5. пан̣ихитааччхаваггаван̣н̣ана̄
41. пан̃чамасса пат̣хаме упама̄ва опаммам̣, со ева аттхо, тасмим̣ опамматтхе бодхетаббе нипа̄то. сеййатха̄пӣти йатха̄ти аттхо. еттха ча татра бхагава̄ каттхачи аттхена упамам̣ парива̄ретва̄ дассети ваттхасутте вийа, па̄риччхаттакопама (а. ни. 7.69) аггиккхандхопама̄ди (а. ни. 7.72) суттесу вийа ча. каттхачи упама̄йа аттхам̣ парива̄ретва̄ дассети лон̣амбиласутте (а. ни. 3.101) вийа, суван̣н̣ака̄расаттасӯрийопама̄дисуттесу (а. ни. 7.66) вийа ча. имасмим̣ пана са̄лисӯкопаме упама̄йа аттхам̣ парива̄ретва̄ дассенто ‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве’’тиа̄дима̄ха̄ти поттхакесу ликханти, там̣ маджджхимат̣т̣хакатха̄йа ваттхасуттаван̣н̣ана̄йа (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.70) на самети. таттха хи идам̣ вуттам̣ –
сеййатха̄пи, бхиккхаве, ваттханти упама̄вачанамеветам̣. упамам̣ каронто ча бхагава̄ каттхачи пат̣хамам̣йева упамам̣ дассетва̄ паччха̄ аттхам̣ дассети, каттхачи пат̣хамам̣ аттхам̣ дассетва̄ паччха̄ упамам̣, каттхачи упама̄йа аттхам̣ парива̄ретва̄ дассети, каттхачи аттхена упамам̣. татха̄ хеса ‘‘сеййатха̄писсу, бхиккхаве, две ага̄ра̄ садва̄ра̄, таттха чаккхума̄ пурисо маджджхе т̣хито пассеййа̄’’ти сакалампи девадӯтасуттам̣ (ма. ни. 3.261 а̄дайо) упамам̣ пат̣хамам̣ дассетва̄ паччха̄ аттхам̣ дассенто а̄ха. ‘‘тирокут̣т̣ам̣ тиропа̄ка̄рам̣ тиропаббатам̣ асаджджама̄но гаччхати, сеййатха̄пи, а̄ка̄се’’тиа̄дина̄ пана найена сакалампи иддхивидхам̣ аттхам̣ пат̣хамам̣ дассетва̄ паччха̄ упамам̣ дассенто а̄ха. ‘‘сеййатха̄пи, бра̄хман̣апурисо са̄раттхико са̄рагавесӣ’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.314) найена сакалампи чӯл̣аса̄ропамасуттам̣ упама̄йа аттхам̣ парива̄ретва̄ дассенто а̄ха. ‘‘идха пана, бхиккхаве, екачче кулапутта̄ дхаммам̣ парийа̄пун̣анти суттам̣…пе… сеййатха̄пи, бхиккхаве, пурисо алагаддаттхико’’тиа̄дина̄ найена сакалампи алагаддасуттам̣ (ма. ни. 1.238) маха̄са̄ропамасуттанти евама̄дӣни сутта̄ни аттхена упамам̣ парива̄ретва̄ дассенто а̄ха. сва̄йам̣ идха пат̣хамам̣ упамам̣ дассетва̄ паччха̄ аттхам̣ дассетӣти.
еттха хи чӯл̣аса̄ропама̄дӣсу (ма. ни. 1.312) пат̣хамам̣ упамам̣ ватва̄ таданантарам̣ упамеййаттхам̣ ватва̄ пуна упамам̣ ваданто упама̄йа аттхам̣ парива̄ретва̄ дассетӣти вутто. алагаддӯпамасутта̄дӣсу пана аттхам̣ пат̣хамам̣ ватва̄ таданантарам̣ упамам̣ ватва̄ пуна аттхам̣ ваданто аттхена упамам̣ парива̄ретва̄ дассетӣти вутто. теневеттха лӣнаттхаппака̄синийам̣ вуттам̣ – ‘‘упамеййаттхам̣ пат̣хамам̣ ватва̄ таданантарам̣ аттхам̣ ватва̄ пуна упамам̣ ваданто упама̄йа аттхам̣ парива̄ретва̄ дассетӣ’’ти вутто. аттхена упамам̣ парива̄ретва̄ти еттха̄пи есева найоти. идха пана каттхачи аттхена упамам̣ парива̄ретва̄ дассети. ‘‘ваттхасутте вийа па̄риччхаттакопамааггиккхандхопама̄дисуттесу вийа ча̄’’ти вуттам̣. таттха ваттхасутте та̄ва ‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, ваттхам̣ сам̣килит̣т̣хам̣ малаггахитам̣, таменам̣ раджако йасмим̣ йасмим̣ ран̇гаджа̄те упасам̣хареййа. йади нӣлака̄йа, йади пӣтака̄йа, йади лохитака̄йа, йади ман̃джит̣т̣хака̄йа, дураттаван̣н̣амевасса апарисуддхаван̣н̣амевасса. там̣ кисса хету? апарисуддхатта̄, бхиккхаве, ваттхасса. евамева кхо, бхиккхаве, читте сам̣килит̣т̣хе дуггати па̄т̣икан̇кха̄’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.70) пат̣хамам̣ упамам̣ дассетва̄ паччха̄ упамеййаттхо вутто, на пана пат̣хамам̣ аттхам̣ ватва̄ таданантарам̣ упамам̣ дассетва̄ пуна аттхо вутто. йена каттхачи аттхена упамам̣ парива̄ретва̄ дассети. ваттхасутте вийа̄ти вадеййа.
