1. рӯпа̄диваггаван̣н̣ана̄
нида̄наван̣н̣ана̄
вибха̄гаванта̄нам̣ сабха̄вавибха̄ванам̣ вибха̄гадассанавасенева хотӣти пат̣хамам̣ та̄ва нипа̄тасуттавасена вибха̄гам̣ дассетум̣ ‘‘таттха ан̇гуттара̄гамо на̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. таттха таттха̄ти ‘‘ан̇гуттара̄гамасса аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти йадидам̣ вуттам̣, тасмим̣ вачане, ‘‘йасса аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти пат̣ин̃н̃а̄там̣, со ан̇гуттара̄гамо на̄ма нипа̄тасуттавасена евам̣ вибха̄готи аттхо. атха ва̄ таттха̄ти ‘‘ан̇гуттаранисситам̣ аттха’’нти етасмим̣ вачане йо ан̇гуттара̄гамо вутто, со нипа̄тасутта̄дивасена едисоти аттхо.
ида̄ни там̣ а̄дито пат̣т̣ха̄йа сам̣ван̣н̣итука̄мо аттано сам̣ван̣н̣ана̄йа пат̣хамамаха̄сан̇гӣтийам̣ никкхитта̄нуккамена паваттабха̄вадассанаттхам̣ ‘‘тасса нипа̄тесу…пе… вуттам̣ нида̄нама̄дӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха йатха̄паччайам̣ таттха таттха деситатта̄ пан̃н̃аттатта̄ ча виппакин̣н̣а̄нам̣ дхаммавинайа̄нам̣ сан̇гахетва̄ га̄йанам̣ катханам̣ сан̇гӣти. етена там̣там̣сиккха̄пада̄нам̣ сутта̄нан̃ча а̄дипарийоса̄несу антарантара̄ ча самбандхавасена т̣хапитам̣ сан̇гӣтика̄равачанам̣ сан̇гахитам̣ хоти. сан̇гӣйама̄насса аттхасса махантата̄йа пӯджанӣйата̄йа ча махатӣ сан̇гӣти маха̄сан̇гӣти, пат̣хама̄ маха̄сан̇гӣти пат̣хамамаха̄сан̇гӣти, тасса̄ паваттика̄ло пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ло, тасмим̣ пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле. нидада̄ти десанам̣ десака̄ла̄дивасена авидитам̣ видитам̣ катва̄ нидассетӣти нида̄нам̣. йо локийехи упоггха̄тоти вуччати, сва̄йаметтха ‘‘евам̣ ме сута’’нтиа̄дико гантхо ведитаббо. на ‘‘санида̄на̄хам̣, бхиккхаве, дхаммам̣ десемӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.126) вийа аджджха̄сайа̄дидесануппаттихету. тенева̄ха – ‘‘евам̣ ме сутантиа̄дикам̣ а̄йасмата̄ а̄нандена пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле вуттам̣ нида̄нама̄дӣ’’ти.
1. ‘‘са̄ панеса̄’’тиа̄дина̄ ба̄хиранида̄не ваттаббам̣ атидиситва̄ ида̄ни аббхантаранида̄нам̣ а̄дито пат̣т̣ха̄йа сам̣ван̣н̣итум̣ ‘‘йам̣ панета’’нти вуттам̣. таттха йасма̄ сам̣ван̣н̣анам̣ каронтена сам̣ван̣н̣етаббе дхамме пада̄ни падавибха̄гам̣ тадаттхан̃ча дассетва̄ тато парам̣ пин̣д̣аттха̄динидассанавасена ча сам̣ван̣н̣ана̄ ка̄табба̄, тасма̄ пада̄ни та̄ва дассенто ‘‘еванти нипа̄тапада’’нтиа̄дима̄ха. таттха падавибха̄готи пада̄нам̣ висесо, на падавиггахо. атха ва̄ пада̄ни ча падавибха̄го ча падавибха̄го, падавиггахо ча падавибха̄го ча падавибха̄готи ва̄ екасесавасена падападавиггаха̄ падавибха̄гасаддена вутта̄ти ведитаббам̣. таттха падавиггахо ‘‘джетасса ванам̣ джетавана’’нтиа̄дина̄ сама̄сападесу дат̣т̣хаббо.
аттхатоти падаттхато. там̣ пана падаттхам̣ аттхуддха̄раккамена пат̣хамам̣ евам̣-саддасса дассенто ‘‘евам̣-саддо та̄ва̄’’тиа̄дима̄ха. авадха̄ран̣а̄дӣти еттха а̄ди-саддена идаматтхапуччха̄парима̄н̣а̄диаттха̄нам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. татха̄ хи ‘‘евам̣гата̄ни путхусиппа̄йатана̄ни, евама̄дӣнӣ’’тиа̄дӣсу идам̣-саддасса аттхе евам̣-саддо. гата-саддо хи пака̄рапарийа̄йо, татха̄ видха̄ка̄ра-садда̄ ча. татха̄ хи видхайуттагатасадде локийа̄ пака̄раттхе ваданти. ‘‘евам̣ су те сунха̄та̄ сувилитта̄ каппитакесамассӯ а̄муккаман̣икун̣д̣ала̄бхаран̣а̄ ода̄таваттхавасана̄ пан̃чахи ка̄магун̣ехи самаппита̄ саман̇гӣбхӯта̄ парича̄ренти сеййатха̄пи твам̣ етарахи са̄чарийакоти. но хидам̣, бхо готама̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.286) пуччха̄йам̣. ‘‘евам̣ лахупариваттам̣ (а. ни. 1.48), евама̄йупарийанто’’ти (дӣ. ни. 1.244; па̄ра̄. 12) ча а̄дӣсу парима̄н̣е.
нану ча ‘‘евам̣ су те сунха̄та̄ сувилитта̄ евама̄йупарийанто’’ти еттха евам̣-саддена пуччхана̄ка̄рапарима̄н̣а̄ка̄ра̄нам̣ вуттатта̄ а̄ка̄раттхо ева евам̣-саддоти? на, висесасаббха̄вато. а̄ка̄раматтава̄чако хи евам̣-саддо а̄ка̄раттхоти адхиппето йатха̄ ‘‘евам̣ бйа̄кхо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.234; па̄чи. 417; чӯл̣ава. 65), на пана а̄ка̄рависесава̄чако. еван̃ча катва̄ ‘‘евам̣ джа̄тена маччена̄’’тиа̄дӣни (дха. па. 53) упама̄диуда̄харан̣а̄ни упапанна̄ни хонти. татха̄ хи ‘‘йатха̄ хи…пе… баху’’нти (дха. па. 53) еттха пуппхара̄сит̣т̣ха̄нийато мануссӯпапаттисаппурисӯпаниссайасаддхаммассаванайонисоманасика̄рабхогасампатти- а̄дида̄на̄дипун̃н̃акирийа̄хетусамуда̄йато собха̄сугандхата̄дигун̣айогато ма̄ла̄гун̣асадисийо пахӯта̄ пун̃н̃акирийа̄ маритаббасабха̄вата̄йа маччена саттена каттабба̄ти джотитатта̄ пуппхара̄сима̄ла̄гун̣а̄ва упама̄. тесам̣ упама̄ка̄ро йатха̄-саддена анийамато вуттоти ‘‘евам̣-саддо упама̄ка̄ранигаманаттхо’’ти ваттум̣ йуттам̣, со пана упама̄ка̄ро нийамийама̄но аттхато упама̄ва хотӣти а̄ха – ‘‘упама̄йам̣ а̄гато’’ти. татха̄ ‘‘евам̣ имина̄ а̄ка̄рена абхиккамитабба’’нтиа̄дина̄ упадисийама̄на̄йа саман̣аса̄руппа̄йа а̄каппасампаттийа̄ йо таттха упадисана̄ка̄ро, со аттхато упадесо ева̄ти вуттам̣ – ‘‘евам̣ те…пе… упадесе’’ти. татха̄ еваметам̣ бхагава̄, еваметам̣ сугата̄ти еттха бхагавата̄ йатха̄вуттаматтхам̣ авипарӣтато джа̄нантехи катам̣ таттха сам̣виджджама̄нагун̣а̄нам̣ пака̄рехи хам̣санам̣ удаггата̄каран̣ам̣ сампахам̣санам̣, йо таттха сампахам̣сана̄ка̄роти йоджетаббам̣.
евамевам̣ пана̄йанти еттха гарахан̣а̄ка̄роти йоджетаббам̣, со ча гарахан̣а̄ка̄ро ‘‘васалӣ’’тиа̄дикхум̣санасаддасаннидха̄нато идха евам̣-саддена пака̄ситоти вин̃н̃а̄йати. йатха̄ четтха, евам̣ упама̄ка̄ра̄дайопи упама̄дивасена вутта̄нам̣ пуппхара̄сиа̄дисадда̄нам̣ саннидха̄натоти дат̣т̣хаббам̣. евам̣, бхантети кхотиа̄дӣсу пана дхаммасса са̄дхукам̣ саванаманасика̄рена нийоджитехи бхиккхӯхи аттано таттха т̣хитабха̄васса пат̣иджа̄нанавасена вуттатта̄ еттха евам̣-саддо вачанасампат̣иччханаттхо вутто, тена ‘‘евам̣, бханте, са̄дху бханте, сут̣т̣ху бханте’’ти вуттам̣ хоти. еван̃ча вадехӣти ‘‘йатха̄хам̣ вада̄ми, евам̣ саман̣ам̣ а̄нандам̣ вадехӣ’’ти вадана̄ка̄ро ида̄ни ваттаббо евам̣-саддена нидассӣйатӣти нидассанаттхо вутто. евам̣ ноти еттха̄пи тесам̣ йатха̄вуттадхамма̄нам̣ ахитадуккха̄вахабха̄ве саннит̣т̣ха̄наджананаттхам̣ ануматиггахан̣авасена ‘‘но ва̄, катхам̣ во еттха хотӣ’’ти пуччха̄йа ката̄йа ‘‘евам̣ но еттха хотӣ’’ти вуттатта̄ тада̄ка̄расаннит̣т̣ха̄нам̣ евам̣-саддена вибха̄витанти вин̃н̃а̄йати. со пана тесам̣ дхамма̄нам̣ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттана̄ка̄ро нийамийама̄но авадха̄ран̣аттхо хотӣти а̄ха – ‘‘евам̣ но еттха хотӣтиа̄дӣсу авадха̄ран̣е’’ти.
на̄на̄найанипун̣анти екаттана̄наттаабйа̄па̄раевам̣дхаммата̄сан̇кха̄та̄, нандийа̄ват̣т̣атипуккхаласӣхавиккӣл̣итаан̇кусадиса̄лочанасан̇кха̄та̄ ва̄ а̄дха̄ра̄дибхедавасена на̄на̄видха̄ найа̄ на̄на̄найа̄. найа̄ ва̄ па̄л̣игатийо, та̄ ча пан̃н̃аттиа̄дивасена сам̣килесабха̄гийа̄дилокийа̄дитадубхайавомиссаката̄дивасена кусала̄дивасена кхандха̄дивасена сан̇гаха̄дивасена самайавимутта̄дивасена падха̄на̄дивасена кусаламӯла̄дивасена тикапат̣т̣ха̄на̄дивасена ча на̄наппака̄ра̄ти на̄на̄найа̄, техи нипун̣ам̣ сан̣хам̣ сукхуманти на̄на̄найанипун̣ам̣. а̄сайова аджджха̄сайо, те ча сассата̄дибхедена таттха ча аппараджаккхата̄дибхедена ча анеке, аттаджджха̄сайа̄дайо ева ва̄ самут̣т̣ха̄нам̣ уппаттихету етасса̄ти анекаджджха̄сайасамут̣т̣ха̄нам̣. аттхабйан̃джанасампаннанти аттхабйан̃джанапарипун̣н̣ам̣ упанетабба̄бха̄вато. сан̇ка̄санапака̄санавиваран̣авибхаджанаутта̄нӣкаран̣апан̃н̃аттивасена чхахи аттхападехи аккхарападабйан̃джана̄ка̄ранируттиниддесавасена чхахи бйан̃джанападехи ча саманна̄гатанти ва̄ аттхо дат̣т̣хаббо.
вивидхапа̄т̣иха̄рийанти еттха па̄т̣иха̄рийападасса вачанаттхам̣ ‘‘пат̣ипаккхахаран̣ато ра̄га̄дикилеса̄панайанато ча па̄т̣иха̄рийа’’нти ваданти. бхагавато пана пат̣ипаккха̄ ра̄га̄дайо на санти, йе харитабба̄. путхуджджана̄нампи вигатӯпаккилесе ат̣т̣хагун̣асаманна̄гате читте хатапат̣ипаккхе иддхивидхам̣ паваттати, тасма̄ таттха паваттавоха̄рена ча на сакка̄ идха ‘‘па̄т̣иха̄рийа’’нти ваттхум̣. саче пана маха̄ка̄рун̣икасса бхагавато венеййагата̄ ча килеса̄ пат̣ипаккха̄, тесам̣ харан̣ато ‘‘па̄т̣иха̄рийа’’нти вуттам̣, евам̣ сати йуттаметам̣. атха ва̄ бхагавато ча са̄санасса ча пат̣ипаккха̄ титтхийа̄, тесам̣ харан̣ато па̄т̣иха̄рийам̣. те хи дит̣т̣хихаран̣авасена ча дит̣т̣хиппака̄сане асаматтхабха̄вена ча иддхиа̄десана̄нуса̄санӣхи харита̄ апанӣта̄ хонтӣти. ‘‘пат̣ӣ’’ти ва̄ айам̣ саддо ‘‘паччха̄’’ти етасса аттхам̣ бодхети ‘‘тасмим̣ пат̣ипавит̣т̣хамхи, ан̃н̃о а̄ган̃чхи бра̄хман̣о’’тиа̄дӣсу (су. ни. 985; чӯл̣ани. па̄ра̄йанавагго, ваттхуга̄тха̄ 4) вийа, тасма̄ сама̄хите читте вигатӯпаккилесе катакиччена паччха̄ харитаббам̣ паваттетаббанти пат̣иха̄рийам̣, аттано ва̄ упаккилесесу чатуттхаджджха̄намаггехи харитесу паччха̄ харан̣ам̣ пат̣иха̄рийам̣, иддхиа̄десана̄нуса̄санийо ча вигатӯпаккилесена катакиччена ча саттахитаттхам̣ пуна паваттетабба̄, харитесу ча аттано упаккилесесу парасатта̄нам̣ упаккилесахаран̣а̄ни хонтӣти пат̣иха̄рийа̄ни бхаванти. пат̣иха̄рийамева па̄т̣иха̄рийам̣, пат̣иха̄рийе ва̄ иддхиа̄десана̄нуса̄санисамуда̄йе бхавам̣ екамекам̣ па̄т̣иха̄рийанти вуччати. пат̣иха̄рийам̣ ва̄ чатуттхаджджха̄нам̣ магго ча пат̣ипаккхахаран̣ато, таттха джа̄там̣, тасмим̣ ва̄ нимиттабхӯте, тато ва̄ а̄гатанти па̄т̣иха̄рийам̣. тасса пана иддхиа̄дибхедена висайабхедена ча бахувидхасса бхагавато десана̄йам̣ лаббхама̄натта̄ а̄ха – ‘‘вивидхапа̄т̣иха̄рийа’’нти.
на ан̃н̃атха̄ти бхагавато саммукха̄ сута̄ка̄рато на ан̃н̃атха̄ти аттхо, на пана бхагавато десита̄ка̄рато. ачинтеййа̄нубха̄ва̄ хи бхагавато десана̄. еван̃ча катва̄ ‘‘саббаппака̄рена ко саматтхо вин̃н̃а̄ту’’нти идам̣ вачанам̣ саматтхитам̣ бхавати, дха̄ран̣абаладассанан̃ча на вируджджхати сута̄ка̄ра̄вируджджханасса адхиппетатта̄. на хеттха аттхантарата̄париха̄ро двиннам̣ аттха̄нам̣ екависайатта̄, итаратха̄ тхеро бхагавато десана̄йа саббатха̄ пат̣иггахан̣е саматтхо асаматтхо ча̄ти а̄паджджеййа̄ти.
‘‘йо паро на хоти, со атта̄’’ти евам̣ вутта̄йа нийакаджджхаттасан̇кха̄та̄йа сасантатийам̣ ваттанато тивидхопи ме-саддо кин̃ча̄пи екасмим̣йева аттхе диссати, каран̣асампада̄наса̄миниддесавасена пана виджджама̄набхедам̣ сандха̄йа̄ха – ‘‘ме-саддо тӣсу аттхесу диссатӣ’’ти.
кин̃ча̄пи упасагго кирийам̣ висесети, джотакабха̄вато пана сатипи тасмим̣ сута-саддо ева там̣ таматтхам̣ вадатӣти анупасаггасса сута-саддасса аттхуддха̄ре саупасаггасса гахан̣ам̣ на вируджджхатӣти дассенто ‘‘саупасагго ча анупасагго ча̄’’ти а̄ха. асса̄ти сутасаддасса. каммабха̄васа̄дхана̄ни идха сутасадде самбхавантӣти вуттам̣ – ‘‘упадха̄ританти ва̄ упадха̄ран̣анти ва̄ аттхо’’ти. майа̄ти аттхе сатӣти йада̄ ме-саддасса каттувасена каран̣аниддесо, тада̄ти аттхо. мама̄ти аттхе сатӣти йада̄ самбандхавасена са̄миниддесо, тада̄.
сутасаддасаннит̣т̣ха̄не пайуттена евам̣-саддена саванакирийа̄джотакена бхавитаббанти вуттам̣ – ‘‘еванти сотавин̃н̃а̄н̣а̄дивин̃н̃а̄н̣акиччанидассана’’нти. а̄ди-саддена сампат̣иччхана̄дӣнам̣ сотадва̄рикавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ тадабхинӣхат̣а̄нан̃ча манодва̄рикавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ гахан̣ам̣ ведитаббам̣. саббесампи ва̄кйа̄нам̣ евака̄раттхасахитатта̄ ‘‘сута’’нти етасса сутамева̄ти айаматтхо лаббхатӣти а̄ха – ‘‘ассаванабха̄ваппат̣иккхепато’’ти. етена авадха̄ран̣ена нийа̄матам̣ дассети. йатха̄ ча сутам̣ сутамева̄ти нийа̄метаббам̣, там̣ самма̄ сутам̣ хотӣти а̄ха – ‘‘анӯна̄дхика̄випарӣтаггахан̣анидассана’’нти. атха ва̄ саддантараттха̄поханавасена саддо аттхам̣ вадатӣти сутанти ассутам̣ на хотӣти айаметасса аттхоти вуттам̣ – ‘‘ассаванабха̄ваппат̣иккхепато’’ти. имина̄ дит̣т̣ха̄дивиниваттанам̣ кароти. идам̣ вуттам̣ хоти – на идам̣ майа̄ дит̣т̣хам̣, на сайамбхун̃а̄н̣ена саччхикатам̣, атха кхо сутам̣, тан̃ча саммадева̄ти. тенева̄ха – ‘‘анӯна̄дхика̄випарӣтаггахан̣анидассана’’нти. авадха̄ран̣аттхе ва̄ евам̣-садде айаматтхайоджана̄ – ‘‘карӣйатӣ’’ти тадапеккхасса сута-саддасса айаматтхо вутто ‘‘ассаванабха̄ваппат̣иккхепато’’ти. тенева̄ха – ‘‘анӯна̄дхика̄випарӣтаггахан̣анидассана’’нти. савана-саддо четтха камматтхо ведитаббо ‘‘суййатӣ’’ти.
