмим̣ кхаттийесу ануйантесу бра̄хман̣агахапатикесу негамаджа̄нападесу саман̣абра̄хман̣есу мигапаккхӣсу. ма̄ ча те, та̄та, виджите адхаммака̄ро паваттиттха. йе ча те, та̄та, виджите адхана̄ ассу, тесан̃ча дханамануппадеййа̄си. йе ча те, та̄та, виджите саман̣абра̄хман̣а̄ мадаппама̄да̄ пат̣ивирата̄ кхантисорачче нивит̣т̣ха̄ екаматта̄нам̣ даменти, екаматта̄нам̣ саменти, екаматта̄нам̣ паринибба̄пенти. те ка̄лена ка̄лам̣ упасан̇камитва̄ парипуччхеййа̄си паригган̣хеййа̄си – ‘ким̣, бханте, кусалам̣ ким̣ акусалам̣, ким̣ са̄ваджджам̣ ким̣ анаваджджам̣, ким̣ севитаббам̣ ким̣ на севитаббам̣, ким̣ ме карийама̄нам̣ дӣгхараттам̣ ахита̄йа дуккха̄йа асса, ким̣ ва̄ пана ме карийама̄нам̣ дӣгхараттам̣ хита̄йа сукха̄йа асса̄’ти. тесам̣ сутва̄ йам̣ акусалам̣, там̣ абхиниваджджеййа̄си, йам̣ кусалам̣, там̣ сама̄да̄йа ваттеййа̄си. идам̣ кхо, та̄та, там̣ арийам̣ чаккаваттиватта’’нти –

евам̣ чаккаваттисутте (дӣ. ни. 3.84) а̄гатанайена антоджанасмим̣ балака̄йе екам̣, кхаттийесу екам̣, ануйантесу екам̣, бра̄хман̣агахапатикесу екам̣, негамаджа̄нападесу екам̣, саман̣абра̄хман̣есу екам̣, мигапаккхӣсу екам̣, адхаммака̄раппат̣иккхепо екам̣, адхана̄нам̣ дхана̄нуппада̄нам̣ екам̣, саман̣абра̄хман̣е упасан̇камитва̄ пан̃хапуччханам̣ еканти евамевам̣ там̣ чаккаваттиваттам̣ дасавидхам̣ хоти. гахапатике пана паккхиджа̄те ча висум̣ катва̄ ган̣хантасса два̄дасавидхам̣ хоти.

ан̃н̃атха̄ ваттитум̣ аденто со дхаммо адхит̣т̣ха̄нам̣ етасса̄ти тададхит̣т̣ха̄нам̣. тена тададхит̣т̣ха̄нена четаса̄. саккаронтоти а̄даракирийа̄васена каронто. тена̄ха ‘‘йатха̄’’тиа̄ди. гарум̣ каронтоти па̄са̄н̣аччхаттам̣ вийа гарукаран̣авасена гарум̣ каронто. тенева̄ха ‘‘тасмим̣ га̄равуппаттийа̄’’ти. дхамма̄дхипатибхӯта̄гатабха̄вена̄ти имина̄ йатха̄вуттадхаммасса джет̣т̣хакабха̄вена пуриматарам̣ аттабха̄весу саккаччам̣ самупачитабха̄вам̣ дассети. дхаммавасенева ча саббакирийа̄нам̣ каран̣ена̄ти етена т̣ха̄нанисаджджа̄дӣсу йатха̄вуттадхамманиннапон̣апаббха̄рабха̄вам̣ дассети. асса̄ти раккха̄варан̣агуттийа̄. парам̣ раккхантоти ан̃н̃ам̣ дит̣т̣хадхаммика̄дианаттхато раккханто. тенева парараккхаса̄дханена кхантиа̄дигун̣ена атта̄нам̣ тато ева раккхати. меттачиттата̄ти меттачиттата̄йа. нива̄санапа̄рупанагеха̄дӣни сӣтун̣ха̄диппат̣иба̄ханена а̄варан̣ам̣.