татха̄ па̄риччхаттакопамепи ‘‘йасмим̣, бхиккхаве, самайе дева̄нам̣ та̄ватим̣са̄нам̣ па̄риччхаттако ковил̣а̄ро пан̣д̣упала̄со хоти, аттамана̄, бхиккхаве, дева̄ та̄ватим̣са̄, тасмим̣ самайе хонти пан̣д̣упала̄со да̄ни па̄риччхаттако ковил̣а̄ро, на чирассева да̄ни паннапала̄со бхависсати…пе… евамева кхо, бхиккхаве, йасмим̣ самайе арийаса̄вако ага̄расма̄ анага̄рийам̣ паббаджджа̄йа четети. пан̣д̣упала̄со, бхиккхаве, арийаса̄вако тасмим̣ самайе хотӣ’’тиа̄дина̄ (а. ни. 7.69) пат̣хамам̣ упамам̣ дассетва̄ паччха̄ аттхо вутто. аггиккхандхопаме ‘‘пассатха но тумхе, бхиккхаве, амум̣ махантам̣ аггиккхандхам̣ а̄диттам̣ сампаджджалитам̣ саджотибхӯтанти. евам̣, бхантети. там̣ ким̣ ман̃н̃атха, бхиккхаве, катамам̣ ну кхо варам̣ йам̣ амум̣ махантам̣ аггиккхандхам̣ а̄диттам̣ сампаджджалитам̣ саджотибхӯтам̣ а̄лин̇гетва̄ упанисӣдеййа ва̄ упанипаджджеййа ва̄, йам̣ кхаттийакан̃н̃ам̣ ва̄ бра̄хман̣акан̃н̃ам̣ ва̄ гахапатикан̃н̃ам̣ ва̄ мудуталунахаттхапа̄дам̣ а̄лин̇гетва̄ упанисӣдеййа ва̄ упанипаджджеййа ва̄’’тиа̄дина̄ (а. ни. 7.72) пат̣хамам̣ упамам̣йева дассетва̄ паччха̄ аттхо вутто, на пана пат̣хамам̣ аттхам̣ ватва̄ таданантарам̣ упамам̣ дассетва̄ пуна аттхо вутто, тасма̄ ‘‘каттхачи аттхена упамам̣ парива̄ретва̄ дассети ваттхасутте вийа па̄риччхаттакопамааггиккхандхопама̄дисуттесу вийа ча̄’’ти на ваттаббам̣.
кечи панеттха евам̣ ван̣н̣айанти ‘‘аттхам̣ пат̣хамам̣ ватва̄ паччха̄ ча упамам̣ дассенто аттхена упамам̣ парива̄ретва̄ дассети на̄ма, упамам̣ пана пат̣хамам̣ ватва̄ паччха̄ аттхам̣ дассенто упама̄йа аттхам̣ парива̄ретва̄ дассети на̄ма, тадубхайассапи а̄гатат̣т̣ха̄нам̣ нидассенто ‘ваттхасутте вийа̄’тиа̄дима̄ха̄’’ти. тампи ‘‘каттхачи аттхена упамам̣ парива̄ретва̄ дассети ваттхасутте вийа па̄риччхаттакопамааггиккхандхопама̄дисуттесу вийа ча̄’’ти ваттаббам̣, еван̃ча вуччама̄не ‘‘каттхачи упама̄йа аттхам̣ парива̄ретва̄ дассети лон̣амбиласутте вийа̄’’ти висум̣ на ваттаббам̣ ‘‘аггиккхандхопама̄дисутте вийа̄’’ти еттха а̄дисадденева сан̇гахитатта̄. лон̣амбиласуттепи хи –
‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, пан̣д̣ито бйатто кусало сӯдо ра̄джа̄нам̣ ва̄ ра̄джамаха̄маттам̣ ва̄ на̄наччайехи сӯпехи паччупат̣т̣хито асса амбилаггехипи титтакаггехипи кат̣укаггехипи мадхураггехипи кха̄рикехипи акха̄рикехипи лон̣икехипи алон̣икехипи.