евам̣ саванахетусаванависесавасена падаттайасса екена пака̄рена аттхайоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни пака̄рантарехи там̣ дассетум̣ – ‘‘татха̄ ева’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха тасса̄ти йа̄ са̄ бхагавато саммукха̄ дхаммассавана̄ка̄рена паватта̄ манодва̄равин̃н̃а̄н̣авӣтхи, тасса̄. са̄ хи на̄наппака̄рена а̄рамман̣е паваттитум̣ саматтха̄. татха̄ ча вуттам̣ – ‘‘сотадва̄ра̄нуса̄рена̄’’ти. на̄наппака̄рена̄ти ваккхама̄на̄нам̣ анекавихита̄нам̣ бйан̃джанаттхаггахан̣а̄нам̣ на̄на̄ка̄рена. етена имисса̄ йоджана̄йа а̄ка̄раттхо евам̣-саддо гахитоти дӣпети. паваттибха̄ваппака̄сананти паваттийа̄ аттхибха̄ваппака̄санам̣. сутанти дхаммаппака̄сананти йасмим̣ а̄рамман̣е вуттаппака̄ра̄ вин̃н̃а̄н̣авӣтхи на̄наппака̄рена паватта̄, тасса дхамматта̄ вуттам̣, на сутасаддасса дхамматтхатта̄. вуттассеваттхасса па̄кат̣ӣкаран̣ам̣ ‘‘айан̃хеттха̄’’тиа̄ди. таттха вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ти каран̣аттхе каран̣авачанам̣, майа̄ти каттуаттхе.
еванти ниддиситаббаппака̄сананти нидассанаттхам̣ евам̣-саддам̣ гахетва̄ вуттам̣ нидассетаббасса нидасситаббатта̄бха̄ва̄бха̄вато. тена евам̣-саддена сакалампи суттам̣ пачча̄мат̣т̣ханти дассети. сутасаддасса кирийа̄саддатта̄ саванакирийа̄йа ча са̄дха̄ран̣авин̃н̃а̄н̣аппабандхаппат̣ибаддхатта̄ таттха ча пуггалавоха̄роти вуттам̣ – ‘‘сутанти пуггалакиччаппака̄сана’’нти. на хи пуггалавоха̄рарахите дхаммаппабандхе саванакирийа̄ лаббхатӣти.
йасса читтасанта̄насса̄тиа̄дипи а̄ка̄раттхамева евам̣-саддам̣ гахетва̄ пуримайоджана̄йа ан̃н̃атха̄ аттхайоджанам̣ дассетум̣ вуттам̣. таттха а̄ка̄рапан̃н̃аттӣти упа̄да̄пан̃н̃атти ева дхамма̄нам̣ паваттиа̄ка̄рупа̄да̄навасена татха̄ вутта̄. сутанти висайаниддесоти сотаббабхӯто дхаммо саванакирийа̄каттупуггаласса саванакирийа̄васена паваттит̣т̣ха̄нанти катва̄ вуттам̣. читтасанта̄навинимуттасса параматтхато кассачи каттуабха̄вепи саддавоха̄рена буддхипарикаппитабхедавачаниччха̄йа читтасанта̄нато ан̃н̃ам̣ вийа там̣саман̇гим̣ катва̄ вуттам̣ – ‘‘читтасанта̄нена там̣саман̇гӣно’’ти. саванакирийа̄висайопи сотаббадхаммо саванакирийа̄васена паваттачиттасанта̄насса идха параматтхато каттубха̄вато, саванавасена читтапаваттийа̄ ева ва̄ саванакирийа̄бха̄вато там̣кирийа̄катту ча висайо хотӣти катва̄ вуттам̣ – ‘‘там̣саман̇гӣно каттувисайе’’ти. сута̄ка̄расса ча тхерасса самма̄ниччхитабха̄вато а̄ха – ‘‘гахан̣асаннит̣т̣ха̄на’’нти. етена ва̄ авадха̄ран̣аттхам̣ евам̣-саддам̣ гахетва̄ айаматтхайоджана̄ ката̄ти дат̣т̣хаббам̣.
пуббе сута̄нам̣ на̄на̄вихита̄нам̣ суттасан̇кха̄та̄нам̣ аттхабйан̃джана̄нам̣ упадха̄ритарӯпасса а̄ка̄расса нидассанасса, авадха̄ран̣асса ва̄ пака̄санасабха̄во евам̣-саддоти тада̄ка̄ра̄диупадха̄ран̣асса пуггалапан̃н̃аттийа̄ упа̄да̄набхӯтадхаммаппабандхабйа̄па̄рата̄йа вуттам̣ – ‘‘еванти пуггалакиччаниддесо’’ти. саванакирийа̄ пана пуггалава̄динопи вин̃н̃а̄н̣анирапеккха̄ наттхӣти висесато вин̃н̃а̄н̣абйа̄па̄роти а̄ха – ‘‘сутанти вин̃н̃а̄н̣акиччаниддесо’’ти. мети саддаппаваттийа̄ екантенева саттависайатта̄ вин̃н̃а̄н̣акиччасса ча таттхева самодахитаббато ‘‘мети убхайакиччайуттапуггаланиддесо’’ти вуттам̣. авиджджама̄напан̃н̃аттивиджджама̄напан̃н̃аттисабха̄ва̄ йатха̄ккамам̣ евам̣саддасутасадда̄нам̣ аттха̄ти те татха̄рӯпапан̃н̃аттиупа̄да̄набйа̄па̄рабха̄вена дассенто а̄ха – ‘‘еванти пуггалакиччаниддесо, сутанти вин̃н̃а̄н̣акиччаниддесо’’ти. еттха ча каран̣акирийа̄каттукаммависесаппака̄санавасена пуггалабйа̄па̄рависайапуггалабйа̄па̄ранидассанавасена гахан̣а̄ка̄рагга̄хакатаббисайависесаниддесавасена каттукаран̣абйа̄па̄ракаттуниддесавасена ча дутийа̄дайо чатассо аттхайоджана̄ дассита̄ти дат̣т̣хаббам̣.
саббассапи садда̄дхигаманӣйасса аттхасса пан̃н̃аттимукхенева пат̣ипаджджитаббатта̄ саббапан̃н̃аттӣнан̃ча виджджама̄на̄дивасена чхасу пан̃н̃аттибхедесу антогадхатта̄ тесу ‘‘ева’’нтиа̄дӣнам̣ пан̃н̃аттӣнам̣ сарӯпам̣ ниддха̄ренто а̄ха – ‘‘еванти ча мети ча̄’’тиа̄ди. таттха еванти ча мети ча вуччама̄нассаттхасса а̄ка̄ра̄дино дхамма̄нам̣ асаллаккхан̣абха̄вато авиджджама̄напан̃н̃аттибха̄воти а̄ха – ‘‘саччикат̣т̣хапараматтхавасена авиджджама̄напан̃н̃аттӣ’’ти. таттха саччикат̣т̣хапараматтхавасена̄ти бхӯтаттхауттаматтхавасена. идам̣ вуттам̣ хоти – йо ма̄йа̄марӣчиа̄дайо вийа абхӯтаттхо, ануссава̄дӣхи гахетаббо вийа ануттаматтхо ча на хоти, со рӯпасадда̄дисабха̄во, руппана̄нубхавана̄дисабха̄во ва̄ аттхо саччикат̣т̣хо параматтхо ча̄ти вуччати, на татха̄ ‘‘евам̣ ме’’типада̄нам̣ аттхоти. етамеваттхам̣ па̄кат̣атарам̣ ка̄тум̣ ‘‘кин̃хеттха та’’нтиа̄ди вуттам̣. сутанти пана садда̄йатанам̣ сандха̄йа̄ха – ‘‘виджджама̄напан̃н̃аттӣ’’ти. тенева хи ‘‘йан̃хи там̣ еттха сотена упаладдха’’нти вуттам̣. ‘‘сотадва̄ра̄нуса̄рена упаладдха’’нти пана вутте аттхабйан̃джана̄ди саббам̣ лаббхати. там̣ там̣ упа̄да̄йа ваттаббатоти сотапатхама̄гате дхамме упа̄да̄йа тесам̣ упадха̄рита̄ка̄ра̄дино пачча̄масанавасена еванти, сасантатипарийа̄панне кхандхе упа̄да̄йа мети ваттаббатта̄ти аттхо. дит̣т̣ха̄дисабха̄варахите садда̄йатане паваттама̄нопи сутавоха̄ро ‘‘дутийам̣ татийа’’нтиа̄дико вийа пат̣хама̄дӣни дит̣т̣хамутавин̃н̃а̄те апеккхитва̄ паваттоти а̄ха – ‘‘дит̣т̣ха̄дӣни упанидха̄йа ваттаббато’’ти. ассутам̣ на хотӣти хи сутанти пака̄сито айаматтхоти.
аттана̄ пат̣ивиддха̄ суттасса пака̄рависеса̄ еванти тхерена пачча̄мат̣т̣ха̄ти а̄ха – ‘‘асаммохам̣ дӣпетӣ’’ти. на̄наппака̄раппат̣иведхасаматтхо хотӣти етена ваккхама̄насса суттасса на̄наппака̄ратам̣ дуппат̣ивиджджхатан̃ча дассети. сутасса асаммосам̣ дӣпетӣти сута̄ка̄расса йа̄тха̄вато дассийама̄натта̄ вуттам̣. асаммохена̄ти саммоха̄бха̄вена, пан̃н̃а̄йа ева ва̄ саванака̄ласамбхӯта̄йа тадуттарика̄лапан̃н̃а̄сиддхи. евам̣ асаммосена̄ти еттха̄пи ваттаббам̣. бйан̃джана̄нам̣ пат̣ивиджджхитаббо а̄ка̄ро на̄тигамбхӣро, йатха̄сутадха̄ран̣амева таттха каран̣ӣйанти сатийа̄ бйа̄па̄ро адхико, пан̃н̃а̄ таттха гун̣ӣбхӯта̄ти вуттам̣ – ‘‘пан̃н̃а̄пуббан̇гама̄йа̄’’тиа̄ди ‘‘пан̃н̃а̄йа пуббан̇гама̄’’ти катва̄. пуббан̇гамата̄ четтха падха̄набха̄во ‘‘манопуббан̇гама̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 1, 2) вийа, пуббан̇гамата̄йа ва̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣсу а̄ваджджана̄дӣнам̣ вийа аппадха̄натте пан̃н̃а̄ пуббан̇гама̄ етисса̄ти айампи аттхо йуджджати, евам̣ сатипуббан̇гама̄йа̄ти еттха̄пи вуттанайа̄нуса̄рена йатха̄самбхаваматтхо ведитаббо. аттхабйан̃джанасампаннасса̄ти аттхабйан̃джанапарипун̣н̣асса, сан̇ка̄санаппака̄санавиваран̣авибхаджанаутта̄нӣкаран̣апан̃н̃аттивасена чхахи аттхападехи аккхарападабйан̃джана̄ка̄ранируттиниддесавасена чхахи бйан̃джанападехи ча саманна̄гатасса̄ти ва̄ аттхо дат̣т̣хаббо.
йонисоманасика̄рам̣ дӣпети евам̣-саддена вуччама̄на̄нам̣ а̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣аттха̄нам̣ авипарӣтасаддхаммависайатта̄ти адхиппа̄йо. авиккхепам̣ дӣпетӣти ‘‘читтапарийа̄да̄нам̣ каттха бха̄сита’’нтиа̄дипуччха̄васе пакаран̣аппаттасса ваккхама̄насса суттасса саванам̣ сама̄дха̄намантарена на самбхаватӣти катва̄ вуттам̣. виккхиттачиттасса̄тиа̄ди тассеваттхасса саматтханавасена вуттам̣. саббасампаттийа̄ти аттхабйан̃джанадесакаппайоджана̄дисампаттийа̄. авипарӣтасаддхаммависайехи вийа а̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣аттхехи йонисоманасика̄расса, саддхаммассаванена вийа ча авиккхепасса йатха̄ йонисоманасика̄рена пхалабхӯтена аттасамма̄пан̣идхипуббекатапун̃н̃ата̄нам̣ сиддхи вутта̄ тадавина̄бха̄вато. евам̣ авиккхепена пхалабхӯтена ка̄ран̣абхӯта̄нам̣ саддхаммассаванасаппурисӯпаниссайа̄нам̣ сиддхи дассетабба̄ сийа̄ ассутавато саппурисӯпаниссайарахитасса ча тадабха̄вато. на хи виккхиттачиттотиа̄дина̄ саматтханавачанена пана авиккхепена ка̄ран̣абхӯтена саппурисӯпаниссайена ча пхалабхӯтасса саддхаммассаванасса сиддхи дассита̄. айам̣ панеттха адхиппа̄йо йутто сийа̄, саддхаммассаванасаппурисӯпаниссайа̄ на екантена авиккхепасса ка̄ран̣ам̣ ба̄хиран̇гатта̄, авиккхепо пана саппурисӯпаниссайо вийа саддхаммассаванасса екантака̄ран̣анти. евампи авиккхепена саппурисӯпаниссайасиддхиджотана̄ на саматтхита̄ва. но на саматтхита̄ виккхиттачитта̄нам̣ саппурисапайирупа̄сана̄бха̄васса аттхасиддхатта̄. еттха ча пуримам̣ пхалена ка̄ран̣асса сиддхидассанам̣ надӣпӯрена вийа упари вут̣т̣хисаббха̄васса, дутийам̣ ка̄ран̣ена пхаласса сиддхидассанам̣ дат̣т̣хаббам̣ екантавассина̄ вийа мегхавут̣т̣ха̄нена вут̣т̣хиппаваттийа̄.
бхагавато вачанасса аттхабйан̃джанаппабхедапариччхедавасена сакаласа̄санасампаттиога̄хана̄ка̄ро ниравасесапарахитапа̄рипӯрита̄ка̄ран̣анти вуттам̣ – ‘‘евам̣ бхаддако а̄ка̄ро’’ти. йасма̄ на хотӣти самбандхо. паччхимачаккадвайасампаттинти аттасамма̄пан̣идхипуббекатапун̃н̃ата̄сан̇кха̄тагун̣адвайам̣. апара̄парам̣ вуттийа̄ четтха чаккабха̄во, чаранти етехи сатта̄ сампаттибхавесӯти ва̄. йе сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, чакка̄ни, йехи саманна̄гата̄нам̣ деваманусса̄нам̣ чатучаккам̣ ваттатӣ’’тиа̄ди (а. ни. 4.31). пуримапаччхимабха̄во четтха десана̄ккамавасена дат̣т̣хаббо. паччхимачаккадвайасиддхийа̄ти паччхимачаккадвайасса аттхита̄йа. самма̄пан̣ихитатто пуббе ча катапун̃н̃о суддха̄сайо хоти тадасиддхихетӯнам̣ килеса̄нам̣ дӯрӣбха̄ватоти а̄ха – ‘‘а̄сайасуддхи сиддха̄ хотӣ’’ти. татха̄ хи вуттам̣ – ‘‘самма̄пан̣ихитам̣ читтам̣, сеййасо нам̣ тато каре’’ти (дха. па. 43), ‘‘катапун̃н̃оси твам̣, а̄нанда, падха̄намануйун̃джа, кхиппам̣ хохиси ана̄саво’’ти (дӣ. ни. 2.207) ча. тенева̄ха – ‘‘а̄сайасуддхийа̄ адхигамабйаттисиддхӣ’’ти. пайогасуддхийа̄ти йонисоманасика̄рапуббан̇гамасса дхаммассаванаппайогасса висадабха̄вена. татха̄ ча̄ха – ‘‘а̄гамабйаттисиддхӣ’’ти, саббасса ва̄ ка̄йавачӣпайогасса ниддосабха̄вена. парисуддхака̄йавачӣпайого хи виппат̣иса̄ра̄бха̄вато авиккхиттачитто парийаттийам̣ виса̄радо хотӣти.
на̄наппака̄рапат̣иведхадӣпакена̄тиа̄дина̄ аттхабйан̃джанесу тхерасса евам̣-саддасута-садда̄нам̣ асаммохадӣпанато чатуппат̣исамбхида̄васена аттхайоджанам̣ дассети. таттха сотаппабхедапат̣иведхадӣпакена̄ти етена айам̣ сута-саддо евам̣-саддасаннидха̄нато, ваккхама̄на̄пеккха̄йа ва̄ са̄ман̃н̃енева сотаббадхаммависесам̣ а̄масатӣти дассети. манодит̣т̣хикаран̣а̄нам̣ парийаттидхамма̄нам̣ анупеккханасуппат̣иведха̄ висесато манасика̄раппат̣ибаддха̄ти те вуттанайена йонисоманасика̄радӣпакена евам̣-саддена йоджетва̄, саванадха̄ран̣авачӣпаричайа̄ парийаттидхамма̄ висесена сота̄вадха̄наппат̣ибаддха̄ти те авиккхепадӣпакена сута-саддена йоджетва̄ дассенто са̄санасампаттийа̄ дхаммассаване усса̄хам̣ джанети. таттха дхамма̄ти парийаттидхамма̄. манаса̄ анупеккхита̄ти ‘‘идха сӣлам̣ катхитам̣, идха сама̄дхи, идха пан̃н̃а̄, еттака̄ еттха анусандхайо’’тиа̄дина̄ найена манаса̄ ану ану пеккхита̄. дит̣т̣хийа̄ суппат̣ивиддха̄ти ниджджха̄наккханти бхӯта̄йа, н̃а̄тапарин̃н̃а̄сан̇кха̄та̄йа ва̄ дит̣т̣хийа̄ таттха таттха вуттарӯпа̄рӯпадхамме ‘‘ити рӯпам̣, еттакам̣ рӯпа’’нтиа̄дина̄ сут̣т̣ху ваваттхапетва̄ пат̣ивиддха̄.
сакалена вачанена̄ти пуббе тӣхи падехи висум̣ висум̣ йоджитатта̄ вуттам̣. асаппурисабхӯминти акатан̃н̃утам̣, ‘‘идхекаччо па̄пабхиккху татха̄гатаппаведитам̣ дхаммавинайам̣ парийа̄пун̣итва̄ аттано дахатӣ’’ти (па̄ра̄. 195) евам̣ вуттам̣ анарийавоха̄ра̄ваттхам̣. са̄ ева анарийавоха̄ра̄ваттха̄ асаддхаммо. нану ча а̄нандаттхерасса ‘‘мамедам̣ вачана’’нти адхима̄насса, маха̄кассапаттхера̄дӣнан̃ча тада̄сан̇ка̄йа абха̄вато асаппурисабхӯмисаматиккама̄дивачанам̣ нираттхаканти? найидамевам̣, ‘‘евам̣ ме сута’’нти вадантена айампи аттхо вибха̄витоти дассанато. кечи пана ‘‘девата̄нам̣ паривитакка̄пеккхам̣ татха̄вачананти едисӣ чодана̄ анавака̄са̄’’ти ваданти. тасмим̣ кира кхан̣е екачча̄нам̣ девата̄нам̣ евам̣ четасо паривитакко удапа̄ди ‘‘бхагава̄ париниббуто, айан̃ча а̄йасма̄ десана̄кусало ида̄ни дхаммам̣ десети, сакйакулаппасуто татха̄гатасса бха̄та̄ чӯл̣апитупутто, ким̣ ну кхо сайам̣ саччхикатам̣ дхаммам̣ десети, уда̄ху бхагавато ева вачанам̣ йатха̄сута’’нти, евам̣ тада̄сан̇китаппака̄рато асаппурисабхӯмисамоккама̄дито атиккама̄ди вибха̄витанти. аттано адахантоти ‘‘мамеда’’нти аттани ат̣т̣хапенто. аппетӣти нидассети. дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтхесу йатха̄рахам̣ сатте нетӣти нетти, дхаммойева нетти дхамманетти.
