6. аччхара̄сан̇гха̄таваггаван̣н̣ана̄
51. чхат̣т̣хасса пат̣хаме ассутава̄ти еттха ‘‘са̄дху пан̃н̃а̄н̣ава̄ наро’’тиа̄дӣсу (джа̄. 2.18.101) аттхита̄маттасса бодхако ва̄-саддо. ‘‘сӣлава̄ хоти калйа̄н̣адхаммо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.381) пасам̣са̄висит̣т̣ха̄йа аттхита̄йа. ‘‘пан̃н̃ава̄ хоти удайаттхага̄минийа̄ пан̃н̃а̄йа саманна̄гато’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.317; ма. ни. 2.25) атисайаттхависит̣т̣ха̄йа аттхита̄йа, тасма̄ йасса пасаттхам̣ атисайена ва̄ сутам̣ аттхи, со сутава̄, сам̣килесавиддхам̣санасаматтхам̣ парийаттидхаммассаванам̣, там̣ сутва̄ татхатта̄йа пат̣ипатти ча ‘‘сутава̄’’ти имина̄ падена пака̄сита̄. сотаббайуттам̣ сутва̄ каттаббаниппхаттивасена сун̣ӣти ва̄ сутава̄, таппат̣иккхепена на сутава̄ти ассутава̄.
айан̃хи ака̄ро ‘‘ахетука̄ дхамма̄ (дха. са. 2 дукама̄тика̄), абхиккхуко а̄ва̄со’’тиа̄дӣсу (па̄чи. 1047) там̣сама̄йоганиваттийам̣ дит̣т̣хо. ‘‘аппаччайа̄ дхамма̄’’ти (дха. са. 7 дукама̄тика̄) там̣самбандхибха̄ваниваттийам̣. паччайуппаннан̃хи паччайасамбандхӣти апаччайуппаннатта̄ атам̣самбандхита̄ еттха джотита̄. ‘‘анидассана̄ дхамма̄’’ти (дха. са. 9 дукама̄тика̄) там̣сабха̄ваниваттийам̣. нидассанан̃хи еттха дат̣т̣хаббата̄. атха ва̄ пассатӣти нидассанам̣, чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣. таггахетаббата̄ниваттийам̣, татха̄ ‘‘ана̄сава̄ дхамма̄’’ти (дха. са. 15 дукама̄тика̄). ‘‘аппат̣игха̄ дхамма̄ (дха. са. 10 дукама̄тика̄) ана̄рамман̣а̄ дхамма̄’’ти (дха. са. 55 дукама̄тика̄) там̣киччаниваттийам̣. ‘‘арӯпино дхамма̄ ачетасика̄дхамма̄’’ти там̣сабха̄ваниваттийам̣. тадан̃н̃ата̄ хи идха пака̄сита̄. ‘‘амануссо’’ти таббха̄ваматтаниваттийам̣. мануссаттаматтам̣ наттхи, ан̃н̃ам̣ там̣садисанти. садисата̄ хи еттха сӯчита̄. ‘‘ассаман̣о саман̣апат̣ин̃н̃о абрахмача̄рӣ брахмача̄рипат̣ин̃н̃о’’ти (а. ни. 3.13) ча там̣самбха̄ванӣйагун̣аниваттийам̣. гараха̄ хи идха н̃а̄йати. ‘‘каччи бхото ана̄майам̣ (джа̄. 1.15.146; 2.20.129) анудара̄ кан̃н̃а̄’’ти ча таданаппабха̄ваниваттийам̣. ‘‘ануппанна̄ дхамма̄’’ти (дха. са. 17 тикама̄тика̄) там̣садисабха̄ваниваттийам̣. атӣта̄нан̃хи уппаннапуббатта̄ уппа̄дидхамма̄нан̃ча паччайекадесасиддхийа̄ а̄раддхуппа̄дабха̄вато ка̄лавинимуттасса ча виджджама̄натта̄ уппанна̄нукӯлата̄, пагева паччуппанна̄нанти таббидхурата̄ хеттха вин̃н̃а̄йати. ‘‘асеккха̄ дхамма̄’’ти (дха. са. 11 тикама̄тика̄) тадапарийоса̄наниваттийам̣. таннит̣т̣ха̄нан̃хеттха пака̄ситанти евам̣ анекесам̣ аттха̄нам̣ джотако. идха пана ‘‘арӯпино дхамма̄ (дха. са. 11 дукама̄тика̄), ачетасика̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. 57 дукама̄тика̄) вийа там̣сабха̄ваниваттийам̣ дат̣т̣хаббо, ан̃н̃аттхети аттхо. етенасса сута̄дин̃а̄н̣авирахам̣ дассети. тена вуттам̣ – ‘‘а̄гама̄дхигама̄бха̄ва̄ н̃еййо ассутава̄ итӣ’’ти.
