19. ка̄йагата̄сативаггаван̣н̣ана̄
563. четаса̄ пхут̣оти читтена пхарито. читтена пхаран̣ан̃ча самуддасса двидха̄ самбхаватӣти а̄ха – ‘‘дувидхам̣ пхаран̣а’’нтиа̄ди. пуримена аттхена̄ти ‘‘сампайогавасена виджджам̣ бхаджантӣ’’ти вуттена аттхена. паччхимена̄ти ‘‘виджджа̄бха̄ге виджджа̄кот̣т̣ха̄се ваттантӣ’’ти вуттена.
564. махато сам̣вега̄йа сам̣ваттатӣтиа̄дӣсу айам̣ пана апаро найо. йа̄тха̄вато ка̄йасабха̄ваппаведанато махато сам̣вега̄йа сам̣ваттати. аттха̄йа̄ти дит̣т̣хадхаммика̄диаттха̄йа. йогаккхема̄йа̄ти чатӯхи йогехи кхемабха̄ва̄йа. сатисампаджан̃н̃а̄йа̄ти саббаттха сатиавиппава̄са̄йа саттат̣т̣ха̄нийасампаджан̃н̃а̄йа ча. н̃а̄н̣адассанаппат̣ила̄бха̄йа̄ти випассана̄н̃а̄н̣а̄дхигама̄йа. виджджа̄вимуттипхаласаччхикирийа̄йа̄ти тиссо виджджа̄ читтасса адхимутти нибба̄нам̣ чатта̄ри са̄ман̃н̃апхала̄нӣти етесам̣ паччаккхакаран̣а̄йа.
584. пан̃н̃а̄пат̣ила̄бха̄йа̄тиа̄дӣсу сол̣асасу падесу пан̃н̃а̄пат̣ила̄бха̄йа пан̃н̃а̄вуддхийа̄ пан̃н̃а̄вепулла̄йа пан̃н̃а̄ба̄хулла̄йа̄ти има̄ни чатта̄ри пан̃н̃а̄васена бха̄вавачана̄ни, сеса̄ни два̄даса пуггалавасена бха̄вавачана̄ни. саппурисасам̣севоти саппуриса̄нам̣ бхаджанам̣. саддхаммассавананти тесам̣ саппуриса̄нам̣ сантике сӣла̄диппат̣ипаттидӣпакасса саддхаммавачанасса саванам̣. йонисо манасика̄роти сута̄нам̣ дхамма̄нам̣ аттхӯпапариккха̄васена упа̄йена манасика̄ро. дхамма̄нудхаммаппат̣ипаттӣти локуттарадхамме анугатасса сӣла̄диппат̣ипада̄дхаммасса пат̣ипаджджанам̣.
чханнам̣ абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣а̄нанти иддхивидхадиббасотачетопарийапуббенива̄садиббачаккхуа̄саваккхайан̃а̄н̣а̄нам̣. тесаттатӣнам̣ н̃а̄н̣а̄нанти пат̣исамбхида̄па̄л̣ийам̣ (пат̣и. ма. 1.1-2 ма̄тика̄) ‘‘сота̄вадха̄не пан̃н̃а̄ сутамайе н̃а̄н̣ам̣, сутва̄на сам̣варе пан̃н̃а̄ сӣламайе н̃а̄н̣а’’нтиа̄дина̄ н̃а̄н̣акатха̄йа ниддит̣т̣ха̄нам̣ са̄вакаса̄дха̄ран̣а̄са̄дха̄ран̣а̄нам̣ н̃а̄н̣а̄нам̣. имесан̃хи тесаттатин̃а̄н̣а̄нам̣ сутамайан̃а̄н̣а̄дӣни саттасат̣т̣хин̃а̄н̣а̄ни са̄вакасса са̄дха̄ран̣а̄ни, ‘‘индрийапаропарийатте н̃а̄н̣ам̣, сатта̄нам̣ а̄сайа̄нусайе н̃а̄н̣ам̣, йамакапа̄т̣ихӣре н̃а̄н̣ам̣, маха̄карун̣а̄сама̄паттийа̄ н̃а̄н̣ам̣, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣, ана̄варан̣ан̃а̄н̣а’’нти (пат̣и. ма. 1.68-73 ма̄тика̄) има̄ни чха аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни са̄вакехи.
саттасаттатӣнам̣ н̃а̄н̣а̄нанти еттха –
‘‘джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣анти н̃а̄н̣ам̣, асати джа̄тийа̄ наттхи джара̄маран̣анти н̃а̄н̣ам̣. атӣтампи аддха̄нам̣ джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣анти н̃а̄н̣ам̣, асати джа̄тийа̄ наттхи джара̄маран̣анти н̃а̄н̣ам̣. ана̄гатампи аддха̄нам̣ джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣анти н̃а̄н̣ам̣, асати джа̄тийа̄ наттхи джара̄маран̣анти н̃а̄н̣ам̣. йамписса там̣ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣, тампи кхайадхаммам̣ вайадхаммам̣ вира̄гадхаммам̣ ниродхадхамманти н̃а̄н̣ам̣. бхавапаччайа̄ джа̄тӣти н̃а̄н̣ам̣…пе… упа̄да̄напаччайа̄ бхавоти н̃а̄н̣ам̣, тан̣ха̄паччайа̄ упа̄да̄нанти н̃а̄н̣ам̣, ведана̄паччайа̄ тан̣ха̄ти н̃а̄н̣ам̣, пхассапаччайа̄ ведана̄ти н̃а̄н̣ам̣, сал̣а̄йатанапаччайа̄ пхассоти н̃а̄н̣ам̣, на̄марӯпапаччайа̄ сал̣а̄йатананти н̃а̄н̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпанти н̃а̄н̣ам̣, сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣анти н̃а̄н̣ам̣, авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ти н̃а̄н̣ам̣, асати авиджджа̄йа наттхи сан̇кха̄ра̄ти н̃а̄н̣ам̣, атӣтампи аддха̄нам̣ авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ти н̃а̄н̣ам̣, асати авиджджа̄йа наттхи сан̇кха̄ра̄ти н̃а̄н̣ам̣, ана̄гатампи аддха̄нам̣ авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ти н̃а̄н̣ам̣, асати авиджджа̄йа наттхи сан̇кха̄ра̄ти н̃а̄н̣ам̣, йамписса там̣ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣, тампи кхайадхамам̣ вайадхаммам̣ вира̄гадхаммам̣ ниродхадхамманти н̃а̄н̣а’’нти –
бхагавата̄ нида̄навагге (сам̣. ни. 2.34-35) джара̄маран̣а̄дӣсу ека̄дасасу пат̣иччасамуппа̄дан̇гесу паччекам̣ сатта сатта катва̄ вутта̄ни саттасаттатин̃а̄н̣а̄ни.