‘‘са кхо со, бхиккхаве, пан̣д̣ито бйатто кусало сӯдо сакасса бхаттасса нимиттам̣ угган̣ха̄ти ‘идам̣ ва̄ ме аджджа бхаттасӯпеййам̣ руччати, имасса ва̄ абхихарати, имасса ва̄ бахум̣ ган̣ха̄ти, имасса ва̄ ван̣н̣ам̣ бха̄сати. амбилаггам̣ ва̄ ме аджджа бхаттасӯпеййам̣ руччати, амбилаггасса ва̄ абхихарати, амбилаггасса ва̄ бахум̣ ган̣ха̄ти, амбилаггасса ва̄ ван̣н̣ам̣ бха̄сати…пе… алон̣икасса ва̄ ван̣н̣ам̣ бха̄сатӣ’ти. са кхо со, бхиккхаве, пан̣д̣ито бйатто кусало сӯдо ла̄бхӣ чева хоти аччха̄данасса, ла̄бхӣ ветанасса, ла̄бхӣ абхиха̄ра̄нам̣. там̣ кисса хету? татха̄ хи со, бхиккхаве, пан̣д̣ито бйатто кусало сӯдо сакасса бхаттанимиттам̣ угган̣ха̄ти. евамева кхо, бхиккхаве, идхекаччо пан̣д̣ито бйатто кусало бхиккху ка̄йе ка̄йа̄нупассӣ вихарати…пе… ведана̄су…пе… читте…пе… дхаммесу дхамма̄нупассӣ вихарати а̄та̄пӣ сампаджа̄но сатима̄ винеййа локе абхиджджха̄доманассам̣. тасса дхаммесу дхамма̄нупассино вихарато читтам̣ сама̄дхийати, упаккилеса̄ пахӣйанти, со там̣ нимиттам̣ угган̣ха̄ти.
‘‘са кхо, бхиккхаве, пан̣д̣ито бйатто кусало бхиккху ла̄бхӣ чева хоти дит̣т̣хева дхамме сукхавиха̄ра̄нам̣, ла̄бхӣ хоти сатисампаджан̃н̃асса. там̣ кисса хету? татха̄ хи со, бхиккхаве, пан̣д̣ито бйатто кусало бхиккху сакасса читтасса нимиттам̣ угган̣ха̄тӣ’’ти (сам̣. ни. 5.374) –
евам̣ пат̣хамам̣ упамам̣ дассетва̄ паччха̄ аттхо вутто. ‘‘суван̣н̣ака̄расӯрийопама̄дисуттесу вийа ча̄’’ти идан̃ча уда̄харан̣аматтена сан̇гахам̣ гаччхати суван̣н̣ака̄расутта̄дӣсу пат̣хамам̣ упама̄йа адасситатта̄. етесу хи суван̣н̣ака̄ропамасутте (а. ни. 3.103) та̄ва –
‘‘адхичиттамануйуттена, бхиккхаве, бхиккхуна̄ тӣн̣и нимитта̄ни ка̄лена ка̄лам̣ манаси ка̄табба̄ни, ка̄лена ка̄лам̣ сама̄дхинимиттам̣ манаси ка̄таббам̣, ка̄лена ка̄лам̣ паггаханимиттам̣ манаси ка̄таббам̣, ка̄лена ка̄лам̣ упеккха̄нимиттам̣ манаси ка̄таббам̣. саче, бхиккхаве, адхичиттамануйутто бхиккху екантам̣ сама̄дхинимиттам̣йева манаси кареййа, т̣ха̄нам̣ там̣ читтам̣ косаджджа̄йа сам̣ваттеййа. саче, бхиккхаве, адхичиттамануйутто бхиккху екантам̣ паггаханимиттам̣йева манаси кареййа, т̣ха̄нам̣ там̣ читтам̣ уддхачча̄йа сам̣ваттеййа. саче, бхиккхаве, адхичиттамануйутто бхиккху екантам̣ упеккха̄нимиттам̣йева манаси кареййа, т̣ха̄нам̣ там̣ читтам̣ на самма̄ сама̄дхийеййа а̄сава̄нам̣ кхайа̄йа. йато ча кхо, бхиккхаве, адхичиттамануйутто бхиккху ка̄лена ка̄лам̣ сама̄дхинимиттам̣…пе… паггаханимиттам̣…пе… упеккха̄нимиттам̣ манаси кароти, там̣ хоти читтам̣ мудун̃ча камманийан̃ча пабхассаран̃ча, на ча пабхан̇гу, самма̄ сама̄дхийати а̄сава̄нам̣ кхайа̄йа.
‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, суван̣н̣ака̄ро ва̄ суван̣н̣ака̄рантева̄сӣ ва̄ уккам̣ бандхеййа, уккам̣ бандхитва̄ укка̄мукхам̣ а̄лимпеййа, укка̄мукхам̣ а̄лимпитва̄ сан̣д̣а̄сена джа̄тарӯпам̣ гахетва̄ укка̄мукхе паккхипеййа, укка̄мукхе паккхипитва̄ ка̄лена ка̄лам̣ абхидхамати, ка̄лена ка̄лам̣ удакена париппхосети, ка̄лена ка̄лам̣ аджджхупеккхати. саче, бхиккхаве, суван̣н̣ака̄ро ва̄ суван̣н̣ака̄рантева̄сӣ ва̄ там̣ джа̄тарӯпам̣ екантам̣ абхидхамеййа, т̣ха̄нам̣ там̣ джа̄тарӯпам̣ дахеййа. саче, бхиккхаве, суван̣н̣ака̄ро ва̄ суван̣н̣ака̄рантева̄сӣ ва̄ там̣ джа̄тарӯпам̣ екантам̣ удакена париппхосеййа, т̣ха̄нам̣ там̣ джа̄тарӯпам̣ нибба̄пеййа. саче, бхиккхаве, суван̣н̣ака̄ро ва̄ суван̣н̣ака̄рантева̄сӣ ва̄ там̣ джа̄тарӯпам̣ екантам̣ аджджхупеккхеййа, т̣ха̄нам̣ там̣ джа̄тарӯпам̣ на самма̄ парипа̄кам̣ гаччхеййа. йато ча кхо, бхиккхаве, суван̣н̣ака̄ро ва̄ суван̣н̣ака̄рантева̄сӣ ва̄ там̣ джа̄тарӯпам̣ ка̄лена ка̄лам̣ абхидхамати, ка̄лена ка̄лам̣ удакена париппхосети, ка̄лена ка̄лам̣ аджджхупеккхати, там̣ хоти джа̄тарӯпам̣ мудун̃ча камманийан̃ча пабхассаран̃ча, на ча пабхан̇гу, самма̄ упети камма̄йа. йасса̄ йасса̄ ча пил̣андханавикатийа̄ а̄кан̇кхати, йади пат̣т̣ика̄йа йади кун̣д̣ала̄йа йади гӣвеййакена йади суван̣н̣ама̄ла̄йа, тан̃часса аттхам̣ анубхоти.
‘‘евамева кхо, бхиккхаве, адхичиттамануйуттена бхиккху…пе… самма̄ сама̄дхийати а̄сава̄нам̣ кхайа̄йа. йасса йасса ча абхин̃н̃а̄саччхикаран̣ӣйасса дхаммасса читтам̣ абхининна̄мети абхин̃н̃а̄саччхикирийа̄йа, татра татрева саккхибхаббатам̣ па̄пун̣а̄ти сати сатиа̄йатане’’ти (а. ни. 3.103) –
евам̣ пат̣хамам̣ аттхам̣ дассетва̄ тадатантарам̣ упамам̣ ватва̄ пунапи аттхо евам̣ пат̣хамам̣ аттхам̣ дассетва̄ таданантарам̣ упамам̣ ватва̄ пунапи аттхо вутто.