дал̣хатаранивит̣т̣ха̄ вичикиччха̄ кан̇кха̄. на̄тисам̣саппанам̣ матибхедаматтам̣ вимати. ассаддхийам̣ вина̄сети бхагавата̄ бха̄ситатта̄ саммукха̄ часса пат̣иггахитатта̄ кхалитадурутта̄диггахан̣адоса̄бха̄вато ча. еттха ча пан̃чама̄дайо тиссо аттхайоджана̄ а̄ка̄ра̄диаттхесу аггахитависесамева евам̣-саддам̣ гахетва̄ дассита̄, тато пара̄ чатассо а̄ка̄раттхамева евам̣-саддам̣ гахетва̄ вибха̄вита̄, паччхима̄ пана тиссо йатха̄ккамам̣ а̄ка̄раттхам̣ нидассанаттхам̣ авадха̄ран̣аттхан̃ча евам̣-саддам̣ гахетва̄ йоджита̄ти дат̣т̣хаббам̣.
ека-саддо ан̃н̃асет̣т̣хаасаха̄йасан̇кха̄дӣсу диссати. татха̄ хеса ‘‘сассато атта̄ ча локо ча, идамева саччам̣ могхаман̃н̃анти иттхеке абхивадантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.27) ан̃н̃аттхе диссати, ‘‘четасо екодибха̄ва’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.228; па̄ра̄. 11) сет̣т̣хе, ‘‘еко вӯпакат̣т̣хо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.405; 2.215; ма. ни. 1.80; сам̣. ни. 3.63; чӯл̣ава. 445) асаха̄йе ‘‘екова кхо, бхиккхаве, кхан̣о ча самайо ча брахмачарийава̄са̄йа̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 8.29) сан̇кха̄йам̣. идха̄пи сан̇кха̄йанти дассенто а̄ха – ‘‘еканти ган̣анапариччхеданиддесо’’ти. ка̄лан̃ча самайан̃ча̄ти йуттака̄лан̃ча паччайаса̄маггин̃ча. кхан̣оти ока̄со. татха̄гатуппа̄да̄дико хи маггабрахмачарийасса ока̄со таппаччайаппат̣ила̄бхахетутта̄. кхан̣о ева ча самайо. йо кхан̣оти ча самайоти ча вуччати, со еко ева̄ти хи аттхо. маха̄самайоти маха̄самӯхо. самайопи кхоти сиккха̄падапӯран̣асса хетупи. самайаппава̄дакети дит̣т̣хиппава̄даке. таттха хи нисинна̄ титтхийа̄ аттано аттано самайам̣ павадантӣти. аттха̄бхисамайа̄ти хитаппат̣ила̄бха̄. абхисаметабботи абхисамайо, абхисамайо аттхо абхисамайат̣т̣хоти пӣл̣ана̄дӣни абхисаметаббабха̄вена екӣбха̄вам̣ упанетва̄ вутта̄ни. абхисамайасса ва̄ пат̣иведхасса висайабхӯто аттхо абхисамайат̣т̣хоти та̄нева татха̄ екаттена вутта̄ни. таттха пӣл̣анам̣ дуккхасаччасса там̣саман̇гино хим̣санам̣ авиппха̄риката̄каран̣ам̣. санта̄по дуккхадуккхата̄дивасена сантапанам̣ паридаханам̣.
таттха сахака̄рика̄ран̣е саниджджхам̣ самети самаветӣти самайо, самава̄йо. самети сама̄гаччхати еттха маггабрахмачарийам̣ тада̄дха̄рапуггалехӣти самайо, кхан̣о. самети еттха, етена ва̄ сам̣гаччхати сатто, сабха̄вадхаммо ва̄ сахаджа̄та̄дӣхи, уппа̄да̄дӣхи ва̄ти самайо, ка̄ло. дхаммаппаваттиматтата̄йа аттхато абхӯтопи хи ка̄ло дхаммаппаваттийа̄ адхикаран̣ам̣ каран̣ам̣ вийа ча каппана̄маттасиддхена рӯпена вохарӣйатӣти. самам̣, саха ва̄ авайава̄нам̣ айанам̣ паватти ават̣т̣ха̄нанти самайо, самӯхо йатха̄ ‘‘самуда̄йо’’ти. авайавасаха̄ват̣т̣ха̄намева хи самӯхоти. авасесапаччайа̄нам̣ сама̄гаме ети пхалам̣ етасма̄ уппаджджати паваттати ча̄ти самайо, хету йатха̄ ‘‘самудайо’’ти. самети сам̣йоджанабха̄вато самбаддхо ети аттано висайе паваттати, дал̣хаггахан̣абха̄вато ва̄ сам̣йутта̄ айанти паваттанти сатта̄ йатха̄бхинивесам̣ етена̄ти самайо, дит̣т̣хи. дит̣т̣хисам̣йоджанена хи сатта̄ ативийа баджджхантӣти. самити сан̇гати самодха̄нанти самайо, пат̣ила̄бхо. самасса йа̄нам̣, самма̄ ва̄ йа̄нам̣ апагамоти самайо, паха̄нам̣. абхимукхам̣ н̃а̄н̣ена самма̄ етаббо абхисаметабботи абхисамайо, дхамма̄нам̣ авипарӣто сабха̄во. абхимукхабха̄вена самма̄ ети гаччхати буджджхатӣти абхисамайо, дхамма̄нам̣ авипарӣтасабха̄ва̄вабодхо. евам̣ тасмим̣ тасмим̣ аттхе самайасаддасса паватти ведитабба̄. самайасаддасса аттхуддха̄ре абхисамайасаддасса уда̄харан̣ам̣ вуттанайена ведитаббам̣. асса̄ти самайасаддасса. ка̄ло аттхо самава̄йа̄дӣнам̣ аттха̄нам̣ идха асамбхавато, десадесакапариса̄нам̣ вийа суттасса нида̄набха̄вена ка̄ласса ападиситаббато ча.
касма̄ панеттха анийамитавасенева ка̄ло ниддит̣т̣хо, на утусам̣ваччхара̄дивасена нийаметва̄ти а̄ха – ‘‘таттха кин̃ча̄пӣ’’тиа̄ди. утусам̣ваччхара̄дивасена нийамам̣ акатва̄ самайасаддасса вачане айампи гун̣о ладдхо хотӣти дассенто ‘‘йе ва̄ име’’тиа̄дима̄ха. са̄ман̃н̃аджотана̄ хи висесе аватит̣т̣хатӣти. таттха дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расамайо девасикам̣ джха̄насама̄паттӣхи вӣтина̄манака̄ло, висесато саттасатта̄ха̄ни. суппака̄са̄ти дасасахассилокадха̄туйа̄ пакампанаобха̄сапа̄тубха̄ва̄дӣхи па̄кат̣а̄. йатха̄вуттабхедесу ева самайесу екадесам̣ пака̄рантарехи сан̇гахетва̄ дассетум̣ ‘‘йо ча̄йа’’нтиа̄дима̄ха. татха̄ хи н̃а̄н̣акиччасамайо аттахитаппат̣ипаттисамайо ча абхисамбодхисамайо, арийатун̣хӣбха̄васамайо дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расамайо, карун̣а̄киччапарахитаппат̣ипаттидхаммикатха̄самайо десана̄самайойева.
каран̣авачанена ниддесо катоти самбандхо. таттха̄ти абхидхаммавинайесу. татха̄ти бхуммакаран̣ехи. адхикаран̣аттхо а̄дха̄раттхо. бха̄во на̄ма кирийа̄, кирийа̄йа кирийантаралаккхан̣ам̣ бха̄венабха̄валаккхан̣ам̣. таттха йатха̄ ка̄ло сабха̄вадхаммапариччхинно сайам̣ параматтхато авиджджама̄нопи а̄дха̄рабха̄вена пан̃н̃а̄то тан̇кхан̣аппаватта̄нам̣ тато пуббе парато ча абха̄вато ‘‘пуббан̣хе джа̄то, са̄йанхе гаччхатӣ’’ти ча а̄дӣсу, самӯхо ча авайававинимутто авиджджама̄нопи каппана̄маттасиддхо авайава̄нам̣ а̄дха̄рабха̄вена пан̃н̃а̄пӣйати ‘‘руккхе са̄кха̄, йавара̄сийам̣ самбхӯто’’тиа̄дӣсу, евам̣ идха̄пӣти дассенто а̄ха – ‘‘адхикаран̣ам̣…пе… дхамма̄на’’нти. йасмим̣ ка̄ле, дхаммапун̃дже ва̄ ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти, тасмим̣ ева ка̄ле, дхаммапун̃дже ча пхасса̄дайопи хонтӣти айан̃хи таттха аттхо. йатха̄ ‘‘га̄вӣсу дуйхама̄на̄су гато, дуддха̄су а̄гато’’ти доханакирийа̄йа гаманакирийа̄ лаккхӣйати, евам̣ идха̄пи ‘‘йасмим̣ самайе, тасмим̣ самайе’’ти ча вутте ‘‘сатӣ’’ти айаматтхо вин̃н̃а̄йама̄но ева хоти падаттхасса сатта̄вираха̄бха̄ватоти самайасса сатта̄кирийа̄йа читтасса уппа̄дакирийа̄, пхасса̄дӣнам̣ бхаванакирийа̄ ча лаккхӣйатӣти. йасмим̣ самайети йасмим̣ наваме кхан̣е, йасмим̣ йонисоманасика̄ра̄дихетумхи, паччайасамава̄йе ва̄ сати ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти, тасмим̣йева кхан̣е хетумхи паччайасамава̄йе ча пхасса̄дайопи хонтӣти убхайаттха самайасадде бхумманиддесо като лаккхан̣абхӯтабха̄вайуттоти дассенто а̄ха – ‘‘кхан̣а…пе… лаккхӣйатӣ’’ти.
хетуаттхо каран̣аттхо ча самбхавати ‘‘аннена васати, аджджхенена васати, пхарасуна̄ чхиндати, куда̄лена кхан̣атӣ’’тиа̄дӣсу вийа. вӣтиккаман̃хи сутва̄ бхиккхусан̇гхам̣ саннипа̄та̄петва̄ отин̣н̣е ваттхусмим̣ там̣ пуггалам̣ пат̣ипуччхитва̄ вигарахитва̄ ча там̣ там̣ ваттхум̣ отин̣н̣ака̄лам̣ анатиккамитва̄ тенева ка̄лена сиккха̄пада̄ни пан̃н̃а̄пенто бхагава̄ вихарати сиккха̄падапан̃н̃аттихетун̃ча апеккхама̄но татийапа̄ра̄джика̄дӣсу вийа.
аччантамева а̄рамбхато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва десана̄нит̣т̣ха̄нам̣ парахитаппат̣ипаттисан̇кха̄тена карун̣а̄виха̄рена. тадаттхаджотанаттханти аччантасам̣йогаттхаджотанаттхам̣. упайогавачананиддесо като йатха̄ ‘‘ма̄сам̣ аджджхетӣ’’ти. пора̄н̣а̄ти ат̣т̣хакатха̄чарийа̄. абхила̄паматтабхедоти вачанаматтена висесо. тена суттавинайесу вибхаттибйаттайо катоти дассети.
ида̄ни ‘‘бхагава̄’’ти имасса аттхам̣ дассенто а̄ха – ‘‘бхагава̄ти гарӯ’’тиа̄ди. бхагава̄ти вачанам̣ сет̣т̣ханти сет̣т̣хава̄чакам̣ вачанам̣, сет̣т̣хагун̣асахачаран̣ам̣ сет̣т̣ханти вуттам̣. атха ва̄ вуччатӣти вачанам̣, аттхо. йасма̄ йо ‘‘бхагава̄’’ти вачанена вачанӣйо аттхо, со сет̣т̣хоти аттхо. бхагава̄ти вачанамуттаманти еттха̄пи есева найо. га̄равайуттоти гарубха̄вайутто гаругун̣айогато. гарукаран̣ам̣ ва̄ са̄тисайам̣ арахатӣти га̄равайутто, га̄рава̄рахоти аттхо. сиппа̄дисиккха̄пака̄ гарӯ хонти, на ча га̄равайутта̄, айам̣ пана та̄дисо на хоти, тасма̄ гарӯти ватва̄ га̄равайуттоти вуттанти кечи. вуттойева, на идха ваттаббо висуддхимаггасса имисса̄ ат̣т̣хакатха̄йа екадесабха̄ватоти адхиппа̄йо.
дхаммасарӣрам̣ паччаккхам̣ каротӣти ‘‘йо во, а̄нанда, майа̄ дхаммо ча винайо ча десито пан̃н̃атто, со во мамаччайена саттха̄’’ти (дӣ. ни. 2.216) вачанато дхаммасса саттхубха̄вапарийа̄йо виджджатӣти катва̄ вуттам̣. ваджирасан̇гха̄тасама̄нака̄йо парехи абхеджджасарӣратта̄. на хи бхагавато рӯпака̄йе кеначи сакка̄ антара̄йо ка̄тунти. десана̄сампаттим̣ ниддисати ваккхама̄насса сакаласуттасса еванти ниддисанато. са̄вакасампаттим̣ ниддисати пат̣исамбхида̄паттена пан̃часу т̣ха̄несу бхагавата̄ етадагге т̣хапитена майа̄ маха̄са̄вакена сутам̣, тан̃ча кхо майа̄ сутам̣, на ануссутикам̣, на парампара̄бхатанти имасса аттхасса дӣпанато. ка̄ласампаттим̣ ниддисати ‘‘бхагава̄’’ти падасса саннидха̄не пайуттасса самайасаддасса ка̄ласса буддхуппа̄даппат̣иман̣д̣итабха̄вадӣпанато. буддхуппа̄дапарама̄ хи ка̄ласампада̄. тенетам̣ вуччати –
‘‘каппакаса̄йе калийуге, буддхуппа̄до ахо махаччхарийам̣;
хута̄вахамаджджхе джа̄там̣, самудитамакарандамаравинда’’нти. (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.1; сам̣. ни. т̣ӣ. 1.1.1 девата̄сам̣йутта);
бхагава̄ти десакасампаттим̣ ниддисати гун̣ависит̣т̣хасаттуттамагаруга̄рава̄дхивачанабха̄вато.
евам̣на̄маке нагарети катхам̣ панетам̣ нагарам̣ евам̣на̄макам̣ джа̄танти? вуччате, йатха̄ ка̄кандасса исино нива̄сат̣т̣ха̄не ма̄пита̄ нагарӣ ка̄кандӣ, ма̄кандасса нива̄сат̣т̣ха̄не ма̄пита̄ ма̄кандӣ, кусамбасса нива̄сат̣т̣ха̄не ма̄пита̄ косамбӣти вуччати, евам̣ саваттхасса исино нива̄сат̣т̣ха̄не ма̄пита̄ нагарӣ са̄ваттхӣти вуччати. евам̣ та̄ва аккхарачинтака̄ ваданти. ат̣т̣хакатха̄чарийа̄ пана бхан̣анти – ‘‘йам̣ кин̃чи манусса̄нам̣ упабхогапарибхогам̣, саббаметтха аттхӣ’’ти са̄ваттхи. саттхасама̄йоге ча ‘ким̣ бхан̣д̣аматтхӣ’ти пуччхите ‘саббаматтхӣ’ти вачанамупа̄да̄йа са̄ваттхи.
‘‘саббада̄ саббӯпакаран̣ам̣, са̄ваттхийам̣ самохитам̣;
тасма̄ саббамупа̄да̄йа, са̄ваттхӣти павуччати. (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.14; кху. па̄. ат̣т̣ха. 5.ман̇галасуттаван̣н̣ана̄; уда̄. ат̣т̣ха. 5; пат̣и. ма. 2.1.184);
‘‘косала̄нам̣ пурам̣ раммам̣, дассанеййам̣ манорамам̣;
дасахи саддехи авивиттам̣, аннапа̄насама̄йутам̣.
‘‘вуддхим̣ вепуллатам̣ паттам̣, иддхам̣ пхӣтам̣ манорамам̣;
а̄л̣акаманда̄ва дева̄нам̣, са̄ваттхипурамуттама’’нти. (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.14; кху. па̄. ат̣т̣ха. 5.ман̇галасуттаван̣н̣ана̄);
ависесена̄ти на висесена, виха̄рабха̄васа̄ман̃н̃ена̄ти аттхо. ирийа̄патхавиха̄ро…пе… виха̄ресӯти ирийа̄патхавиха̄ро диббавиха̄ро брахмавиха̄ро арийавиха̄роти етесу чатӯсу виха̄ресу. саман̇гипаридӣпананти саман̇гибха̄вапаридӣпанам̣. етанти вихаратӣти етам̣ падам̣. татха̄ хи там̣ ‘‘идхекаччо гихисам̣сат̣т̣хо вихарати саханандӣ сахасокӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 4.241) ирийа̄патхавиха̄ре а̄гатам̣, ‘‘йасмим̣ самайе, бхиккхаве, бхиккху вивиччева ка̄мехи … пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихаратӣ’’тиа̄дӣсу (дха. са. 499; вибха. 624) диббавиха̄ре, ‘‘со метта̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихаратӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.556; 3.308; ма. ни. 1.77, 459, 509; 2.309, 315, 451, 471; 3.230, вибха. 642, 643) брахмавиха̄ре, ‘‘со кхохам̣, аггивессана, тасса̄йева катха̄йа парийоса̄не тасмим̣йева пуримасмим̣ сама̄дхинимитте аджджхаттамева читтам̣ сан̣т̣хапеми санниса̄деми екодим̣ кароми, сама̄даха̄ми, йена судам̣ ниччакаппам̣ вихара̄мӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.387) арийавиха̄ре.
таттха ирийанам̣ паваттанам̣ ирийа̄, ка̄йаппайого. тасса̄ паваттанӯпа̄йабха̄вато т̣ха̄на̄ди ирийа̄патхо. т̣ха̄насаман̇гӣ ва̄ хи ка̄йена кин̃чи кареййа гамана̄дӣсу ан̃н̃атарасаман̇гӣ ва̄. атха ва̄ ирийати паваттати етена аттабха̄во, ка̄йакиччам̣ ва̄ти ирийа̄, тасса̄ паваттийа̄ упа̄йабха̄вато патхоти ирийа̄патхо, т̣ха̄на̄ди ева. со ча аттхато гатиниваттиа̄диа̄ка̄рена паватто чатусантатирӯпаппабандхо ева. вихаран̣ам̣, вихарати етена̄ти ва̄ виха̄ро. диви бхаво диббо, таттха бахулаппаваттийа̄ брахмапа̄рисаджджа̄дидевалоке бхавоти аттхо. таттха йо дибба̄нубха̄во, тадаттха̄йа сам̣ваттатӣти ва̄ диббо, абхин̃н̃а̄бхинӣха̄равасена маха̄гатикатта̄ ва̄ диббо, диббо ча со виха̄ро ча̄ти диббавиха̄ро, чатассо рӯпа̄вачарасама̄паттийо. арӯпасама̄паттийопи еттхева сан̇гахам̣ гаччханти. брахма̄нам̣, брахма̄но ва̄ виха̄ра̄ брахмавиха̄ра̄, чатассо аппаман̃н̃а̄йо. арийо, арийа̄нам̣ ва̄ виха̄ро арийавиха̄ро, чатта̄ри са̄ман̃н̃апхала̄ни. со хи екам̣ ирийа̄патхаба̄дханантиа̄ди йадипи бхагава̄ екенапи ирийа̄патхена чиратарам̣ ка̄лам̣ аттабха̄вам̣ паваттетум̣ саккоти, татха̄пи упа̄диннакасарӣрасса айам̣ сабха̄воти дассетум̣ вуттам̣. йасма̄ ва̄ бхагава̄ йаттха каттхачи васанто венеййа̄нам̣ дхаммам̣ десенто на̄на̄сама̄паттӣхи ча ка̄лам̣ вӣтина̄менто васатӣти сатта̄нам̣ аттано ча вивидхахитасукхам̣ харати упанети уппа̄дети, тасма̄ вивидхам̣ харатӣти вихаратӣти еваметтха аттхо ведитаббо.