таттха дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣анти паччайа̄ка̄ран̃а̄н̣ам̣. паччайа̄ка̄ро хи дхамма̄нам̣ паваттисан̇кха̄та̄йа т̣хитийа̄ ка̄ран̣атта̄ ‘‘дхаммат̣т̣хитӣ’’ти вуччати, таттха н̃а̄н̣ам̣ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣, ‘‘джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣а’’нтиа̄дина̄ вуттассева чхаббидхасса н̃а̄н̣ассетам̣ адхивачанам̣. кхайадхамманти кхайагаманасабха̄вам̣. вайадхамманти вайагаманасабха̄вам̣. вира̄гадхамманти вираджджанасабха̄вам̣. ниродхадхамманти нируджджханасабха̄ванти аттхо.
ла̄бхотиа̄дӣсу ла̄бхойева упасаггена висесетва̄ ‘‘пат̣ила̄бхо’’ти вутто. пуна тассева аттхавиваран̣авасена ‘‘патти сампаттӣ’’ти вуттам̣. пхусана̄ти адхигаманавасена пхусана̄. саччхикирийа̄ти пат̣ила̄бхасаччхикирийа̄. упасампада̄ти ниппха̄дана̄.
саттаннан̃ча секкха̄нанти тиссо сиккха̄ сиккхантӣти секкхасан̃н̃ита̄нам̣ сота̄паттимаггат̣т̣ха̄дӣнам̣ саттаннам̣. путхуджджанакалйа̄н̣акасса ча̄ти нибба̄нага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа йуттатта̄ сундарат̣т̣хена калйа̄н̣асан̃н̃итасса путхуджджанасса. вад̣д̣хитам̣ вад̣д̣ханам̣ ека̄йа̄ти вад̣д̣хитавад̣д̣хана̄. йатха̄вутта̄нам̣ ат̣т̣ханнампи пан̃н̃а̄нам̣ васена висесатова арахато пан̃н̃а̄васена пан̃н̃а̄вуддхийа̄. татха̄ пан̃н̃а̄вепулла̄йа.
йасса кассачипи висесато анурӯпадхаммасса махантам̣ на̄ма киччасиддхийа̄ ведитаббанти тадасса киччасиддхийа̄ дассенто ‘‘маханте аттхе паригган̣ха̄тӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха аттха̄дӣнам̣ махантабха̄во маха̄висайата̄йа ведитаббо, маха̄висайата̄ ча тесам̣ пат̣исамбхида̄магге а̄гатанайена ведитабба̄. сӣлаккхандхасса пана хетумахантата̄йа, паччайамахантата̄йа, ниссайамахантата̄йа, пабхедамахантата̄йа, киччамахантата̄йа, пхаламахантата̄йа, а̄нисам̣самахантата̄йа ча махантабха̄во ведитаббо. таттха хету алобха̄дайо. паччайо хироттаппасаддха̄сативӣрийа̄дайо. ниссайо са̄вакабодхипаччекабодхинийатата̄ там̣саман̇гино ча пурисависеса̄. пабхедо ча̄риттава̄ритта̄дивибха̄го. киччам̣ тадан̇га̄дивасена пат̣ипаккхавидхаманам̣. пхалам̣ саггасампада̄ нибба̄насампада̄ ча. а̄нисам̣со пийамана̄пата̄ди. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана висуддхимагге (висуддхи. 1.9) а̄кан̇кхеййасутта̄дӣсу (ма. ни. 1.64 а̄дайо) ча а̄гатанайена ведитаббо. имина̄ найена сама̄дхиккхандха̄дӣнампи махантата̄ йатха̄рахам̣ ниддха̄ретва̄ ваттабба̄. т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄на̄дӣнам̣ махантабха̄во пана маха̄висайата̄йа ведитаббо. таттха т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄на̄нам̣ маха̄висайата̄ бахудха̄тукасутта̄дӣсу а̄гатанайена ведитабба̄.
виха̄расама̄паттӣнам̣ маха̄висайата̄ сама̄дхиккхандхе маха̄висайата̄ниддха̄ран̣анайена ведитабба̄, арийасачча̄нам̣ сакалайа̄насан̇га̄хакато саччавибхан̇ге (вибха. 189 а̄дайо) там̣сам̣ван̣н̣ана̄су (вибха. ат̣т̣ха. 189 а̄дайо) ча а̄гатанайена, сатипат̣т̣ха̄на̄дӣнам̣ сатипат̣т̣ха̄навибхан̇га̄дӣсу (вибха. 355 а̄дайо) там̣сам̣ван̣н̣ана̄дӣсу (вибха. ат̣т̣ха. 355 а̄дайо) ча а̄гатанайена, са̄ман̃н̃апхала̄нам̣ махато хитасса махато сукхасса махато аттхасса махато йогаккхемасса ниппхаттибха̄вато сантапан̣ӣтаатакка̄вачарапан̣д̣итаведанӣйабха̄вато, абхин̃н̃а̄нам̣ маха̄самбха̄рато маха̄висайато маха̄киччато маха̄нубха̄вато маха̄ниппхаттито, нибба̄насса маданиммадана̄димахаттхасиддхито ча махантабха̄во ведитаббо. паригган̣ха̄тӣти сабха̄ва̄дито париччхиджджа ган̣ха̄ти джа̄на̄ти, пат̣ивиджджхатӣти аттхо.