саттасӯрийопаме ча –
‘‘аничча̄, бхиккхаве, сан̇кха̄ра̄, адхува̄, бхиккхаве, сан̇кха̄ра̄, анасса̄сика̄, бхиккхаве, сан̇кха̄ра̄, йа̄ван̃чидам̣, бхиккхаве, аламева саббасан̇кха̄ресу ниббиндитум̣ алам̣ вираджджитум̣ алам̣ вимуччитум̣. синеру, бхиккхаве, паббатара̄джа̄ чатура̄сӣтийоджанасахасса̄ни а̄йа̄мена, чатура̄сӣтийоджанасахасса̄ни виттха̄рена, чатура̄сӣтийоджанасахасса̄ни маха̄самудде аджджхога̄л̣хо, чатура̄сӣтийоджанасахасса̄ни маха̄самудда̄ аччуггато. хоти со кхо, бхиккхаве, самайо, йам̣ када̄чи карахачи дӣгхасса аддхуно аччайена бахӯни васса̄ни бахӯни вассасата̄ни бахӯни вассасахасса̄ни бахӯни вассасатасахасса̄ни дево на вассати, деве кхо пана, бхиккхаве, авассанте йе кечиме бӣджага̄мабхӯтага̄ма̄ осадхитин̣аванаппатайо, те уссуссанти висуссанти на бхаванти. евам̣ аничча̄, бхиккхаве, сан̇кха̄ра̄, евам̣ адхува̄, бхиккхаве, сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дина̄ (а. ни. 7.66) –
пат̣хамам̣ аттхам̣ дассетва̄ таданантарам̣ упамам̣ ватва̄ пунапи аттхо вутто. атха ва̄ ‘‘сӯрийасса, бхиккхаве, удайато етам̣ пуббан̇гамам̣ етам̣ пуббанимиттам̣, йадидам̣ арун̣уггам̣. евамева кхо, бхиккхаве, бхиккхуно арийасса ат̣т̣хан̇гикасса маггасса уппа̄да̄йа етам̣ пуббан̇гамам̣ етам̣ пуббанимиттам̣, йадидам̣ калйа̄н̣амиттата̄’’ти йадетам̣ сам̣йуттаника̄йе (сам̣. ни. 5.49) а̄гатам̣, там̣ идха сӯрийопамасуттанти адхиппетам̣ сийа̄. тампи ‘‘каттхачи упама̄йа аттхам̣ парива̄ретва̄ дассетӣ’’ти имина̄ на самети пат̣хамам̣ упамам̣ ватва̄ таданантарам̣ аттхам̣ дассетва̄ пуна упама̄йа авуттатта̄. пат̣хамамева хи таттха упама̄ дассита̄, ‘‘имасмим̣ пана са̄лисӯкопаме упама̄йа аттхам̣ парива̄ретва̄ дассенто сеййатха̄пи, бхиккхавети а̄дима̄ха̄’’ти. идампи вачанамасан̇гахитам̣ ваттхасуттасса имасса ча висеса̄бха̄вато. убхайаттха̄пи хи пат̣хамам̣ упамам̣ дассетва̄ паччха̄ аттхо вутто, тасма̄ еваметтха па̄т̣хена бхавитаббам̣ ‘‘татра бхагава̄ каттхачи пат̣хамам̣йева упамам̣ дассетва̄ паччха̄ аттхам̣ дассети ваттхасутте вийа па̄риччхаттакопама- (а. ни. 7.69) аггиккхандхопама̄дисуттесу (а. ни. 7.72) вийа ча, каттхачи аттхена упамам̣ парива̄ретва̄ дассети суван̣н̣ака̄расаттасӯрийопама̄дисуттесу (а. ни. 7.66) вийа, имасмим̣ пана са̄лисӯкопаме пат̣хамам̣ упамам̣ дассетва̄ паччха̄ аттхам̣ дассенто сеййатха̄пи, бхиккхавети а̄дима̄ха̄’’ти. ан̃н̃атха̄ маджджхимат̣т̣хакатха̄йа вируджджхати. идха̄пи ча пуббена̄парам̣ на самети. маджджхимат̣т̣хакатха̄йа вуттанайенева ва̄ идха̄пи па̄т̣хо гахетаббо.
кан̣асадисо са̄липхаласса тун̣д̣е уппаджджанакава̄ло са̄лисӯкам̣, татха̄ йавасӯкам̣. сӯкасса танукабха̄вато бхедавато бхедо на̄тимаха̄ хотӣти а̄ха – ‘‘бхиндиссати, чхавим̣ чхиндиссатӣти аттхо’’ти. йатха̄ миччха̄т̣хапитаса̄лисӯка̄ди аккантампи хаттха̄дим̣ на бхиндати бхиндитум̣ айоггабха̄вена т̣хитатта̄, евам̣ а̄чайага̄мичиттам̣ авиджджам̣ на бхиндати бхиндитум̣ айоггабха̄вена уппаннатта̄ти имаматтхам̣ дассети ‘‘миччха̄т̣хапитена̄’’тиа̄дина̄. ат̣т̣хасу т̣ха̄несӯти ‘‘дуккхе ан̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дина̄ вуттесу дуккха̄дӣсу чатӯсу саччесу пуббанта̄дӣсу чатӯсу ча̄ти ат̣т̣хасу т̣ха̄несу. гханабахаланти чирака̄лапарибха̄вана̄йа ативийа бахалам̣. маха̄висайата̄йа маха̄пат̣ипаккхата̄йа бахупарива̄рата̄йа бахудуккхата̄йа ча махатӣ авиджджа̄ти маха̄авиджджа̄. там̣ маха̄авиджджам̣. маха̄саддо хи бахубха̄ваттхопи хоти ‘‘маха̄джано’’тиа̄дӣсу вийа. тан̣ха̄ва̄нато никкхантабха̄вена̄ти таттха тан̣ха̄йа абха̄вамева вадати.