джетасса ра̄джакума̄расса̄ти еттха аттано паччаттхикаджанам̣ джина̄тӣти джето. сотасаддо вийа хи каттуса̄дхано джетасаддо. атха ва̄ ран̃н̃а̄ пасенадикосалена аттано паччаттхикаджане джите джа̄тоти джето. ран̃н̃о хи джайам̣ а̄ропетва̄ кума̄ро джитава̄ти джетоти вутто. ман̇галака̄мата̄йа ва̄ тасса евам̣на̄мамева катанти джето. ман̇галака̄мата̄йа хи джеййоти етасмим̣ аттхе джетоти вуттам̣. виттха̄ро пана̄тиа̄дина̄ ‘‘ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме’’ти еттха судатто на̄ма со, гахапати, ма̄та̄питӯхи катана̄мавасена, саббака̄масамиддхата̄йа пана вигатамаччхерата̄йа карун̣а̄дигун̣асаман̇гита̄йа ча ниччака̄лам̣ ана̄тха̄нам̣ пин̣д̣амада̄си. тена ана̄тхапин̣д̣икоти сан̇кхам̣ гато. а̄раманти еттха па̄н̣ино, висесена ва̄ паббаджита̄ти а̄ра̄мо, тасса пуппхапхала̄дисобха̄йа на̄тидӯраначча̄санната̄дипан̃чавидхасена̄санан̇гасампаттийа̄ ча тато тато а̄гамма раманти абхираманти, ануккан̣т̣хита̄ хутва̄ нивасантӣти аттхо. вуттаппака̄ра̄йа ва̄ сампаттийа̄ таттха таттха гатепи аттано аббхантарам̣йева а̄нетва̄ раметӣти а̄ра̄мо. со хи ана̄тхапин̣д̣икена гахапатина̄ джетасса ра̄джакума̄расса хаттхато ат̣т̣ха̄расахиран̃н̃акот̣ӣхи сантха̄рена кин̣итва̄ ат̣т̣ха̄расахиран̃н̃акот̣ӣхи сена̄сана̄ни ка̄ра̄петва̄ ат̣т̣ха̄расахиран̃н̃акот̣ӣхи виха̄рамахам̣ нит̣т̣ха̄петва̄ евам̣ чатупан̃н̃а̄сахиран̃н̃акот̣ипаричча̄гена буддхаппамукхасса бхиккхусан̇гхасса ниййа̄тито, тасма̄ ‘‘ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄мо’’ти вуччатӣти имаматтхам̣ нидассети.
таттха̄ти ‘‘екам̣ самайам̣ бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме’’ти йам̣ вуттам̣ ва̄кйам̣, таттха. сийа̄ти кассачи евам̣ паривитакко сийа̄, ваккхама̄на̄ка̄рена када̄чи чодеййа ва̄ти аттхо. атха таттха вихаратӣти йади джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме вихарати. на ваттаббанти на̄на̄т̣ха̄набхӯтатта̄ са̄ваттхиджетавана̄нам̣, ‘‘екам̣ самайа’’нти ча вуттатта̄ти адхиппа̄йо. ида̄ни чодако тамева аттано адхиппа̄йам̣ ‘‘на хи сакка̄’’тиа̄дина̄ виварати. итаро саббаметам̣ авипарӣтам̣ аттхам̣ аджа̄нантена тайа̄ вуттанти дассенто ‘‘на кхо панетам̣ евам̣ дат̣т̣хабба’’нтиа̄дима̄ха. таттха етанти ‘‘са̄ваттхийам̣ вихарати джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме’’ти етам̣ вачанам̣. еванти ‘‘йади та̄ва бхагава̄’’тиа̄дина̄ йам̣ там̣ бхавата̄ чодитам̣, там̣ аттхато евам̣ на кхо пана дат̣т̣хаббам̣, на убхайаттха апуббам̣ ачаримам̣ виха̄радассанаттханти аттхо. ида̄ни аттана̄ йатха̄дхиппетам̣ авипарӣтаматтхам̣, тасса ча пат̣икаччева вуттабха̄вам̣, тена ча аппат̣ивиддхатам̣ пака̄сенто ‘‘нану авочумха…пе… джетаване’’ти а̄ха. евампи ‘‘джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме вихарати’’ччева ваттаббам̣, на ‘‘са̄ваттхийа’’нти чоданам̣ манаси катва̄ вуттам̣ – ‘‘гочарага̄манидассанаттха’’нтиа̄ди.
авассан̃четтха гочарага̄макиттанам̣ каттаббам̣. татха̄ хи там̣ йатха̄ джетавана̄дикиттанам̣ паббаджита̄нуггахакаран̣а̄дианекаппайоджанам̣, евам̣ гочарага̄макиттанампи гахат̣т̣ха̄нуггахакаран̣а̄дививидхапайоджананти дассенто ‘‘са̄ваттхивачанена̄’’тиа̄дима̄ха. таттха паччайаггахан̣ена упасан̇камапайирупа̄сана̄нам̣ ока̄сада̄нена дхаммадесана̄йа саран̣есу сӣлесу ча патит̣т̣ха̄панена йатхӯпаниссайам̣ упаривисеса̄дхигама̄ваханена ча гахат̣т̣ха̄нуггахакаран̣ам̣, уггахапарипуччха̄нам̣ каммат̣т̣ха̄на̄нуйогасса ча анурӯпавасанат̣т̣ха̄напариггахенеттха паббаджита̄нуггахакаран̣ам̣ ведитаббам̣. карун̣а̄йа упагаманам̣, на ла̄бха̄динимиттам̣. пан̃н̃а̄йа апагаманам̣, на виродха̄динимиттанти упагамана̄пагамана̄нам̣ нирупаккилесатам̣ вибха̄вети. дхаммикасукхам̣ на̄ма анаваджджасукхам̣. девата̄нам̣ упака̄рабахулата̄ джанавивиттата̄йа. пачураджанавивиттан̃хи т̣ха̄нам̣ дева̄ упасан̇камитаббам̣ ман̃н̃анти. тадаттхапариниппха̄дананти локаттханиппха̄данам̣, буддхакиччасампа̄дананти аттхо. евама̄дина̄ти а̄ди-саддена са̄ваттхикиттанена рӯпака̄йасса анугган̣ханам̣ дассети, джетавана̄дикиттанена дхаммака̄йасса. татха̄ пуримена пара̄дхӣнакирийа̄каран̣ам̣, дутийена атта̄дхӣнакирийа̄каран̣ам̣. пуримена ва̄ карун̣а̄киччам̣, итарена пан̃н̃а̄киччам̣. пуримена часса парама̄йа анукампа̄йа саманна̄гамам̣, паччхимена парама̄йа упеккха̄йа саманна̄гамам̣ дӣпети. бхагава̄ хи саббасатте парама̄йа анукампа̄йа анукампати, на ча таттха синехадоса̄нупатито парамупеккхакабха̄вато. упеккхако ча на парахитасукхакаран̣е аппоссукко маха̄ка̄рун̣икабха̄вато. тасса маха̄ка̄рун̣иката̄йа локана̄тхата̄, упеккхаката̄йа аттана̄тхата̄.
татха̄ хеса бодхисаттабхӯто маха̄карун̣а̄йа сан̃чодитама̄насо сакалалокахита̄йа уссуккама̄панно маха̄бхинӣха̄рато пат̣т̣ха̄йа тадаттханиппха̄данаттхам̣ пун̃н̃ан̃а̄н̣асамбха̄ре сампа̄денто апаримитам̣ ка̄лам̣ анаппакам̣ дуккхаманубхоси, упеккхаката̄йа самма̄ патитехи дуккхехи на викампитата̄. маха̄ка̄рун̣иката̄йа сам̣са̄ра̄бхимукхата̄, упеккхаката̄йа тато ниббиндана̄. татха̄ упеккхаката̄йа нибба̄на̄бхимукхата̄, маха̄ка̄рун̣иката̄йа тададхигамо. татха̄ маха̄ка̄рун̣иката̄йа паресам̣ ахим̣са̄панам̣, упеккхаката̄йа сайам̣ парехи абха̄йанам̣. маха̄ка̄рун̣иката̄йа парам̣ раккхато аттано раккхан̣ам̣, упеккхаката̄йа атта̄нам̣ раккхато паресам̣ раккхан̣ам̣. тенасса аттахита̄йа пат̣ипанна̄дӣсу чатуттхапуггалабха̄во сиддхо хоти. татха̄ маха̄ка̄рун̣иката̄йа сачча̄дхит̣т̣ха̄насса ча ча̄га̄дхит̣т̣ха̄насса ча па̄рипӯрӣ, упеккхаката̄йа упасама̄дхит̣т̣ха̄насса ча пан̃н̃а̄дхит̣т̣ха̄насса ча па̄рипӯрӣ. евам̣ пурисуддха̄сайаппайогасса маха̄ка̄рун̣иката̄йа локахитаттхамева раджджасампада̄дибхавасампаттийа̄ упагаманам̣, упеккхаката̄йа тин̣а̄йапи аман̃н̃ама̄насса тато апагаманам̣. ити сувисуддхаупагама̄пагамасса маха̄ка̄рун̣иката̄йа локахитаттхамева да̄навасена сампаттӣнам̣ париччаджана̄, упеккхаката̄йа часса пхаласса аттано апачча̄сӣсана̄. евам̣ самуда̄гаманато пат̣т̣ха̄йа аччхарийаббхутагун̣асаманна̄гатасса маха̄ка̄рун̣иката̄йа паресам̣ хитасукхаттхам̣ атидуккарака̄рита̄, упеккхаката̄йа ка̄йампи аналан̇ка̄рита̄.
татха̄ маха̄ка̄рун̣иката̄йа чариматтабха̄ве джин̣н̣а̄тураматадассанена сан̃джа̄тасам̣вего, упеккхаката̄йа ул̣а̄ресу девабхогасадисесу бхогесу нирапеккхо маха̄бхиниккхаманам̣ никкхами. татха̄ маха̄ка̄рун̣иката̄йа ‘‘киччхам̣ вата̄йам̣ локо а̄панно’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 2.57; сам̣. ни. 2.4, 10) карун̣а̄мукхенева випассана̄рамбхо, упеккхаката̄йа буддхабхӯтасса сатта сатта̄ха̄ни вивекасукхенева вӣтина̄манам̣. маха̄ка̄рун̣иката̄йа дхаммагамбхӣратам̣ паччавеккхитва̄ дхаммадесана̄йа аппоссукканам̣ а̄паджджитва̄пи маха̄брахмуно аджджхесана̄падесена ока̄сакаран̣ам̣, упеккхаката̄йа пан̃чаваггийа̄дивенеййа̄нам̣ ананурӯпасамуда̄ча̄репи анан̃н̃атха̄бха̄во. маха̄ка̄рун̣иката̄йа каттхачи пат̣игха̄та̄бха̄венасса саббаттха амиттасан̃н̃а̄бха̄во, упеккхаката̄йа каттхачипи ануродха̄бха̄вена саббаттха синехасантхава̄бха̄во. маха̄ка̄рун̣иката̄йа паресам̣ паса̄дана̄, упеккхаката̄йа пасанна̄ка̄рехи на викампана̄. маха̄ка̄рун̣иката̄йа дхамма̄нура̄га̄бха̄вена таттха а̄чарийамут̣т̣хиабха̄во, упеккхаката̄йа са̄вака̄нура̄га̄бха̄вена парива̄рапарикаммата̄бха̄во. маха̄ка̄рун̣иката̄йа дхаммам̣ десетум̣ парехи сам̣саггамупагаччхатопи упеккхаката̄йа на таттха абхирати. маха̄ка̄рун̣иката̄йа га̄ма̄дӣнам̣ а̄саннат̣т̣ха̄не васатопи упеккхаката̄йа аран̃н̃ат̣т̣ха̄не ева вихаран̣ам̣. тена вуттам̣ – ‘‘пурименасса парама̄йа анукампа̄йа саманна̄гамам̣ дӣпетӣ’’ти.
танти татра̄ти падам̣. ‘‘десака̄лапаридӣпана’’нти йе десака̄ла̄ идха вихаран̣акирийа̄висесанабха̄вена вутта̄, тесам̣ паридӣпананти дассенто ‘‘йам̣ самайам̣…пе… дӣпетӣ’’ти а̄ха. там̣-саддо хи вуттасса аттхасса пат̣иниддесо, тасма̄ идха ка̄ласса десасса ва̄ пат̣иниддесо бхавитумарахати, на ан̃н̃асса. айам̣ та̄ва татра-саддасса пат̣иниддесабха̄ве аттхавибха̄вана̄. йасма̄ пана ӣдисесу т̣ха̄несу татра-саддо дхаммадесана̄висит̣т̣хам̣ десака̄лан̃ча вибха̄вети, тасма̄ вуттам̣ – ‘‘бха̄ситаббайутте ва̄ десака̄ле дӣпетӣ’’ти. тена татра̄ти йатра бхагава̄ дхаммадесанаттхам̣ бхиккхӯ а̄лапати бха̄сати, та̄дисе десе, ка̄ле ва̄ти аттхо. на хӣтиа̄дина̄ тамеваттхам̣ саматтхети. нану ча йаттха т̣хито бхагава̄ ‘‘ака̄ло кхо та̄ва̄’’тиа̄дина̄ ба̄хийасса дхаммадесанам̣ пат̣иккхипи, таттхева антаравӣтхийам̣ т̣хито тасса дхаммам̣ десесӣти? саччаметам̣, адесетаббака̄ле адесана̄йа идам̣ уда̄харан̣ам̣. тенева̄ха – ‘‘ака̄ло кхо та̄ва̄’’ти.
йам̣ пана таттха вуттам̣ – ‘‘антарагхарам̣ павит̣т̣хамха̄’’ти, тампи тасса ака̄лабха̄вассева парийа̄йена дассанаттхам̣ вуттам̣. тасса хи тада̄ аддха̄напариссамена рӯпака̄йе акамман̃н̃ата̄ ахоси, балавапӣтивегена на̄мака̄йе. тадубхайасса вӯпасамам̣ а̄гаменто папан̃чапариха̄раттхам̣ бхагава̄ ‘‘ака̄ло кхо’’ти парийа̄йена пат̣иккхипи. адесетаббадесе адесана̄йа пана уда̄харан̣ам̣ ‘‘атха кхо бхагава̄ магга̄ оккамма ан̃н̃атарасмим̣ руккхамӯле нисӣди (сам̣. ни. 2.154), виха̄рапаччха̄йа̄йам̣ пан̃н̃атте а̄сане нисӣдӣ’’ти (дӣ. ни. 1.363) ча евама̄дикам̣ идха а̄дисаддена сан̇гахитам̣. ‘‘атха кхо со, бхиккхаве, ба̄ло идха пуббе неса̄до идха па̄па̄ни камма̄ни каритва̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.251) падапӯран̣аматте кхо-саддо, ‘‘дуккхам̣ кхо ага̄раво вихарати аппатиссо’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.21) авадха̄ран̣е, ‘‘китта̄вата̄ ну кхо, а̄вусо, саттху павивиттасса вихарато са̄вака̄ вивекам̣ на̄нусиккхантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.31) а̄дика̄латтхе, ва̄кйа̄рамбхети аттхо. таттха падапӯран̣ена вачана̄лан̇ка̄раматтам̣ катам̣ хоти, а̄дика̄латтхена ва̄кйасса упан̃н̃а̄саматтам̣. авадха̄ран̣аттхена пана нийамадассанам̣, тасма̄ а̄мантеси ева̄ти а̄мантане нийамо дассито хоти.
бхагава̄ти локагарудӣпананти касма̄ вуттам̣, нану пуббепи бхагава̄саддасса аттхо вуттоти? йадипи вутто, там̣ панасса йатха̄вутте т̣ха̄не вихаран̣акирийа̄йа катту висесадассанаттхам̣ катам̣, на а̄мантанакирийа̄йа, идха пана а̄мантанакирийа̄йа, тасма̄ тадаттхам̣ пуна ‘‘бхагава̄’’ти па̄л̣ийам̣ вуттанти тассаттхам̣ дассетум̣ ‘‘бхагава̄ти локагарудӣпана’’нти а̄ха. тена локагарубха̄вато таданурӯпам̣ пат̣ипаттим̣ паттхенто аттано сантикам̣ упагата̄нам̣ бхиккхӯнам̣ аджджха̄сайа̄нурӯпам̣ дхаммам̣ десетум̣ те а̄мантесӣти дассети. катха̄саванайуттапуггалавачананти ваккхама̄на̄йа читтапарийа̄да̄надесана̄йа саванайоггапуггалавачанам̣. чатӯсупи париса̄су бхиккхӯ ева едиса̄нам̣ десана̄нам̣ висесена бха̄джанабхӯта̄ти са̄тисайам̣ са̄санасампат̣игга̄хакабха̄вадассанаттхам̣ идха бхиккхуггахан̣анти дассетва̄ ида̄ни саддаттхам̣ дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄дима̄ха. таттха бхиккхакоти бхиккхӯти бхиккханадхаммата̄йа бхиккхӯти аттхо. бхиккха̄чарийам̣ аджджхупагатоти буддха̄дӣхи аджджхупагатам̣ бхиккха̄чарийам̣, ун̃чха̄чарийам̣, аджджхупагататта̄ анут̣т̣хитатта̄ бхиккху. йо хи аппам̣ ва̄ махантам̣ ва̄ бхогаккхандхам̣ паха̄йа ага̄расма̄ анага̄рийам̣ паббаджито, со касигораккха̄диджӣвика̄каппанам̣ хитва̄ лин̇гасампат̣иччханенева бхиккха̄чарийам̣ аджджхупагататта̄ бхиккху, параппат̣ибаддхаджӣвикатта̄ ва̄ виха̄рамаджджхе ка̄джабхаттам̣ бхун̃джама̄нопи бхиккха̄чарийам̣ аджджхупагатоти бхиккху, пин̣д̣ийа̄лопабходжанам̣ нисса̄йа паббаджджа̄йа усса̄хаджа̄татта̄ ва̄ бхиккха̄чарийам̣ аджджхупагатоти бхиккхӯти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. а̄дина̄ найена̄ти ‘‘чхиннабхиннапат̣адхароти бхиккху, бхиндати па̄паке акусале дхаммети бхиккху, бхиннатта̄ па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ бхиккхӯ’’тиа̄дина̄ (вибха. 510) вибхан̇ге а̄гатанайена. н̃а̄панети авабодхане, пат̣иведанети аттхо.