путхупан̃н̃а̄ти еттха̄пи вуттанайа̄нуса̄рена аттхо ведитаббо. айам̣ пана висесо – путху на̄на̄ккхандхесу н̃а̄н̣ам̣ паваттатӣти ‘‘айам̣ рӯпаккхандхо на̄ма…пе… айам̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандхо на̄ма̄’’ти евам̣ пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ на̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча н̃а̄н̣ам̣ паваттати. тесупи екавидхена рӯпаккхандхо…пе… ека̄дасавидхена рӯпаккхандхо. екавидхена ведана̄ккхандхо…пе… бахувидхена ведана̄ккхандхо. екавидхена сан̃н̃а̄ккхандхо…пе… бахувидхена сан̃н̃а̄ккхандхо. екавидхена сан̇кха̄раккхандхо…пе… бахувидхена сан̇кха̄раккхандхо. екавидхена вин̃н̃а̄н̣аккхандхо…пе… бахувидхена вин̃н̃а̄н̣аккхандхоти евам̣ екекасса кхандхасса екавидха̄дивасена атӣта̄дивасенапи на̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча н̃а̄н̣ам̣ паваттати.
путху на̄на̄дха̄тӯсӯти ‘‘айам̣ чаккхудха̄ту на̄ма…пе… айам̣ мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту на̄ма. таттха сол̣аса дха̄туйо ка̄ма̄вачара̄, две ча̄тубхӯмика̄’’ти евам̣ дха̄тӯсу на̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча н̃а̄н̣ам̣ паваттати. тайидам̣ упа̄диннадха̄тувасена вуттам̣. паччекабуддха̄нан̃хи двиннан̃ча аггаса̄вака̄нам̣ упа̄диннадха̄тӯсу ева на̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча н̃а̄н̣ам̣ паваттати, тан̃ча кхо екадесатова, на ниппадесато. бахиддха̄ анупа̄диннадха̄тӯнам̣ на̄на̄каран̣ам̣ тесам̣ ависайова, саббан̃н̃убуддха̄нам̣йева пана ‘‘има̄йа дха̄туйа̄ уссаннатта̄ имасса руккхасса кхандхо сето хоти, имасса ка̄л̣о, имасса мат̣т̣хо, имасса кхаро, имасса бахалатачо, имасса суккхатачо. имасса паттам̣ ван̣н̣асан̣т̣ха̄на̄дивасена еварӯпам̣. имасса пуппхам̣ нӣлам̣, пӣтам̣, лохитам̣, ода̄там̣, сугандхам̣, дуггандхам̣, миссакагандхам̣. пхалам̣ кхуддакам̣, махантам̣, дӣгхам̣, ват̣т̣ам̣, суван̣н̣ам̣, дуббан̣н̣ам̣, мат̣т̣хам̣, пхарусам̣, сугандхам̣, дуггандхам̣, мадхурам̣, титтакам̣, амбилам̣, кат̣укам̣, каса̄вам̣. кан̣т̣ако тикхин̣о, атикхин̣о, уджуко, кут̣ило, тамбо, нӣло, лохито, ода̄то’’тиа̄дина̄ дха̄туна̄наттам̣ пат̣ичча н̃а̄н̣ам̣ паваттати.
путху на̄на̄а̄йатанесӯти ‘‘идам̣ чаккха̄йатанам̣ на̄ма…пе… идам̣ дхамма̄йатанам̣ на̄ма. таттха даса̄йатана̄ ка̄ма̄вачара̄, две ча̄тубхӯмака̄’’ти евам̣ а̄йатанана̄наттам̣ пат̣ичча н̃а̄н̣ам̣ паваттати.
путху на̄на̄пат̣иччасамуппа̄десӯти аджджхаттабахиддха̄бхедато санта̄набхедато ча на̄наппабхедесу пат̣иччасамуппа̄дан̇гесу. авиджджа̄диан̇га̄ни хи паччекам̣ пат̣иччасамуппа̄дасан̃н̃ита̄ни. тена̄ха – сан̇кха̄рапит̣аке ‘‘два̄даса паччайа̄ два̄даса пат̣иччасамуппа̄да̄’’ти (сам̣. ни. т̣ӣ. 1.1.110).
путху на̄на̄сун̃н̃атаманупалаббхесӯти на̄на̄сабха̄весу ниччаса̄ра̄дивирахитесу сун̃н̃асабха̄весу, тато ева иттхипурисааттаттанийа̄дивасена анупалаббхама̄насабха̄весу. ма-ка̄ро хеттха падасандхикаро.
путху на̄на̄аттхесӯти аттхапат̣исамбхида̄висайесу паччайуппанна̄дина̄на̄аттхесу. дхаммесӯти дхаммапат̣исамбхида̄висайесу паччайа̄дина̄на̄дхаммесу. нируттӣсӯти тесам̣йева аттхадхамма̄нам̣ ниддха̄ран̣авачанасан̇кха̄тесу на̄на̄нируттӣсу. путху на̄на̄пат̣ибха̄несӯти аттхапат̣исамбхида̄дивисайесу има̄ни н̃а̄н̣а̄ни идаматтхаджотака̄нӣти татха̄ татха̄ пат̣ибха̄нато упатит̣т̣ханато пат̣ибха̄на̄нӣти ладдхана̄месу на̄на̄н̃а̄н̣есу.