42. дутийе па̄денева авамаддите аккантанти вуччама̄не хаттхена авамаддитам̣ аккантам̣ вийа аккантанти рул̣хӣ хеса̄ти а̄ха – ‘‘аккантантева вутта’’нти. арийавоха̄роти арийадесава̄сӣнам̣ воха̄ро. махантам̣ аггахетва̄ аппаматтакассева гахан̣е пайоджанам̣ дассетум̣ – ‘‘касма̄ пана̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. тена ‘‘виват̣т̣ӯпаниссайакусалам̣ на̄ма йонисо уппа̄дитам̣ аппака’’нти на чинтетаббам̣, ануккамена ладдхапаччайам̣ хутва̄ вад̣д̣хама̄нам̣ кхуддаканадӣ вийа паккхандамахогха̄ самуддам̣, ануккамена нибба̄намаха̄самуддамева пурисам̣ па̄петӣти дӣпети. паччекабодхим̣ буддхабхӯминти ча паччатте упайогавачанам̣. ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ катхитанти йатха̄ккамена вуттам̣.
43. татийе досена падут̣т̣хачиттанти сампайуттадхамма̄нам̣, йасмим̣ санта̄не уппаджджати, тасса ча дӯсанена висасам̣сат̣т̣хапӯтимуттасадисена досена падӯситачиттам̣. аттано читтена̄ти аттано четопарийан̃а̄н̣ена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена ва̄ сахитена читтена. париччхиндитва̄ти н̃а̄н̣ена париччхиндитва̄. ит̣т̣ха̄ка̄рена етӣти айо, сукхам̣. саббасо апето айо етасса, етасма̄ти ва̄ апа̄йо, ка̄йикасса четасикасса ча дуккхасса гати паваттит̣т̣ха̄нанти дуггати, ка̄ран̣а̄васена вивидхам̣ вика̄рена ча нипа̄тийанти еттха̄ти винипа̄то, аппакопи наттхи айо сукхам̣ еттха̄ти нирайоти еваметтха аттхо ведитаббо.
44. чатуттхе саддха̄паса̄дена пасаннанти саддха̄сан̇кха̄тена паса̄дена пасаннам̣, на индрийа̄нам̣ авиппасанната̄йа. сукхасса гатинти сукхасса паваттит̣т̣ха̄нам̣. сукхамеветтха гаччханти, на дуккханти ва̄ сугати. мана̄пийарӯпа̄дита̄йа саха аггехӣти саггам̣, локам̣.
45. пан̃чаме парил̣а̄хавӯпасамакаро рахадо еттха̄ти рахадо, удакапун̣н̣о рахадо удакарахадо. удакам̣ дахати дха̄ретӣти удакадахо. а̄вилоти калалабахулата̄йа а̄куло. тена̄ха – ‘‘авиппасанно’’ти. лул̣итоти ва̄тена а̄лол̣ито. тена̄ха – ‘‘апарисан̣т̣хито’’ти. ва̄та̄бхигха̄тена вӣчитаран̇гамаласама̄кулата̄йа хи парито на сан̣т̣хито ва̄ апарисан̣т̣хито. ва̄та̄бхигха̄тена удакасса ча аппабха̄вена калалӣбхӯто каддамабха̄ваппаттоти а̄ха – ‘‘каддамӣбхӯто’’ти. сиппийо муттасиппиа̄дайо. самбука̄ сан̇кхасала̄кависеса̄. чарантампи тит̣т̣хантампӣти йатха̄ла̄бхавачанаметам̣ дат̣т̣хаббам̣. тамева хи йатха̄ла̄бхавачанатам̣ дассетум̣ – ‘‘еттха̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣.