бхиккханасӣлата̄ти бхиккханена джӣванасӣлата̄, на касива̄н̣иджджа̄дина̄ джӣванасӣлата̄. бхиккханадхаммата̄ти ‘‘уддисса арийа̄ тит̣т̣хантӣ’’ти (джа̄. 1.7.59) евам̣ вутта̄ бхиккханасабха̄вата̄, на йа̄чанакохан̃н̃асабха̄вата̄. бхиккхане са̄дхука̄рита̄ти ‘‘уттит̣т̣хе наппамаджджеййа̄’’ти (дха. па. 168) вачанам̣ ануссаритва̄ таттха аппамаджджана̄. атха ва̄ сӣлам̣ на̄ма пакатисабха̄во, идха пана тададхит̣т̣ха̄нам̣. дхаммоти ватам̣. са̄дхука̄рита̄ти саккаччака̄рита̄ а̄даракирийа̄. хӣна̄дхикаджанасевитанти йе бхиккхубха̄ве т̣хита̄пи джа̄тимада̄дивасена уддхата̄ уннал̣а̄, йе ча гихибха̄ве паресам̣ адхикабха̄вампи анупагататта̄ бхиккха̄чарийам̣ парамака̄рун̃н̃атам̣ ман̃н̃анти, тесам̣ убхайесампи йатха̄ккамам̣ ‘‘бхиккхаво’’ти вачанена хӣнаджанехи далиддехи парамака̄рун̃н̃атам̣ паттехи паракулесу бхиккха̄чарийа̄йа джӣвикам̣ каппентехи севитам̣ вуттим̣ пака̄сенто уддхатабха̄ваниггахам̣ кароти. адхикаджанехи ул̣а̄рабхогакхаттийакула̄дито паббаджитехи буддха̄дӣхи а̄джӣвависодханаттхам̣ севитам̣ вуттим̣ пака̄сенто дӣнабха̄ваниггахам̣ каротӣти йоджетаббам̣. йасма̄ ‘‘бхиккхаво’’ти вачанам̣ а̄мантанабха̄вато абхимукхӣкаран̣ам̣, пакаран̣ато са̄маттхийато ча суссуса̄джананам̣ саккаччасаванаманасика̄ранийоджанан̃ча хоти, тасма̄ таматтхам̣ дассенто ‘‘бхиккхавоти имина̄’’тиа̄дима̄ха. таттха са̄дхукам̣ саванаманасика̄рети са̄дхукасаване са̄дхукаманасика̄ре ча. катхам̣ пана паваттита̄ савана̄дайо са̄дхукам̣ паваттита̄ хонтӣти? ‘‘аддха̄ има̄йа самма̄пат̣ипаттийа̄ сакаласа̄санасампатти хаттхагата̄ бхависсатӣ’’ти а̄дарага̄равайогена катха̄дӣсу апарибхава̄дина̄ ча. вуттан̃хи ‘‘пан̃чахи, бхиккхаве, дхаммехи саманна̄гато сун̣анто саддхаммам̣ бхаббо нийа̄мам̣ оккамитум̣ кусалесу дхаммесу самматтам̣. катамехи пан̃чахи? катхам̣ на парибхоти, катхитам̣ на парибхоти, на атта̄нам̣ парибхоти, авиккхиттачитто дхаммам̣ сун̣а̄ти екаггачитто, йонисо ча манасикароти. имехи кхо, бхиккхаве, пан̃чахи дхаммехи саманна̄гато сун̣анто саддхаммам̣ бхаббо нийа̄мам̣ оккамитум̣ кусалесу дхаммесу самматта’’нти (а. ни. 5.151). тенева̄ха – ‘‘са̄дхукам̣ саванаманасика̄ра̄йатта̄ хи са̄санасампаттӣ’’ти.
пуббе саббапариса̄са̄дха̄ран̣аттепи бхагавато дхаммадесана̄йа ‘‘джет̣т̣хасет̣т̣ха̄’’тиа̄дина̄ бхиккхӯнам̣ ева а̄мантане ка̄ран̣ам̣ дассетва̄ ида̄ни бхиккхӯ а̄мантетва̄ва дхаммадесана̄йа пайоджанам̣ дассетум̣ ‘‘киматтхам̣ пана бхагава̄’’ти чоданам̣ самут̣т̣ха̄пети. таттха ан̃н̃ам̣ чинтента̄ти ан̃н̃авихита̄. виккхиттачитта̄ти асама̄хитачитта̄. дхаммам̣ паччавеккханта̄ти хиййо тато парам̣ дивасесу ва̄ сутадхаммам̣ пати пати манаса̄ авеккханта̄. бхиккхӯ а̄мантетва̄ дхамме десийама̄не а̄дито пат̣т̣ха̄йа десанам̣ саллаккхетум̣ сакконтӣти имаматтхам̣ бйатирекамукхена дассетум̣ ‘‘те ана̄мантетва̄’’тиа̄ди вуттам̣.
бхиккхавоти четтха сандхивасена и-ка̄ралопо дат̣т̣хаббо. бхиккхаво итӣти айам̣ ити-саддо хетупарисама̄пана̄диаттхападаттхавипарийа̄йапака̄ра̄вадха̄ран̣анидассана̄дианекаттхаппабхедо. татха̄ хеса ‘‘руппатӣти кхо, бхиккхаве, тасма̄ рӯпанти вуччатӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.79) хетваттхе диссати. ‘‘тасма̄тиха ме, бхиккхаве, дхаммада̄йа̄да̄ бхаватха, ма̄ а̄мисада̄йа̄да̄. аттхи ме тумхесу анукампа̄. кинти ме са̄вака̄ дхаммада̄йа̄да̄ бхавеййум̣, но а̄мисада̄йа̄да̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.19) парисама̄пане. ‘‘ити ва̄ ити еварӯпа̄ наччагӣтава̄дитависӯкадассана̄ пат̣ивирато’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.13) а̄диаттхе. ‘‘ма̄ган̣д̣ийоти тасса бра̄хман̣асса сан̇кха̄ саман̃н̃а̄ пан̃н̃атти воха̄ро на̄мам̣ на̄макаммам̣ на̄мадхеййам̣ нирутти бйан̃джанамабхила̄по’’тиа̄дӣсу (маха̄ни. 73, 75) падаттхавипарийа̄йе. ‘‘ити кхо, бхиккхаве, саппат̣ибхайо ба̄ло, аппат̣ибхайо пан̣д̣ито, саупаддаво ба̄ло, анупаддаво пан̣д̣ито, саупасагго ба̄ло, анупасагго пан̣д̣ито’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.124) пака̄ре. ‘‘аттхи идаппаччайа̄ джара̄маран̣анти пут̣т̣хена сата̄, ‘а̄нанда, аттхӣ’тисса вачанӣйам̣. ‘ким̣ паччайа̄ джара̄маран̣а’нти ити че вадеййа. джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣ам̣ иччасса вачанӣйа’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.96) авадха̄ран̣е. ‘‘аттхӣти кхо, качча̄на, айамеко анто, наттхӣти кхо, качча̄на, айам̣ дутийо анто’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 2.15; сам̣. ни. 3.90) нидассане. идха̄пи нидассане ева дат̣т̣хаббо. бхиккхавоти хи а̄мантана̄ка̄ро. тамеса ити-саддо нидассети ‘‘бхиккхавоти а̄мантесӣ’’ти. имина̄ найена ‘‘бхадданте’’тиа̄дӣсупи йатха̄рахам̣ ити-саддасса аттхо ведитаббо. пуббе ‘‘бхагава̄ а̄мантесӣ’’ти вуттатта̄ ‘‘бхагавато паччассосу’’нти идха ‘‘бхагавато’’ти са̄мивачанам̣ а̄мантанамева самбандхиантарам̣ апеккхатӣти имина̄ адхиппа̄йена ‘‘бхагавато а̄мантанам̣ пат̣иассосу’’нти вуттам̣. ‘‘бхагавато’’ти пана идам̣ пат̣иссавасамбандхена сампада̄навачанам̣ йатха̄ ‘‘девадатта̄йа пат̣иссун̣отӣ’’ти. йам̣ нида̄нам̣ бха̄ситанти самбандхо. имасса суттасса сукха̄вага̄хан̣аттханти камалакувалайуджджалавималаса̄дурасасалила̄йа поккхаран̣ийа̄ сукха̄ватаран̣аттхам̣ ниммаласила̄таларачана̄вила̄сасобхитаратанасопа̄нам̣ виппакин̣н̣амутта̄таласадисава̄лука̄чун̣н̣апан̣д̣арабхӯмибха̄гам̣ титтхам̣ вийа сувибхаттабхиттивичитраведика̄париккхиттасса наккхаттапатхам̣ пхуситука̄мата̄йа вийа пат̣ивиджамбхитасамуссайасса па̄са̄даварасса сукха̄роханаттхам̣ дантамайасан̣хамудупхалакан̃чаналата̄винаддхаман̣иган̣аппабха̄самудайуджджаласобхам̣ сопа̄нам̣ вийа суван̣н̣авалайанӯпура̄дисан̇гхат̣т̣анасаддасаммисситасса катхитахаситамадхурассарагехаджанавиджамбхитавичаритасса ул̣а̄раиссарийавибхавасобхитасса маха̄гхарасса сукхаппавесанаттхам̣ суван̣н̣араджатаман̣имутта̄пава̄л̣а̄диджутивиссаравиджджотитасуппатит̣т̣хитависа̄ладва̄раба̄хам̣ маха̄два̄рам̣ вийа ча аттхабйан̃джанасампаннасса буддха̄нам̣ десана̄н̃а̄н̣агамбхӣрабха̄васам̣сӯчакасса имасса суттасса сукха̄вага̄хаттхам̣.
еттха̄ха – ‘‘киматтхам̣ пана дхаммавинайасан̇гахе кайирама̄не нида̄навачанам̣, нану бхагавата̄ бха̄ситавачанассева сан̇гахо ка̄таббо’’ти? вуччате, десана̄йа т̣хитиасаммосасаддхеййабха̄васампа̄данаттхам̣. ка̄ладесадесаканимиттапариса̄падесехи упанибандхитва̄ т̣хапита̄ хи десана̄ чират̣т̣хитика̄ хоти асаммосадхамма̄ саддхеййа̄ ча. десака̄лакаттухетунимиттехи упанибаддхо вийа воха̄равиниччхайо. тенева ча а̄йасмата̄ маха̄кассапена ‘‘читтапарийа̄да̄насуттам̣, а̄вусо а̄нанда, каттха бха̄сита’’нтиа̄дина̄ деса̄дипуччха̄су ката̄су та̄сам̣ виссаджджанам̣ каронтена дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикена ‘‘евам̣ ме сута’’нтиа̄дина̄ имасса суттасса нида̄нам̣ бха̄ситам̣. апича саттхусампаттиппака̄санаттхам̣ нида̄навачанам̣. татха̄гатасса хи бхагавато пуббачаран̣а̄нума̄на̄гаматакка̄бха̄вато самма̄самбуддхабха̄васиддхи. на хи самма̄самбусса пуббачаран̣а̄дӣхи аттхо аттхи саббаттха аппат̣ихатан̃а̄н̣ача̄рата̄йа екаппама̄н̣атта̄ ча н̃еййадхаммесу. татха̄ а̄чарийамут̣т̣хидхаммамаччхарийаса̄санаса̄вака̄на̄нура̄га̄бха̄вато кхӣн̣а̄савабха̄васиддхи. на хи саббасо кхӣн̣а̄савасса те самбхавантӣти сувисуддхасса пара̄нуггахаппаватти. евам̣ десакасам̣килесабхӯта̄нам̣ дит̣т̣хисӣласампада̄дӯсака̄нам̣ авиджджа̄тан̣ха̄нам̣ аччанта̄бха̄васам̣сӯчакехи н̃а̄н̣аппаха̄насампада̄бхибйан̃джанакехи ча самбуддхависуддхабха̄вехи пуримавеса̄раджджадвайасиддхи, тато ча антара̄йиканиййа̄никадхаммесу саммоха̄бха̄васиддхито паччхимавеса̄раджджадвайасиддхӣти бхагавато чатувеса̄раджджасаманна̄гамо аттахитапарахитаппат̣ипатти ча нида̄навачанена пака̄сита̄ хоти. таттха таттха сампаттапариса̄йа аджджха̄сайа̄нурӯпам̣ т̣ха̄нуппаттикаппат̣ибха̄нена дхаммадесана̄дӣпанато, идха пана рӯпагарука̄нам̣ пуггала̄нам̣ аджджха̄сайа̄нурӯпам̣ т̣ха̄нуппаттикаппат̣ибха̄нена дхаммадесана̄дӣпанатоти йоджетаббам̣. тена вуттам̣ – ‘‘саттхусампаттиппака̄санаттхам̣ нида̄навачана’’нти.
татха̄ са̄санасампаттиппака̄санаттхам̣ нида̄навачанам̣. н̃а̄н̣акарун̣а̄париггахитасаббакирийасса хи бхагавато наттхи нираттхака̄ пат̣ипатти, аттахитаттха̄ ва̄. тасма̄ паресам̣ ева аттха̄йа паваттасаббакирийасса самма̄самбуддхасса сакалампи ка̄йавачӣманокаммам̣ йатха̄паваттам̣ вуччама̄нам̣ дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтхехи йатха̄рахам̣ сатта̄нам̣ ануса̄санат̣т̣хена са̄санам̣, на каппарачана̄. тайидам̣ саттхучаритам̣ ка̄ладесадесакапариса̄падесехи саддхим̣ таттха таттха нида̄навачанехи йатха̄рахам̣ пака̄сӣйати. ‘‘идха пана рӯпагарука̄нам̣ пуггала̄на’’нтиа̄ди саббам̣ пуримасадисамева. тена вуттам̣ – ‘‘са̄санасампаттиппака̄санаттхам̣ нида̄навачана’’нти. апича саттхуно пама̄н̣абха̄ваппака̄санена вачанена са̄санасса пама̄н̣абха̄вадассанаттхам̣ нида̄навачанам̣, тан̃ча десакаппама̄н̣абха̄вадассанам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайа̄нуса̄рена ‘‘бхагава̄’’ти ча имина̄ падена вибха̄витанти ведитаббам̣. бхагава̄ти хи татха̄гатасса ра̄гадосамоха̄дисаббакилесамаладуччаритадосаппаха̄надӣпанена вачанена анан̃н̃аса̄дха̄ран̣асупарисуддхан̃а̄н̣акарун̣а̄дигун̣ависесайогапаридӣпанена тато ева саббасаттуттамабха̄вадӣпанена айаматтхо саббатха̄ пака̄сито хотӣти. идаметтха нида̄навачанаппайоджанасса мукхаматтанидассанам̣.
никкхиттасса̄ти деситасса. десана̄ хи десетаббасса сӣла̄диаттхасса венеййасанта̄несу никкхипанато ‘‘никкхепо’’ти вуччати. суттаниккхепам̣ вича̄ретва̄ва вуччама̄на̄ па̄кат̣а̄ хотӣти са̄ман̃н̃ато бхагавато десана̄йа самут̣т̣ха̄насса вибха̄гам̣ дассетва̄ ‘‘еттха̄йам̣ десана̄ евам̣самут̣т̣ха̄на̄’’ти десана̄йа самут̣т̣ха̄не дассите суттасса саммадева нида̄напариджа̄нанена ван̣н̣ана̄йа сувин̃н̃еййатта̄ вуттам̣. таттха йатха̄ анекасатаанекасахассабхеда̄нипи суттанта̄ни сам̣килесабха̄гийа̄дипат̣т̣ха̄нанайавасена сол̣асавидхатам̣ на̄тиваттанти, евам̣ аттаджджха̄сайа̄дисуттаниккхепавасена чатуббидхабха̄ванти а̄ха – ‘‘чатта̄ро хи суттаниккхепа̄’’ти. еттха ча йатха̄ аттаджджха̄сайасса ат̣т̣хуппаттийа̄ ча параджджха̄сайапуччха̄хи саддхим̣ сам̣саггабхедо самбхавати ‘‘аттаджджха̄сайо ча параджджха̄сайо ча, аттаджджха̄сайо ча пуччха̄васико ча, ат̣т̣хуппаттико ча параджджха̄сайо ча, ат̣т̣хуппаттико ча пуччха̄васико ча̄’’ти аджджха̄сайапуччха̄нусандхисаббха̄вато, евам̣ йадипи ат̣т̣хуппаттийа̄ аттаджджха̄сайенапи сам̣саггабхедо самбхавати, аттаджджха̄сайа̄дӣхи пана пурато т̣хитехи ат̣т̣хуппаттийа̄ сам̣сагго наттхӣти на идха ниравасесо виттха̄ранайо самбхаватӣти ‘‘чатта̄ро суттаниккхепа̄’’ти вуттам̣. тадантогадхатта̄ ва̄ сесаниккхепа̄нам̣ мӯланиккхепавасена чатта̄рова дассита̄. йатха̄дассанан̃хеттха айам̣ сам̣саггабхедо гахетабботи.
татра̄йам̣ вачанаттхо – никкхипӣйатӣти никкхепо, суттам̣ ева никкхепо суттаниккхепо. атха ва̄ никкхипанам̣ никкхепо, суттасса никкхепо суттаниккхепо, суттадесана̄ти аттхо. аттано аджджха̄сайо аттаджджха̄сайо, со асса аттхи ка̄ран̣абхӯтоти аттаджджха̄сайо. аттано аджджха̄сайо етасса̄ти ва̄ аттаджджха̄сайо. параджджха̄сайепи есева найо. пуччха̄йа васо пуччха̄васо, со етасса аттхӣти пуччха̄васико. суттадесана̄ваттхубхӯтасса аттхасса уппатти аттхуппатти, аттхуппаттийева ат̣т̣хуппатти ттха-ка̄расса т̣т̣ха-ка̄рам̣ катва̄. са̄ етасса аттхӣти ат̣т̣хуппаттико. атха ва̄ никкхипӣйати суттам̣ етена̄ти суттаниккхепо, аттаджджха̄сайа̄ди ева. етасмим̣ аттхавикаппе аттано аджджха̄сайо аттаджджха̄сайо. паресам̣ аджджха̄сайо параджджха̄сайо. пуччхӣйатӣти пуччха̄, пуччхитаббо аттхо. пуччха̄васена паваттам̣ дхаммаппат̣игга̄хака̄нам̣ вачанам̣ пуччха̄васикам̣, тадева никкхепасадда̄пеккха̄йа пуллин̇гавасена вуттам̣ – ‘‘пуччха̄васико’’ти. татха̄ ат̣т̣хуппатти ева ат̣т̣хуппаттикоти еваметтха аттхо ведитаббо.
апичеттха паресам̣ индрийапарипа̄ка̄дика̄ран̣анирапеккхатта̄ аттаджджха̄сайасса висум̣ суттаниккхепабха̄во йутто кевалам̣ аттано аджджха̄сайенева дхамматантит̣т̣хапанаттхам̣ паваттитадесанатта̄. параджджха̄сайапуччха̄васика̄нам̣ пана паресам̣ аджджха̄сайапуччха̄нам̣ десана̄паваттихетубхӯта̄нам̣ уппаттийам̣ паваттита̄нам̣ катхамат̣т̣хуппаттийа̄ анавародхо, пуччха̄васикаат̣т̣хуппаттика̄нам̣ ва̄ параджджха̄сайа̄нуродхена паваттита̄нам̣ катхам̣ параджджха̄сайе анавародхоти? на чодетаббаметам̣. паресан̃хи абхинӣха̄рапарипуччха̄дивинимуттассева суттадесана̄ка̄ран̣уппа̄дасса ат̣т̣хуппаттибха̄вена гахитатта̄ параджджха̄сайапуччха̄васика̄нам̣ висум̣ гахан̣ам̣. татха̄ хи брахмаджа̄ладхаммада̄йа̄дасутта̄дӣнам̣ ван̣н̣а̄ван̣н̣аа̄мисуппа̄да̄дидесана̄нимиттам̣ ‘‘ат̣т̣хуппаттӣ’’ти вуччати. паресам̣ пуччхам̣ вина̄ аджджха̄сайам̣ ева нимиттам̣ катва̄ десито параджджха̄сайо, пуччха̄васена десито пуччха̄васикоти па̄кат̣ойаматтхоти. аттано аджджха̄сайенева катхесӣти дхамматантит̣т̣хапанаттхам̣ катхеси. вимуттипарипа̄чанӣйа̄ дхамма̄ саддхиндрийа̄дайо. аджджха̄сайанти адхимуттим̣. кхантинти дит̣т̣хиниджджха̄наккхантим̣. мананти пан̃н̃аттичиттам̣. абхинӣха̄ранти пан̣идха̄нам̣. буджджханабха̄ванти буджджханасабха̄вам̣, пат̣ивиджджхана̄ка̄рам̣ ва̄. рӯпагарука̄нанти пан̃часу а̄рамман̣есу рӯпа̄рамман̣агарука̄ рӯпагарука̄. читтена рӯпанинна̄ рӯпапон̣а̄ рӯпапаббха̄ра̄ рӯпадассанаппасута̄ рӯпена а̄кад̣д̣хитахадайа̄, тесам̣ рӯпагарука̄нам̣.