путху на̄на̄сӣлаккхандхесӯтиа̄дӣсу сӣласса путхуттам̣ на̄наттан̃ча вуттамева, итаресам̣ пана вуттанайа̄нуса̄рена сувин̃н̃еййатта̄ па̄кат̣амева. йам̣ пана абхиннам̣ екамева нибба̄нам̣, таттха упача̄равасена путхуттам̣ гахетаббанти а̄ха – ‘‘путху на̄на̄джанаса̄дха̄ран̣е дхамме саматиккамма̄’’ти. тенасса маданиммадана̄дипарийа̄йена путхуттам̣ паридӣпитам̣ хоти.
випуле аттхети маханте аттхе. махантапарийа̄йо хи випуласаддо. гамбхӣресӯти саса̄дӣхи вийа маха̄самуддо анупачитан̃а̄н̣асамбха̄рехи алаббханеййаппатит̣т̣хесу кхандхесу н̃а̄н̣ам̣ паваттатӣти висайасса гамбхӣрата̄йа н̃а̄н̣асса гамбхӣрата̄ вибха̄вита̄.
тиккхависадабха̄ва̄дигун̣ехи аса̄дха̄ран̣атта̄ паресам̣ пан̃н̃а̄йа на са̄манта̄, атха кхо сувидӯравидӯрети асамантапан̃н̃а̄ а̄ка̄расса рассаттам̣ катва̄. кечи ‘‘асаматтхапан̃н̃а̄’’ти пат̣ханти, тесам̣ йатха̄вуттагун̣ехи ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣атта̄ наттхи етисса̄ ка̄йачи саматтханти асаматтха̄ пан̃н̃а̄ти йоджана̄. аттхававаттха̄натоти аттхаппабхедасса йа̄тха̄вато саннит̣т̣ха̄нато. на ан̃н̃о кочи саккоти абхисамбхавитунти н̃а̄н̣агатийа̄ сампа̄пун̣итум̣ на ан̃н̃о кочипи саккоти, тасма̄ айам̣ сувидӯравидӯрети асамантапан̃н̃а̄. ида̄ни пуггалантаравасена асамантапан̃н̃ам̣ вибха̄ветум̣, ‘‘путхуджджанакалйа̄н̣акасса̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣.
‘‘пан̃н̃а̄пабхедакусало абхиннан̃а̄н̣о адхигатаппат̣исамбхидо чатувеса̄раджджаппатто дасабаладха̄рӣ пуриса̄сабхо пурисасӣхо пурисана̄го пуриса̄джан̃н̃о пурисадхорайхо анантан̃а̄н̣о анантатеджо анантайасо ад̣д̣хо махаддхано балава̄ нета̄ винета̄ анунета̄ пан̃н̃а̄пета̄ виниджджха̄пета̄ пеккхата̄ паса̄дета̄. со хи бхагава̄ ануппаннасса маггасса уппа̄дета̄, асан̃джа̄тасса маггасса сан̃джанета̄, анаккха̄тасса маггасса аккха̄та̄, магган̃н̃ӯ маггавидӯ маггаковидо. магга̄нуга̄мӣ ча пана етарахи са̄вака̄ вихаранти паччха̄ саманна̄гата̄.
‘‘со хи бхагава̄ джа̄нам̣ джа̄на̄ти, пассам̣ пассати, чаккхубхӯто н̃а̄н̣абхӯто дхаммабхӯто брахмабхӯто ватта̄ паватта̄ аттхасса ниннета̄ аматасса да̄та̄ дхаммасса̄мӣ татха̄гато, наттхи тасса бхагавато ан̃н̃а̄там̣ адит̣т̣хам̣ авидитам̣ асаччхикатам̣ апхасситам̣ пан̃н̃а̄йа. атӣтам̣ ана̄гатам̣ паччуппаннам̣ упа̄да̄йа саббе дхамма̄ сабба̄ка̄рена буддхасса бхагавато н̃а̄н̣амукхе а̄па̄тхам̣ а̄гаччханти, йам̣ кин̃чи неййам̣ на̄ма аттхи там̣ саббам̣ джа̄нитаббам̣, аттаттхо ва̄ параттхо ва̄ убхайаттхо ва̄ дит̣т̣хадхаммико ва̄ аттхо сампара̄йико ва̄ аттхо утта̄но ва̄ аттхо гамбхӣро ва̄ аттхо гӯл̣хо ва̄ аттхо пат̣иччханно ва̄ аттхо неййо ва̄ аттхо нӣто ва̄ аттхо анаваджджо ва̄ аттхо никкилесо ва̄ аттхо вода̄но ва̄ аттхо параматтхо ва̄ аттхо, саббам̣ там̣ антобуддхан̃а̄н̣е париваттати.