ида̄ни тассаттхам̣ виваранто ‘‘йо хӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха йасма̄ кхандхадха̄та̄дикосалленапи упаккилесаупаккилит̣т̣ха̄нам̣ джа̄нанахетубхӯтам̣ ба̄хусаччам̣ хоти. йатха̄ха – ‘‘китта̄вата̄ ну кхо, бханте, бахуссуто хоти? йато кхо, бхиккху, кхандхакусало хоти. дха̄ту…пе… а̄йатана…пе… пат̣иччасамуппа̄дакусало хоти. етта̄вата̄ кхо, бхиккху, бахуссуто хотӣ’’ти. тасма̄ ‘‘йасса ча кхандхадха̄туа̄йатанапаччайа̄ка̄расатипат̣т̣ха̄на̄дӣсӯ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ва̄чуггатакаран̣ам̣ уггахо. аттхапарипуччханам̣ пурипуччха̄. кусалехи саха чодана̄парихаран̣авасена виниччхайакаран̣ам̣ виниччхайо. а̄чарийе пана пайирупа̄ситва̄ аттхадхамма̄нам̣ а̄гаманам̣ сутамайан̃а̄н̣авасена авабуджджханам̣ а̄гамо. маггапхаланибба̄на̄нам̣ саччхикирийа̄ адхигамо.
бахӯнам̣ на̄наппака̄ра̄нам̣ сакка̄йадит̣т̣ха̄дӣнам̣ авихататта̄ та̄ джаненти, та̄хи ва̄ джанита̄ти путхуджджана̄. авигха̄тамева ва̄ джана-саддо вадати. путху саттха̄ра̄нам̣ мукхуллокика̄ти еттха путхӯ джана̄ саттхупат̣ин̃н̃а̄ етесанти путхуджджана̄. саббагатӣхи авут̣т̣хита̄ти еттха джанетабба̄, джа̄йанти ва̄ еттха сатта̄ти джана̄, гатийо, та̄ путхӯ етесанти путхуджджана̄. ито паре джа̄йанти етехӣти джана̄, абхисан̇кха̄ра̄дайо, те етесам̣ путхӯ виджджантӣти путхуджджана̄. абхисан̇кха̄ра̄диаттхо ева ва̄ джана-саддо дат̣т̣хаббо. огха̄ ка̄могха̄дайо. ра̄гаггиа̄дайо санта̄па̄. те ева саббепи ва̄ килеса̄ парил̣а̄ха̄. путху пан̃часу ка̄магун̣есу ратта̄ти еттха джа̄йатӣти джано, ра̄го гедхоти евама̄дико, путху джано етесанти путхуджджана̄. путхӯсу джана̄ джа̄та̄ ратта̄ти евам̣ ра̄га̄диаттхо ева ва̄ джана-саддо дат̣т̣хаббо.
ратта̄ти ваттхам̣ вийа ран̇гаджа̄тена читтасса випарин̣а̄макарена чхандара̄гена ратта̄ са̄ратта̄. гиддха̄ти абхикан̇кханасабха̄вена абхигиджджханена гиддха̄ гедхам̣ а̄панна̄. гадхита̄ти гантхита̄ вийа думмочанӣйабха̄вена таттха пат̣ибаддха̄. муччхита̄ти килесавасена висан̃н̃ибхӯта̄ вийа анан̃н̃акичча̄ мохама̄панна̄. аджджхопанна̄ти анан̃н̃аса̄дха̄ран̣е вийа катва̄ гилитва̄ паринит̣т̣ха̄петва̄ т̣хита̄. лагга̄ти ван̇какан̣т̣аке вийа а̄сатта̄, маха̄палипе йа̄ва на̄сикагга̄ палипаннапурисо вийа уддхаритум̣ асаккун̣еййабха̄вена нимугга̄. лаггита̄ти маккат̣а̄лепе а̄лаггабха̄вена саммасито вийа маккат̣о пан̃чаннам̣ индрийа̄нам̣ васена а̄лаггита̄. палибуддха̄ти самбаддха̄, упаддута̄ ва̄. а̄вута̄ти а̄варита̄. нивута̄ти нива̄рита̄. овута̄ти палигун̣т̣хита̄, парийонаддха̄ ва̄. пихита̄ти пидахита̄. пат̣иччханна̄ти чха̄дита̄. пат̣икуджджита̄ти хет̣т̣ха̄мукхаджа̄та̄.
‘‘ассутава̄’’ти етена авиджджандхата̄ вутта̄ти а̄ха – ‘‘андхапутхуджджано вутто’’ти. читтат̣т̣хити читтапариггахо наттхӣти йа̄йа пат̣ипаттийа̄ читтасса упаккилесам̣ тато виппамуттин̃ча йатха̄сабха̄вато джа̄неййа, са̄ читтабха̄вана̄ читтат̣т̣хити. ека̄рамман̣е сут̣т̣ху сама̄дха̄навасена ават̣т̣хитим̣ па̄дакам̣ катва̄ паваттита̄ сампайуттадхаммехи ниссайа̄рамман̣ехи ча саддхим̣ читтасса париггахасан̃н̃ита̄ випассана̄бха̄вана̄пи наттхи, йа̄йа вуттаматтхам̣ йатха̄сабха̄вато джа̄неййа.
