18. апарааччхара̄сан̇гха̄таваггаван̣н̣ана̄
382. идампи суттанти еттха пи-саддо хет̣т̣ха̄ вуттачӯл̣аччхара̄сан̇гха̄тасуттам̣ сампин̣д̣ети. чӯл̣аччхара̄сан̇гха̄тасутте аппанам̣ аппатта̄йа метта̄йа та̄вамаханто випа̄ко дассито, киман̇гам̣ пана имисса̄ аппана̄ппатта̄йа метта̄йа̄ти дассетум̣ – ‘‘аппана̄ппатта̄йа хӣ’’тиа̄дима̄ха. випа̄какатха̄йева наттхӣти випа̄ке катха̄йева наттхи, айамева ва̄ па̄т̣хо. ган̣ана̄нупуббата̄ти ган̣ана̄нупуббата̄йа. пат̣хамам̣ уппаннантипи пат̣хамам̣, пат̣хамам̣ сама̄паджджатӣти идам̣ пана на еканталаккхан̣ам̣. чин̣н̣авасӣбха̄во хи ат̣т̣хасама̄паттила̄бхӣ а̄дито пат̣т̣ха̄йа маттхакам̣ па̄пентопи сама̄паджджитум̣ саккоти, маттхакато пат̣т̣ха̄йа а̄дим̣ па̄пентопи, антарантара̄ оккантопи сама̄паджджитум̣ саккоти ева. пуббуппаттийат̣т̣хена пана пат̣хамам̣ на̄ма хоти. вибхан̇гети джха̄навибхан̇ге. випассанам̣ кайирама̄нам̣ лаккхан̣ӯпаниджджха̄накиччам̣ маггена сиджджхати таггатасаммохавиддхам̣санато. апича випассана̄йа лаккхан̣ӯпаниджджха̄нам̣ маггена уппаннена сиджджхати итаратха̄ париваттанато, тасма̄ магго лаккхан̣ӯпаниджджха̄нам̣, на аничча̄дилаккхан̣а̄нам̣ а̄рамман̣акаран̣ато. йатха̄ пхалам̣ нибба̄насса асан̇кхаталаккхан̣ам̣ а̄рамман̣акаран̣авасена упаниджджха̄йати, евам̣ маггопи. евамписса лаккхан̣ӯпаниджджха̄натам̣ ведитаббам̣. ваттаббамева наттхи ариттаджджха̄ната̄йа. сесам̣ висесам̣, ариттаджджха̄на̄ ева̄ти аттхо.
386-387. хитапхаран̣анти саттесу хита̄нурӯпам̣ джха̄насса пхаритва̄ паваттанам̣. четопат̣ипаккхато вимуччати ета̄йа̄ти четовимутти, аппана̄ппатта̄ метта̄. тена̄ха – ‘‘идха̄’’тиа̄ди. есева найоти имина̄ карун̣а̄дӣнампи аппана̄ппаттатам̣ атидисати. ват̣т̣ам̣ хонти каммават̣т̣абха̄вато. ват̣т̣апа̄да̄ хонтӣти випа̄кават̣т̣асса ка̄ран̣ам̣ хонти.
390. аджджхаттапарикаммавасена̄ти аттано кеса̄дӣсу парикаммакаран̣авасена. ат̣т̣ха̄расавидхети ат̣т̣ха̄расаппабхеде. ка̄йети рӯпака̄йе. рӯпака̄йо хи идха ан̇гапаччан̇га̄нам̣ кеса̄дӣнан̃ча дхамма̄нам̣ самӯхат̣т̣хена хаттхика̄йаратхака̄йа̄дайо вийа ка̄йоти адхиппето. самӯхависайата̄йа часса ка̄йасаддасса самуда̄йӯпа̄даната̄йа ча асубха̄ка̄расса ‘‘ка̄йе’’ти екавачанам̣. татха̄ а̄рамман̣а̄дивибха̄гена анекабхедабхиннампи читтам̣ читтабха̄васа̄ман̃н̃ена екаджджхам̣ гахетва̄ ‘‘читте’’ти екавачанам̣ катам̣. ка̄йа̄нупассӣти имасса аттхам̣ дассетум̣ – ‘‘тамева ка̄йам̣ пан̃н̃а̄йа анупассанто’’ти а̄ха. тамева ка̄йанти ча авадха̄ран̣ена ведана̄дианупассанам̣ ниваттети. тена ча пуна ка̄йаггахан̣асса пайоджанам̣ сӯчитанти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘ка̄йе’’ти хи ватва̄пи пуна ‘‘ка̄йа̄нупассӣ’’ти дутийам̣ ка̄йаггахан̣ам̣ асаммиссато ваваттха̄нагханавиниббхога̄дидассанаттхам̣ катам̣. тена ведана̄дайопи еттха сита̄, еттха пат̣ибаддха̄ти ка̄йаведана̄дианупассанаппасан̇гепи а̄панне на ка̄йе ведана̄нупассӣ читта̄нупассӣ дхамма̄нупассӣ ва̄. атха кхо ка̄йа̄нупассӣйева̄ти ка̄йасан̇кха̄таваттхусмим̣ ка̄йа̄нупассана̄ка̄рассева дассанена асаммиссато ваваттха̄нам̣ дасситам̣ хоти. татха̄ на ка̄йе ан̇гапаччан̇гавинимуттаекадхамма̄нупассӣ, на̄пи кесалома̄дивинимуттаиттхипуриса̄нупассӣ. йопи четтха кесалома̄дико бхӯтупа̄да̄йасамӯхасан̇кха̄то ка̄йо, каттхапи на бхӯтупа̄да̄йавинимуттаекадхамма̄нупассӣ, атха кхо ратхасамбха̄ра̄нупассако вийа ан̇гапаччан̇гасамӯха̄нупассӣ, на̄гара̄вайава̄нупассако вийа кесалома̄дисамӯха̄нупассӣ, кадаликкхандхапаттават̣т̣ивиниббхуджджако риттамут̣т̣хивинивет̣хако вийа ча бхӯтупа̄да̄йасамӯха̄нупассӣйева̄ти на̄наппака̄рато самӯхавасенева ка̄йасан̇кха̄тасса ваттхуно дассанена гханавиниббхого дассито хоти. на хеттха йатха̄вуттасамӯхавинимутто ка̄йо ва̄ иттхӣ ва̄ пурисо ва̄ ан̃н̃о ва̄ кочи дхаммо диссати, йатха̄вуттадхаммасамӯхаматтейева пана татха̄ татха̄ сатта̄ миччха̄бхинивесам̣ каронти.
ат̣т̣ха̄расавидхена̄ти ат̣т̣ха̄расавидха̄. сатипат̣т̣ха̄набха̄вакасса̄ти сатипат̣т̣ха̄набха̄вам̣ бха̄вентасса. тӣсу бхавесу килесе а̄тапетӣти а̄та̄по, вӣрийассетам̣ на̄мам̣. йадипи хи килеса̄нам̣ паха̄нам̣ а̄та̄пананти, там̣ самма̄дит̣т̣хиа̄дӣнампи аттхева. а̄тапасаддо вийа пана а̄та̄пасаддопи вӣрийева нирул̣хо. атха ва̄ пат̣ипаккхаппаха̄не сампайуттадхамма̄нам̣ аббхуссаханавасена паваттама̄насса вӣрийасса са̄тисайам̣ тада̄та̄пананти вӣрийамева татха̄ вуччати, на ан̃н̃адхамма̄, тасма̄ а̄та̄поти вӣрийасса на̄мам̣, со асса аттхӣти а̄та̄пӣ. айан̃ча ӣка̄ро пасам̣са̄йа атисайасса ва̄ дӣпакоти а̄та̄пиггахан̣ена саммаппадха̄насаман̇гитам̣ дассети. тенева̄ха – ‘‘а̄та̄пӣти…пе… вӣрийена вӣрийава̄’’ти. сампаджа̄ноти сампаджан̃н̃асан̇кха̄тена н̃а̄н̣ена саманна̄гато. тена̄ха – ‘‘ат̣т̣ха̄расавидхена…пе… самма̄ паджа̄нанто’’ти. айам̣ панеттха вачанаттхо – самма̄ самантато са̄ман̃ча паджа̄нанто сампаджа̄но, асаммиссато ваваттха̄не ан̃н̃адхамма̄нупассита̄бха̄вена самма̄ авипарӣтам̣ сабба̄ка̄раппаджа̄нена самантато упарӯпаривисеса̄вахабха̄вена паваттийа̄ самма̄ паджа̄нантоти аттхо.