‘‘саббам̣ ка̄йакаммам̣ буддхасса бхагавато н̃а̄н̣а̄нупариватти, саббам̣ вачӣкаммам̣ буддхасса бхагавато н̃а̄н̣а̄нупариватти, саббам̣ манокаммам̣ буддхасса бхагавато н̃а̄н̣а̄нупариватти. атӣте буддхасса бхагавато аппат̣ихатам̣ н̃а̄н̣ам̣, ана̄гате буддхасса бхагавато аппат̣ихатам̣ н̃а̄н̣ам̣, паччуппанне буддхасса бхагавато аппат̣ихатам̣ н̃а̄н̣ам̣, йа̄ватакам̣ неййам̣, та̄ватакам̣ н̃а̄н̣ам̣. йа̄ватакам̣ н̃а̄н̣ам̣, та̄ватакам̣ неййам̣. неййапарийантикам̣ н̃а̄н̣ам̣, н̃а̄н̣апарийантикам̣ неййам̣, неййам̣ атиккамитва̄ н̃а̄н̣ам̣ наппаваттати, н̃а̄н̣ам̣ атиккамитва̄ неййапатхо наттхи, ан̃н̃аман̃н̃апарийантат̣т̣ха̄йино те дхамма̄, йатха̄ двиннам̣ самуггапат̣ала̄нам̣ самма̄ пхусита̄нам̣ хет̣т̣химам̣ самуггапат̣алам̣ упаримам̣ на̄тиваттати, упаримам̣ самуггапат̣алам̣ хет̣т̣химам̣ на̄тиваттати, ан̃н̃аман̃н̃апарийантат̣т̣ха̄йино, евамевам̣ буддхасса бхагавато неййан̃ча н̃а̄н̣ан̃ча ан̃н̃аман̃н̃апарийантат̣т̣ха̄йино. йа̄ватакам̣ неййам̣, та̄ватакам̣ н̃а̄н̣ам̣. йа̄ватакам̣ н̃а̄н̣ам̣, та̄ватакам̣ неййам̣, неййапарийантикам̣ н̃а̄н̣ам̣, н̃а̄н̣апарийантикам̣ неййам̣, неййам̣ атиккамитва̄ н̃а̄н̣ам̣ наппаваттати, н̃а̄н̣ам̣ атиккамитва̄ неййапатхо наттхи. ан̃н̃аман̃н̃апарийантат̣т̣ха̄йино те дхамма̄. саббадхаммесу буддхасса бхагавато н̃а̄н̣ам̣ паваттати.
‘‘саббе дхамма̄ буддхасса бхагавато а̄ваджджанаппат̣ибаддха̄ а̄кан̇кхаппат̣ибаддха̄ манасика̄раппат̣ибаддха̄ читтуппа̄даппат̣ибаддха̄, саббасаттесу буддхасса бхагавато н̃а̄н̣ам̣ паваттати. саббесам̣ сатта̄нам̣ буддхо а̄сайам̣ джа̄на̄ти, анусайам̣ джа̄на̄ти, чаритам̣ джа̄на̄ти, адхимуттим̣ джа̄на̄ти, аппараджаккхе маха̄раджаккхе тиккхиндрийе мудиндрийе сва̄ка̄ре два̄ка̄ре сувин̃н̃а̄пайе дувин̃н̃а̄пайе бхабба̄ саббе сатте паджа̄на̄ти, садевако локо сама̄рако сабрахмако сассаман̣абра̄хман̣ӣ паджа̄ садеваманусса̄ антобуддхан̃а̄н̣е париваттати.
‘‘йатха̄ йе кечи маччхакаччхапа̄ антамасо тимитимин̇галам̣ упа̄да̄йа антомаха̄самудде париваттанти, евамева садевако локо сама̄рако сабрахмако сассаман̣абра̄хман̣ӣ паджа̄ садеваманусса̄ антобуддхан̃а̄н̣е париваттати. йатха̄ йе кечи паккхино антамасо гарул̣ам̣ венатеййам̣ упа̄да̄йа а̄ка̄сасса падесе париваттанти, евамева йепи те са̄рипуттасама̄ пан̃н̃а̄йа, тепи буддхан̃а̄н̣асса падесе париваттанти, буддхан̃а̄н̣ам̣ деваманусса̄нам̣ пан̃н̃ам̣ пхаритва̄ атигхам̣ситва̄ тит̣т̣хати. йепи те кхаттийапан̣д̣ита̄ бра̄хман̣апан̣д̣ита̄ гахапатипан̣д̣ита̄ саман̣апан̣д̣ита̄ нипун̣а̄ катапараппава̄да̄ ва̄лаведхирӯпа̄, вобхинданта̄ ман̃н̃е чаранти пан̃н̃а̄гатена дит̣т̣хигата̄ни, те те пан̃хам̣ абхисан̇кхаритва̄ абхисан̇кхаритва̄’’ти (пат̣и. ма. 3.5) –
а̄дина̄ ниддит̣т̣хапа̄л̣им̣ пеййа̄ламукхена сам̣кхипитва̄ дассенто ‘‘пан̃н̃а̄пабхедакусало пабхиннан̃а̄н̣о…пе… те пан̃хам̣ абхисан̇кхаритва̄ абхисан̇кхаритва̄’’тиа̄дима̄ха.
таттха пабхиннан̃а̄н̣оти аттха̄дӣсу пабхедагатан̃а̄н̣о. ‘‘пабхедан̃а̄н̣о’’типи пат̣ханти, сойева аттхо. те пан̃ханти те те аттана̄ адхиппетам̣ пан̃хам̣. ниддит̣т̣хака̄ран̣а̄ти виссаджджитака̄ран̣а̄. упаккхиттака̄ти бхагавато пан̃н̃а̄веййаттийена самӣпе кхиттака̄ антева̄сика̄ сампаджджанти.
бхавати абхибхаватӣти бхӯри. ким̣? ра̄га̄дим̣. упасагге сатипи тадева падам̣ таматтхам̣ вадатӣти упасаггена вина̄пи со аттхо вин̃н̃еййо анекаттхатта̄ дха̄тӯнанти вуттам̣ – ‘‘абхибхуййатӣ’’ти. ка̄ракабйаттайена четам̣ вуттам̣, тасма̄ ра̄гам̣ абхибхуййатӣти са̄ са̄ маггапан̃н̃а̄ аттана̄ аттана̄ ваджджхам̣ ра̄гам̣ абхибхуййати абхибхавати, мадатӣти аттхо. абхибхаватӣти са̄ са̄ пхалапан̃н̃а̄ там̣ там̣ ра̄гам̣ бхави абхибхави маддӣти бхӯрипан̃н̃а̄. ‘‘абхибхавита̄’’ти ва̄ па̄т̣хо, ‘‘абхибхавитва̄’’типи пат̣ханти. абхибхавитва̄ти ча кирийа̄йа сиддхабха̄вадассанам̣. пан̃н̃а̄ че сиддха̄, ра̄га̄бхибхаво ча сиддхо ева̄ти. сесесупи есева найо.