антоджанасминти аббхантарабхӯте путтада̄ра̄диджане. сӣласам̣варе патит̣т̣ха̄пентоти имина̄ раккхам̣ дассети. ваттхагандхама̄ла̄дӣни часса дадама̄ноти имина̄ а̄варан̣ам̣, итарена гуттим̣. сампада̄ненапӣти пи-саддена сӣласам̣варесу патит̣т̣ха̄пана̄дӣнам̣ сампин̣д̣ети. еса найо паресупи пи-саддаггахан̣е. нигамо нива̄со етесанти негама̄. евам̣ джа̄напада̄ти а̄ха ‘‘татха̄ нигамава̄сино’’тиа̄дина̄.

раккха̄варан̣агуттийа̄ ка̄йакамма̄дӣсу сам̣видаханам̣ т̣хапанам̣ на̄ма тадупадесойева̄ти вуттам̣ ‘‘катхетва̄’’ти. етесӯти па̄л̣ийам̣ вуттесу саман̣а̄дӣсу. пат̣иваттетум̣ на сакка̄ кхӣн̣а̄нам̣ килеса̄нам̣ пуна ануппаджджанато. сесаметтха сувин̃н̃еййамева.

чаккаваттисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. сачетанасуттаван̣н̣ана̄

15. пан̃чаме исайо патанти саннипатанти еттха̄ти исипатананти а̄ха ‘‘буддхапаччекабуддхасан̇кха̄та̄на’’нтиа̄ди. саббӯпакаран̣а̄ни саджджетва̄ти сабба̄ни руккхасса чхеданатаччхана̄диса̄дхана̄ни упакаран̣а̄ни ран̃н̃а̄ а̄н̣аттадивасейева саджджетва̄. на̄на̄ карӣйати етена̄ти на̄на̄каран̣ам̣, на̄на̄бха̄воти а̄ха ‘‘на̄натта’’нти. несанти саралопена̄йам̣ ниддесоти а̄ха ‘‘на еса’’нти. татха̄ аттхесанти еттха̄пӣти а̄ха ‘‘аттхи еса’’нти. паваттанаттхам̣ абхисан̇кхаран̣ам̣ абхисан̇кха̄ро, тасса гати вегаса̄ паватти. там̣ сандха̄йа̄ха ‘‘пайогасса гамана’’нти.

саган̣д̣а̄ти кхудда̄нукхуддакаган̣д̣а̄. тена̄ха ‘‘ун̣н̣атон̣атат̣т̣ха̄найутта̄’’ти. сакаса̄ва̄ти сакасат̣а̄. тена̄ха ‘‘пӯтиса̄рена̄’’тиа̄ди. евам̣ гун̣апатанена патита̄ти йатха̄ там̣ чаккам̣ на̄бхиаранемӣнам̣ садосата̄йа на патит̣т̣ха̄си, евамекачче пуггала̄ ка̄йаван̇ка̄дивасена садосата̄йа гун̣апатанена патита̄ сакат̣т̣ха̄не на тит̣т̣ханти. еттха ча пхарусава̄ча̄дайопи апа̄йагаманӣйа̄ сота̄паттимаггенева пахӣйантӣти дат̣т̣хабба̄.

сачетанасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6. апан̣н̣акасуттаван̣н̣ана̄