52. дутийе сутава̄ти падасса аттхо анантарасутте вуттойева. арийаса̄вакоти еттха чатуккам̣ самбхаватӣти там̣ дассетум̣ – ‘‘аттхи арийо’’тиа̄ди а̄раддхам̣. паччекам̣ сачча̄ни буддхавантоти паччекабуддха̄. нану саббепи арийа̄ паччекамева сачча̄ни пат̣ивиджджханти дхаммасса паччаттаведанӣйабха̄вато? найидамӣдисам̣ пат̣иведхам̣ сандха̄йа вуттам̣. йатха̄ пана са̄вака̄ ан̃н̃есам̣ ниссайена сачча̄ни пат̣ивиджджханти паратогхосена вина̄ тесам̣ дассанамаггасса ануппаджджанато. йатха̄ ча самма̄самбуддха̄ ан̃н̃есам̣ ниссайабха̄вена сачча̄ни абхисамбуджджханти, на евамете, ете пана апаранеййа̄ хутва̄ апарана̄йакабха̄вена сачча̄ни пат̣ивиджджханти. тена вуттам̣ – ‘‘паччекам̣ сачча̄ни буддхавантоти паччекабуддха̄’’ти.
аттхи са̄вако на арийоти еттха потхуджджаника̄йа саддха̄йа ратанаттайе абхиппасанно саддхопи гахито ева. гихӣ ана̄гатапхалоти идам̣ пана нидассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣. йатха̄вуттапуггало хи саран̣агаманато пат̣т̣ха̄йа сота̄паттипхаласаччхикирийа̄йа пат̣ипанноиччева ваттаббатам̣ лабхати. сва̄йаматтхо даккхин̣а̄висуддхисуттена (ма. ни. 3.376 а̄дайо) дӣпетаббо. сутава̄ти еттха вуттааттхо на̄ма аттахитапарахитаппат̣ипатти, тасса васена сутасампанно. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘со ча хоти сутена упапанно, аппампи че сахитам̣ бха̄сама̄но’’ти ча а̄ди. арийаса̄вакоти ведитабботи арийасса бхагавато дхаммассаванакичче йуттаппайуттабха̄вато вуттам̣. упаккилесехи виппамутти анупаккилит̣т̣хата̄, тасса̄ йатха̄сабха̄ваджа̄нанам̣ дал̣хатара̄йа ева читтабха̄вана̄йа сати хоти, на ан̃н̃атха̄ти ‘‘балававипассана̄ катхита̄’’ти вуттам̣.
53. татийе аггиккхандхопамасуттантаат̣т̣хуппаттийанти аггиккхандхопамасутте (а. ни. 7.72) десана̄ат̣т̣хуппаттийам̣. там̣десана̄хетукан̃хи екачча̄нам̣ бхиккхӯнам̣ миччха̄пат̣ипаттим̣ нимиттам̣ катва̄ бхагава̄ имам̣ суттам̣ десеси. авиджахитамева хоти саббака̄лам̣ суппатит̣т̣хитасатисампаджан̃н̃атта̄. йасма̄ буддха̄нам̣ рӯпака̄йо ба̄хираббхантарехи малехи анупаккилит̣т̣хо судхотаджа̄тиман̣исадисо, тасма̄ вуттам̣ – ‘‘упат̣т̣ха̄ка̄нуггахаттхам̣ сарӣрапха̄сукаттхан̃ча̄’’ти. вӣтина̄метва̄ти пхаласама̄паттӣхи вӣтина̄метва̄. ка̄лапариччхедавасена вивитта̄сане вӣтина̄манам̣ вивеканинната̄йа чева паресам̣ дит̣т̣ха̄нугатиа̄паджджанаттхан̃ча. нива̄сетва̄ти виха̄ранива̄санапариваттанавасена нива̄сетва̄. када̄чи екакасса, када̄чи бхиккхусан̇гхапаривутасса, када̄чи пакатийа̄, када̄чи па̄т̣иха̄рийехи ваттама̄нехи ча га̄маппавесо татха̄ татха̄ винетаббапуггалавасена. упасам̣харитва̄ти химаванта̄дӣсу пуппхитаруккха̄дито а̄нетва̄. он̣атун̣н̣ата̄йа бхӯмийа̄ саттху паданиккхепасамайе самабха̄ва̄патти, сукхасампхассавикаситападумасампат̣иччханан̃ча суппатит̣т̣хитапа̄дата̄йа ниссандапхалам̣, на иддхинимма̄нам̣. нидассанаматтан̃четам̣ саккхара̄кат̣халакан̣т̣акасан̇кукалала̄диапагамо сучибха̄ва̄паттӣти евама̄дӣнампи тада̄ лаббханато.