ка̄йо ча идха луджджанаппалуджджанат̣т̣хена локоти адхиппетоти а̄ха – ‘‘тасмим̣йева ка̄йасан̇кха̄те локе’’ти. пан̃чака̄магун̣икатан̣ханти рӯпа̄дӣсу пан̃часу ка̄магун̣есу паваттама̄нам̣ тан̣хам̣. йасма̄ панеттха абхиджджха̄гахан̣ена ка̄маччхандо, доманассаггахан̣ена бйа̄па̄до сан̇гахам̣ гаччхати, тасма̄ нӣваран̣апарийа̄паннабалавадхаммадвайадассанена нӣваран̣аппаха̄нам̣ вуттам̣ хотӣти ведитаббам̣. висесена четтха абхиджджха̄винайена ка̄йасампаттимӯлакасса ануродхасса, доманассавинайена ка̄йавипаттимӯлакасса виродхасса, абхиджджха̄винайена ча ка̄йе абхиратийа̄, доманассавинайена ка̄йабха̄вана̄йа анабхиратийа̄, абхиджджха̄винайена ка̄йе абхӯта̄нам̣ субхасукхабха̄ва̄дӣнам̣ паккхепасса, доманассавинайена ка̄йе бхӯта̄нам̣ асубха̄сукхабха̄ва̄дӣнам̣ апанайанасса ча паха̄нам̣ вуттам̣. тена йога̄вачарасса йога̄нубха̄во йогасаматтхата̄ ча дӣпита̄ хоти. йога̄нубха̄во хи еса, йадидам̣ ануродхавиродхавиппамутто аратиратисахо абхӯтапаккхепабхӯта̄панайанавирахито ча хоти. ануродхавиродхавиппамутто чеса аратиратисахо абхӯтам̣ апаккхипанто бхӯтан̃ча анапаненто йогасаматтхо хотӣти. суддхарӯпасаммасанамева катхитанти кевалам̣ ка̄йа̄нупассана̄бха̄вато вуттам̣.
сукха̄дибхеда̄су ведана̄сӯти сукхадуккхаадуккхамасукхаса̄мисанира̄мисабхеда̄су ведана̄су. таттха сукхайатӣти сукха̄, сампайуттадхамме ка̄йан̃ча ладдхасса̄де каротӣти аттхо. сут̣т̣ху ва̄ кха̄дати, кханати ва̄ ка̄йикам̣ четасикан̃ча а̄ба̄дханти сукха̄, сукарам̣ ока̄сада̄нам̣ етисса̄ти ва̄ сукха̄. дуккхайатӣти дуккха̄, сампайуттадхамме ка̄йан̃ча пӣл̣ети виба̄дхатӣти аттхо. дут̣т̣ху ва̄ кха̄дати, кханати ва̄ ка̄йикам̣ четасикан̃ча са̄танти дуккха̄, дуккарам̣ ока̄сада̄нам̣ етисса̄ти ва̄ дуккха̄. дуккхасукхаппат̣иккхепена адуккхамасукха̄ти упеккха̄ вутта̄. ведийати а̄рамман̣арасам̣ анубхаватӣти ведана̄. ведийама̄ноти анубхавама̄но. сукхам̣ веданам̣ ведийа̄мӣти паджа̄на̄тӣти ка̄йикам̣ ва̄ четасикам̣ ва̄ сукхам̣ веданам̣ ведийама̄но ‘‘ахам̣ сукхам̣ веданам̣ ведийа̄мӣ’’ти паджа̄на̄тӣти аттхо. таттха ка̄мам̣ утта̄насеййака̄пи да̄рака̄ тхан̃н̃апивана̄дика̄ле сукхам̣ веданам̣ ведийама̄на̄ ‘‘сукхам̣ веданам̣ ведийа̄ма̄’’ти паджа̄нанти, на панетам̣ еварӯпам̣ паджа̄нанам̣ сандха̄йа вуттам̣. еварӯпан̃хи джа̄нанам̣ саттупаладдхим̣ на джахати, аттасан̃н̃ам̣ на уггха̄т̣ети, каммат̣т̣ха̄нам̣ ва̄ сатипат̣т̣ха̄набха̄вана̄ ва̄ на хоти. имасса пана бхиккхуно джа̄нанам̣ саттупаладдхим̣ джахати, аттасан̃н̃ам̣ уггха̄т̣ети, каммат̣т̣ха̄нан̃чева сатипат̣т̣ха̄набха̄вана̄ ча хоти. идан̃хи ‘‘ко ведийати, тасса ведана̄, ким̣ ка̄ран̣а̄ ведана̄’’ти евам̣ сампаджа̄нантасса ведийанам̣ сандха̄йа вуттам̣.
таттха ко ведийатӣти? на кочи сатто ва̄ пуггало ва̄ ведийати. касса ведана̄ти? на кассачи саттасса ва̄ пуггаласса ва̄ ведана̄. ким̣ ка̄ран̣а̄ ведана̄ти? ваттхуа̄рамман̣а̄ ча панасса ведана̄ти. тасма̄ еса евам̣ паджа̄на̄ти ‘‘там̣ там̣ сукха̄дӣнам̣ ваттхубхӯтам̣ рӯпа̄дим̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ ведана̄ва ведийати, там̣ пана ведана̄паваттим̣ упа̄да̄йа ‘ахам̣ ведийа̄мӣ’ти воха̄раматтам̣ хотӣ’’ти. евам̣ ‘‘сукха̄дӣнам̣ ваттхубхӯтам̣ рӯпа̄дим̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ ведана̄ва ведийатӣ’’ти саллаккхенто еса ‘‘сукхам̣ веданам̣ ведийа̄мӣ’’ти паджа̄на̄тӣти ведитаббо.
атха ва̄ сукхам̣ веданам̣ ведийа̄мӣти паджа̄на̄тӣти сукхаведана̄ккхан̣е дуккха̄йа ведана̄йа абха̄вато сукхам̣ веданам̣ ведийама̄но ‘‘сукхам̣ веданам̣йева ведийа̄мӣ’’ти паджа̄на̄ти. тена йа̄ пуббе бхӯтапубба̄ дуккха̄ ведана̄, тасса̄ ида̄ни абха̄вато имисса̄ ча сукха̄йа ведана̄йа ито парам̣ пат̣хамам̣ абха̄вато ‘‘ведана̄ на̄ма аничча̄ аддхува̄ випарин̣а̄мадхамма̄’’ти итиха таттха сампаджа̄но хоти. дуккхам̣ веданам̣ ведийа̄мӣти паджа̄на̄тӣтиа̄дӣсупи есева найо.
са̄мисам̣ ва̄ сукхантиа̄дӣсу йасма̄ килесехи а̄маситаббато а̄миса̄ на̄ма пан̃ча ка̄магун̣а̄. а̄рамман̣акаран̣авасена саха а̄мисехӣти са̄миса̄, тасма̄ са̄миса̄ сукха̄ на̄ма пан̃чака̄магун̣а̄мисаниссита̄ чхасу два̄ресу уппанна̄ чхагехассита̄ соманассаведана̄. са̄миса̄ дуккха̄ на̄ма чхагехассита̄ доманассаведана̄. са̄ ча чхасу два̄ресу ‘‘ит̣т̣ха̄рамман̣ам̣ на̄нубхависса̄ми на̄нубхава̄мӣ’’ти витаккайато уппанна̄ ка̄магун̣аниссита̄ доманассаведана̄ ведитабба̄. нира̄миса̄ сукха̄ на̄ма чханеккхаммассита̄ соманассаведана̄. са̄ ча чхасу два̄ресу ит̣т̣ха̄рамман̣е а̄па̄тхагате аничча̄дивасена випассанам̣ пат̣т̣хапетва̄ уссукка̄петум̣ сакконтасса ‘‘уссаккита̄ ме випассана̄’’ти соманассаджа̄тасса уппанна̄ соманассаведана̄ дат̣т̣хабба̄.
нира̄миса̄ дуккха̄ на̄ма чханеккхаммассита̄ доманассаведана̄. са̄ пана чхасу два̄ресу ит̣т̣ха̄рамман̣е а̄па̄тхагате ануттаравимоккхасан̇кха̄таарийапхаладхаммесу пихам̣ пат̣т̣хапетва̄ тададхигама̄йа аничча̄дивасена випассанам̣ пат̣т̣хапетва̄ уссукка̄петум̣ асакконтасса ‘‘имампи паккхам̣ имампи ма̄сам̣ имампи сам̣ваччхарам̣ випассанам̣ уссукка̄петва̄ арийабхӯмим̣ па̄пун̣итум̣ на̄саккхи’’нти анусочато уппанна̄ доманассаведана̄.
са̄миса̄ адуккхамасукха̄ на̄ма чхагехассита̄ упеккха̄ведана̄. са̄ ча чхасу два̄ресу ит̣т̣ха̄рамман̣е а̄па̄тхагате гул̣апин̣д̣аке нилӣнамаккхика̄ вийа рӯпа̄дӣни ануваттама̄на̄ таттхева лагга̄ лаггита̄ хутва̄ уппанна̄ ка̄магун̣аниссита̄ упеккха̄ведана̄. нира̄миса̄ адуккхамасукха̄ на̄ма чханеккхаммассита̄ упеккха̄ведана̄. са̄ пана чхасу два̄ресу ит̣т̣ха̄диа̄рамман̣е а̄па̄тхагате ит̣т̣хе араджджантасса, анит̣т̣хе адуссантасса, асамапеккханена амуйхантасса уппанна̄ випассана̄н̃а̄н̣асампайутта̄ упеккха̄ведана̄. евам̣ вуттанти маха̄сатипат̣т̣ха̄насутте вуттам̣. са̄ва ведана̄ ведитабба̄ти луджджанаппалуджджанат̣т̣хена са̄ ведана̄ ‘‘локо’’ти ведитабба̄.