ра̄га̄дӣсу пана раджджаналаккхан̣о ра̄го. дуссаналаккхан̣о досо. муйханалаккхан̣о мохо. куджджханалаккхан̣о кодхо, упанандханалаккхан̣о упана̄хо. пуббака̄лам̣ кодхо, апарака̄лам̣ упана̄хо. парагун̣амаккханалаккхан̣о маккхо, йугагга̄халаккхан̣о пала̄со. парасампаттикхӣйаналаккхан̣а̄ исса̄, аттано сампаттиниггӯханалаккхан̣ам̣ маччхарийам̣. аттана̄ катапа̄паппат̣иччха̄даналаккхан̣а̄ ма̄йа̄, аттано авиджджама̄нагун̣аппака̄саналаккхан̣ам̣ са̄т̣хеййам̣. читтасса уддхума̄табха̄валаккхан̣о тхамбхо, каран̣уттарийалаккхан̣о са̄рамбхо. уннатилаккхан̣о ма̄но, аббхуннатилаккхан̣о атима̄но. маттабха̄валаккхан̣о мадо, пан̃чака̄магун̣есу читтавоссаггалаккхан̣о пама̄до. бхавати абхибхавати аринти бхӯри асарӯпато парасса ака̄расса лопам̣ катва̄. тена̄ха – ‘‘арим̣ мадданипан̃н̃а̄ти бхӯрипан̃н̃а̄’’ти. бхавати еттха тха̄вараджан̇гаманти бхӯри вуччати патхавӣ йатха̄ ‘‘бхӯмӣ’’ти бхӯри вийа̄ти бхӯрипан̃н̃а̄ виттхатавипулат̣т̣хена саббам̣ сахата̄йа ча. тена̄ха – ‘‘та̄йа̄’’тиа̄ди. таттха патхависама̄йа̄ти виттхатавипулат̣т̣хенева патхависама̄йа. виттхата̄йа̄ти паджа̄нитаббе висайе виттхата̄йа, на екадесе ваттама̄на̄йа. випула̄йа̄ти ул̣а̄рабхӯта̄йа. саманна̄гатоти пуггало. ити-саддо ка̄ран̣аттхе, имина̄ ка̄ран̣ена пуггаласса бхӯрипан̃н̃а̄йа саманна̄гататта̄ тасса пан̃н̃а̄ бхӯрипан̃н̃а̄ на̄ма̄ти аттхо. ‘‘бхӯрипан̃н̃асса пан̃н̃а̄ бхӯрипан̃н̃апан̃н̃а̄’’ти ваттаббе екасса пан̃н̃а̄саддасса лопам̣ катва̄ ‘‘бхӯрипан̃н̃а̄’’ти вуттам̣.
апича̄ти пан̃н̃а̄парийа̄йадассанаттхам̣ вуттам̣. пан̃н̃а̄йаметанти пан̃н̃а̄йа етам̣. адхивачананти адхикам̣ вачанам̣. бхӯрӣти бхӯте аттхе кхандха̄дике рамати саччасабха̄вена, дит̣т̣хи вийа на абхӯтети бхӯри. медха̄ти асани вийа силуччайе килесе медхати хим̣сатӣти медха̄, кхиппам̣ гахан̣адха̄ран̣ат̣т̣хена ва̄ медха̄. парин̣а̄йика̄ти йассуппаджджати, там̣ саттам̣ аттахитаппат̣ипаттийам̣ сампайуттадхамме ча йа̄тха̄валаккхан̣аппат̣иведхе парин̣етӣти парин̣а̄йика̄. имехева ан̃н̃а̄нипи пан̃н̃а̄парийа̄йавачана̄ни хонти.
пан̃н̃а̄ба̄хулланти пан̃н̃а̄ бахула̄ асса̄ти пан̃н̃а̄бахуло, тасса бха̄во пан̃н̃а̄ба̄хуллам̣. тан̃ча пан̃н̃а̄йа ба̄хуллам̣ паватти ева̄ти таматтхам̣ пан̃н̃а̄гарукасса пуггаласса васена дассенто, ‘‘идхекаччо пан̃н̃а̄гаруко хотӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха идхекаччоти путхуджджанакалйа̄н̣ако, арийо ва̄. пан̃н̃а̄ гару екасса̄ти пан̃н̃а̄гаруко. пан̃н̃а̄йа чарито паваттито пан̃н̃а̄чарито, пан̃н̃а̄йа чаритам̣ паваттам̣ асса̄ти ва̄ пан̃н̃а̄чарито. ануломикакхантиа̄дивибха̄га̄ пан̃н̃а̄ а̄сайо етасса̄ти пан̃н̃а̄сайо. пан̃н̃а̄йа адхимутто таннинноти пан̃н̃а̄дхимутто. самусситат̣т̣хена пан̃н̃а̄ дхаджо етасса̄ти пан̃н̃а̄дхаджо. пан̃н̃а̄кетӯти тассева вевачанам̣. пан̃н̃а̄нимиттам̣ а̄дхипатеййам̣ етасса̄ти пан̃н̃а̄дхипатеййо. пан̃н̃а̄сан̇кха̄то вичайо, дхаммасабха̄вавичинанам̣ ва̄ бахулам̣ етасса̄ти вичайабахуло. на̄наппака̄рена дхаммасабха̄вавичинанам̣ бахулам̣ асса̄ти павичайабахуло. оккха̄йанам̣ йа̄тха̄вато дхамма̄нам̣ упат̣т̣ха̄нам̣ бахулам̣ етасса̄ти оккха̄йанабахуло. пан̃н̃а̄йа тасса тасса дхаммасса самма̄пеккхана̄ сампеккха̄, сампеккха̄йа айанам̣ паваттанам̣ сампеккха̄йанам̣, сампеккха̄йанам̣ дхаммо пакати асса̄ти сампеккха̄йанадхаммо. сампеккха̄йанам̣ ва̄ йа̄тха̄вато дассанадхаммо сабха̄во етасса̄ти сампеккха̄йанадхаммо. саббам̣ дхаммаджа̄там̣ вибхӯтам̣ вибха̄витам̣ катва̄ вихаран̣асӣлоти вибхӯтавиха̄рӣ.