индакхӣласса анто т̣хапитаматтети идам̣ йа̄вадева венеййаджанавинайаттха̄йа саттху па̄т̣иха̄рийам̣ паваттанти катва̄ вуттам̣. даккхин̣апа̄дети идам̣ буддха̄нам̣ саббападаккхин̣ата̄йа. ‘‘чхаббан̣н̣арасмийо’’ти ватва̄пи ‘‘суван̣н̣арасапин̃джара̄ни вийа̄’’ти идам̣ буддха̄нам̣ сарӣре пӣта̄бха̄йа йебхуййата̄йа вуттам̣. мадхурена̄ка̄рена саддам̣ каронти дат̣т̣хаббаса̄расса дит̣т̣хата̄йа. бхериа̄дӣнам̣ пана садда̄йанам̣ дхаммата̄ва. пат̣има̄нентӣти ‘‘судуллабхам̣ идам̣ аджджа амхехи лаббхати, йе майам̣ ӣдисена пан̣ӣтена а̄ха̄рена бхагавантам̣ упат̣т̣хаха̄ма̄’’ти патӣтама̄наса̄ ма̄ненти пӯдженти. тесам̣ санта̄на̄ни олокетва̄ти тесам̣ татха̄ упат̣т̣ха̄ка̄нам̣ пуггала̄нам̣ атӣте етарахи ча паваттачиттасанта̄на̄ни олокетва̄. арахатте патит̣т̣хахантӣти самбандхо. таттха̄ти виха̄ре. гандхаман̣д̣алама̄л̣ети чатуджджа̄тийагандхена катапарибхан̣д̣е ман̣д̣алама̄л̣е.
дуллабха̄ кхан̣асампаттӣти сатипи мануссаттаппат̣ила̄бхе патирӯпадесава̄саиндрийа̄векалласаддха̄пат̣ила̄бха̄дайо гун̣а̄ дуллабха̄ти аттхо. ча̄тумаха̄ра̄джика…пе… васаваттибхаванам̣ гаччхантӣти идам̣ таттха сун̃н̃авима̄на̄ни сандха̄йа вуттам̣. бхагава̄ гандхакут̣им̣ пависитва̄ паччха̄бхаттам̣ тайо бха̄ге катва̄ пат̣хамабха̄ге саче а̄кан̇кхати, даккхин̣ена пассена сӣхасеййам̣ каппети. саче а̄кан̇кхати, буддха̄чин̣н̣апхаласама̄паттим̣ сама̄паджджати. атха йатха̄ка̄лапариччхедам̣ тато вут̣т̣хахитва̄ дутийабха̄ге паччхимайа̄ме татийакот̣т̣ха̄се вийа локам̣ волокети венеййа̄нам̣ н̃а̄н̣апарипа̄кам̣ пасситум̣. тена̄ха – ‘‘саче а̄кан̇кхатӣ’’тиа̄ди.
ка̄лайуттанти паттакаллам̣, ‘‘имисса̄ вела̄йа имасса евам̣ ваттабба’’нти там̣ка̄ла̄нурӯпам̣. самайайуттанти тассева вевачанам̣, ат̣т̣хуппаттианурӯпам̣ ва̄. самайайуттанти ва̄ арийасамайасам̣йуттам̣. десака̄ла̄нурӯпамева хи буддха̄ бхагаванто дхаммам̣ десенти, десента̄ ча арийасамматам̣ пат̣иччасамуппа̄данайам̣ дӣпента̄ва десенти. атха ва̄ самайайуттанти хетӯда̄харан̣асахитам̣. ка̄лена са̄падесан̃хи бхагава̄ дхаммам̣ десети, ка̄лам̣ видитва̄ парисам̣ уййоджети, на йа̄ва самандхака̄ра̄ дхаммам̣ десети.
утум̣ ган̣ха̄пети, на пана малам̣ паккха̄летӣти адхиппа̄йо. на хи бхагавато ка̄йе раджоджаллам̣ упалимпатӣти. тато татоти аттано аттано дива̄т̣т̣ха̄на̄дито. ока̄сам̣ лабхама̄на̄ти пуребхаттапаччха̄бхаттапуримайа̄месу ока̄сам̣ алабхитва̄ ида̄ни маджджхимайа̄ме ока̄сам̣ лабхама̄на̄, бхагавата̄ ва̄ катока̄сата̄йа ока̄сам̣ лабхама̄на̄. паччха̄бхаттасса тӣсу бха̄гесу пат̣хамабха̄ге сӣхасеййакаппанам̣ екантикам̣ на хотӣти а̄ха – ‘‘пуребхаттато пат̣т̣ха̄йа нисаджджа̄пӣл̣итасса сарӣрасса̄’’ти. тенева хи таттха ‘‘саче а̄кан̇кхатӣ’’ти тада̄ сӣхасеййакаппанасса анибаддхата̄ вибха̄вита̄. кила̄субха̄во париссамо. сӣхасеййам̣ каппети сарӣрасса кила̄субха̄вамочанаттханти йоджетаббам̣. буддхачаккхуна̄ локам̣ волокетӣти идам̣ паччхимайа̄ме бхагавато бахулам̣ а̄чин̣н̣авасена вуттам̣. аппекада̄ авасит̣т̣хабалан̃а̄н̣ехи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣енева ча бхагава̄ таматтхам̣ са̄дхетӣти.