евам̣ виттха̄ритети ‘‘сара̄гам̣ ва̄ читтам̣ сара̄гам̣ читтанти паджа̄на̄ти, вӣтара̄гам̣ ва̄ читтам̣…пе… садосам̣ ва̄ читтам̣, вӣтадосам̣ ва̄ читтам̣, самохам̣ ва̄ читтам̣, вӣтамохам̣ ва̄ читтам̣, сам̣кхиттам̣ ва̄ читтам̣, виккхиттам̣ ва̄ читтам̣, махаггатам̣ ва̄ читтам̣, амахаггатам̣ ва̄ читтам̣, сауттарам̣ ва̄ читтам̣, ануттарам̣ ва̄ читтам̣, сама̄хитам̣ ва̄ читтам̣, асама̄хитам̣ ва̄ читтам̣, вимуттам̣ ва̄ читтам̣, авимуттам̣ ва̄ читтанти паджа̄на̄тӣ’’ти евам̣ сатипат̣т̣ха̄насутте (дӣ. ни. 2.381; ма. ни. 1.114) виттха̄ретва̄ дассите сол̣асавидхе читте.
таттха сара̄ганти ат̣т̣хавидхам̣ лобхасахагатам̣. вӣтара̄ганти локийакусала̄бйа̄катам̣. идам̣ пана йасма̄ саммасанам̣ на дхаммасамодха̄нам̣, тасма̄ идха екападепи локуттарам̣ на лаббхати. сеса̄ни чатта̄ри акусалачитта̄ни нева пуримападам̣, на паччхимападам̣ бхаджанти. садосанти дувидхам̣ доманассасахагатам̣. вӣтадосанти локийакусала̄бйа̄катам̣. сеса̄ни даса акусалачитта̄ни нева пуримападам̣, на паччхимападам̣ бхаджанти. самоханти вичикиччха̄сахагатан̃чева уддхаччасахагатан̃ча̄ти дувидхам̣. йасма̄ пана мохо сабба̄кусалесу уппаджджати, тасма̄ сеса̄нипи идха ваттантийева. имасмин̃н̃ева хи дуке два̄даса̄кусалачитта̄ни парийа̄динна̄нӣти. вӣтамоханти локийакусала̄бйа̄катам̣.
сам̣кхиттанти тхинамиддха̄нупатитам̣. етан̃хи сан̇кучитачиттам̣ на̄ма а̄рамман̣е сан̇кочавасена паваттанато. виккхиттанти уддхаччасахагатам̣. етан̃хи пасат̣ачиттам̣ на̄ма а̄рамман̣е сависесам̣ виккхепавасена висат̣абха̄вена паваттанато. махаггатанти рӯпа̄вачарам̣ арӯпа̄вачаран̃ча. амахаггатанти ка̄ма̄вачарам̣. сауттаранти ка̄ма̄вачарам̣. ануттаранти рӯпа̄вачарам̣ арӯпа̄вачаран̃ча. татра̄пи сауттарам̣ рӯпа̄вачарам̣, ануттарам̣ арӯпа̄вачарамева. сама̄хитанти йасса аппана̄сама̄дхи ва̄ упача̄расама̄дхи ва̄ аттхи. асама̄хитанти убхайасама̄дхивирахитам̣. вимуттанти тадан̇гавиккхамбханавимуттӣхи вимуттам̣. авимуттанти убхайавимуттирахитам̣. самуччхедаппат̣иппассаддхиниссаран̣авимуттӣнам̣ пана идха ока̄сова наттхи, ока̄са̄бха̄во ча саммасанача̄расса адхиппетатта̄ ведитаббо.
упа̄да̄насса кхандха̄ упа̄да̄наккхандха̄, упа̄да̄насса паччайабхӯта̄ дхаммапун̃джа̄ дхаммара̄сайоти аттхо. упа̄да̄нехи а̄рамман̣акаран̣а̄дивасена упа̄да̄табба̄ ва̄ кхандха̄ упа̄да̄наккхандха̄. чха аджджхаттикаба̄хира̄йатана̄нӣти чаккху сотам̣ гха̄нам̣ дживха̄ ка̄йо маноти има̄ни чха аджджхаттика̄йатана̄ни чева, рӯпам̣ саддо гандхо расо пхот̣т̣хаббо дхамма̄ти има̄ни чха ба̄хира̄йатана̄ни ча. еттха пана локуттарадхамма̄ на гахетабба̄ саммасанача̄расса адхиппетатта̄. сатта самбоджджхан̇га̄ти сатисамбоджджхан̇га̄дайо сатта самбоджджхан̇га̄. сатиа̄дайо хи самбодхисса, самбодхийа̄ ва̄ ан̇га̄ти самбоджджхан̇га̄. татха̄ хи самбуджджхати а̄раддхавипассакато пат̣т̣ха̄йа йога̄вачароти самбодхи, йа̄йа ва̄ со сатиа̄дика̄йа саттадхаммаса̄маггийа̄ самбуджджхати, килесанидда̄то ут̣т̣ха̄ти, сачча̄ни ва̄ пат̣ивиджджхати, са̄ дхаммаса̄маггӣ самбодхи, тасса самбодхисса, тасса̄ ва̄ самбодхийа̄ ан̇га̄ти самбоджджхан̇га̄.
чатта̄ри арийасачча̄нӣти ‘‘дуккхам̣ дуккхасамудайо дуккханиродхо дуккханиродхага̄минипат̣ипада̄’’ти (сам̣. ни. 5.1071-1072) евам̣ вутта̄ни чатта̄ри арийасачча̄ни. таттха пурима̄ни две сачча̄ни ват̣т̣ам̣ паваттихетубха̄вато. паччхима̄ни виват̣т̣ам̣ ниват̣т̣атададхигамӯпа̄йабха̄вато. тесу бхиккхуно ват̣т̣е каммат̣т̣ха̄на̄бхинивесо хоти сарӯпато париггахасамбхавато. виват̣т̣е наттхи абхинивесо ависайатта̄ ависайатте ча пайоджана̄бха̄вато. пан̃чадха̄ вуттесӯти сатипат̣т̣ха̄насутте вуттесу. суддхаарӯпасаммасанамева̄ти рӯпена амисситатта̄ кевалам̣ арӯпасаммасанамева. кхандха̄йатанасаччакот̣т̣ха̄са̄нам̣ пан̃чаккхандхасан̇гахато ‘‘рӯпа̄рӯпасаммасана’’нти вуттам̣. пуббабха̄гийа̄нампи сатипат̣т̣ха̄на̄нам̣ сан̇гахитатта̄ ‘‘локийалокуттарамиссака̄нева катхита̄нӣ’’ти а̄ха.
394. аниббатта̄нанти аджа̄та̄нам̣. пайогам̣ параккаманти еттха бхусам̣ його пайого, пайогова параккамо, пайогасан̇кха̄там̣ параккаманти аттхо. читтам̣ уккхипатӣти косаджджапаккхе патитум̣ апада̄навасена уккхипати. падха̄навӣрийанти саммаппадха̄налаккхан̣аппаттавӣрийам̣. локийа̄ти локийасаммаппадха̄накатха̄. саббапуббабха̄гети саббамагга̄нам̣ пуббабха̄ге. кассапасам̣йуттапарийа̄йена̄ти кассапасам̣йутте а̄гатасуттена ‘‘уппанна̄ ме па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ аппахӣйама̄на̄ анаттха̄йа сам̣ваттеййу’’нти (сам̣. ни. 2.145) а̄гататта̄. са̄ локийа̄ти ведитабба̄.
саматхавипассана̄ва̄ти авадха̄ран̣ена маггам̣ ниваттетва̄ тасса ниваттане ка̄ран̣ам̣ дассенто, ‘‘магго пана̄’’тиа̄дима̄ха. саким̣ уппаджджитва̄ти идам̣ бхӯтакатханаматтам̣. нируддхасса пуна ануппаджджанато ‘‘на кочи гун̣о’’ти а̄сан̇кеййа̄ти а̄ха – ‘‘со хӣ’’тиа̄ди. анантарамева йатха̄ пхалам̣ уппаджджати, татха̄ паваттийевасса паччайада̄нам̣. пуримасмимпӣти ‘‘ануппанна̄ ме кусала̄ дхамма̄ уппаджджама̄на̄ анаттха̄йа сам̣ваттеййу’’нти еттхапи. вуттанти пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄йам̣. там̣ пана татха̄вуттавачанам̣ на йуттам̣ дутийасмим̣ вийа пуримасмим̣ маггасса аггахан̣е ка̄ран̣а̄бха̄вато. пуримасмим̣ аггахите магге ануппаджджама̄но магго анаттха̄йа сам̣ваттеййа̄ти а̄паджджеййа, на четам̣ йуттам̣ а̄паджджама̄не тасмим̣ падха̄наттхасамбхавато. чатукиччаса̄дханавасена̄ти ануппанна̄кусала̄нуппа̄дана̄дичатукиччаса̄дханавасена.