пат̣иседхаттхоти пат̣иккхепаттхо. касса пана пат̣иккхепаттхоти? кирийа̄падха̄нан̃хи ва̄кйам̣, тасма̄ ‘‘на саманупасса̄мӣ’’ти саманупассана̄кирийа̄пат̣иседхаттхо. тена̄ха – ‘‘имасса пана падасса̄’’тиа̄ди. йо паро на хоти, со атта̄ти локасаман̃н̃а̄маттасиддхам̣ саттасанта̄нам̣ сандха̄йа – ‘‘аха’’нти саттха̄ вадати, на ба̄хиракапарикаппитам̣ ахам̣ка̄рависайам̣ ахам̣ка̄расса бодхимӯлейева самуччхиннатта̄. локасаман̃н̃а̄натиккаманта̄ ева хи буддха̄нам̣ локийе висайе десана̄паватти. бхиккхавети а̄лапане ка̄ран̣ам̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева. ан̃н̃анти апеккха̄сиддхатта̄ ан̃н̃аттхасса ‘‘ида̄ни ваттаббаиттхирӯпато ан̃н̃а’’нти а̄ха. екампи рӯпанти екам̣ ван̣н̣а̄йатанам̣. самам̣ висамам̣ самма̄ йа̄тха̄вато ану ану пассатӣти саманупассана̄, н̃а̄н̣ам̣. сам̣килиссанавасена ану ану пассатӣти саманупассана̄, дит̣т̣хи. но ниччатоти еттха ити-саддо а̄диаттхо, евама̄дикоти аттхо. тена ‘‘дуккхато саманупассатӣ’’ти евама̄дӣни сан̇ган̣ха̄ти. олокентопӣти девамануссавима̄накаппаруккхаман̣иканака̄дигата̄ни рӯпа̄ни анавасесам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена олокентопи. са̄ман̃н̃авачанопи йам̣-саддо ‘‘екарӯпампӣ’’ти рӯпасса адхигататта̄ рӯпависайо иччхитоти ‘‘йам̣ рӯпа’’нти вуттам̣. татха̄ пурисасаддо парийа̄дийитаббачиттапуггалависайоти рӯпагарукасса̄ти висеситам̣. гахан̣ам̣ ‘‘кхепана’’нти ча адхиппетам̣, парийа̄да̄нан̃ча уппаттинива̄ран̣анти а̄ха – ‘‘чатубхӯмакакусалачитта’’нти. тан̃хи рӯпам̣ та̄дисасса париттакусалассапи уппаттим̣ нива̄рети, киман̇гам̣ пана махаггата̄нуттарачиттасса̄ти локуттаракусалачиттассапи уппаттийа̄ нива̄ран̣ам̣ хотум̣ саматтхам̣, локийакусалуппаттийа̄ нива̄ракатте ваттаббамева наттхӣти ‘‘чатубхӯмакакусалачиттам̣ парийа̄дийитва̄’’ти вуттам̣. на хи ка̄магун̣асса̄даппасутасса пурисасса да̄на̄дивасена савиппха̄рика̄ кусалуппатти самбхавати. ган̣хитва̄ кхепетва̄ти атта̄нам̣ асса̄детва̄ паваттама̄насса акусалачиттасса паччайо хонтам̣ паваттинива̄ран̣ена мут̣т̣хигатам̣ вийа гахетва̄ ануппа̄даниродхена кхепетва̄ вийа тит̣т̣хати. та̄ва махати локасаннива̄се тасса парийа̄дийат̣т̣ха̄нам̣ авиччхедато лаббхатӣти а̄ха – ‘‘тит̣т̣хатӣ’’ти йатха̄ ‘‘паббата̄ тит̣т̣ханти, наджджо сандантӣ’’ти. тена̄ха – ‘‘идха убхайампи ват̣т̣атӣ’’тиа̄ди.
йатхайиданти сандхивасена а̄ка̄расса рассаттам̣ йака̄ра̄гамо ча̄ти а̄ха – ‘‘йатха̄ ида’’нти. иттхийа̄ рӯпанти иттхисарӣрагатам̣ таппат̣ибаддхан̃ча рӯпа̄йатанам̣. параматтхасса нирул̣хо, пат̣хамам̣ са̄дха̄ран̣ато саддасаттхалаккхан̣а̄ни вибха̄ветабба̄ни, паччха̄ аса̄дха̄ран̣атоти та̄ни па̄л̣ивасена вибха̄ветум̣ – ‘‘руппатӣти кхо…пе… ведитабба’’нти а̄ха. таттха руппатӣти сӣта̄дивиродхипаччайехи вика̄рам̣ а̄па̄дӣйати, а̄паджджатӣти ва̄ аттхо. вика̄руппатти ча виродхипаччайасаннипа̄те висадисуппатти вибхӯтатара̄, куто пана̄йам̣ висесоти че? ‘‘сӣтена̄’’тиа̄дивачанато. еван̃ча катва̄ ведана̄дӣсу анавасесарӯпасаман̃н̃а̄ са̄ман̃н̃алаккхан̣анти саббарӯпадхаммаса̄дха̄ран̣ам̣ рӯппанам̣. ида̄ни аттхуддха̄ранайена рӯпасаддам̣ сам̣ван̣н̣енто ‘‘айам̣ пана̄’’тиа̄дима̄ха. рӯпаккхандхе ваттатӣти ‘‘ол̣а̄рикам̣ ва̄ сукхумам̣ ва̄’’тиа̄дивачанато (ма. ни. 1.361; 2.113; 3.86, 89; вибха. 2). рӯпӯпапаттийа̄ти еттха рӯпабхаво рӯпам̣ уттарападалопена. рӯпабхавӯпапаттийа̄ти айан̃хеттха аттхо. касин̣анимиттети патхавӣкасин̣а̄дисан̃н̃ите пат̣ибха̄ганимитте. рӯппати аттано пхаласса сабха̄вам̣ каротӣти рӯпам̣, сабха̄вахетӯти а̄ха – ‘‘сарӯпа̄…пе… еттха паччайе’’ти. карачаран̣а̄диавайавасан̇гха̄табха̄вена рӯпӣйати нирӯпӣйатӣти рӯпам̣, рӯпака̄йоти а̄ха – ‘‘а̄ка̄со…пе… еттха сарӣре’’ти.
рӯпайати ван̣н̣авика̄рам̣ а̄паджджама̄нам̣ хадайан̇гатабха̄вам̣ пака̄сетӣти рӯпам̣, ван̣н̣а̄йатанам̣. а̄рохапарин̣а̄ха̄дибхедарӯпагатам̣ сан̣т̣ха̄насампаттим̣ нисса̄йа паса̄дам̣ а̄паджджама̄но рӯпаппама̄н̣оти вуттоти а̄ха – ‘‘еттха сан̣т̣ха̄не’’ти. пийарӯпантиа̄дӣсу сабха̄ваттхо рӯпасаддо. а̄дисаддена рӯпаджджха̄на̄дӣнам̣ сан̇гахо. ‘‘рӯпӣ рӯпа̄ни пассатӣ’’ти еттха аджджхаттам̣ кеса̄дӣсу парикаммасан̃н̃а̄васена пат̣иладдхарӯпаджджха̄нам̣ рӯпам̣, там̣ асса аттхӣти рӯпӣти вутто. иттхийа̄ чатусамут̣т̣ха̄не ван̣н̣ети иттхисарӣрапарийа̄паннамева рӯпам̣ гахитам̣, таппат̣ибаддхаваттха̄лан̇ка̄ра̄дирӯпампи пана пурисачиттасса парийа̄да̄йакам̣ хотӣти дассетум̣ – ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣. гандхаван̣н̣аггахан̣ена вилепанам̣ вуттам̣. ка̄мам̣ ‘‘асука̄йа иттхийа̄ паса̄дхана’’нти саллаккхитасса ака̄йаппат̣ибаддхассапи ван̣н̣о пат̣ибаддхачиттасса пурисасса читтам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣хеййа, там̣ пана на екантиканти екантикам̣ дассенто ‘‘ка̄йаппат̣ибаддхо’’тиа̄ха. упакаппатӣти читтасса парийа̄да̄на̄йа упакаппати. пуримассева̄ти пуббе вуттааттхассева дал̣хӣкаран̣аттхам̣ вуттам̣ йатха̄ ‘‘двиккхаттум̣ бандхам̣ субандха’’нти. нигаманавасена ва̄ етам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. опаммавасена вуттанти ‘‘йам̣ евам̣ пурисасса читтам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣хатӣ’’ти сакаламевидам̣ пуримавачанам̣ упама̄васена вуттам̣, таттха пана упама̄бхӯтам̣ аттхам̣ дассетум̣ – ‘‘йатхайидам̣…пе… иттхирӯпа’’нти вуттам̣. парийа̄да̄не а̄нубха̄во самбхаво парийа̄да̄на̄нубха̄во, тасса дассанавасена вуттам̣.
идам̣ пана ‘‘иттхирӯпа’’нтиа̄дивачанам̣ парийа̄да̄на̄нубха̄ве са̄дхетаббе дӣпетаббе ваттху ка̄ран̣ам̣. на̄го на̄ма со ра̄джа̄, дӣгхада̄т̣хикатта̄ пана ‘‘маха̄да̄т̣хикана̄гара̄джа̄’’ти вутто. асам̣варанийа̄мена̄ти чаккхудва̄рикена асам̣варанӣха̄рена. нимиттам̣ гахетва̄ти ра̄гуппаттихетубхӯтам̣ рӯпам̣ субханимиттам̣ гахетва̄. висика̄дассанам̣ гантва̄ти сиватхикадассанам̣ гантва̄. таттха хи а̄дӣнава̄нупассана̄ иджджхати. ваттхулобхена куто та̄диса̄йа маран̣анти асаддаханто ‘‘мукхам̣ тумха̄кам̣ дхӯмаван̣н̣а’’нти те дахараса̄ман̣ере уппан̣д̣енто вадати.
ратанаттайе суппасаннатта̄ ка̄каван̣н̣атисса̄дӣхи висесанаттхан̃ча со тиссамаха̄ра̄джа̄ саддха̄саддена висесетва̄ вуччати. дахарасса читтам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣хатӣти адхика̄равасена вуттам̣. нит̣т̣хитуддесакиччоти га̄ме асаппа̄йарӯпадассанам̣ имасса анаттха̄йа сийа̄ти а̄чарийена нива̄ритага̄маппавесо паччха̄ нит̣т̣хитуддесакиччо хутва̄ т̣хито. тена вуттам̣ – ‘‘аттхака̄ма̄нам̣ вачанам̣ аггахетва̄’’ти. ниваттхаваттхам̣ сан̃джа̄нитва̄ти аттана̄ дит̣т̣хадивасе ниваттхаваттхам̣ тасса̄ матадивасе сиватхикадассанаттхам̣ гатена ладдхам̣ сан̃джа̄нитва̄. евампӣти евам̣ маран̣асампа̄панавасенапи. айам̣ та̄веттха ат̣т̣хакатха̄йа анутта̄наттхадӣпана̄.
неттинайаван̣н̣ана̄
ида̄ни пакаран̣анайена па̄л̣ийа̄ аттхаван̣н̣анам̣ карисса̄ма. са̄ пана аттхасам̣ван̣н̣ана̄ йасма̄ десана̄йа самут̣т̣ха̄наппайоджанабха̄джанесу пин̣д̣аттхесу ча ниддха̄ритесу сукара̄ хоти сувин̃н̃еййа̄ ча, тасма̄ суттадесана̄йа самут̣т̣ха̄на̄дӣни пат̣хамам̣ ниддха̄райисса̄ма. таттха самут̣т̣ха̄нам̣ на̄ма десана̄нида̄нам̣, там̣ са̄дха̄ран̣амаса̄дха̄ран̣анти дувидхам̣. таттха са̄дха̄ран̣ампи аджджхаттикаба̄хирабхедато дувидхам̣. таттха са̄дха̄ран̣ам̣ аджджхаттикасамут̣т̣ха̄нам̣ на̄ма локана̄тхасса маха̄карун̣а̄. та̄йа хи самусса̄хитасса бхагавато венеййа̄нам̣ дхаммадесана̄йа читтам̣ удапа̄ди, йам̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘саттесу ча ка̄рун̃н̃атам̣ пат̣ичча буддхачаккхуна̄ локам̣ волокесӣ’’тиа̄ди (ма. ни. 1.283; маха̄ва. 9; сам̣. ни. 1.173). еттха ча хета̄ваттха̄йапи маха̄карун̣а̄йа сан̇гахо дат̣т̣хаббо йа̄вадева сам̣са̄рамахогхато саддхаммадесана̄хаттхада̄нехи саттасанта̄ран̣аттхам̣ тадуппаттито. йатха̄ ча маха̄карун̣а̄, евам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ дасабалан̃а̄н̣а̄дайо ча десана̄йа аббхантарасамут̣т̣ха̄набха̄вена ваттабба̄. саббан̃хи н̃еййадхаммам̣ тесам̣ десетабба̄ка̄рам̣ сатта̄нан̃ча а̄сайа̄нусайа̄дим̣ йа̄тха̄вато джа̄нанто бхагава̄ т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄на̄дӣсу косаллена венеййаджджха̄сайа̄нурӯпам̣ вичиттанайадесанам̣ паваттесӣти. ба̄хирам̣ пана са̄дха̄ран̣ам̣ самут̣т̣ха̄нам̣ дасасахассамаха̄брахмапарива̄расса сахампатибрахмуно аджджхесанам̣. тададжджхесануттарака̄лан̃хи дхаммагамбхӣрата̄паччавеккхан̣а̄джанитам̣ аппоссуккатам̣ пат̣иппассамбхетва̄ дхаммасса̄мӣ дхаммадесана̄йа усса̄хаджа̄то ахоси. аса̄дха̄ран̣ампи аббхантараба̄хирабхедато дувидхамева. таттха аббхантарам̣ йа̄йа маха̄карун̣а̄йа йена ча десана̄н̃а̄н̣ена идам̣ суттам̣ паваттитам̣, тадубхайам̣ ведитаббам̣. ба̄хирам̣ пана рӯпагарука̄нам̣ пуггала̄нам̣ аджджха̄сайо. сва̄йаматтхо ат̣т̣хакатха̄йам̣ вутто ева.
пайоджанампи са̄дха̄ран̣а̄са̄дха̄ран̣ато дувидхам̣. таттха са̄дха̄ран̣ам̣ йа̄ва анупа̄да̄паринибба̄нам̣ вимуттирасатта̄ бхагавато десана̄йа. тенева̄ха – ‘‘етадаттха̄ катха̄, етадаттха̄ мантана̄’’тиа̄ди. аса̄дха̄ран̣ам̣ пана тесам̣ рӯпагарука̄нам̣ пуггала̄нам̣ рӯпе чхандара̄гасса джаха̄панам̣, убхайампетам̣ ба̄хирамева. саче пана венеййасанта̄нагатампи десана̄баласиддхисан̇кха̄там̣ пайоджанам̣ адхиппа̄йасамиджджханабха̄вато йатха̄дхиппетаттхасиддхийа̄ маха̄ка̄рун̣икасса бхагаватопи пайоджанамева̄ти ган̣хеййа, имина̄ парийа̄йенасса аббхантарата̄пи сийа̄.
апича тесам̣ рӯпагарука̄нам̣ пуггала̄нам̣ рӯпасмим̣ виджджама̄насса а̄дӣнавасса йа̄тха̄вато анавабодхо имисса̄ десана̄йа самут̣т̣ха̄нам̣, тадавабодхо пайоджанам̣. со хи има̄йа десана̄йа бхагавантам̣ пайоджети танниппха̄данапара̄йам̣ десана̄ти катва̄. йан̃хи десана̄йа са̄дхетаббам̣ пхалам̣, там̣ а̄кан̇кхитаббатта̄ десакам̣ десана̄йа пайоджетӣти пайоджананти вуччати. татха̄ тесам̣ пуггала̄нам̣ тадан̃н̃есан̃ча венеййа̄нам̣ рӯпамукхена пан̃часу упа̄да̄наккхандхесу а̄дӣнавадассанан̃четтха пайоджанам̣. татха̄ сам̣са̄рачакканиваттисаддхаммачаккаппаваттисассата̄димиччха̄ва̄данира̄каран̣ам̣ самма̄ва̄дапуреккха̄ро акусаламӯласамӯхананам̣ кусаламӯласама̄ропанам̣ апа̄йадва̄рапидаханам̣ саггамаггадва̄равиваран̣ам̣ парийут̣т̣ха̄навӯпасаманам̣ анусайасамуггха̄танам̣ ‘‘мутто мочесса̄мӣ’’ти пуримапат̣ин̃н̃а̄висам̣ва̄данам̣ таппат̣ипаккхама̄раманоратхависам̣ва̄данам̣ титтхийадхамманимматханам̣ буддхадхаммапатит̣т̣ха̄пананти евама̄дӣнипи пайоджана̄ни идха ведитабба̄ни.
йатха̄ те пуггала̄ рӯпагарука̄, евам̣ тадан̃н̃е ча сакка̄йагарука̄ сакка̄йасмим̣ аллӣна̄ сан̇кхатадхамма̄нам̣ самма̄самбуддхасса ча пат̣ипаттим̣ аджа̄нанта̄ асаддхаммассаванаса̄дха̄ран̣апаричарийаманасика̄рапара̄ саддхаммассаванадха̄ран̣апаричайаппат̣иведхавимукха̄ ча бхававиппамоккхесино венеййа̄ имисса̄ десана̄йа бха̄джанам̣.
пин̣д̣атта̄ четтха рӯпаггахан̣ена рӯпадха̄турӯпа̄йатанарӯпаккхандхапаригган̣ханам̣ рӯпамукхена чатудхамма̄нам̣ ват̣т̣аттайавиччхеданӯпа̄йо а̄савогха̄дививечанам̣ абхинандананива̄ран̣асан̇гатиккамо вива̄дамӯлапаричча̄го сиккхаттайа̄нуйого паха̄наттайадӣпана̄ саматхавипассана̄нут̣т̣ха̄нам̣ бха̄вана̄саччхикирийа̄сиддхӣти евама̄дайо ведитабба̄.