имасмим̣йева киччети паччхимайа̄макичче. балавата̄ паччанута̄пена сам̣вад̣д̣хама̄нена караджака̄йе маха̄парил̣а̄хо уппаджджатӣти а̄ха – ‘‘на̄мака̄йе сантатте караджака̄йо сантатто’’ти. нидха̄нагатанти санничиталохитам̣ сандха̄йа вуттам̣. ун̣хам̣ лохитам̣ мукхато угган̃чхӣти лохитам̣ ун̣хам̣ хутва̄ мукхато угган̃чхи. т̣ха̄нанти бхиккхупат̣ин̃н̃ам̣. там̣ па̄пам̣ вад̣д̣хама̄нанти бхиккхупат̣ин̃н̃а̄йа авиджахитатта̄ татха̄ павад̣д̣хама̄напа̄пам̣. антимаваттхуаджджха̄панна̄нампи упа̄йена паваттийама̄но йонисоманасика̄ро са̄ттхако хотийева̄ти дассенто ‘‘джа̄тасам̣вега̄’’тиа̄дима̄ха. ахо саллекхитанти ахо ативийа саллекхена итам̣ паваттам̣. ка̄са̄вападжджототи бхиккхӯнам̣ бахубха̄вато ито чито ча вичаранта̄нам̣ тесам̣ ка̄са̄ваджутийа̄ паджджотито. исива̄тапарива̄тоти сӣлаккхандха̄дӣнам̣ нибба̄насса ча есанато исӣнам̣ бхиккхӯнам̣ гун̣агандхена чева гун̣агандхава̄ситена сарӣрагандхена ча парито самантато ва̄йито.
дхаммасам̣вего уппаджджи ана̄ваджджанена пуббе тасса аттхасса асам̣видитатта̄. дхаммасам̣веготи ча та̄дисе аттхе дхаммата̄васена уппаджджанакам̣ сахоттаппан̃а̄н̣ам̣. асса̄сат̣т̣ха̄нанти читтасса̄сака̄ран̣ам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣. саббесам̣ кичча̄нам̣ пуббабха̄го саббапуббабха̄го. ‘‘саббе сатта̄ авера̄ хонтӯ’’тиа̄дина̄ хи читтасса пат̣т̣ха̄нам̣ упат̣т̣ха̄нам̣ хитапхаран̣ам̣. итарам̣ ито тхокам̣ махантанти катва̄ идам̣ ‘‘чӯл̣аччхара̄сан̇гха̄тасутта’’нти вуттам̣. аччхара̄сан̇гха̄то вуччати ан̇гулипхот̣анаккхан̣о аккхинимисака̄ло, йо екасса аккхарасса учча̄ран̣аккхан̣о. тена̄ха – ‘‘две ан̇гулийо пахаритва̄ саддакаран̣аматта’’нти. саббасатта̄нам̣ хитапхаран̣ачиттанти саббесампи сатта̄нам̣ саммадева хитеситавасена паваттачиттам̣. а̄вадждженто а̄севатӣти хитеситавасена а̄вадждженто. а̄ваджджанена а̄бхуджантопи а̄севати на̄ма н̃а̄н̣авиппайуттена. джа̄нантоти татха̄ н̃а̄н̣аматтам̣ уппа̄дентопи. пассантоти татха̄ н̃а̄н̣ачаккхуна̄ паччаккхато вийа випассантопи. паччавеккхантоти таматтхам̣ пати пати авеккхантопи. саддха̄йа адхимуччантотиа̄ди пан̃чаннам̣ индрийа̄нам̣ васена вуттам̣. абхин̃н̃еййантиа̄ди чатусаччавасена вуттам̣. саббамева четам̣ виттха̄рато, са̄ман̃н̃ена а̄севанадассанамева̄ти идха̄дхиппетамева а̄севанаттхам̣ дассетум̣ – ‘‘идха пана̄’’тиа̄ди вуттам̣.
ариттаджджха̄ноти авирахитаджджха̄но. атуччхаджджха̄ноти джха̄нена атуччхо. ча̄го ва̄ вевачананти а̄ха – ‘‘апариччаттаджджха̄но’’ти. вихаратӣти падасса вибхан̇ге (вибха. 540) а̄гатанайена аттхам̣ дассенто ‘‘вихаратӣти ирийатӣ’’тиа̄дима̄ха. айам̣ панеттха саддаттхо – вихаратӣти еттха ви-саддо виччхедаттхаджотано. харатӣти нети, паваттетӣти аттхо, виччхиндитва̄ харати вихаратӣти вуттам̣ хоти. со хи екам̣ ирийа̄патхаба̄дханам̣ ан̃н̃ена ирийа̄патхена виччхиндитва̄ апарипатантам̣ аттабха̄вам̣ харати паваттети, тасма̄ ‘‘вихаратӣ’’ти вуччати. ирийатӣти т̣ха̄нанисаджджа̄дикирийам̣ каронто паваттати. паваттатӣти т̣ха̄на̄дисаман̇гӣ хутва̄ паваттати. па̄летӣти екам̣ ирийа̄патхаба̄дханам̣ ирийа̄патхантарехи раккханто па̄лети. йапети йа̄петӣти тассева вевачанам̣. екан̃хи ирийа̄патхаба̄дханам̣ ан̃н̃ена ирийа̄патхена виччхиндитва̄ апарипатантам̣ аттабха̄вам̣ па̄ленто йапети йа̄петӣти вуччати. чаратӣти т̣ха̄нанисаджджа̄дӣсу ан̃н̃атарасаман̇гӣ хутва̄ паваттати. имина̄ падена̄ти ‘‘вихаратӣ’’ти имина̄ падена.