вуттанайена̄ти ‘‘асамуда̄ча̄равасена ва̄ ананубхӯта̄рамман̣авасена ва̄’’тиа̄дина̄ вуттанайена. виджджама̄на̄ти дхарама̄насабха̄ва̄. кхан̣аттайапарийа̄паннатта̄ уппа̄да̄дисаман̇гино ваттама̄набха̄вена уппаннам̣ ваттама̄нуппаннам̣. тан̃хи уппа̄дато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва бхан̇га̄ уддхам̣ паннам̣ паттанти ниппарийа̄йато ‘‘уппанна’’нти вуччати. анубхавитва̄ бхавитва̄ ча вигатам̣ бхутва̄вигатам̣. анубхаванабхавана̄ни хи бхаванаса̄ман̃н̃ена бхутва̄-саддена вутта̄ни. са̄ман̃н̃амева хи упасаггена висесӣйати. идха випа̄ка̄нубхаванавасена тада̄рамман̣ам̣ авипаккавипа̄касса саббатха̄ авигататта̄ бхавитва̄вигатаматтавасена камман̃ча ‘‘бхутва̄вигатуппанна’’нти вуттам̣. на ат̣т̣хаса̄линийам̣ вийа раджджана̄дивасена анубхӯта̄пагатам̣ джаванам̣ уппаджджитва̄ нируддхата̄васена бхӯта̄пагатан̃ча сан̇кхатам̣ бхӯта̄пагатуппаннанти. тасма̄ идха ока̄сакатуппаннам̣ випа̄камева вадати, на таттха вийа каммампи. ат̣т̣хаса̄линийан̃хи бхӯта̄вигатуппаннам̣ ока̄сакатуппаннан̃ча ан̃н̃атха̄ дасситам̣. вуттан̃хи таттха (дха. са. ат̣т̣ха. 1 ка̄ма̄вачаракусалападабха̄джанӣйа) –
‘‘а̄рамман̣арасам̣ анубхавитва̄ нируддхам̣ анубхӯта̄пагатасан̇кха̄там̣ кусала̄кусалам̣, упа̄да̄диттайам̣ ануппатва̄ нируддхам̣ бхӯта̄пагатасан̇кха̄там̣ сесасан̇кхатан̃ча бхӯта̄пагатуппаннам̣ на̄ма. ‘йа̄нисса та̄ни пуббе ката̄ни камма̄нӣ’ти евама̄дина̄ найена вуттам̣ каммам̣ атӣтампи сама̄нам̣ ан̃н̃ам̣ випа̄кам̣ пат̣иба̄хитва̄ аттано випа̄кассока̄сам̣ катва̄ т̣хитатта̄, татха̄катока̄сан̃ча випа̄кам̣ ануппаннампи сама̄нам̣ евам̣ кате ока̄се екантена уппаджджанато ока̄сакатуппаннам̣ на̄ма̄’’ти.
идха пана саммохавиноданийам̣ вуттанайенева бхутва̄вигатуппаннам̣ ока̄сакатуппаннан̃ча дасситам̣. вуттан̃хи, саммохавиноданийам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 406) –
‘‘камме пана джахите а̄рамман̣арасам̣ анубхавитва̄ нируддхо випа̄ко бхутва̄вигатам̣ на̄ма. каммам̣ уппаджджитва̄ нируддхам̣ бхутва̄вигатам̣ на̄ма. тадубхайампи бхутва̄вигатуппаннанти сан̇кхйам̣ гаччхати. кусала̄кусалам̣ каммам̣ ан̃н̃акаммасса випа̄кам̣ пат̣иба̄хитва̄ аттано випа̄касса ока̄сам̣ кароти. евам̣ кате ока̄се випа̄ко уппаджджама̄но ока̄сакаран̣ато пат̣т̣ха̄йа уппанноти вуччати. идам̣ ока̄сакатуппаннам̣ на̄ма̄’’ти.
таттха ат̣т̣хаса̄линийа̄ айамадхиппа̄йо – ‘‘сатипи саббесампи читтуппа̄да̄нам̣ сам̣ведайитасабха̄ва̄ а̄рамман̣а̄нубхаване савипалла̄се пана санта̄не читта̄бхисан̇кха̄равасена паваттито абйа̄катехи висит̣т̣хо кусала̄кусала̄нам̣ са̄тисайо висайа̄нубхавана̄ка̄ро. йатха̄ викаппагга̄хавасена ра̄га̄дӣхи таббипаккхехи ча акусалам̣ кусалан̃ча ниппарийа̄йато а̄рамман̣арасам̣ анубхавати, на татха̄ випа̄ко каммавегаккхиттатта̄, на̄пи кирийа̄ ахетука̄нам̣ атидуббалата̄йа, сахетука̄нан̃ча кхӣн̣акилесасса чхал̣ан̇гупеккха̄вато уппаджджама̄на̄нам̣ атисантавуттитта̄, тасма̄ раджджана̄дивасена а̄рамман̣араса̄нубхаванам̣ са̄тисайанти акусалам̣ кусалан̃ча уппаджджитва̄ нируддхата̄са̄ман̃н̃ена сесасан̇кхатан̃ча бхӯта̄пагата’’нти вуттам̣. саммохавиноданийа̄ пана випа̄ка̄нубхаванавасена тада̄рамман̣ам̣ авипаккапа̄касса саббатха̄ авигататта̄ бхавитва̄вигатаматтавасена камман̃ча бхутва̄пагатанти вуттам̣. тенева таттха ока̄сакатуппаннанти випа̄камева̄ха, на каммампи, тасма̄ идха̄пи саммохавиноданийам̣ вуттанайенева бхутва̄пагатуппаннам̣ ока̄сакатуппаннан̃ча вибхаттанти дат̣т̣хаббам̣.
пан̃чаккхандха̄ пана випассана̄йа бхӯми на̄ма̄ти саммасанасса т̣ха̄набха̄вато вуттам̣. тесӯти атӣта̄дибхедесу. анусайитакилеса̄ти аппахӣна̄ маггена паха̄табба̄ адхиппета̄. тена̄ха – ‘‘атӣта̄ ва̄…пе… на ваттабба̄’’ти. хонту та̄ва ‘‘атӣта̄’’ти ва̄ ‘‘паччуппанна̄’’ти ва̄ на ваттабба̄, ‘‘ана̄гата̄’’ти пана касма̄ на ваттабба̄, нану ка̄ран̣ала̄бхе уппаджджана̄раха̄ аппахӣнат̣т̣хена тха̄магата̄ килеса̄ анусайа̄ти вуччантӣти? саччаметам̣, ана̄гатабха̄вопи несам̣ на париччхинно итара̄на̄гатаккхандха̄нам̣ вийа̄ти ‘‘ана̄гата̄ ва̄ти на ваттабба̄’’ти вуттам̣. йади хи несам̣ париччхинно ана̄гатабха̄во сийа̄, тато ‘‘паччуппанна̄, атӣта̄’’ти ча ваттабба̄ сийум̣, паччайасамава̄йе пана уппаджджана̄рахатам̣ упа̄да̄йа ана̄гатавоха̄ро таттха ведитаббо.
идам̣ бхӯмиладдхуппаннам̣ на̄ма̄ти идам̣ йатха̄вуттам̣ килесаджа̄там̣ аппахӣнат̣т̣хена бхӯмиладдхуппаннам̣ на̄ма ка̄ран̣ала̄бхе сати виджджама̄накиччакаран̣ато. та̄су та̄су бхӯмисӯти мануссадева̄диаттабха̄васан̇кха̄тесу упа̄да̄наккхандхесу. а̄рамман̣акаран̣авасена хи бхаванти еттха килеса̄ти бхӯмийо, упа̄да̄наккхандха̄. асамуггха̄тагата̄ти тасмим̣ тасмим̣ санта̄не ануппаттидхамматам̣ ана̄па̄дитата̄йа самуггха̄там̣ самуччхедам̣ на гата̄ти асамуггха̄тагата̄. бхӯмиладдхуппаннам̣ на̄ма̄ти еттха ладдхабхӯмикам̣ бхӯмиладдханти вуттам̣ аггиа̄хито вийа. ока̄сакатуппаннасаддепи ча ат̣т̣хаса̄линийам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. 1 ка̄ма̄вачаракусалападабха̄джанӣйа) а̄гатанайена ока̄со като етена кусала̄кусалакаммена, ока̄со като етасса випа̄касса̄ти ча дувидхаттхепи евамева катасаддасса паранипа̄то ведитаббо. идха пана ока̄сакатуппаннасаддена випа̄кассева гахитатта̄ ‘‘ока̄со като етасса випа̄касса̄’’ти евам̣ виггахо дат̣т̣хаббо.