ито парам̣ пана сол̣аса ха̄ра̄ дассетабба̄. таттха ‘‘рӯпа’’нти сахаджа̄та̄ тасса ниссайабхӯта̄ таппат̣ибаддха̄ ча саббе рӯпа̄рӯпадхамма̄ тан̣ха̄ваджджа̄ дуккхасаччам̣. там̣самут̣т̣ха̄пика̄ тада̄рамман̣а̄ ча тан̣ха̄ самудайасаччам̣. тадубхайесам̣ аппаватти ниродхасаччам̣. ниродхаппаджа̄нана̄ пат̣ипада̄ маггасаччам̣. таттха самудайена асса̄до, дуккхена а̄дӣнаво, магганиродхехи ниссаран̣ам̣, рӯпа̄рамман̣асса акусалачиттасса кусалачиттасса ча парийа̄да̄нам̣ пхалам̣. йан̃хи десана̄йа са̄дхетаббам̣ пайоджанам̣, там̣ пхаланти вуттова̄йаматтхо. тадаттхам̣ хидам̣ суттам̣ бхагавата̄ деситанти. йатха̄ там̣ кусалачиттам̣ на парийа̄дийати, евам̣ пат̣исан̇кха̄набха̄вана̄балапариггахита̄ индрийесу гуттадва̄рата̄ упа̄йо. пурисасса кусалачиттапарийа̄да̄ненасса рӯпасса ан̃н̃арӯпа̄са̄дха̄ран̣ата̄дассана̄падесена аттхака̄мехи тато читтам̣ са̄дхукам̣ раккхитаббам̣. айаметтха бхагавато а̄н̣аттӣти айам̣ десана̄ха̄ро. асса̄да̄дисандассанавибха̄ваналаккхан̣о хи десана̄ха̄ро. вуттан̃хетам̣ неттиппакаран̣е –
‘‘асса̄да̄дӣнавата̄, ниссаран̣ампи ча пхалам̣ упа̄йо ча;
а̄н̣аттӣ ча бхагавато, йогӣнам̣ десана̄ха̄ро’’ти. (нетти. 4 ниддесава̄ра);
десӣйати сам̣ван̣н̣ӣйати ета̄йа суттаттхоти десана̄, десана̄йа сахачаран̣ато ва̄ десана̄. нану ча ан̃н̃епи ха̄ра̄ десана̄сан̇кха̄тасса суттасса аттхасам̣ван̣н̣ана̄то десана̄йа сахача̄рино ва̄ти? саччаметам̣, айам̣ пана ха̄ро йебхуййена йатха̄рутавасенева вин̃н̃а̄йама̄но десана̄йа саха чаратӣти ваттаббатам̣ арахати, на татха̄паре. на хи асса̄да̄дӣнаваниссаран̣а̄дисандассанарахита̄ суттадесана̄ аттхи. ким̣ пана тесам̣ асса̄да̄дӣнам̣ анавасеса̄нам̣ вачанам̣ десана̄ха̄ро, уда̄ху екачча̄нанти? ниравасеса̄нам̣йева. йасмин̃хи сутте асса̄да̄дӣнаваниссаран̣а̄ни сарӯпато а̄гата̄ни, таттха ваттаббамева наттхи. йаттха пана екадесена а̄гата̄ни, на ча сарӯпена, таттха ана̄гатам̣ аттхавасена ниддха̄ретва̄ ха̄ро йоджетаббо.
сайам̣ самантачаккхубха̄вато там̣дассанена сабха̄вато ча ‘‘аха’’нти вуттам̣. бхиккханасӣлата̄дигун̣айогато абхимукхӣкаран̣аттхан̃ча, ‘‘бхиккхаве’’ти вуттам̣. атта̄бха̄вато апарата̄дассанаттхан̃ча ‘‘ан̃н̃а’’нти вуттам̣. екасса анупалаббхадассанаттхам̣ анекабха̄ваппат̣иседханаттхан̃ча ‘‘екарӯпампӣ’’ти вуттам̣. та̄дисасса рӯпасса абха̄вато адассанато ча ‘‘на саманупасса̄мӣ’’ти вуттам̣. тасса пачча̄масанато анийамато ча ‘‘йа’’нти вуттам̣. ида̄ни вуччама̄на̄ка̄рапара̄масанато тадан̃н̃а̄ка̄раниседханато ча ‘‘ева’’нти вуттам̣. висабха̄гиндрийаваттхуто сабха̄гаваттхусмим̣ тадабха̄вато ча ‘‘пурисасса̄’’ти вуттам̣. нимиттагга̄хасса ваттхубха̄вато татха̄ парикаппитатта̄ ча ‘‘читтам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣хатӣ’’ти вуттам̣. еванти вутта̄ка̄рапара̄масанаттхан̃чева нидассанаттхан̃ча ‘‘йатха̄’’ти вуттам̣. аттано паччаккхабха̄вато бхиккхӯнам̣ паччаккхакаран̣аттхан̃ча ‘‘ида’’нти вуттам̣. иттхисанта̄напарийа̄паннато таппат̣ибаддхабха̄вато ча ‘‘иттхирӯпа’’нти вуттанти евам̣ анупадавичайато вичайо ха̄ро. вичӣйанти етена, еттха ва̄ падапан̃ха̄дайоти вичайо, вичити ева ва̄ тесанти вичайо. падапуччха̄виссаджджанапубба̄пара̄нуггаханам̣ асса̄да̄дӣнан̃ча висесаниддха̄ран̣авасена павичайалаккхан̣о хи вичайо ха̄ро. вуттампи четам̣ –
‘‘йам̣ пуччхитан̃ча виссаджджитан̃ча, суттасса йа̄ ча анугӣти;
суттасса йо павичайо, ха̄ро вичайоти ниддит̣т̣хо’’ти. (нетти. 4 ниддесава̄ра);
ана̄димати сам̣са̄ре иттхипуриса̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃арӯпа̄бхира̄мата̄йа ‘‘иттхирӯпам̣ пурисасса читтам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣хатӣ’’ти йуджджатӣти айам̣ йуттиха̄ро. бйан̃джанаттха̄нам̣ йутта̄йуттавибха̄гавибха̄ваналаккхан̣о хи йуттиха̄ро. вуттампи четам̣ –
‘‘саббесам̣ ха̄ра̄нам̣, йа̄ бхӯмӣ йо ча гочаро тесам̣;
йутта̄йуттипариккха̄, ха̄ро йуттӣти ниддит̣т̣хо’’ти. (нетти. 4 ниддесава̄ра);
йуттӣти ча упапатти са̄дханайутти, идха пана йуттивича̄ран̣а̄ йутти уттарападалопена ‘‘рӯпабхаво рӯпа’’нти йатха̄. йуттисахачаран̣ато ва̄ йутти.
иттхирӯпам̣ айонисо олокийама̄нам̣ индрийесу агуттадва̄рата̄йа падат̣т̣ха̄нам̣, са̄ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ абха̄вана̄йа падат̣т̣ха̄нам̣, са̄ саббассапи сам̣килесапаккхасса паривуддхийа̄ падат̣т̣ха̄нам̣. бйатирекато пана иттхирӯпам̣ йонисо олокийама̄нам̣ сатипат̣т̣ха̄набха̄вана̄йа падат̣т̣ха̄нам̣, са̄ боджджхан̇га̄нам̣ бха̄вана̄па̄рипӯрийа̄ падат̣т̣ха̄нам̣, са̄ виджджа̄вимуттӣнам̣ па̄рипӯрийа̄ падат̣т̣ха̄нам̣, кусаласса читтасса парийа̄да̄нам̣ саммоха̄бхинивесасса падат̣т̣ха̄нам̣, со сан̇кха̄ра̄нам̣ падат̣т̣ха̄нам̣, сан̇кха̄ра̄ вин̃н̃а̄н̣асса̄ти саббам̣ а̄ваттати бхавачаккам̣. бйатирекато пана кусаласса читтасса апарийа̄да̄нам̣ тесам̣ тесам̣ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ уппа̄да̄йа па̄рипӯрийа̄ падат̣т̣ха̄нанти айам̣ та̄ва ависесато найо. висесато пана сӣласса апарийа̄да̄нам̣ авиппат̣иса̄расса падат̣т̣ха̄нам̣, авиппат̣иса̄ро па̄моджджасса̄тиа̄дина̄ йа̄ва анупа̄да̄паринибба̄нам̣ нетаббам̣. айам̣ падат̣т̣ха̄но ха̄ро. сутте а̄гатадхамма̄нам̣ падат̣т̣ха̄набхӯте дхамме тесан̃ча падат̣т̣ха̄набхӯтети самбхавато падат̣т̣ха̄набхӯтадхамманиддха̄ран̣алаккхан̣о хи падат̣т̣ха̄но ха̄ро. вуттан̃четам̣ –
‘‘дхаммам̣ десети джино, тасса ча дхаммасса йам̣ падат̣т̣ха̄нам̣;
ити йа̄ва саббадхамма̄, есо ха̄ро падат̣т̣ха̄но’’ти. (нетти. 4 ниддесава̄ра);
падат̣т̣ха̄нанти а̄саннака̄ран̣ам̣. идха пана падат̣т̣ха̄навича̄ран̣а̄ падат̣т̣ха̄нотиа̄ди йуттиха̄ре вуттанайенева ведитаббам̣.
екарӯпанти ча рӯпа̄йатанаггахан̣ена чханнампи ба̄хира̄нам̣ а̄йатана̄нам̣ гахан̣ам̣ ба̄хира̄йатанабха̄вена екалаккхан̣атта̄. читтанти мана̄йатанаггахан̣ена чханнампи аджджхаттика̄нам̣ а̄йатана̄нам̣ гахан̣ам̣ аджджхаттика̄йатанабха̄вена екалаккхан̣атта̄. евам̣ кхандхадха̄та̄дивасенапи екалаккхан̣ата̄ ваттабба̄. айам̣ лаккхан̣о ха̄ро. лаккхӣйанти етена, еттха ва̄ екалаккхан̣адхамма̄ авутта̄пи екаччавачанена̄ти лаккхан̣о. сутте ана̄гатепи дхамме вуттаппака̄ре а̄гате вийа ниддха̄ретва̄ йа̄ сам̣ван̣н̣ана̄, со лаккхан̣о ха̄ро. вуттампи четам̣ –
‘‘вуттамхи екадхамме, йе дхамма̄ екалаккхан̣а̄ кечи;
вутта̄ бхаванти саббе, со ха̄ро лаккхан̣о на̄ма̄’’ти. (нетти. 4 ниддесава̄ра);
нида̄не имисса̄ десана̄йа рӯпагарука̄нам̣ пуггала̄нам̣ рӯпасмим̣ ана̄дӣнавадассита̄ вутта̄, ‘‘катхам̣ ну кхо име имам̣ десанам̣ сутва̄ рӯпе а̄дӣнавадассанамукхена саббасмимпи кхандхапан̃чаке саббасо чхандара̄гам̣ паха̄йа сакалават̣т̣адуккхато муччеййум̣, паре ча таттха патит̣т̣ха̄пеййу’’нти айаметтха бхагавато адхиппа̄йо. паданиббачанам̣ нируттам̣, там̣ ‘‘ева’’нтиа̄динида̄напада̄нам̣ ‘‘на̄ха’’нтиа̄дипа̄л̣ипада̄нан̃ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ тасса̄ лӣнаттхаван̣н̣ана̄йа ча вуттанайа̄нуса̄рена сукаратта̄ на виттха̄райимха.
падападаттхадесана̄десана̄никкхепасуттасандхивасена пан̃чавидха̄ сандхи. таттха падасса падантарена самбандхо падасандхи. падаттхасса падаттхантарена самбандхо падаттхасандхи, йо ‘‘кирийа̄ка̄ракасамбандхо’’ти вуччати. на̄на̄нусандхикасса суттасса там̣там̣анусандхӣхи самбандхо, ека̄нусандхикасса ча пубба̄парасамбандхо десана̄сандхи, йа̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘пуччха̄нусандхи, аджджха̄сайа̄нусандхи, йатха̄нусандхӣ’’ти тидха̄ вибхатта̄. аджджха̄сайо четтха аттаджджха̄сайо параджджха̄сайоти двидха̄ ведитаббо. десана̄никкхепасандхи чатуннам̣ суттаниккхепа̄нам̣ васена ведитабба̄. суттасандхи идха пат̣хаманиккхепавасенева ведитабба̄. ‘‘касма̄ панеттха идамева читтапарийа̄да̄насуттам̣ пат̣хамам̣ никкхитта’’нти на̄йамануйого каттхачи на паваттати. апича име сатта̄ ана̄димати сам̣са̄ре париббхаманта̄ иттхипуриса̄ ан̃н̃аман̃н̃есам̣ пан̃чака̄магун̣асан̇кха̄тарӯпа̄бхира̄ма̄, таттха иттхӣ пурисасса рӯпе сатта̄ гиддха̄ гадхита̄ лагга̄ лаггита̄ а̄сатта̄, са̄ часса̄ таттха а̄сатти дуббивечанӣйа̄. татха̄ пурисо иттхийа̄ рӯпе, таттха ча дассанасам̣сагго гарутаро итаресан̃ча мӯлабхӯто. тенева хи бхагава̄ ‘‘катхам̣ ну кхо ма̄туга̄ме пат̣ипаджджитабба’’нти (дӣ. ни. 2.203) пут̣т̣хо ‘‘адассанамева̄’’ти авоча. тасма̄ бхагава̄ пан̃часу ка̄магун̣есу рӯпе чхандара̄гаха̄панаттхам̣ идамева суттам̣ пат̣хамам̣ десеси. нибба̄на̄дхигама̄йа пат̣ипаттийа̄ а̄ди реса̄ пат̣ипаттӣти. йам̣ пана екисса̄ десана̄йа десанантарена сам̣санданам̣, айампи десана̄сандхи. са̄ идха евам̣ ведитабба̄. ‘‘на̄хам̣, бхиккхаве…пе… тит̣т̣хатӣ’’ти айам̣ десана̄. ‘‘йе кхо, бхиккхаве, чаккхувин̃н̃еййа̄ рӯпа̄ ит̣т̣ха̄ канта̄ мана̄па̄ пийарӯпа̄ ка̄мӯпасам̣хита̄ раджанӣйа̄, тан̃че бхиккху абхинандати абхивадати аджджхоса̄йа тит̣т̣хати, тасса там̣ абхинандато абхивадато аджджхоса̄йа тит̣т̣хато уппаджджанти анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄’’ти (сам̣. ни. 4.118) има̄йа десана̄йа сам̣сандати. татха̄ ‘‘рӯпе ман̃н̃ати, рӯпесу ман̃н̃ати, рӯпато ман̃н̃ати, рӯпам̣ ‘ме’ти ман̃н̃ати. рӯпам̣, бхиккхаве, анабхиджа̄нам̣ апариджа̄нам̣ авира̄джайам̣ аппаджахам̣ абхаббо дуккхаккхайа̄йа̄’’ти (сам̣. ни. 4.112) евама̄дӣхи десана̄хи сам̣сандатӣти айам̣ чатубйӯхо ха̄ро. вийӯхӣйанти вибха̄гена пин̣д̣ӣйанти етена, еттха ва̄ти бйӯхо, ниббачана̄дӣнам̣ чатуннам̣ бйӯхоти чатубйӯхо, чатуннам̣ ва̄ бйӯхо еттха̄ти чатубйӯхо. ниббачана̄дхиппа̄йа̄дӣнам̣ чатуннам̣ вибха̄галаккхан̣о хи чатубйӯхо ха̄ро. вуттан̃хетам̣ –
‘‘неруттамадхиппа̄йо, бйан̃джанаматха десана̄нида̄нан̃ча;
пубба̄пара̄нусандхӣ, есо ха̄ро чатубйӯхо’’ти. (нетти. 4 ниддесава̄ра);
‘‘на̄хам̣, бхиккхаве, ан̃н̃ам̣…пе… иттхирӯпа’’нти етена айонисоманасика̄ро дӣпито. йам̣ таттха читтам̣ парийа̄дийати, тена йонисоманасика̄ро. таттха айонисоманасикарото тан̣ха̄виджджа̄ паривад̣д̣ханти, та̄су тан̣ха̄гахан̣ена нава тан̣ха̄мӯлака̄ дхамма̄ а̄ват̣т̣анти, авиджджа̄гахан̣ена авиджджа̄мӯлакам̣ саббам̣ бхавачаккам̣ а̄ват̣т̣ати, йонисоманасика̄раггахан̣ена ча йонисоманасика̄рамӯлака̄ дхамма̄ а̄ват̣т̣анти, чатуббидхан̃ча сампаттичакканти. айам̣ а̄ват̣т̣о ха̄ро. а̄ват̣т̣айанти етена, еттха ва̄ сабха̄гависабха̄га̄ ча дхамма̄, тесам̣ ва̄ а̄ват̣т̣ананти а̄ват̣т̣о. десана̄йа гахитадхамма̄нам̣ сабха̄га̄сабха̄гадхаммавасена а̄ват̣т̣аналаккхан̣о хи а̄ват̣т̣о ха̄ро. вуттампи четам̣ –
‘‘екамхи падат̣т̣ха̄не, парийесати сесакам̣ падат̣т̣ха̄нам̣;
а̄ват̣т̣ати пат̣ипаккхе, а̄ват̣т̣о на̄ма со ха̄ро’’ти. (нетти. 4 ниддесава̄ра);
рӯпам̣ чатуббидхам̣ каммасамут̣т̣ха̄нам̣, читтасамут̣т̣ха̄нам̣, утусамут̣т̣ха̄нам̣, а̄ха̄расамут̣т̣ха̄нам̣, татха̄ ит̣т̣хам̣ ит̣т̣хамаджджхаттам̣ анит̣т̣хам̣ анит̣т̣хамаджджхаттанти. идха пана ит̣т̣хам̣ адхиппетам̣. читтам̣ кусалачиттаметтха ведитаббам̣. там̣ ка̄ма̄вачарам̣, рӯпа̄вачарам̣, арӯпа̄вачарам̣, локуттаранти чатуббидхам̣. ведана̄дисампайуттадхаммабхедато анекавидханти айам̣ вибхаттиха̄ро. вибхаджӣйанти етена, еттха ва̄ са̄дха̄ран̣а̄са̄дха̄ран̣а̄нам̣ сам̣килесавода̄надхамма̄нам̣ бхӯмийоти вибхатти. вибхаджанам̣ ва̄ етесам̣ бхӯмийоти вибхатти. сам̣килесадхамме вода̄надхамме ча са̄дха̄ран̣а̄са̄дха̄ран̣ато падат̣т̣ха̄нато бхӯмито вибхаджаналаккхан̣о хи вибхаттиха̄ро. вуттампи четам̣ –
‘‘дхамман̃ча падат̣т̣ха̄нам̣, бхӯмин̃ча вибхаджджате айам̣ ха̄ро;
са̄дха̄ран̣е аса̄дха̄ран̣е ча неййо вибхаттӣ’’ти. (нетти. 4 ниддесава̄ра);
иттхирӯпам̣ пурисасса читтам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣хати айонисо манасикарото, йонисо манасикарото на парийа̄дийати сусам̣вутиндрийатта̄ сӣлесу сама̄хитасса̄ти айам̣ париватто ха̄ро. пат̣ипаккхавасена париваттӣйанти имина̄, еттха ва̄ сутте вуттадхамма̄, париваттанам̣ ва̄ тесанти париватто. ниддит̣т̣ха̄нам̣ дхамма̄нам̣ пат̣ипаккхато париваттаналаккхан̣о хи париватто ха̄ро. вуттан̃хетам̣ –
‘‘кусала̄кусале дхамме, ниддит̣т̣хе бха̄вите пахӣне ча;
париваттати пат̣ипаккхе, ха̄ро париваттано на̄ма̄’’ти. (нетти. 4 ниддесава̄ра);