16. чхат̣т̣хе вираджджханакирийа̄ на̄ма паччха̄ сама̄да̄таббата̄йа апан̣н̣акаппайогасама̄да̄на̄ вийа хоти, авираджджханакирийа̄ пана паччха̄ асама̄да̄таббата̄йа анӯна̄ти там̣саман̇гипуггало апан̣н̣ако, тасса бха̄во апан̣н̣аката̄ти а̄ха ‘‘апан̣н̣акапат̣ипаданти авираддхапат̣ипада’’нтиа̄ди. йасма̄ са̄ адхиппетаттхаса̄дханена екам̣сика̄ ват̣т̣ато ниййа̄на̄ваха̄, таттха ча йуттийутта̄ аса̄ра̄пагата̄ авируддхата̄йа апаччанӣка̄ ануломика̄ анудхаммабхӯта̄ ча, тасма̄ вуттам̣ ‘‘екам̣сапат̣ипада’’нтиа̄ди. на таккагга̄хена ва̄ найагга̄хена ва̄ти таккагга̄хена ва̄ пат̣ипанно на хоти найагга̄хена ва̄ апан̣н̣акапат̣ипадам̣ пат̣ипанно. таттха таккагга̄хена ва̄ти а̄чарийам̣ алабхитва̄ ‘‘евам̣ ме сугати, нибба̄нам̣ ва̄ бхависсатӣ’’ти аттано таккаггахан̣аматтена. найагга̄хена̄ти паччаккхато адисва̄ найато анума̄нато гахан̣ена. евам̣ гахетва̄ пат̣ипанноти таккаматтена, найагга̄хена ва̄ пат̣ипанно. пан̣д̣итасаттхава̄хо вийа сампаттӣхи на париха̄йатӣти йоджана̄.

йам̣ сандха̄йа вуттанти париха̄нан̃ча апариха̄нан̃ча сандха̄йа джа̄таке (джа̄. 1.1.1) вуттам̣. айам̣ панеттха га̄тха̄йа аттхайоджана̄ – апан̣н̣акам̣ т̣ха̄нам̣ авираддхака̄ран̣ам̣ ниййа̄никака̄ран̣ам̣ еке бодхисаттаппамукха̄ пан̣д̣итаманусса̄ ган̣хим̣су. йе пана те ба̄ласаттхава̄хапуттаппамукха̄ таккика̄ а̄ху, те дутийам̣ са̄пара̄дхам̣ анекам̣сикам̣ т̣ха̄нам̣ аниййа̄никам̣ ка̄ран̣ам̣ аггахесум̣, те кан̣хапат̣ипадам̣ пат̣ипанна̄. таттха суккапат̣ипада̄ апариха̄нипат̣ипада̄, кан̣хапат̣ипада̄ париха̄нипат̣ипада̄, тасма̄ йе суккапат̣ипадам̣ пат̣ипанна̄, те апарихӣна̄ соттхибха̄вам̣ патта̄. йе пана кан̣хапат̣ипадам̣ пат̣ипанна̄, те парихӣна̄ анайабйасанам̣ а̄панна̄ти имаматтхам̣ бхагава̄ ана̄тхапин̣д̣икасса гахапатино ватва̄ уттари идама̄ха ‘‘етадан̃н̃а̄йа медха̄вӣ, там̣ ган̣хе йадапан̣н̣ака’’нти.

таттха етадан̃н̃а̄йа медха̄вӣти медха̄ти ладдхана̄ма̄йа висуддха̄йа уттама̄йа пан̃н̃а̄йа саманна̄гато кулапутто етам̣ апан̣н̣акам̣ т̣ха̄нам̣ дутийан̃ча̄ти двӣсу атаккагга̄хатаккагга̄хасан̇кха̄тесу т̣ха̄несу гун̣адосам̣ вуддхиха̄ним̣ аттха̄наттхам̣ н̃атва̄ти аттхо. там̣ ган̣хе йадапан̣н̣аканти йам̣ апан̣н̣акам̣ екам̣сикам̣ суккапат̣ипада̄апариха̄нийапат̣ипада̄сан̇кха̄там̣ ниййа̄никака̄ран̣ам̣, тадева ган̣хеййа. касма̄? екам̣сика̄дибха̄ватойева. итарам̣ пана на ган̣хеййа. касма̄? анекам̣сика̄дибха̄ватойева.