кхан̣аттайасаман̇гита̄йа самуда̄ча̄раппаттам̣ самуда̄ча̄руппаннам̣. тена̄ха – ‘‘сампати ваттама̄нам̣йева̄’’ти. а̄рамман̣ам̣ адхиггайха дал̣хам̣ гахетва̄ паваттам̣ а̄рамман̣а̄дхиггахитуппаннам̣. виккхамбханаппаха̄навасена аппахӣна̄ авиккхамбхита̄. самуччхедаппаха̄навасена аппахӣна̄ асамуггха̄тита̄. нимиттагга̄хавасена а̄рамман̣асса адхиггахитатта̄ там̣ а̄рамман̣ам̣ ануссарита̄нуссаритаккхан̣е килесуппаттихетубха̄вена упатит̣т̣ханато адхиггахитамева на̄мам̣ хотӣти а̄ха – ‘‘а̄рамман̣асса адхиггахитатта̄’’ти. еттха ча а̄хат̣акхӣраруккхо вийа нимиттагга̄хавасена адхиггахитам̣ а̄рамман̣ам̣, ана̄хат̣акхӣраруккхо вийа авиккхамбхитата̄йа антогатакилесаа̄рамман̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. нимиттагга̄хика̄ авиккхамбхитакилеса̄ ва̄ пуггала̄ ва̄ а̄хат̣а̄на̄хат̣акхӣраруккхасадиса̄. пуриманайенева̄ти авиккхамбхитуппанне вуттанайенева. виттха̄ретаббанти ‘‘имасмим̣ на̄ма т̣ха̄не нуппаджджиссантӣ’’ти на ваттабба̄. касма̄? асамуггха̄титатта̄. йатха̄ ким̣? йатха̄ саче кхӣраруккхам̣ кут̣ха̄рийа̄ а̄ханеййум̣, имасмим̣ на̄ма т̣ха̄не кхӣрам̣ на никкхамеййа̄ти на ваттаббам̣, евам̣. идам̣ асамуггха̄титуппаннам̣ на̄ма̄ти евам̣ йоджетва̄ виттха̄ретаббам̣.
имесу уппаннесӯти йатха̄вуттесу ат̣т̣хасу уппаннесу. идам̣ на маггаваджджхам̣ аппаха̄таббаваттхутта̄. маггаваджджхам̣ маггена пахеййаваттхутта̄. раттоти ра̄гена саманна̄гато. еса найо дут̣т̣хо мӯл̣хоти еттха̄пи. винибаддхоти ма̄насам̣йоджанена вирӯпам̣ нибандхито. пара̄мат̣т̣хоти дит̣т̣хипара̄ма̄сена дхаммасабха̄вам̣ атиккамма парато а̄мат̣т̣хо. анит̣т̣хан̇гатоти нит̣т̣хам̣ агато, сам̣сайа̄панноти аттхо. тха̄магатоти анусайавасена дал̣хатам̣ упагато. йуганаддха̄ти паха̄таббаппаха̄йакайуге наддха̄ вийа ваттанака̄ екака̄ликатта̄. сам̣килесика̄ти сам̣килесадхаммасахита̄.
па̄л̣ийанти пат̣исамбхида̄па̄л̣ийам̣ (пат̣и. ма. 3.21). тика̄ликесупи килесесу ва̄йа̄ма̄бха̄вадассанаттхам̣ аджа̄тапхалатарун̣аруккхо па̄л̣ийам̣ нидассито, ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана джа̄то сатто асамуда̄хат̣акилесо на̄ма наттхӣти ‘‘джа̄тапхаларуккхена дӣпетабба’’нти ватва̄ таматтхам̣ виваритум̣ ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. атха ва̄ маггена пахӣнакилеса̄намева атӣта̄дибхедена тидха̄ наваттаббатам̣ па̄кат̣ам̣ ка̄тум̣ аджа̄тапхаларуккхо упама̄васена па̄л̣ийам̣ а̄бхато, атӣта̄дӣнам̣ аппахӣната̄дассанаттхампи ‘‘джа̄тапхаларуккхена дӣпетабба’’нти ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣. таттха йатха̄ аччхинне руккхе ниббаттана̄раха̄ни пхала̄ни чхинне ануппаджджама̄на̄ни када̄чи сасабха̄ва̄ни ахесум̣, хонти, бхависсанти ва̄ти атӣта̄дибха̄вена на ваттабба̄ни, евам̣ маггена пахӣнакилеса̄ ча дат̣т̣хабба̄ магге ануппанне уппаттираха̄нам̣ уппанне саббена саббам̣ абха̄вато. йатха̄ ча чхеде асати пхала̄ни уппаджджиссантӣти чхеданасса са̄ттхаката̄, евам̣ маггабха̄вана̄йа ча са̄ттхаката̄ йоджетабба̄. на̄пи на паджахатӣти уппаджджана̄раха̄нам̣ паджаханато вуттам̣. уппаджджитва̄ти лаккхан̣е тва̄-саддо. маггасса уппаджджанакирийа̄йа хи самудайаппаха̄нанибба̄насачхикаран̣акирийа̄ вийа кхандха̄нам̣ париджа̄нанакирийа̄ лаккхӣйати.
тепи паджахатийева̄ти йе техи килесехи джанетабба̄ упа̄диннаккхандха̄, тепи паджахатийева таннимиттасса абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣асса ниродханато. тена̄ха – ‘‘вуттампи чета’’нтиа̄ди. абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣асса ниродхена̄ти каммавин̃н̃а̄н̣асса ануппаттидхаммата̄па̄данена. еттха̄ти етасмим̣ сота̄паттимагган̃а̄н̣е хетубхӯте. етети на̄марӯпасан̃н̃ита̄ сан̇кха̄ра̄. саббабхавехи вут̣т̣ха̄тийева̄типи вадантӣти арахаттамагго саббабхавехи вут̣т̣ха̄тийева̄ти ваданти тадуппаттито уддхам̣ бхавӯпапаттийа̄ килесассапи абха̄вато.
екачиттаккхан̣икатта̄ маггасса̄ти адхиппа̄йена ‘‘катхам̣ ануппанна̄нам̣…пе… т̣хитийа̄ бха̄вана̄ хотӣ’’ти пуччхати. маггаппаваттийа̄йева убхайакиччасиддхито а̄ха – ‘‘маггаппаваттийа̄йева̄’’ти. магго хӣтиа̄дина̄ таматтхам̣ виварати. ануппанно на̄ма вуччати, тасма̄ тасса бха̄вана̄ ануппанна̄нам̣ уппа̄да̄йа бха̄вана̄ вутта̄ти йоджетабба̄. ваттум̣ ват̣т̣атӣти йа̄вата̄ маггасса паваттийева т̣хити, таттака̄нева ниббаттиталокуттара̄ни.
398-401. каттукамйата̄чхандам̣ адхипатим̣ каритва̄ пат̣иладдхасама̄дхи чхандасама̄дхӣти а̄ха – ‘‘чхандам̣ нисса̄йа паватто сама̄дхи чхандасама̄дхӣ’’ти падха̄насан̇кха̄ра̄ти чатукиччаса̄дхакасса саммаппадха̄навӣрийассетам̣ адхивачанам̣. тена̄ха – ‘‘падха̄набхӯта̄ сан̇кха̄ра̄ падха̄насан̇кха̄ра̄’’ти. таттха падха̄набхӯта̄ти вӣрийабхӯта̄. сан̇кхатасан̇кха̄ра̄диниваттанаттхам̣ падха̄наггахан̣анти. атха ва̄ там̣ там̣ висесам̣ сан̇кхаротӣти сан̇кха̄ро, саббам̣ вӣрийам̣. таттха чатукиччаса̄дхакато сесаниваттанаттхам̣ падха̄наггахан̣анти, падха̄набхӯта̄ сет̣т̣хабхӯта̄ти аттхо. чатуббидхасса пана вӣрийасса адхиппетатта̄ бахувачананиддесо като. техи дхаммехӣти чхандасама̄дхина̄ падха̄насан̇кха̄рехи ча. иддхипа̄данти еттха иджджхатӣти иддхи, самиджджхати ниппхаджджатӣти аттхо. иджджханти ва̄ ета̄йа сатта̄ иддха̄ вуддха̄ уккам̣сагата̄ хонтӣтипи иддхи. пат̣хаменаттхена иддхи ева па̄до иддхипа̄до, иддхикот̣т̣ха̄соти аттхо. дутийенаттхена иддхийа̄ па̄доти иддхипа̄до, па̄доти патит̣т̣ха̄, адхигамӯпа̄йоти аттхо. тена хи йасма̄ упарӯпаривисесасан̇кха̄там̣ иддхим̣ паджджанти па̄пун̣анти, тасма̄ па̄доти вуччати. тена̄ха – ‘‘иддхийа̄ па̄дам̣, иддхибхӯтам̣ ва̄ па̄дам̣ иддхипа̄да’’нти.