таччаритотиа̄дӣсу там̣-саддена пан̃н̃а̄ пачча̄мат̣т̣ха̄, тасма̄ таттха ‘‘пан̃н̃а̄чарито’’тиа̄дина̄ аттхо ведитаббо. са̄ пан̃н̃а̄ чарита̄ гарука̄ бахула̄ асса̄ти таччарито таггаруко таббахуло. тассам̣ пан̃н̃а̄йам̣ нинно пон̣о паббха̄ро адхимуттоти таннинно таппон̣о таппаббха̄ро тададхимутто. са̄ пан̃н̃а̄ адхипати тададхипати, тададхипатито а̄гато тада̄дхипатеййо. пан̃н̃а̄гарукотиа̄дӣни ‘‘ка̄мам̣ севантам̣йева джа̄на̄ти, айам̣ пуггало неккхаммагаруко’’тиа̄дӣсу (пат̣и. ма. 1.114) вийа пуримаджа̄тито пабхути вутта̄ни. таччаритотиа̄дӣни имисса̄ джа̄тийа̄ вутта̄ни. ида̄ни вуттамеваттхам̣ нидассанавасенапи дассетум̣ – ‘‘йатха̄’’тиа̄ди вуттам̣. евамевантиа̄дӣни дасситаббанигаманам̣.
сӣгхапан̃н̃а̄ти аттано висайе сӣгхаппаваттика̄ пан̃н̃а̄, йа̄ сама̄раддха̄ аттано пан̃н̃а̄киччам̣ адандха̄йантӣ авиттха̄йантӣ кхиппамева сампа̄пети. тена̄ха – ‘‘сӣгхам̣ сӣгхам̣ сӣла̄ни парипӯретӣ’’тиа̄ди. таттха сӣгхам̣ сӣгханти бахӯнам̣ сӣла̄дӣнам̣ сан̇гахаттхам̣ двиккхаттум̣ вуттам̣. сӣла̄нӣти ча̄риттава̄риттавасена пан̃н̃атта̄ни па̄тимоккхасам̣варасӣла̄ни, т̣хапетва̄ ва̄ индрийасам̣варам̣ тасса висум̣ гахитатта̄ итара̄ни тивидхасӣла̄ни. индрийасам̣варанти чаккха̄дӣнам̣ чханнам̣ индрийа̄нам̣ ра̄гаппат̣игхаппавесам̣ акатва̄ сатикава̄т̣ена нива̄ран̣ам̣ тхаканам̣. бходжане маттан̃н̃утанти паччавеккхитапарибхогавасена бходжане пама̄н̣ан̃н̃убха̄вам̣. джа̄гарийа̄нуйоганти дивасасса тӣсу кот̣т̣ха̄сесу раттийа̄ пат̣хамамаджджхимакот̣т̣ха̄сесу ча джа̄гарати на нидда̄йати, саман̣адхаммамева каротӣти джа̄гаро, джа̄гарасса бха̄во, каммам̣ ва̄ джа̄гарийам̣, джа̄гарийасса ануйого джа̄гарийа̄нуйого, там̣ джа̄гарийа̄нуйогам̣. сӣлаккхандханти секкхам̣ ва̄ асеккхам̣ ва̄ сӣлаккхандхам̣. евамитарепи кхандха̄ ведитабба̄. пан̃н̃а̄ккхандханти маггапан̃н̃а̄ ча секкха̄секкха̄нам̣ локийапан̃н̃а̄ ча. вимуттиккхандханти пхалавимутти. вимуттин̃а̄н̣адассанаккхандханти паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣. сӣгхапан̃н̃а̄ниддесасадисойева лахупан̃н̃а̄ниддесо, татха̄ ха̄сапан̃н̃а̄ниддесо. джаванапан̃н̃а̄ниддесо пана кала̄пасаммасананайена паватто. тиккхапан̃н̃а̄ниддесо вӣрийасса уссукка̄панавасена, ниббедхикапан̃н̃а̄ниддесо саббалоке анабхиратасан̃н̃а̄васена паватто. таттха туритакирийа̄ сӣгхата̄. адандхата̄ лахута̄. вега̄йитаттам̣ кхиппата̄.
ха̄сабахулоти пӣтибахуло. сесапада̄ни тассева вевачана̄ни. атха ва̄ ха̄сабахулоти мӯлападам̣. ведабахулоти тасса̄ ева пӣтийа̄ сампайуттасоманассаведана̄васена ниддесападам̣. тут̣т̣хибахулоти на̄тибалавапӣтийа̄ тут̣т̣ха̄ка̄равасена. па̄моджджабахулоти балавапӣтийа̄ памудитабха̄вавасена. сӣла̄ни парипӯретӣти хат̣т̣хаппахат̣т̣хо удаггӯдагго сампийа̄йама̄но сӣла̄ни сампа̄дети. пӣтисоманассасахагата̄ хи пан̃н̃а̄ абхиративасена а̄рамман̣е пхуллита̄ викасита̄ вийа паваттати, на евам̣ упеккха̄сахагата̄ти.