йаванти та̄йа сатта̄ амиссита̄пи сама̄наджа̄тита̄йа миссита̄ вийа хонтӣти йони. са̄ пана аттхато ан̣д̣а̄диуппаттит̣т̣ха̄нависит̣т̣хо кхандха̄нам̣ бха̄гасо паваттивисесоти а̄ха ‘‘кхандхакот̣т̣ха̄со йони на̄ма̄’’ти. ка̄ран̣ам̣ йони на̄ма, йонӣти там̣ там̣ пхалам̣ анупачитан̃а̄н̣асамбха̄рехи дуравага̄дхабхедата̄йа мисситам̣ вийа хотӣти. йато екаттанайена со ева̄йанти ба̄ла̄нам̣ миччха̄га̄хо. пасса̄вамагго йони на̄ма йаванти та̄йа сатта̄ йонисамбандхена миссита̄ хонтӣти. паггахита̄ анут̣т̣ха̄нена, пунаппунам̣ а̄севана̄йа парипун̣н̣а̄.

‘‘чаккхутопӣ’’тиа̄димхи пана чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дивӣтхӣсу таданугатамановин̃н̃а̄н̣авӣтхӣсу ча кин̃ча̄пи кусала̄дӣнам̣ паватти аттхи, ка̄ма̄сава̄дайо ева пана ван̣ато йӯсам̣ вийа паггхаранакаасучибха̄вена санданти, тасма̄ те ева ‘‘а̄сава̄’’ти вуччанти. таттха хи паггхаранакаасучимхи а̄савасаддо нирул̣хоти. дхаммато йа̄ва готрабхӯти тато парам̣ маггапхалесу аппаваттанато вуттам̣. ете хи а̄рамман̣акаран̣авасена дхамме гаччханта̄ тато парам̣ на гаччханти. нану тато парам̣ бхаван̇га̄дӣнипи гаччхантӣти че? на, тесампи пуббе а̄ламбитесу локийадхаммесу са̄савабха̄вена антогадхатта̄ тато парата̄бха̄вато. еттха ча готрабхувачанена готрабхувода̄напхаласама̄паттипуреча̄рикапарикамма̄ни вутта̄нӣти ведитабба̄ни. пат̣хамамаггапуреча̄рикамева ва̄ готрабху авадхинидассанабха̄вена гахитам̣, тато парам̣ пана маггапхаласама̄ната̄йа ан̃н̃есу маггесу маггавӣтхийам̣ сама̄паттивӣтхӣйам̣ ниродха̄нантаран̃ча паваттама̄несу пхалесу нибба̄не ча а̄сава̄нам̣ паватти нива̄рита̄ти ведитаббам̣. савантӣти гаччханти, а̄рамман̣акаран̣авасена паваттантӣти аттхо. авадхиаттхо а̄-ка̄ро, авадхи ча марийа̄да̄бхивидхибхедато дувидхо. таттха марийа̄дам̣ кирийам̣ бахи катва̄ паваттати йатха̄ ‘‘а̄па̄т̣алӣпуттам̣ вут̣т̣хо дево’’ти. абхивидхи пана кирийам̣ бйа̄петва̄ паваттати йатха̄ ‘‘а̄бхаваггам̣ бхагавато йасо паваттатӣ’’ти. абхивидхиаттхо ча̄йама̄-ка̄ро идха гахитоти вуттам̣ ‘‘антокаран̣аттхо’’ти.