атха ва̄ иддхипа̄данти ниппхаттипарийа̄йена иджджханат̣т̣хена, иджджханти ета̄йа сатта̄ иддха̄ вуддха̄ уккам̣сагата̄ хонтӣти имина̄ ва̄ парийа̄йена иддхӣти сан̇кхам̣ гата̄нам̣ упача̄раджджха̄на̄дикусалачиттасампайутта̄нам̣ чхандасама̄дхипадха̄насан̇кха̄ра̄нам̣ адхит̣т̣ха̄нат̣т̣хена па̄дабхӯтам̣ сесачиттачетасикара̄синти аттхо. тенева иддхипа̄давибхан̇ге (вибха. 434-437) ‘‘иддхипа̄доти татха̄бхӯтасса ведана̄ккхандхо…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхо’’ти вуттам̣. са̄ ева ча татха̄вутта̄ иддхи йасма̄ хет̣т̣хима̄ хет̣т̣хима̄ упарима̄йа упарима̄йа тайо чхандасама̄дхиппадха̄насан̇кха̄ра̄ па̄дабхӯта̄ адхит̣т̣ха̄набхӯта̄, тасма̄ вуттам̣ ‘‘иддхибхӯтам̣ ва̄ па̄да’’нти. татха̄ хет̣т̣ха̄ дхамма̄ иддхипи хонти иддхипа̄да̄пи, сеса̄ пана сампайуттака̄ чатта̄ро кхандха̄ иддхипа̄да̄йева. вӣрийачиттавӣмам̣са̄сама̄дхиппадха̄насан̇кха̄расан̇кха̄та̄пи тайо тайо дхамма̄ иддхипи хонти иддхипа̄да̄пи, сеса̄ пана сампайуттака̄ чатта̄ро кхандха̄ иддхипа̄да̄йева.
апича пуббабха̄го пуббабха̄го иддхипа̄до на̄ма, пат̣ила̄бхо пат̣ила̄бхо иддхи на̄ма̄ти ведитабба̄. айаматтхо упача̄рена ва̄ випассана̄йа ва̄ дӣпетаббо. пат̣хамаджджха̄напарикамман̃хи иддхипа̄до на̄ма, пат̣хамаджджха̄нам̣ иддхи на̄ма. дутийаджха̄на… татийаджха̄на… чатуттхаджха̄на… а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатана… вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатана… а̄кин̃чан̃н̃а̄йатана… невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанапарикаммам̣ иддхипа̄до на̄ма, невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ иддхи на̄ма. сота̄паттимаггасса випассана̄ иддхипа̄до на̄ма, сота̄паттимагго иддхи на̄ма. сакада̄га̄ми-ана̄га̄ми-арахаттамаггасса випассана̄ иддхипа̄до на̄ма, арахаттамагго иддхи на̄ма. пат̣ила̄бхенапи дӣпетум̣ ват̣т̣атийева. пат̣хамаджджха̄нан̃хи иддхипа̄до на̄ма, дутийаджджха̄нам̣ иддхи на̄ма. дутийаджджха̄нам̣ иддхипа̄до на̄ма, татийаджджха̄нам̣ иддхи на̄ма…пе… ана̄га̄мимагго иддхипа̄до на̄ма, арахаттамагго иддхи на̄ма.
сесесупӣти вӣрийасама̄дхиа̄дӣсупи. таттха хи вӣрийам̣, читтам̣, вӣмам̣сам̣ адхипатим̣ каритва̄ пат̣иладдхасама̄дхи вӣрийасама̄дхи, читтасама̄дхи, вӣмам̣са̄сама̄дхӣти аттхо ведитаббо. чханда̄дӣсу еканти чханда̄дӣсу чатӯсу а̄дито вуттатта̄ а̄дибхӯтам̣ екам̣ падха̄нам̣ чханданти адхиппа̄йо. тенева̄ха – ‘‘тада̄сса пат̣хамиддхипа̄до’’ти. евам̣ сеса̄пӣти етена вӣрийам̣ читтам̣ вӣмам̣сам̣ нисса̄йа випассанам̣ вад̣д̣хетва̄ арахаттам̣ па̄пун̣анта̄нам̣ васена дутийавӣрийиддхипа̄да̄дайо йоджетабба̄ти дассети. имина̄ хи суттантена чатуннам̣ бхиккхӯнам̣ маттхакаппаттам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ дасситам̣. еко хи бхиккху чхандам̣ авассайати, каттукамйата̄кусаладхаммаччхандена аттханиппхаттийам̣ сати ‘‘ахам̣ локуттарадхаммам̣ ниббаттесса̄ми, наттхи майхам̣ етасса ниббаттане бха̄ро’’ти чхандам̣ джет̣т̣хакам̣ чхандам̣ дхурам̣ чхандам̣ пуббан̇гамам̣ катва̄ локуттарадхаммам̣ ниббаттети. еко вӣрийам̣ авассайати, еко читтам̣, еко пан̃н̃ам̣ авассайати, пан̃н̃а̄йа аттханиппхаттийам̣ сати ‘‘ахам̣ локуттарадхаммам̣ ниббаттесса̄ми, наттхи майхам̣ етасса ниббаттане бха̄ро’’ти пан̃н̃ам̣ джет̣т̣хакам̣ пан̃н̃ам̣ дхурам̣ пан̃н̃ам̣ пуббан̇гамам̣ катва̄ локуттарадхаммам̣ ниббаттети.
катхам̣? йатха̄ хи чатӯсу амаччапуттесу т̣ха̄нантарам̣ паттхетва̄ вичарантесу еко упат̣т̣ха̄нам̣ авассайати, еко сӯрабха̄вам̣, еко джа̄тим̣, еко мантам̣. катхам̣? тесу хи пат̣хамо упат̣т̣ха̄не аппама̄дака̄рита̄йа аттханиппхаттийа̄ сати лаббхама̄нам̣ ‘‘лаччха̄метам̣ т̣ха̄нантара’’нти упат̣т̣ха̄нам̣ авассайати. дутийо упат̣т̣ха̄не аппаматтопи ‘‘екаччо сан̇га̄ме паччупат̣т̣хите сан̣т̣ха̄тум̣ на саккоти, авассам̣ пана ран̃н̃о паччанто купписсати, тасмим̣ куппите ратхасса пурато каммам̣ катва̄ ра̄джа̄нам̣ а̄ра̄дхетва̄ а̄хара̄песса̄метам̣ т̣ха̄нантара’’нти сӯрабха̄вам̣ авассайати. татийо ‘‘сӯрабха̄вепи сати екаччо хӣнаджа̄тико хоти, джа̄тим̣ содхетва̄ т̣ха̄нантарам̣ денто майхам̣ дассатӣ’’ти джа̄тим̣ авассайати. чатуттхо ‘‘джа̄тима̄пи еко амантанӣйо хоти, мантена каттаббакичче уппанне а̄хара̄песса̄метам̣ т̣ха̄нантара’’нти мантам̣ авассайати. те саббепи аттано аттано авассайабалена т̣ха̄нантара̄ни па̄пун̣им̣су.
таттха упат̣т̣ха̄не аппаматто хутва̄ т̣ха̄нантарам̣ патто вийа чхандам̣ авасса̄йа каттукамйата̄кусаладхаммаччхандена ‘‘аттханиппхаттийам̣ сати ахам̣ локуттарадхаммам̣ ниббаттесса̄ми, наттхи майхам̣ етасса ниббаттане са̄ро’’ти чхандам̣ джет̣т̣хакам̣ чхандам̣ дхурам̣ чхандам̣ пуббан̇гамам̣ катва̄ локуттарадхамманиббаттако дат̣т̣хаббо рат̣т̣хапа̄латтхеро (ма. ни. 2.293 а̄дайо) вийа. со хи а̄йасма̄ ‘‘чханде сати катхам̣ на̄нуджа̄ниссантӣ’’ти сатта̄хампи бхатта̄ни абхун̃джитва̄ ма̄та̄питаро ануджа̄на̄петва̄ паббаджитва̄ чхандамева авасса̄йа локуттарадхаммам̣ ниббаттеси. сӯрабха̄вена ра̄джа̄нам̣ а̄ра̄дхетва̄ т̣ха̄нантарам̣ патто вийа вӣрийам̣ джет̣т̣хакам̣ вӣрийам̣ дхурам̣ вӣрийам̣ пуббан̇гамам̣ катва̄ локуттарадхамманиббаттако дат̣т̣хаббо сон̣аттхеро (маха̄ва. 243 а̄дайо) вийа. со хи а̄йасма̄ вӣрийам̣ дхурам̣ катва̄ локуттарадхаммам̣ ниббаттеси.
джа̄тисампаттийа̄ т̣ха̄нантарам̣ паттовийа читтам̣ джет̣т̣хакам̣ читтам̣ дхурам̣ читтам̣ пуббан̇гамам̣ катва̄ локуттарадхамманиббаттако дат̣т̣хаббо самбхӯтаттхеро (тхерага̄. ат̣т̣ха. 2 самбхӯтаттхерага̄тха̄ван̣н̣ана̄) вийа. со хи а̄йасма̄ читтам̣ джет̣т̣хакам̣ читтам̣ дхурам̣ читтам̣ пуббан̇гамам̣ катва̄ локуттарадхаммам̣ ниббаттеси. мантам̣ авасса̄йа т̣ха̄нантарам̣ патто вийа вӣмам̣сам̣ джет̣т̣хакам̣ вӣмам̣сам̣ дхурам̣ вӣмам̣сам̣ пуббан̇гамам̣ катва̄ локуттарадхамманиббаттако дат̣т̣хаббо тхеро могхара̄джа̄ (су. ни. 1122 а̄дайо; чӯл̣ани. могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддесо 85) вийа. со хи а̄йасма̄ вӣмам̣сам̣ джет̣т̣хакам̣ вӣмам̣сам̣ дхурам̣ вӣмам̣сам̣ пуббан̇гамам̣ катва̄ локуттарадхаммам̣ ниббаттеси. тасса хи бхагава̄ ‘‘сун̃н̃ато локам̣ авеккхассӯ’’ти (су. ни. 1125; чӯл̣ани. могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддесо 88) сун̃н̃ата̄катхам̣ катхеси. пан̃н̃а̄нисситама̄наниггахаттхан̃ча двиккхаттум̣ пуччхито пан̃хам̣ на катхеси. еттха ча пунаппунам̣ чхандуппа̄данам̣ тосанам̣ вийа хотӣти чхандасса упат̣т̣ха̄насадисата̄ вутта̄, тха̄мабха̄вато вӣрийасса сӯраттасадисата̄, ‘‘чхадва̄ра̄дхипати ра̄джа̄’’ти (дха. па. ат̣т̣ха. 2.еракапаттана̄гара̄джаваттху) вачанато пуббан̇гамата̄ читтасса висит̣т̣хаджа̄тисадисата̄.