бхиккхаве, саман̣а̄ паббаджита̄ти парийа̄йавачанам̣. ан̃н̃ам̣ парам̣ кин̃чӣти парийа̄йавачанам̣. рӯпам̣ ван̣н̣ам̣ чаккхувин̃н̃еййанти парийа̄йавачанам̣. саманупасса̄ми олокесса̄ми джа̄на̄мӣти парийа̄йавачанам̣. евам̣ иттхам̣ имам̣ пака̄ранти парийа̄йавачанам̣. пурисасса пуггаласса̄ти парийа̄йавачанам̣. читтам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ маноти парийа̄йавачанам̣. парийа̄да̄йа гахетва̄ кхепетва̄ти парийа̄йавачанам̣. тит̣т̣хати дхарати т̣ха̄тӣти парийа̄йавачанам̣. йатха̄ йена пака̄рена йена̄ка̄рена̄ти парийа̄йавачанам̣. иттхӣ на̄рӣ ма̄туга̄моти парийа̄йавачананти айам̣ вевачано ха̄ро. вивидхам̣ вачанам̣ екассеваттхасса ва̄чакаметтха̄ти вивачанам̣, вивачанамева вевачанам̣. вивидхам̣ вуччати етена аттхоти ва̄ вивачанам̣, вивачанамева вевачанам̣. екасмим̣ аттхе анекапарийа̄йасаддаппайоджаналаккхан̣о хи вевачано ха̄ро. вуттан̃хетам̣ –
‘‘вевачана̄ни бахӯни ту, сутте вутта̄ни екадхаммасса;
йо джа̄на̄ти суттавидӯ, вевачано на̄ма со ха̄ро’’ти. (нетти. 4 ниддесава̄ра);
рӯпам̣ ка̄л̣аса̄ма̄дивасена анекадха̄ пан̃н̃аттам̣. пурисо кхаттийа̄дивасена анекадха̄ пан̃н̃атто. читтам̣ париттамахаггата̄дивасена анекадха̄ пан̃н̃аттам̣. ‘‘парийа̄да̄йа̄’’ти еттха парийа̄да̄нам̣ парийа̄да̄йака̄нам̣ па̄падхамма̄нам̣ васена вӣтиккамапарийут̣т̣ха̄на̄дина̄ ча анекадха̄ пан̃н̃аттам̣. айам̣ пан̃н̃аттиха̄ро. пака̄рехи, пабхедато ва̄ н̃а̄пӣйанти имина̄, еттха ва̄ аттха̄ти пан̃н̃атти. екекасса дхаммасса анека̄хи пан̃н̃аттӣхи пан̃н̃а̄петабба̄ка̄равибха̄ваналаккхан̣о хи пан̃н̃аттиха̄ро. вуттан̃хетам̣ –
‘‘екам̣ бхагава̄ дхаммам̣, пан̃н̃аттӣхи вивидха̄хи десети;
со а̄ка̄ро н̃еййо, пан̃н̃аттӣ на̄ма со ха̄ро’’ти. (нетти. 4 ниддесава̄ра);
виродхипаччайасамава̄йе висадисуппаттируппанаван̣н̣авика̄ра̄паттийа̄ там̣саман̇гино хадайан̇гатабха̄ваппака̄санам̣ рӯпат̣т̣хоти аниччата̄мукхена отаран̣ам̣, аниччасса пана дуккхатта̄ дуккхата̄мукхена, дуккхасса ча анаттакатта̄ сун̃н̃ата̄мукхена отаран̣ам̣. читтам̣ мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту, тасса̄ парийа̄да̄йика̄ тан̣ха̄ тадекат̣т̣ха̄ ча па̄падхамма̄ дхаммадха̄тӯти дха̄тумукхена отаран̣ам̣. евам̣ кхандха̄йатана̄димукхехипи отаран̣ам̣ ваттаббанти айам̣ отаран̣о ха̄ро. ота̄рӣйанти ануппавесӣйанти етена, еттха ва̄ сутта̄гата̄ дхамма̄ пат̣иччасамуппа̄да̄дӣсӯти отаран̣о. пат̣иччасамуппа̄да̄димукхена суттаттхасса отаран̣алаккхан̣о хи отаран̣о ха̄ро. вуттан̃хетам̣ –
‘‘йо ча пат̣иччуппа̄до, индрийакхандха̄ ча дха̄туа̄йатана̄;
етехи отарати йо, отаран̣о на̄ма со ха̄ро’’ти. (нетти. 4 ниддесава̄ра);
на̄хам̣, бхиккхаве…пе… саманупасса̄мӣти а̄рамбхо. евам̣ пурисасса читтам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣хатӣти падасуддхи, на пана а̄рамбхасуддхи. йатхайидантиа̄ди падасуддхи чева а̄рамбхасуддхи ча̄ти айам̣ содхано ха̄ро. содхӣйанти сама̄дхӣйанти етена, еттха ва̄ сутте падападаттхапан̃ха̄рамбха̄ти содхано. сутте падападаттхапан̃ха̄рамбха̄нам̣ содханалаккхан̣о хи содхано ха̄ро. вуттан̃хетам̣ –
‘‘виссаджджитамхи пан̃хе, га̄тха̄йам̣ пуччхита̄йама̄раббха;
суддха̄суддхапариккха̄, ха̄ро со содхано на̄ма̄’’ти. (нетти. 4 ниддесава̄ра);
ан̃н̃анти са̄ман̃н̃ато адхит̣т̣ха̄нам̣ кассачи висесасса ана̄мат̣т̣хатта̄. екарӯпампӣти там̣ авикаппетва̄ висесавачанам̣. йатхайиданти са̄ман̃н̃ато адхит̣т̣ха̄нам̣ анийамавачанабха̄вато. иттхирӯпанти там̣ авикаппетва̄ висесавачананти айам̣ адхит̣т̣ха̄но ха̄ро. адхит̣т̣хӣйанти ануппаваттӣйанти етена, еттха ва̄ са̄ман̃н̃ависесабхӯта̄ дхамма̄ вина̄ викаппена̄ти адхит̣т̣ха̄но. сутта̄гата̄нам̣ дхамма̄нам̣ авикаппанавасенева са̄ман̃н̃ависесаниддха̄ран̣алаккхан̣о хи адхит̣т̣ха̄но ха̄ро. вуттампи четам̣ –
‘‘екаттата̄йа дхамма̄, йепи ча вематтата̄йа ниддит̣т̣ха̄;
тена викаппайитабба̄, есо ха̄ро адхит̣т̣ха̄но’’ти. (нетти. 4 ниддесава̄ра);
рӯпасса камма̄виджджа̄дайо каммачитта̄дайо ча хету. саманупассана̄йа а̄ваджджана̄дайо. кусаласса читтасса йонисо манасика̄ра̄дайо. парийа̄да̄йа̄ти еттха парийа̄да̄насса айонисоманасика̄ра̄дайоти айам̣ париккха̄ро ха̄ро. парикароти абхисан̇кхароти пхаланти париккха̄ро, хету паччайо ча. париккха̄рам̣ а̄чиккхатӣти париккха̄ро, ха̄ро. париккха̄рависайатта̄, париккха̄расахачаран̣ато ва̄ париккха̄ро. сутте а̄гатадхамма̄нам̣ париккха̄расан̇кха̄тахетупаччайе ниддха̄ретва̄ сам̣ван̣н̣ана̄лаккхан̣о хи париккха̄ро ха̄ро. вуттан̃хетам̣ –
‘‘йе дхамма̄ йам̣ дхаммам̣, джанайантиппаччайа̄ парампарато;
хетумавакад̣д̣хайитва̄, есо ха̄ро париккха̄ро’’ти. (нетти. 4 ниддесава̄ра);
пурисасса читтам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣хатӣти еттха парийа̄да̄йика̄ висесато тан̣ха̄виджджа̄ ведитабба̄ та̄сам̣ васена парийа̄да̄насамбхавато. та̄су тан̣ха̄йа рӯпамадхит̣т̣ха̄нам̣, авиджджа̄йа арӯпам̣. висесато тан̣ха̄йа саматхо пат̣ипаккхо, авиджджа̄йа випассана̄. саматхасса четовимутти, пхалавипассана̄йа пан̃н̃а̄вимутти. татха̄ хи та̄ ра̄гавира̄га̄ авиджджа̄вира̄га̄ти висесетва̄ вуччантӣти айам̣ сама̄ропано ха̄ро. сама̄ропӣйанти етена, еттха ва̄ падат̣т̣ха̄на̄димукхена дхамма̄ти сама̄ропано. сутте а̄гатадхамма̄нам̣ падат̣т̣ха̄навевачанабха̄вана̄паха̄насама̄ропанавича̄ран̣алаккхан̣о хи сама̄ропано ха̄ро. вуттан̃хетам̣ –
‘‘йе дхамма̄ йам̣ мӯла̄, йе чекаттха̄ пака̄сита̄ мунина̄;
те сама̄ропайитабба̄, еса сама̄ропано ха̄ро’’ти. (нетти. 4 ниддесава̄ра);
етта̄вата̄ ча –
‘‘десана̄ вичайо йутти, падат̣т̣ха̄но ча лаккхан̣о;
чатубйӯхо ча а̄ват̣т̣о, вибхатти париваттано.
вевачано ча пан̃н̃атти, отаран̣о ча содхано;
адхит̣т̣ха̄но париккха̄ро, сама̄ропано сол̣асо’’ти. (нетти. 1 уддесава̄ра) –
евам̣ вутта̄ сол̣аса ха̄ра̄ дассита̄ти ведитабба̄. харӣйанти етехи, еттха ва̄ суттагеййа̄дивисайа̄ ан̃н̃а̄н̣асам̣сайавипалла̄са̄ти ха̄ра̄. харанти ва̄ сайам̣ та̄ни, харан̣аматтамева ва̄ти ха̄ра̄ пхалӯпача̄рена. атха ва̄ харӣйанти вохарӣйанти дхаммасам̣ван̣н̣акадхаммаппат̣игга̄хакехи дхаммасса да̄наггахан̣авасена̄ти ха̄ра̄. атха ва̄ ха̄ра̄ вийа̄ти ха̄ра̄. йатха̄ хи анекаратана̄валисамӯхо ха̄расан̇кха̄то аттано авайавабхӯтаратанасампхассехи самупаджанийама̄нахила̄дасукхо хутва̄ тадупабхогиджанасарӣрасанта̄пам̣ нида̄гхапарил̣а̄хӯпаджанитам̣ вӯпасамети, евамева тепи на̄на̄видхапараматтхаратанаппабандха̄ сам̣ван̣н̣ана̄висеса̄ аттано авайавабхӯтапараматтхаратана̄дхигамена самуппа̄дийама̄наниббутисукха̄ дхаммаппат̣игга̄хакаджанахадайапарита̄пам̣ ка̄мара̄га̄дикилесахетукам̣ вӯпасаментӣти. атха ва̄ ха̄райанти ан̃н̃а̄н̣а̄динӣха̄рам̣ апагамам̣ каронти а̄чиккхантӣти ва̄ ха̄ра̄. атха ва̄ сотуджаначиттасса харан̣ато раман̣ато ча ха̄ра̄ нируттинайена йатха̄ ‘‘бхавесу вантагамано бхагава̄’’ти (висуддхи. 1.144; па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.веран̃джакан̣д̣аван̣н̣ана̄).
ито парам̣ пана нандийа̄ват̣т̣а̄дипан̃чавидханайа̄ ведитабба̄ – таттха тан̣ха̄виджджа̄ самудайасаччам̣, та̄сам̣ адхит̣т̣ха̄на̄дибхӯта̄ рӯпадхамма̄ дуккхасаччам̣, тесам̣ аппаватти ниродхасаччам̣, ниродхаппаджа̄нана̄ пат̣ипада̄ маггасаччам̣. тан̣ха̄гахан̣ена четтха ма̄йа̄са̄т̣хеййама̄на̄тима̄намадаппама̄дапа̄пиччхата̄па̄памиттата̄ахирикааноттаппа̄дивасена акусалапаккхо нетаббо. авиджджа̄гахан̣ена випарӣтаманасика̄ракодхӯпана̄хамаккхапал̣а̄саисса̄маччхарийа- са̄рамбхадовачассата̄бхавадит̣т̣хивибхавадит̣т̣хиа̄дивасена акусалапаккхо нетаббо. вуттавипарийа̄йато кусалапаккхо нетаббо. катхам̣? ама̄йа̄аса̄т̣хеййа̄дивасена авипарӣтаманасика̄ра̄дивасена ча. татха̄ саматхапаккхийа̄нам̣ саддхиндрийа̄дӣнам̣, випассана̄паккхийа̄нам̣ аниччасан̃н̃а̄дӣнан̃ча васена вода̄напаккхо нетабботи айам̣ нандийа̄ват̣т̣асса найасса бхӯми. йо хи тан̣ха̄авиджджа̄хи сам̣килесапаккхасса суттаттхасса саматхавипассана̄хи вода̄напаккхасса ча чатусаччайоджанамукхена найаналаккхан̣о сам̣ван̣н̣ана̄висесо, айам̣ нандийа̄ват̣т̣анайо на̄ма. вуттан̃хетам̣ –
‘‘тан̣хан̃ча авиджджампи ча, саматхена випассана̄йа йо нети;
саччехи йоджайитва̄, айам̣ найо нандийа̄ват̣т̣о’’ти. (нетти. 4 ниддесава̄ра);
нандийа̄ват̣т̣асса вийа а̄ват̣т̣о етасса̄ти нандийа̄ват̣т̣о. йатха̄ хи нандийа̄ват̣т̣о анто т̣хитена падха̄на̄вайавена бахиддха̄ а̄ват̣т̣ати, евамайампи найоти аттхо. атха ва̄ нандийа̄ тан̣ха̄йа памодасса ва̄ а̄ват̣т̣о еттха̄ти нандийа̄ват̣т̣о.
хет̣т̣ха̄ вуттанайена гахитесу тан̣ха̄виджджа̄таппаккхийадхаммесу тан̣ха̄ лобхо, авиджджа̄ мохо, авиджджа̄йа сампайутто лохите сати пуббо вийа тан̣ха̄йа сати сиджджхама̄но а̄гха̄то досо ити тӣхи акусаламӯлехи гахитехи, таппат̣ипаккхато кусалачиттаггахан̣ена ча тӣн̣и кусаламӯла̄ни гахита̄ни ева хонти. идха̄пи лобхо сабба̄ни ва̄ са̄савакусаламӯла̄ни самудайасаччам̣, танниббатта̄ тесам̣ адхит̣т̣ха̄нагочарабхӯта̄ упа̄да̄наккхандха̄ дуккхасаччантиа̄дина̄ саччайоджана̄ ведитабба̄. пхалам̣ панеттха вимоккхаттайавасена ниддха̄ретаббам̣, тӣхи акусаламӯлехи тивидхадуччаритасам̣килесамалависамаакусаласан̃н̃а̄витакка̄дивасена акусалапаккхо нетаббо, татха̄ тӣхи кусаламӯлехи тивидхасучаритасамакусаласан̃н̃а̄витаккасаддхаммасама̄дхивимоккхамукха̄дивасена вода̄напаккхо нетабботи айам̣ типуккхаласса найасса бхӯми. йо хи акусаламӯлехи сам̣килесапаккхасса кусаламӯлехи вода̄напаккхасса суттаттхасса ча чатусаччайоджана̄мукхена найаналаккхан̣о сам̣ван̣н̣ана̄висесо, айам̣ типуккхаланайо на̄ма. тӣхи авайавехи лобха̄дӣхи сам̣килесапаккхе, алобха̄дӣхи ча вода̄напаккхе пуккхало собханоти типуккхало. вуттан̃хетам̣ –
‘‘йо акусале самӯлехи,
нети кусале ча кусаламӯлехи;
бхӯтам̣ татхам̣ авитатхам̣,
типуккхалам̣ там̣ найам̣ а̄хӯ’’ти. (нетти. 4 ниддесава̄ра);
вуттанайена гахитесу тан̣ха̄виджджа̄таппаккхийадхаммесу висесато тан̣ха̄дит̣т̣хӣнам̣ васена асубхе ‘‘субха’’нти, дуккхе ‘‘сукха’’нти ча випалла̄са̄, авиджджа̄дит̣т̣хӣнам̣ васена аничче ‘‘ничча’’нти, анаттани ‘‘атта̄’’ти випалла̄са̄ ведитабба̄. тесам̣ пат̣ипаккхато кусалачиттаггахан̣ена сиддхехи сативӣрийасама̄дхипан̃н̃индрийехи чатта̄ри сатипат̣т̣ха̄на̄ни сиддха̄нийева хонти.
таттха чатӯхи индрийехи чатта̄ро пуггала̄ ниддиситабба̄. катхам̣? дувидхо хи тан̣ха̄чарито мудиндрийо тиккхиндрийоти, татха̄ дит̣т̣хичарито. тесу пат̣хамо асубхе ‘‘субха’’нти випарийесагга̄хӣ сатибалена йатха̄бхӯтам̣ ка̄йасабха̄вам̣ саллаккхенто бха̄вана̄балена там̣ випалла̄сам̣ самуггха̄тетва̄ самматтанийа̄мам̣ оккамати. дутийо асукхе ‘‘сукха’’нти випарийесагга̄хӣ ‘‘уппаннам̣ ка̄мавитаккам̣ на̄дхива̄сетӣ’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.26; а. ни. 4.14; 6.58) вуттена вӣрийасам̣варабхӯтена вӣрийабалена пат̣ипаккхам̣ виноденто бха̄вана̄балена там̣ випалла̄сам̣ видхаметва̄ самматтанийа̄мам̣ оккамати. татийо аничче ‘‘ничча’’нти випалла̄сагга̄хӣ саматхабалена сама̄хитачитто сан̇кха̄ра̄нам̣ кхан̣икабха̄вам̣ саллаккхенто бха̄вана̄балена там̣ випалла̄сам̣ самуггха̄тетва̄ самматтанийа̄мам̣ оккамати. чатуттхо сантатисамӯхакичча̄рамман̣агханаван̃читата̄йа пхасса̄дидхаммапун̃джаматте анаттани ‘‘атта̄’’ти миччха̄бхинивесӣ чатукот̣икасун̃н̃ата̄манасика̄рена там̣ миччха̄бхинивесам̣ виддхам̣сенто са̄ман̃н̃апхалам̣ саччхикароти. субхасан̃н̃а̄дӣхи чатӯхипи ва̄ випалла̄сехи самудайасаччам̣, тесамадхит̣т̣ха̄на̄рамман̣абхӯта̄ пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ дуккхасаччантиа̄дина̄ саччайоджана̄ ведитабба̄. пхалам̣ панеттха чатта̄ри са̄ман̃н̃апхала̄ни, чатӯхи четтха випалла̄сехи чатура̄савогхайогагантхаагатитан̣хупа̄да̄насаллавин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитиапарин̃н̃а̄дивасена акусалапаккхо нетаббо, татха̄ чатӯхи сатипат̣т̣ха̄нехи чатуббидхаджджха̄навиха̄ра̄дхит̣т̣ха̄насукхабха̄гийадхаммааппаман̃н̃а̄саммаппадха̄наиддхипа̄да̄дивасена вода̄напаккхо нетабботи айам̣ сӣхавиккӣл̣итасса найасса бхӯми. йо хи субхасан̃н̃а̄дӣхи випалла̄сехи сакаласса сам̣килесапаккхасса саддхиндрийа̄дӣхи ча вода̄напаккхасса чатусаччайоджана̄васена найаналаккхан̣о сам̣ван̣н̣ана̄висесо, айам̣ сӣхавиккӣл̣ито на̄ма. вуттан̃хетам̣ –
‘‘йо нети випалла̄сехи,
килесе индрийехи саддхамме;
етам̣ найам̣ найавидӯ,
сӣхавиккӣл̣итам̣ а̄хӯ’’ти. (нетти. 4 ниддесава̄ра);
асанта̄санаджавапараккама̄дивисесайогена сӣхо бхагава̄, тасса виккӣл̣итам̣ десана̄ вачӣкаммабхӯто виха̄роти катва̄ випалла̄сатаппат̣ипаккхапаридӣпанато сӣхасса виккӣл̣итам̣ еттха̄ти сӣхавиккӣл̣ито, найо. балависесайогадӣпанато ва̄ сӣхавиккӣл̣итасадисатта̄ найо сӣхавиккӣл̣ито. балависесо четтха саддха̄дибалам̣, дасабала̄ни ева ва̄.
имесам̣ пана тин̣н̣ам̣ аттханайа̄нам̣ сиддхийа̄ воха̄ранайадвайам̣ сиддхамева хоти. татха̄ хи аттханайаттайадиса̄бха̄вена кусала̄дидхамма̄нам̣ а̄лочанам̣ диса̄лочанам̣. вуттан̃хетам̣ –
‘‘веййа̄каран̣есу хи йе,
кусала̄кусала̄ тахим̣ тахим̣ вутта̄;
манаса̄ олокайате,