ирийа̄патхавиха̄роти еттха ирийанам̣ паваттанам̣ ирийа̄, ка̄йаппайого ка̄йикакирийа̄. тасса̄ паваттанӯпа̄йабха̄вато ирийа̄йа патхо ирийа̄патхо, т̣ха̄нанисаджджа̄ди. на хи т̣ха̄нанисаджджа̄дӣхи аваттха̄хи вина̄ кин̃чи ка̄йикакирийам̣ паваттетум̣ сакка̄. т̣ха̄насаман̇гӣ ва̄ хи ка̄йена кин̃чи кареййа, гамана̄дӣсу ан̃н̃атарасаман̇гӣ ва̄. вихаран̣ам̣, вихарати етена̄ти ва̄ виха̄ро, ирийа̄патхова виха̄ро ирийа̄патхавиха̄ро, со ча аттхато т̣ха̄нанисаджджа̄диа̄ка̄раппаватто чатусантатирӯпаппабандхо ева. ова̄да̄нуса̄санӣнам̣ ека̄некава̄ра̄дивисит̣т̣хойева бхедо, на пана параматтхато тесам̣ на̄на̄каран̣анти дассетум̣ – ‘‘параматтхато пана̄’’тиа̄дима̄ха. таттха есе еке екат̣т̣хетиа̄дӣсу есо еко екаттхотиа̄дина̄ аттхо ведитаббо.
рат̣т̣хасса, рат̣т̣хато ва̄ ладдхо пин̣д̣о рат̣т̣хапин̣д̣о. тена̄ха – ‘‘н̃а̄типариват̣т̣ам̣ паха̄йа̄’’тиа̄ди. таттха ‘‘амха̄камете’’ти вин̃н̃а̄йантӣти н̃а̄тӣ, пита̄махапитупутта̄дивасена париват̣т̣анат̣т̣хена париват̣т̣о, н̃а̄тийева париват̣т̣о н̃а̄типариват̣т̣о. тхеййапарибхого на̄ма анарахасса парибхого. бхагавата̄ хи аттано са̄сане сӣлавато паччайа̄ анун̃н̃а̄та̄, на дуссӣласса. да̄йака̄нампи сӣлавато ева паричча̄го, на дуссӣласса аттано ка̄ра̄нам̣ махаппхалабха̄васса пачча̄сӣсанато. ити саттха̄ра̄ ананун̃н̃а̄татта̄ да̄йакехи ча апариччаттатта̄ сан̇гхамаджджхепи нисӣдитва̄ парибхун̃джантасса дуссӣласса парибхого тхеййа̄йа парибхого тхеййапарибхого. ин̣авасена парибхого ин̣апарибхого пат̣игга̄хакато даккхин̣а̄висуддхийа̄ абха̄вато ин̣ам̣ гахетва̄ парибхого вийа̄ти аттхо.
да̄таббат̣т̣хена да̄йам̣, там̣ а̄дийантӣти да̄йа̄да̄, путта̄наметам̣ адхивачанам̣, тесам̣ бха̄во да̄йаджджам̣, да̄йаджджавасена парибхого да̄йаджджапарибхого, путтабха̄вена парибхоготи вуттам̣ хоти. секкха̄ хи бхиккхӯ бхагавато орасапутта̄, те питу сантака̄нам̣ да̄йа̄да̄ хутва̄ те паччайе парибхун̃джанти. ким̣ пана те бхагавато паччайе парибхун̃джанти, уда̄ху гихӣнанти? гихӣхи динна̄пи бхагавата̄ анун̃н̃а̄татта̄ бхагавато сантака̄ ананун̃н̃а̄тесу саббена саббам̣ парибхога̄бха̄вато, анун̃н̃а̄тесуйева ча парибхогасамбхавато. дхаммада̄йа̄дасуттан̃четтха са̄дхакам̣.