402-406. аттано саддха̄дхурети аттано саддха̄кичче саддаханакирийа̄йа. индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти ануваттанавасена сампайуттадхаммесу индат̣т̣хам̣ ка̄рети, тасма̄ а̄дхипатеййат̣т̣хена саддха̄ ева индрийанти саддхиндрийам̣. татха̄ вӣрийа̄дӣнам̣ сакасакакиччесӯти а̄ха – ‘‘вӣрийиндрийа̄дӣсупи есева найо’’ти. висодхентоти випаккхавиваджджанасапаккханисеванасариккхӯпаниссайасан̇ган̣ханалаккхан̣ехи тӣхи ка̄ран̣ехи висодханавасена содхенто.
ассаддхе пуггале париваджджайатоти буддха̄дӣсу паса̄дасинеха̄бха̄вена саддха̄рахите лӯкхапуггале саббасо ваджджайато. саддхе пуггале севатоти буддха̄дӣсу саддха̄дхимутте ваккалиттхерасадисе севато. паса̄данӣйети паса̄да̄вахе сампаса̄данӣйасутта̄дике (дӣ. ни. 3.141 а̄дайо). паччавеккхатоти па̄л̣ито аттхато ча пати пати авеккхантасса чинтентасса. висуджджхатӣти пат̣ипаккхамалавигамато паччайавасена сабха̄васам̣суддхито висуддхапхаланиббаттито ча саддхиндрийам̣ висуджджхати. еса найо сесесупи. саммаппадха̄нети саммаппадха̄наппат̣исам̣йутте (сам̣. ни. 5.651-662 а̄дайо) суттанте. еса найо сесесупи. джха̄навимоккхети пат̣хамаджджха̄на̄диджджха̄на̄ни чева пат̣хамавимоккха̄дивимоккхе ча. ка̄ман̃четтха джха̄на̄нийева вимоккха̄, паваттиа̄ка̄равасена пана висум̣ гахан̣ам̣.
гамбхӣран̃а̄н̣ачарийанти гамбхӣра̄нам̣ н̃а̄н̣а̄нам̣ паваттит̣т̣ха̄нам̣. тена̄ха – ‘‘сан̣хасукхума’’нтиа̄ди. кхандхантаранти сабха̄ваджа̄тибхӯмиа̄дивасена кхандха̄нам̣ на̄наттам̣. еса найо сесесупи. аката̄бхинивесоти пуббе акатабха̄вана̄бхинивесо. саддха̄дхура̄дӣсӯти саддха̄дхуре пан̃н̃а̄дхуре ча. аваса̄нети бха̄вана̄парийоса̄не. виват̣т̣етва̄ти сан̇кха̄ра̄рамман̣ато виват̣т̣етва̄ нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄. арахаттам̣ ган̣ха̄тӣти маггапарампара̄йа арахаттам̣ ган̣ха̄ти. акампийат̣т̣хена̄ти пат̣ипаккхехи акампийабха̄вена. етеневасса сампайуттадхаммесу тхирабха̄вопи вибха̄вито дат̣т̣хаббо. на хи сампайуттадхаммесу тхирабха̄вена вина̄ пат̣ипаккхехи акампийата̄ самбхавати. сампайуттадхаммесу тхирабха̄венева хи акусала̄нам̣ абйа̄ката̄нан̃ча несам̣ балавабха̄вӯпапатти. ассаддхийети ассаддхийахету. нимиттаттхе хетам̣ бхуммавачанам̣. еса найо сесесупи.
418. а̄дипада̄нанти сатиа̄дипада̄нам̣. саран̣ат̣т̣хена̄ти чиракатачирабха̄сита̄нам̣ ануссаран̣ат̣т̣хена. упат̣т̣ха̄налаккхан̣а̄ти ка̄йа̄дӣсу асубха̄ка̄ра̄дисаллаккхан̣амукхена таттха упатит̣т̣ханасабха̄ва̄. упатит̣т̣ханан̃ча а̄рамман̣ам̣ упагантва̄ т̣ха̄нам̣, ависсаджджанам̣ ва̄ а̄рамман̣асса. апила̄паналаккхан̣а̄ти асаммуссанасабха̄ва̄, удаке ала̄бу вийа а̄рамман̣е плавитва̄ гантум̣ аппада̄нам̣, па̄са̄н̣асса вийа ниччаласса а̄рамман̣асса т̣хапанам̣ са̄ран̣ам̣ асаммут̣т̣хакаран̣ам̣ апила̄панам̣. са̄патеййанти сантакам̣. апила̄панам̣ асаммут̣т̣хам̣ кароти апила̄пети, са̄йам̣ па̄тан̃ча ра̄джа̄нам̣ иссарийасампаттим̣ саллаккха̄пети са̄ретӣти аттхо. кан̣хасуккасаппат̣ибха̄ге дхаммети кан̣хасуккасан̇кха̄те саппат̣ибха̄ге дхамме. кан̣хо хи дхаммо суккена, сукко ча кан̣хена саппат̣ибха̄го. виттха̄ра-саддо а̄дисаддаттхо. тена ‘‘име чатта̄ро дхамма̄ саммаппадха̄на̄, име чатта̄ро иддхипа̄да̄, има̄ни пан̃чиндрийа̄ни, има̄ни пан̃ча бала̄ни, име сатта боджджхан̇га̄, айам̣ арийо ат̣т̣хан̇гико магго, айам̣ саматхо, айам̣ випассана̄, айам̣ виджджа̄, айам̣ вимутти, име локуттарадхамма̄ти евам̣ кхо, маха̄ра̄джа, апила̄паналаккхан̣а̄ сатӣ’’ти (ми. па. 2.1.13) имам̣ па̄л̣исесам̣ сан̇ган̣ха̄ти. тхерена̄ти на̄гасенаттхерена. со хи дхамма̄нам̣ киччам̣ лаккхан̣ам̣ катва̄ ассети ‘‘апила̄паналаккхан̣а̄ сати, а̄кот̣аналаккхан̣о витакко’’тиа̄дина̄. еван̃хи дхамма̄ субодха̄ хонтӣти. саммосапаччанӣкам̣ киччам̣ асаммосо, на саммоса̄бха̄ваматтанти а̄ха – ‘‘асаммосараса̄ ва̄’’ти. йасса дхаммасса балена сампайуттадхамма̄ а̄рамман̣а̄бхимукха̄ бхаванти, са̄ сати. тасма̄ са̄ тесам̣ а̄рамман̣а̄бхимукхабха̄вам̣ паччупат̣т̣ха̄песи, сайам̣ ва̄ а̄рамман̣а̄бхимукхабха̄вена паччупатит̣т̣хатӣти вуттам̣ – ‘‘гочара̄бхимукхӣбха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄’’ти. самма̄ пасаттхо боджджхан̇готи самбоджджхан̇го. бодхийа̄ ваккхама̄на̄йа дхаммаса̄маггийа̄, бодхисса ва̄ арийаса̄вакасса ан̇готи боджджхан̇го. йа̄ хӣтиа̄дина̄ тамева сан̇кхепато вуттаматтхам̣ виварати. ‘‘йа̄ хи айам̣ дхаммаса̄маггӣ’’ти етасса ‘‘бодхӣти вуччатӣ’’ти имина̄ самбандхо. дхаммаса̄маггийа̄ти дхаммасамӯхена, йа̄йа дхаммаса̄маггийа̄ти самбандхо. патит̣т̣ха̄на̄йӯхана̄ огхатаран̣асуттаван̣н̣ана̄йам̣ (сам̣. ни. ат̣т̣ха. 1.1.1) ‘‘килесавасена патит̣т̣ха̄нам̣, абхисан̇кха̄равасена а̄йӯхана̄. тан̣ха̄ дит̣т̣хивасена патит̣т̣ха̄нам̣, авасесакилеса̄бхисан̇кха̄рехи а̄йӯхана̄. тан̣ха̄васена патит̣т̣ха̄нам̣, дит̣т̣хивасена а̄йӯхана̄. сассатадит̣т̣хийа̄ патит̣т̣ха̄нам̣, уччхедадит̣т̣хийа̄ а̄йӯхана̄. лӣнавасена патит̣т̣ха̄нам̣, уддхаччавасена а̄йӯхана̄. ка̄масукхаллика̄нуйогавасена патит̣т̣ха̄нам̣, аттакиламатха̄нуйогавасена а̄йӯхана̄. сабба̄кусала̄бхисан̇кха̄равасена патит̣т̣ха̄нам̣, саббалокийакусала̄бхисан̇кха̄равасена а̄йӯхана̄’’ти евам̣ вуттесу саттасу пака̄ресу идха авутта̄нам̣ васена ведитабба̄. пат̣ипаккхабхӯта̄йа̄ти еттха лӣнаппатит̣т̣ха̄нака̄масукхаллика̄нуйогауччхеда̄бхинивеса̄нам̣ дхаммавичайавӣрийапӣтиппадха̄на̄ дхаммаса̄маггӣ пат̣ипаккхо, уддхачча̄йӯханааттакиламатха̄нуйогасассата̄бхинивеса̄нам̣ пассаддхисама̄дхиупеккха̄падха̄на̄ дхаммаса̄маггӣ пат̣ипаккхо. сати пана убхайаттха̄пи иччхитабба̄. татха̄ хи са̄ ‘‘саббаттхика̄’’ти вутта̄.