аниччато кхиппам̣ джаватӣти ‘‘кхандхапан̃чакам̣ аничча’’нти вега̄йитена паваттати, пат̣ипаккхадӯрӣбха̄вена пубба̄бхисан̇кха̄расса са̄тисайатта̄ индена виссат̣т̣хаваджирам̣ вийа лаккхан̣ам̣ авираджджхантӣ адандха̄йантӣ аниччалаккхан̣ам̣ вегаса̄ пат̣ивиджджхати, тасма̄ са̄ джаванапан̃н̃а̄ на̄ма̄ти аттхо. сесападесупи есева найо. евам̣ лаккхан̣а̄рамман̣икавипассана̄васена джаванапан̃н̃ам̣ дассетва̄ балававипассана̄васена дассетум̣ – ‘‘рӯпа’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха кхайат̣т̣хена̄ти йаттха йаттха уппаджджати, таттха таттхева бхиджджанато кхайасабха̄ватта̄. бхайат̣т̣хена̄ти бхайа̄накабха̄вато. аса̄ракат̣т̣хена̄ти аттаса̄равирахато ниччаса̄ра̄дивирахато ча. тулайитва̄ти тула̄бхӯта̄йа випассана̄пан̃н̃а̄йа тулетва̄. тӣрайитва̄ти та̄йа ева тӣран̣абхӯта̄йа тӣретва̄. вибха̄вайитва̄ти йа̄тха̄вато пака̄сетва̄ па̄кат̣ам̣ катва̄. атха ва̄ тулайитва̄ти кала̄пасаммасанавасена тулайитва̄. тӣрайитва̄ти удайаббайа̄нупассана̄васена тӣретва̄. вибха̄вайитва̄ти бхан̇га̄нупассана̄дивасена па̄кат̣ам̣ катва̄. вибхӯтам̣ катва̄ти сан̇кха̄рупеккха̄нуломавасена пхут̣ам̣ катва̄. рӯпаниродхети рӯпаккхандхасса ниродхабхӯте нибба̄не. кхиппам̣ джаватӣти ниннапон̣апаббха̄равасена джавати паваттати. ида̄ни сикха̄ппаттавипассана̄васена джаванапан̃н̃ам̣ дассетум̣, пуна ‘‘рӯпа’’нтиа̄ди вуттам̣.
н̃а̄н̣асса тиккхабха̄во на̄ма сависесам̣ пат̣ипаккхасамуччхинданена ведитабботи ‘‘кхиппам̣ килесе чхиндатӣти тиккхапан̃н̃а̄’’ти ватва̄ те пана килесе вибха̄гена дассенто, ‘‘уппаннам̣ ка̄мавитакка’’нтиа̄дима̄ха. саматхавипассана̄хи виккхамбханатадан̇гавасена пахӣнампи арийамаггена асамӯхататта̄ уппаттидхамматам̣ анатӣтата̄йа асамӯхатуппаннанти вуччати, там̣ идха ‘‘уппанна’’нти адхиппетам̣. на̄дхива̄сетӣти санта̄нам̣ а̄ропетва̄ на ва̄сети. паджахатӣти самуччхедавасена паджахати. винодетӣти кхипати. бйантим̣ каротӣти вигатантам̣ кароти. анабха̄вам̣ гаметӣти ану абха̄вам̣ гамети, випассана̄ккамена арийамаггам̣ патва̄ самуччхедавасенева абха̄вам̣ гамайатӣти аттхо. еттха ча ка̄маппат̣исам̣йутто витакко ка̄мавитакко. ‘‘име сатта̄ марантӯ’’ти паресам̣ маран̣аппат̣исам̣йутто витакко бйа̄па̄давитакко. ‘‘име сатта̄ вихим̣сийантӯ’’ти паресам̣ вихим̣са̄пат̣исам̣йутто витакко вихим̣са̄витакко. па̄пакети ла̄маке. акусале дхаммети акосалласамбхӯте дхамме. тиккхапан̃н̃о на̄ма кхиппа̄бхин̃н̃о хоти, пат̣ипада̄ часса на чалатӣти а̄ха – ‘‘екамхи а̄сане чатта̄ро арийамагга̄’’тиа̄ди.
‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ аничча̄ дуккха̄ випарин̣а̄мадхамма̄ сан̇кхата̄ пат̣иччасамуппанна̄ кхайадхамма̄ вайадхамма̄ вира̄гадхамма̄ ниродхадхамма̄’’ти йа̄тха̄вато дассанена саччаппат̣иведхо иджджхати, на ан̃н̃атха̄ти ка̄ран̣амукхена ниббедхикапан̃н̃ам̣ дассетум̣ – ‘‘саббасан̇кха̄ресу уббегабахуло хотӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха уббегабахулоти ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ аничча̄’’тиа̄дина̄ (дха. па. 277) найена саббасан̇кха̄ресу абхин̣хаппаваттасам̣вего. утта̄сабахулоти н̃а̄н̣абхайавасена саббасан̇кха̄ресу бахусо утрастама̄насо. тена а̄дӣнава̄нупассанама̄ха. уккан̣т̣ханабахулоти сан̇кха̄рато уддхам̣ висан̇кха̄ра̄бхимукхата̄йа уккан̣т̣ханабахуло. имина̄ ниббида̄нупассанама̄ха. аратибахулотиа̄дина̄ тасса̄ ева апара̄парӯпапаттим̣. бахимукхоти саббасан̇кха̄рато бахибхӯтам̣ нибба̄нам̣ уддисса паваттан̃а̄н̣амукхо. татха̄ паваттитавимоккхамукхо. ниббиджджханам̣ пат̣ивиджджханам̣ ниббедхо, со етисса̄ аттхӣти ниббедхика̄, ниббиджджхатӣти ва̄ ниббедхика̄, са̄ ева пан̃н̃а̄ ниббедхикапан̃н̃а̄. аниббиддхапуббанти анаматагге сам̣са̄ре антам̣ па̄петва̄ анивиддхапуббам̣. аппада̄литапуббанти тассева аттхавачанам̣, антакаран̣енева аппада̄литапуббанти аттхо. лобхаккхандханти лобхара̄сим̣, лобхакот̣т̣ха̄сам̣ ва̄.
ка̄йагата̄сативаггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.