мадира̄дайоти а̄ди-саддена синдхавака̄дамбарика̄потика̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. чирапа̄рива̄сийат̣т̣хо чирапаривут̣т̣хата̄ пура̄н̣абха̄во. авиджджа̄ на̄хосӣтиа̄дӣти еттха а̄ди-саддена ‘‘пурима̄, бхиккхаве, кот̣и на пан̃н̃а̄йати бхаватан̣ха̄йа̄’’ти (а. ни. 10.62) идам̣ суттам̣ сан̇гахитам̣. авиджджа̄савабхава̄сава̄нам̣ чирапаривут̣т̣хата̄йа дассита̄йа таббха̄вабха̄вино ка̄ма̄савасса чирапаривут̣т̣хата̄ дассита̄ва хоти. ан̃н̃есу ча йатха̄вутте дхамме ока̄сан̃ча а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттама̄несу ма̄на̄дӣсу виджджама̄несу аттаттанийа̄дигга̄хавасена абхибйа̄панам̣ мадакаран̣авасена а̄савасадисата̄ ча етесам̣йева, на ан̃н̃есанти етесвева а̄савасаддо нирул̣хоти дат̣т̣хаббо. а̄йатам̣ ана̄дика̄ликатта̄. пасавантӣти пхаланти. на хи кин̃чи сам̣са̄радуккхам̣ аттхи, йам̣ а̄савехи вина̄ уппаджджеййа. пурима̄ни четтха̄ти етесу чатӯсу аттхавикаппесу пурима̄ни тӣн̣и. йаттха̄ти йесу сутта̄бхидхаммаппадесесу. таттха йуджджанти килесесуйева йатха̄вуттасса аттхаттайасса самбхавато. паччхимам̣ каммепӣти паччхимам̣ ‘‘а̄йатам̣ ва̄ сам̣са̄радуккхам̣ саванти пасавантӣ’’ти вуттаниббачанам̣ каммепи йуджджати дуккхаппасаванасса килесакаммаса̄дха̄ран̣атта̄.

дит̣т̣хадхамма̄ вуччанти паччаккхабхӯта̄ кхандха̄, дит̣т̣хадхамме бхава̄ дит̣т̣хадхаммика̄. вива̄дамӯлабхӯта̄ти вива̄дасса мӯлака̄ран̣абхӯта̄ кодхӯпана̄хамаккхапала̄саисса̄маччхарийама̄йа̄са̄т̣хеййатхамбхаса̄рамбхама̄на̄тима̄на̄. йена девӯпапатйасса̄ти йена каммакилесаппака̄рена а̄савена девесу упапатти ниббатти асса майханти самбандхо. гандхаббо ва̄ вихан̇гамо а̄ка̄сача̄рӣ ассанти вибхаттим̣ випарин̣а̄метва̄ йоджетаббам̣. еттха ча йаккхагандхаббавинимутта̄ сабба̄ девата̄ деваггахан̣ена гахита̄. нал̣о вуччати мӯлам̣, тасма̄ винал̣ӣката̄ти вигатанал̣а̄ вигатамӯла̄ ката̄ти аттхо. авасеса̄ ча акусала̄ дхамма̄ти акусалакаммато авасеса̄ акусала̄ дхамма̄ а̄сава̄ти а̄гата̄ти самбандхо.

пат̣игха̄та̄йа̄ти пат̣иседхана̄йа. парӯпава̄да…пе… упаддава̄ти идам̣ йади бхагава̄ сиккха̄падам̣ на пан̃н̃а̄пеййа, тато асаддхаммаппат̣исеванаадинна̄да̄напа̄н̣а̄типа̄та̄дихету йе уппаджджеййум̣ парӯпава̄да̄дайо дит̣т̣хадхаммика̄ на̄наппака̄ра̄ анаттха̄, йе ча таннимиттамева нирайа̄дӣсу ниббаттасса пан̃чавидхабандханакаммака̄ран̣а̄дивасена маха̄дуккха̄нубхава̄диппака̄ра̄ анаттха̄, те сандха̄йа вуттам̣.

те панетети ете ка̄мара̄га̄дикилесатебхӯмакакаммапарӯпава̄да̄диуппаддаваппака̄ра̄ а̄сава̄. йаттха̄ти йасмим̣ винайа̄дипа̄л̣иппадесе. йатха̄ти йена дувидха̄диппака̄рена авасесесу ча суттантесу тидха̄ а̄гата̄ти самбандхо. нирайам̣ гаментӣти нирайага̄минийа̄. чхакканипа̄тети чхакканипа̄те а̄хунеййасутте (а. ни. 6.58). таттха хи а̄сава̄ чхадха̄ а̄гата̄.