вӣтара̄га̄ ева тан̣ха̄йа да̄сабйам̣ атӣтатта̄ са̄мино хутва̄ парибхун̃джантӣти а̄ха – ‘‘кхӣн̣а̄савасса парибхого са̄мипарибхого на̄ма̄’’ти. авӣтара̄га̄нан̃хи тан̣ха̄паравасата̄йа паччайапарибхоге са̄мибха̄во наттхи, тадабха̄вена вӣтара̄га̄нам̣ таттха са̄мибха̄во йатха̄ручипарибхогасамбхавато. татха̄ хи те пат̣икӯлампи аппат̣икӯла̄ка̄рена, аппат̣икӯлампи пат̣икӯла̄ка̄рена, тадубхайампи ваджджетва̄ аджджхупеккхана̄ка̄рена паччайе парибхун̃джанти, да̄йака̄нан̃ча маноратхам̣ пӯренти. йо пана̄йам̣ сӣлавато паччавеккхитапарибхого, со ин̣апарибхогасса паччанӣкатта̄ а̄н̣ан̣йапарибхого на̄ма хоти. йатха̄ хи ин̣а̄йико аттано ручийа̄ иччхитам̣ десам̣ гантум̣ на лабхати, евам̣ ин̣апарибхогайутто локато ниссаритум̣ на лабхатӣти таппат̣ипаккхатта̄ сӣлавато паччавеккхитапарибхого ‘‘а̄н̣ан̣йапарибхого’’ти вуччати, тасма̄ ниппарийа̄йато чатупарибхогавинимутто висум̣йева̄йам̣ парибхоготи ведитаббо. со идха висум̣ на вутто, да̄йаджджапарибхогейева ва̄ сан̇гахам̣ гаччхати. сӣлава̄пи хи има̄йа сиккха̄йа саманна̄гататта̄ ‘‘секхо’’твева вуччати. имесу парибхогесу са̄мипарибхого да̄йаджджапарибхого ча арийа̄нам̣ путхуджджана̄нан̃ча ват̣т̣ати, ин̣апарибхого на ват̣т̣ати. тхеййапарибхоге катха̄йева наттхи. катхам̣ панеттха са̄мипарибхого да̄йаджджапарибхого ча путхуджджана̄нам̣ самбхавати? упача̄равасена. йо хи путхуджджанассапи саллекхаппат̣ипаттийам̣ т̣хитасса паччайагедхам̣ паха̄йа таттха анупалиттена читтена парибхого, со са̄мипарибхого вийа хоти. сӣлавато пана паччавеккхитапарибхого да̄йаджджапарибхого вийа хоти да̄йака̄нам̣ маноратхасса авира̄дханато. калйа̄н̣апутхуджджанасса парибхоге ваттаббамева наттхи тасса секкхасан̇гахато. секкхасуттам̣ (сам̣. ни. 5.13) хетасса аттхасса са̄дхакам̣.
имасса бхиккхуноти аччхара̄сан̇гха̄таматтампи ка̄лам̣ меттачиттам̣ а̄севантасса бхиккхуно. амогхо рат̣т̣хапин̣д̣апарибхоготи ‘‘айам̣ паббаджито саман̣о бхиккхӯти а̄мисам̣ дента̄нам̣ та̄йа метта̄севана̄йа аттано санта̄не досамаласса ва̄ тадекат̣т̣ха̄нан̃ча па̄падхамма̄нам̣ пабба̄джанато вӯпасаманато сам̣са̄ре ча бхайасса самма̄ва иккхан̣ато аджджха̄сайасса ависам̣ва̄даненасса амогхо рат̣т̣хапин̣д̣апарибхого. махат̣т̣хийанти махаттхикам̣ маха̄пайоджанам̣. махаппхаланти випулаппхалам̣. маха̄нисам̣санти маха̄ниссандаппхалам̣. маха̄джутиканти маха̄нубха̄вам̣. маха̄виппха̄ранти маха̄виттха̄рам̣. еттха ча пат̣хамам̣ ка̄ран̣ам̣ метта̄севана̄йа тасса бхиккхуно са̄миа̄дибха̄вена рат̣т̣хапин̣д̣апарибхога̄рахата̄, дутийам̣ парехи диннасса да̄насса махат̣т̣хийабха̄вакаран̣ам̣. ко пана ва̄доти метта̄йа а̄севанаматтампи евам̣маха̄нубха̄вам̣, ко пана ва̄до бахулӣка̄ре, еттха ваттаббамева наттхӣ’’ти аттхо.
54. чатуттхе уппа̄дети вад̣д̣хетӣти еттха бха̄вана̄саддасса уппа̄данавад̣д̣ханаттхата̄ пуббе вутта̄ ева.
55. пан̃чаме имесу двӣсӯти чатуттхапан̃чамесу. ‘‘татийе вуттанайенева ведитабба’’нти ватва̄ татха̄ ведитаббатам̣ дассетум̣ – ‘‘йо хи а̄севатӣ’’тиа̄ди вуттам̣. тена а̄севана̄бха̄вана̄манасика̄ра̄нам̣ аттхависеса̄бха̄вама̄ха. йади евам̣ суттантасса десана̄ катханти а̄ха – ‘‘самма̄самбуддхо пана̄’’тиа̄ди. йа̄йа дхаммадха̄туйа̄ти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ама̄ха. тена хи дхамма̄нам̣ а̄ка̄рабхедам̣ н̃атва̄ таданурӯпам̣ екампи дхаммам̣ татха̄ вибхаджитва̄ бхагава̄ дассети. тӣхи кот̣т̣ха̄сехӣти а̄севана̄бха̄вана̄манасика̄рабха̄гехи. метта̄ хи саббаваттхуно метта̄йанавасена а̄нӣта̄ севана̄ а̄севана̄, тасса̄ вад̣д̣хана̄ бха̄вана̄, ависсаджджетва̄ манаси т̣хапанам̣ манасика̄ро.