парийонаддхена̄ти пат̣иччха̄дитена. тайидам̣ ка̄ран̣ена а̄вилабха̄васса дассанам̣. дит̣т̣хадхамме имасмим̣ аттабха̄ве бхаво дит̣т̣хадхаммико, со пана локийопи хоти локуттаропӣти а̄ха – ‘‘локийалокуттарамиссако’’ти. печча сампаретаббато сампара̄йо, паралоко. тена̄ха – ‘‘со хи параттха аттхоти параттхо’’ти. ити двидха̄пи сакасантатипарийа̄панно ева гахитоти итарампи сан̇гахетва̄ дассетум̣ – ‘‘апича̄’’тиа̄дима̄ха. айанти кусалакаммапатхасан̇кха̄то дасавидхо дхаммо. саттхантаракаппа̄васа̄нети идам̣ тасса а̄саннабха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣. йасса кассачи антаракаппасса̄васа̄нети ведитаббам̣. арийа̄нам̣ йуттанти арийа̄нам̣ арийабха̄ва̄йа йуттам̣, тато ева арийабха̄вам̣ ка̄тум̣ саматтхам̣. н̃а̄н̣амева н̃еййасса паччаккхакаран̣ат̣т̣хена дассананти а̄ха – ‘‘н̃а̄н̣амева хӣ’’тиа̄ди. ким̣ пана танти а̄ха – ‘‘диббачаккхӯ’’тиа̄ди.
46. чхат̣т̣хе аччхоти тануко. танубха̄вамева хи сандха̄йа ‘‘абахало’’ти вуттам̣. йасма̄ пасанно на̄ма аччхо на бахало, тасма̄ ‘‘пасаннотипи ват̣т̣атӣ’’ти вуттам̣. виппасанноти висесена пасанно. со пана самма̄ пасанно на̄ма хотӣти а̄ха – ‘‘сут̣т̣ху пасанно’’ти. ана̄вилоти акалусо. тена̄ха – ‘‘парисуддхо’’тиа̄ди. сан̇кханти кхуддакасева̄лам̣, йам̣ ‘‘тилабӣджака’’нти вуччати. сева̄ланти кан̣н̣икасева̄лам̣. пан̣аканти удакамалам̣. читтасса а̄вилабха̄во нӣваран̣ахетукоти а̄ха – ‘‘ана̄вилена̄ти пан̃чанӣваран̣авимуттена̄’’ти.
47. саттаме руккхаджа̄та̄нӣти еттха джа̄тасаддена падавад̣д̣ханамева катам̣ йатха̄ ‘‘косаджа̄та’’нти а̄ха – ‘‘руккха̄намеветам̣ адхивачана’’нти. кочи хи руккхо ван̣н̣ена агго хоти йатха̄ там̣ раттачандана̄ди. кочи гандхена йатха̄ там̣ госӣтачанданам̣. кочи расена кхадира̄ди. кочи тхаддхата̄йа чампака̄ди. маггапхала̄вахата̄йа випассана̄васена бха̄витампи гахитам̣. ‘‘таттха таттхева саккхибхаббатам̣ па̄пун̣а̄тӣ’’ти (а. ни. 3.103) вачанато ‘‘абхин̃н̃а̄па̄дакачатуттхаджджха̄начиттамева, а̄вусо’’ти пхуссамиттаттхеро вадати.
48. ат̣т̣хаме читтасса париваттанам̣ уппа̄даниродха̄ ева̄ти а̄ха – ‘‘евам̣ лахум̣ уппаджджитва̄ лахум̣ нируджджханака’’нти. адхиматтапама̄н̣аттхети атиккантапама̄н̣аттхе, пама̄н̣а̄тӣтата̄йанти аттхо. тена̄ха – ‘‘ативийа на сукара̄’’ти. чаккхувин̃н̃а̄н̣ампи адхиппетамева̄ти саббассапи читтасса сама̄накхан̣атта̄ вуттам̣. читтасса ативийа лахупариваттибха̄вам̣ тхерава̄дена дӣпетум̣ – ‘‘имасмим̣ панаттхе’’тиа̄ди вуттам̣. читтасан̇кха̄ра̄ти сасампайуттам̣ читтам̣ вадати. ва̄хасата̄нам̣ кхо, маха̄ра̄джа, вӣхӣнанти поттхакесу ликханти, ‘‘ва̄хасатам̣ кхо, маха̄ра̄джа, вӣхӣна’’нти пана па̄т̣хена бхавитаббам̣. милиндапан̃хепи (ми. па. 4.1.2) хи каттхачи айамева па̄т̣хо диссати. ‘‘ва̄хасата̄на’’нти ва̄ паччатте са̄мивачанам̣ бйаттайена вуттанти дат̣т̣хаббам̣. ад̣д̣хачӯл̣анти тхокена ӯнам̣ упад̣д̣хам̣. касса пана упад̣д̣ханти? адхика̄рато ва̄хасса̄ти вин̃н̃а̄йати. ‘‘ад̣д̣хачуддаса’’нти кечи. ‘‘ад̣д̣хачатуттха’’нти апаре. са̄дхикам̣ дийад̣д̣хасатам̣ ва̄ха̄ти дал̣хам̣ катва̄ ваданти, вӣмам̣ситаббам̣. чатуна̄л̣ико тумбо. пуччха̄йа абха̄вена̄ти ‘‘сакка̄ пана, бханте, упамам̣ ка̄ту’’нти евам̣ паватта̄йа пуччха̄йа абха̄вена на ката̄ упама̄. дхаммадесана̄парийоса̄нети саннипатитапариса̄йа йатха̄раддхадхаммадесана̄йа парийоса̄не.