сарасабхедоти кхан̣иканиродхо. кхӣн̣а̄ка̄роти аччанта̄йа кхӣн̣ата̄. а̄сава̄ кхӣйанти пахӣйанти етена̄ти а̄саваккхайо, магго. а̄сава̄нам̣ кхайанте уппаджджанато а̄саваккхайо, пхалам̣. а̄саваккхайена паттаббато а̄сава̄ кхӣйанти еттха̄ти а̄саваккхайо, нибба̄нам̣. висуддхимагге (висуддхи. 2.557-560) виттха̄рито, тасма̄ таттха, там̣ сам̣ван̣н̣ана̄йа ча вуттанайена ведитаббо.

татха̄ти имина̄ висуддхимагге виттха̄ритатам̣ упасам̣харати. кусалаппаваттим̣ а̄варанти нива̄рентӣти а̄варан̣ӣйа̄. пуримаппаваттивасена̄ти ниддоккаманато пуббе каммат̣т̣ха̄насса паваттивасена. т̣хапетва̄ти хаттхагатам̣ кин̃чи т̣хапенто вийа каммат̣т̣ха̄нам̣ сатисампаджан̃н̃авасена т̣хапетва̄ каммат̣т̣ха̄намева манасикаронто ниддам̣ оккамати, джха̄насама̄панно вийа йатха̄париччхинненева ка̄лена пабуджджхама̄но каммат̣т̣ха̄нам̣ т̣хапитат̣т̣ха̄не ган̣хантойева пабуджджхати на̄ма. тена вуттам̣ ‘‘тасма̄…пе… на̄ма хотӣ’’ти. мӯлакаммат̣т̣ха̄нети а̄дито пат̣т̣ха̄йа парихарийама̄накаммат̣т̣ха̄не. париггахакаммат̣т̣ха̄навасена̄ти сайанам̣ упагаччхантена париггахама̄накаммат̣т̣ха̄наманасика̄равасена. со пана дха̄туманасика̄равасена иччхитабботи дассетум̣ ‘‘айам̣ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣.

апан̣н̣акасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

7. аттабйа̄ба̄дхасуттаван̣н̣ана̄

17. саттаме бйа̄ба̄дханам̣ дуккха̄пананти а̄ха ‘‘аттабйа̄ба̄дха̄йа̄ти аттадуккха̄йа̄’’ти. маггапхалачиттуппа̄да̄пи ка̄йасучарита̄дисан̇гахо ева̄ти а̄ха ‘‘ава̄рита̄нева̄’’ти.

аттабйа̄ба̄дхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

8. девалокасуттаван̣н̣ана̄

18. ат̣т̣хаме итӣти падасандхибйан̃джанасилит̣т̣хата̄ти пуримапада̄нам̣ паччхимападехи аттхато сахитата̄йа бйан̃джана̄нам̣ ва̄кйа̄нам̣ силит̣т̣хата̄йа дӣпане нипа̄то.

девалокасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9. пат̣хамапа̄пан̣икасуттаван̣н̣ана̄

19. наваме уггха̄т̣етва̄ти а̄санадва̄ран̃чева бхан̣д̣апасиббаке ча виваритва̄. на̄дхит̣т̣ха̄тӣти там̣там̣кайавиккайе аттана̄ войогам̣ на̄паджджати. дива̄ка̄лети маджджханхикасамайе. асса̄мико хоти тӣсупи ка̄лесу ладдхаббала̄бхасса алабханато. апатива̄та̄ба̄дхам̣ раттит̣т̣ха̄нам̣. чха̄йудакасампаннам̣ дива̄т̣т̣ха̄нам̣. випассана̄пи ват̣т̣ати випассана̄каммикойева. тенапи хи навадха̄ индрийа̄нам̣ тиккхаттам̣ а̄па̄дентена сама̄дхинимиттам̣ гахетаббам̣, випассана̄нимиттам̣ сама̄хита̄ка̄расаллаккхан̣а̄йа.