56. чхат̣т̣хе анийамитавачанам̣ ‘‘име на̄ма̄’’ти нийаметва̄ авуттатта̄. нийамитавачанам̣ ‘‘акусала̄’’ти сарӯпенева вуттатта̄. асесато парийа̄динна̄ хонти аппакассапи акусалабха̄гасса аггахитасса абха̄вато. акусалам̣ бхаджантӣти акусалабха̄гийа̄. акусалапаккхе бхава̄ти акусалапаккхика̄. тена̄ха – ‘‘акусала̄йева̄’’тиа̄ди. пат̣хаматарам̣ гаччхатӣти пат̣хаматарам̣ паваттати, пат̣хамо падха̄но хутва̄ ваттатӣти аттхо. екуппа̄да̄дивасена хи екаджджхам̣ паваттама̄несу чатӯсу арӯпаккхандхесу айамева пат̣хамам̣ уппаджджатӣти идам̣ наттхи, локуттарамаггесу вийа пана пан̃н̃индрийасса, локийадхаммесу маниндрийасса пуретарасса бха̄во са̄тисайоти ‘‘саббете манопуббан̇гама̄’’ти вуттам̣. татха̄ хи абхидхаммепи (дха. са. 1) ‘‘йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хотӣ’’ти читтам̣ пуббан̇гамам̣ джет̣т̣хам̣ катва̄ десана̄ паватта̄. суттесупи вуттам̣ – ‘‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄ (дха. па. 1, 2), чхадва̄ра̄дхипати ра̄джа̄’’ти (дха. па. ат̣т̣ха. 2.буддхавагго, еракапаттана̄гара̄джаваттху). тена̄ха – ‘‘ете хӣ’’тиа̄ди. тесам̣ мано уппа̄дакоти ча йадаггена мано сампайуттадхамма̄нам̣ джет̣т̣хако хутва̄ паваттати, тадаггена те атта̄нам̣ ануватта̄пенто те татха̄ уппа̄денто на̄ма хотӣти катва̄ вуттам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана читтасса джет̣т̣хакабха̄вамева сандха̄йа ра̄джагаманан̃н̃а̄йена сахуппаттипи пат̣хамуппатти вийа катва̄ вутта̄ти айаматтхо дассито. анвадева̄ти етенева читтасса кхан̣авасена пат̣хамуппаттийа̄ абха̄во дӣпитоти дат̣т̣хаббо. тенева̄ха – ‘‘екатойева̄ти аттхо’’ти.
57. саттаме чатубхӯмака̄пи кусала̄ дхамма̄ катхита̄ти ‘‘йе кечи кусала̄ дхамма̄’’ти анавасесапарийа̄да̄нато вуттам̣.
58. ат̣т̣хаме иданти лин̇гавипалла̄сена ниддесо, нипа̄тападам̣ ва̄ етам̣ ‘‘йадида’’нтиа̄дӣсу вийа̄ти а̄ха – ‘‘айам̣ пама̄доти аттхо’’ти. памаджджана̄ка̄роти пама̄да̄патти. читтасса воссагготи имесу еттакесу т̣ха̄несу сатийа̄ анигган̣хитва̄ читтасса воссаджджанам̣ сативирахо. воссагга̄нуппада̄нанти воссаггасса ану ану пада̄нам̣ пунаппунам̣ виссаджджанам̣. асаккаччакирийата̄ти етесам̣ да̄на̄дӣнам̣ кусаладхамма̄нам̣ паваттане пуггаласса ва̄ деййадхаммасса ва̄ асаккаччакирийа̄. сататабха̄во са̄таччам̣, са̄таччена кирийа̄ са̄таччакирийа̄, са̄йева са̄таччакирийата̄, на са̄таччакирийата̄ аса̄таччакирийата̄. анат̣т̣хитакирийата̄ти анит̣т̣хитакирийата̄ нирантарам̣ на анут̣т̣хитакирийата̄ ча. олӣнавуттита̄ти нирантаракаран̣асан̇кха̄тасса виппха̄расса абха̄вена олӣнавуттита̄. никкхиттачхандата̄ти кусалакирийа̄йа вӣрийачхандасса никкхиттабха̄во. никкхиттадхурата̄ти вӣрийадхурасса оропанам̣, осаккитама̄насата̄ти аттхо. анадхит̣т̣ха̄нанти кусалакаран̣е аппатит̣т̣хитабха̄во. анануйоготи анануйун̃джанам̣. кусаладхаммесу а̄севана̄дӣнам̣ абха̄во ана̄севана̄дайо. пама̄доти сарӯпаниддесо. памаджджана̄ти а̄ка̄раниддесо. памаджджитаттанти бха̄ваниддесо. париха̄йантӣти имина̄ пама̄дасса са̄ваджджатам̣ дассети. тайидам̣ локийа̄нам̣ васена, на локуттара̄нанти а̄ха – ‘‘уппанна̄…пе… ида’’нтиа̄ди.
59. наваме на памаджджати етена̄ти аппама̄до, пама̄дасса пат̣ипаккхо сатийа̄ авиппава̄со. аттхато ниччам̣ упат̣т̣хита̄йа сатийа̄ етам̣ на̄мам̣. пама̄до пана сатийа̄ сатисампаджан̃н̃асса ва̄ пат̣ипаккхабхӯто акусалачиттуппа̄до дат̣т̣хаббо. тена̄ха – ‘‘пама̄дасса пат̣ипаккхавасена виттха̄рато ведитаббо’’ти.
60. дасаме куччхитам̣ сӣдатӣти кусӣто да-ка̄расса та-ка̄рам̣ катва̄, тасса бха̄во косаджджам̣, а̄ласийанти аттхо.
аччхара̄сан̇гха̄таваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.