49. наваме пабхассаранти парийода̄там̣ сабха̄вапарисуддхат̣т̣хена. тена̄ха – ‘‘пан̣д̣арам̣ парисуддха’’нти. пабхассарата̄дайо на̄ма ван̣н̣адха̄туйам̣ лаббханакависеса̄ти а̄ха – ‘‘ким̣ пана читтасса ван̣н̣о на̄ма аттхӣ’’ти? итаро арӯпата̄йа ‘‘наттхӣ’’ти пат̣иккхипитва̄ парийа̄йакатха̄ айам̣ та̄дисасса читтасса парисуддхабха̄вана̄дӣпана̄йа̄ти дассенто ‘‘нӣла̄дӣна’’нтиа̄дима̄ха. татха̄ хи ‘‘со евам̣ сама̄хите читте парисуддхе парийода̄те’’ти (дӣ. ни. 1.243-244; ма. ни. 1.384-386, 431-433; па̄ра̄. 12-13) вуттам̣. тенева̄ха – ‘‘идампи нирупаккилесата̄йа парисуддханти пабхассара’’нти. ким̣ пана бхаван̇гачиттам̣ нирупаккилесанти? а̄ма сабха̄вато нирупаккилесам̣, а̄гантукаупаккилесавасена пана сийа̄ упаккилит̣т̣хам̣. тена̄ха – ‘‘тан̃ча кхо’’тиа̄ди. таттха аттано тесан̃ча бхиккхӯнам̣ паччаккхабха̄вато пуббе ‘‘ида’’нти ватва̄ ида̄ни пачча̄масанавасена ‘‘та’’нти а̄ха. ча-саддо аттхӯпанайане. кхо-саддо вачана̄лан̇ка̄ре, авадха̄ран̣е ва̄. ваккхама̄насса аттхасса ниччхитабха̄вато бхаван̇гачиттена саха̄ват̣т̣ха̄на̄бха̄вато упаккилеса̄нам̣ а̄гантуката̄ти а̄ха – ‘‘асахаджа̄техӣ’’тиа̄ди. ра̄га̄дайо упечча читтасанта̄нам̣ килиссанти виба̄дхенти упата̄пенти ча̄ти а̄ха – ‘‘упаккилесехӣти ра̄га̄дӣхӣ’’ти. бхаван̇гачиттасса ниппарийа̄йато упаккилесехи упаккилит̣т̣хата̄ на̄ма наттхи асам̣сат̣т̣хабха̄вато, екасантатипарийа̄панната̄йа пана сийа̄ упаккилит̣т̣хата̄парийа̄йоти а̄ха – ‘‘упаккилит̣т̣хам̣ на̄ма̄ти вуччатӣ’’ти. ида̄ни таматтхам̣ упама̄йа вибха̄ветум̣ ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄дима̄ха. тена бхиннасанта̄нагата̄йапи на̄ма ирийа̄йа локе га̄райхата̄ диссати, пагева екасанта̄нагата̄йа ирийа̄йа̄ти имам̣ висесам̣ дассети. тена̄ха – ‘‘джаванаккхан̣е…пе… упаккилит̣т̣хам̣ на̄ма хотӣ’’ти.
50. дасаме бхаван̇гачиттамева читтанти ‘‘пабхассарамидам̣, бхиккхаве, читта’’нти вуттам̣ бхаван̇гачиттамева. йадаггена бхаван̇гачиттам̣ та̄дисапаччайасамава̄йе упаккилит̣т̣хам̣ на̄ма вуччати, тадаггена таббидхурапаччайасамава̄йе упаккилесато вимуттанти вуччати. тена̄ха – ‘‘упаккилесехи виппамуттам̣ на̄ма хотӣ’’ти. сесаметтха навамасутте вуттанайа̄нуса̄рена ведитаббам̣.
пан̣ихитааччхаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.