пат̣хамапа̄пан̣икасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10. дутийапа̄пан̣икасуттаван̣н̣ана̄

20. дасаме висит̣т̣хадхуроти висит̣т̣хадхурасампагга̄хо вӣрийасампанно. н̃а̄н̣авӣрийа̄йатта̄ хи аттхасиддхийо. тена̄ха ‘‘уттамадхуро’’тиа̄ди. викка̄йикабхан̣д̣анти виккайетаббабхан̣д̣ам̣. никкхиттадханена̄ти нидахитва̄ т̣хапитадханавасена. вал̣ан̃джанакавасена̄ти дивасе дивасе да̄нӯпабхогавасена вал̣ан̃джитаббадханавасена. упабхогапарибхогабхан̣д̣ена̄ти упабхогапарибхогӯпакаран̣ена. нипатантӣти нипа̄тенти, аттано дханаггахена нипа̄тавуттике каронти. тена̄ха ‘‘нимантентӣ’’ти.

н̃а̄н̣атха̄мена̄ти н̃а̄н̣асса тхирабха̄вена. н̃а̄н̣апараккамена̄ти н̃а̄н̣асахитена вӣрийена. дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтхабхедан̃хи йена сутена иджджхати, там̣ сутам̣ на̄ма. уккат̣т̣ханиддесена дассенто ‘‘еканика̄йа…пе… бахуссута̄’’ти а̄ха. а̄гатоти суппаваттибха̄вена сва̄гато. тена̄ха ‘‘пагун̣о паваттито’’ти. абхидхамме а̄гата̄ кусала̄диккхандха̄дибхедабхинна̄ дхамма̄ суттантапит̣акепи отарантӣти ‘‘дхаммадхара̄ти суттантапит̣акадхара̄’’иччева вуттам̣. на хи а̄бхидхаммикабха̄вена вина̄ ниппарийа̄йато суттантапит̣акан̃н̃ута̄ самбхавати. двема̄тика̄дхара̄ти бхиккхубхиккхунима̄тика̄васена двема̄тика̄дхара̄ти ваданти, ‘‘винайа̄бхидхаммама̄тика̄дхара̄’’ти йуттам̣. парипуччхатӣти саббабха̄гена пуччхитаббам̣ пуччхати. тена̄ха ‘‘аттха̄наттхам̣ ка̄ран̣а̄ка̄ран̣ам̣ пуччхатӣ’’ти. паригган̣ха̄тӣти вича̄рети.

на евам̣ аттхо дат̣т̣хабботи евам̣ десана̄нуккамена аттхо на гахетаббо. ан̃н̃о хи десана̄ккамо венеййаджджха̄сайавасена паваттанато, ан̃н̃о пат̣ипаттиккамо. хет̣т̣химена ва̄ париччхедоти сӣласама̄дхипан̃н̃а̄сан̇кха̄тесу тӣсу бха̄гесу каттхачи хет̣т̣химанайена десана̄йа париччхедам̣ ведитаббам̣ сӣлена, каттхачи упаримена бха̄гена пан̃н̃а̄йа, каттхачи двӣхипи бха̄гехи сӣлапан̃н̃а̄васена. идха пана сутте упаримена бха̄гена париччхедо ведитабботи ватва̄ там̣ дассенто ‘‘тасма̄’’тиа̄дима̄ха. йасма̄ ва̄ бхагава̄ венеййаджджха̄сайавасена пат̣хамам̣ калйа̄н̣амиттам̣ дассенто арахаттам̣ паведетва̄ ‘‘тайидам̣ арахаттам̣ има̄йа а̄раддхавӣрийата̄йа хотӣ’’ти дассенто вӣрийа̄рамбхам̣ паведетва̄ ‘‘сва̄йам̣ вӣрийа̄рамбхо имина̄ калйа̄н̣амиттасанниссайена бхаватӣ’’ти дассенто ниссайасампаттим̣ паведети хет̣т̣ха̄ дасситанидассана̄нурӯпанти дат̣т̣хаббам̣.

дутийапа̄пан̣икасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

ратхака̄раваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.