килесасанта̄нанидда̄йа ут̣т̣хахатӣти етена сикха̄ппаттавипассана̄йа сахагата̄нампи сатиа̄дӣнам̣ боджджхан̇габха̄вам̣ дассети. вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄ хи килесе ниродхентӣ ева паваттатӣти. чатта̄ри ва̄тиа̄дина̄ пана маггапхаласахагата̄нам̣ боджджхан̇габха̄вам̣ дассети. саттахи боджджхан̇гехи бха̄витехи саччаппат̣иведхо хотӣти катхамидам̣ джа̄нитаббанти чоданам̣ сандха̄йа̄ха – ‘‘йатха̄ха̄’’тиа̄ди. джха̄нан̇гамагган̇га̄дайо вийа̄ти етена бодхибоджджхан̇гасадда̄нам̣ самуда̄йа̄вайавависайатам̣ дассети. сенан̇гаратхан̇га̄дайо вийа̄ти етена пуггалапан̃н̃аттийа̄ авиджджама̄напан̃н̃аттибха̄вам̣ дассети.
бодха̄йа сам̣ваттантӣти боджджхан̇га̄ти ка̄ран̣аттхо ан̇гасаддоти катва̄ вуттам̣. буджджхантӣти бодхийо, бодхийо ева ан̇га̄ни боджджхан̇га̄нӣти вуттам̣ – ‘‘буджджхантӣти боджджхан̇га̄’’ти. випассана̄дӣнам̣ ка̄ран̣а̄дӣнам̣ буджджхитабба̄нан̃ча сачча̄нам̣ анурӯпам̣ паччаккхабха̄вена пат̣имукхам̣ авипарӣтата̄йа самма̄ ча буджджхантӣти евам̣ аттхависесадӣпакехи упасаггехи ‘‘анубуджджхантӣ’’тиа̄ди вуттам̣. бодхисаддо хи саббависесайуттабуджджханам̣ са̄ман̃н̃ена сан̇ган̣ха̄ти. сам̣-саддо пасам̣са̄йам̣ сундарабха̄ве ча диссатӣти а̄ха – ‘‘пасаттхо сундаро ча боджджхан̇го самбоджджхан̇го’’ти.
дхамме вичинатӣти дхаммавичайо. таттха дхаммети чатусаччадхамме таббинимуттасса сабха̄вадхаммасса абха̄вато. тато ева со павичайалаккхан̣о. обха̄санарасоти висайобха̄санарасо. асаммуйхана̄ка̄рена паччупатит̣т̣хатӣти асаммохапаччупат̣т̣ха̄но.
вӣрасса бха̄во, каммам̣ ва̄ти вӣрийам̣. ӣрайитаббатоти паваттетаббато. паггахалаккхан̣анти косаджджапаккхе патитум̣ адатва̄ сампайуттадхамма̄нам̣ паггахалаккхан̣ам̣. тато ева сампайуттадхамме упаттхамбханарасам̣. аносӣданам̣ асам̣сӣданам̣.
пӣн̣айатӣти таппети. пӣн̣анакиччена сампайуттадхамма̄нам̣ вийа там̣самут̣т̣ха̄напан̣ӣтарӯпехи ка̄йасса̄бйапанам̣. пхаран̣апӣтивасена хетам̣ лаккхан̣ам̣ вуттам̣, татха̄ расоти. удаггабха̄во одагйам̣, там̣ паччупат̣т̣хапетӣти одагйапаччупат̣т̣ха̄на̄. уббегапӣтивасена четам̣ вуттам̣.
ка̄йачиттадаратхаппассамбханатоти ка̄йадаратхасса читтадаратхасса ча пассамбханато вӯпасаманато. тена̄ха – ‘‘упасамалаккхан̣а̄’’ти, ка̄йачиттадаратха̄нам̣ вӯпасаманалаккхан̣а̄ти аттхо. ка̄йоти четтха ведана̄дайо тайо кхандха̄. даратхо са̄рамбхо, дуккхадоманассапаччайа̄нам̣ уддхачча̄дика̄нам̣ килеса̄нам̣, татха̄паватта̄нам̣ ва̄ чатуннам̣ кхандха̄наметам̣ адхивачанам̣. даратханиммадданена парил̣а̄хапариппханданавирахито сӣтибха̄во апариппханданасӣтибха̄во.
самма̄ читтасса т̣хапанам̣ сама̄дха̄нам̣. авиккхепо сампайутта̄нам̣ авиккхиттата̄. йена сампайутта̄ авиккхитта̄ хонти, со дхаммо авиккхепо. ависа̄ро аттано ева ависаран̣абха̄во. атха ва̄ виккхепаппат̣ипаккхата̄йа авиккхепалаккхан̣о. нха̄нӣйачун̣н̣асса удакам̣ вийа сампайуттадхамма̄нам̣ сампин̣д̣анакиччата̄йа ависа̄рабха̄вена лаккхитаббо ависа̄ралаккхан̣о. нива̄те дӣпаччит̣т̣хити вийа четасо т̣хитибха̄вена паччупатит̣т̣хатӣти читтат̣т̣хитипаччупат̣т̣ха̄но.
аджджхупеккханатоти самаппаваттесу ассесу са̄ратхи вийа сампайуттадхамма̄нам̣ аджджхупеккханато. пат̣исан̇кха̄налаккхан̣а̄ти маджджхаттабха̄ве т̣хатва̄ вӣмам̣санасан̇кха̄таппат̣исан̇кха̄налаккхан̣а̄. самава̄хиталаккхан̣а̄ти самам̣ ависамам̣ йатха̄сакакиччесу сампайуттадхамма̄нам̣ паваттаналаккхан̣а̄. уда̄сӣнабха̄вена паваттама̄на̄пи сесасампайуттадхамме йатха̄сакакиччесу паваттети, йатха̄ ра̄джа̄ тун̣хӣ нисиннопи аттхакаран̣е дхаммат̣т̣хе йатха̄сакам̣ киччесу аппаматто паваттети. алӣна̄нуддхатаппаваттипаччайатта̄ ӯна̄дхиканива̄ран̣араса̄. паккхапа̄тупаччхеданараса̄ти ‘‘идам̣ нихӣнакиччам̣ хоту, идам̣ атирекатаракичча’’нти евам̣ паккхапа̄танавасена вийа паватти паккхапа̄то, там̣ упаччхиндантӣ вийа хотӣти паккхапа̄тупаччхеданараса̄. сампайуттадхамма̄нам̣ сакасакакичче маджджхаттабха̄вена паччупатит̣т̣хатӣти маджджхаттабха̄вапаччупат̣т̣ха̄но. боджджхан̇га̄нам̣ упарӯпари уппа̄данамева брӯханам̣ вад̣д̣ханан̃ча̄ти а̄ха – ‘‘уппа̄детӣ’’ти.
сати ча сампаджан̃н̃ан̃ча сатисампаджан̃н̃ам̣, сатипадха̄нам̣ ва̄ сампаджан̃н̃ам̣ сатисампаджан̃н̃ам̣. там̣ саббаттха сатока̄рибха̄ва̄вахатта̄ сатисамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа хоти. йатха̄ паччанӣкадхаммаппаха̄нам̣ анурӯпадхаммасевана̄ ча ануппанна̄нам̣ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ уппа̄да̄йа хоти, евам̣ сатирахитапуггалавиваджджана̄, сатока̄рипуггаласевана̄, таттха ча йуттата̄ сатисамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа хотӣти имаматтхам̣ дассети, ‘‘сатисампаджан̃н̃а’’нтиа̄дина̄. саттасу т̣ха̄несӯти ‘‘абхикканте пат̣икканте сампаджа̄нака̄рӣ хоти, а̄локите вилоките сампаджа̄нака̄рӣ хоти, самин̃джите паса̄рите сампаджа̄нака̄рӣ хоти, сан̇гха̄т̣ипаттачӣварадха̄ран̣е сампаджа̄нака̄рӣ хоти, асите пӣте кха̄йите са̄йите сампаджа̄нака̄рӣ хоти, учча̄рапасса̄вакамме сампаджа̄нака̄рӣ хоти, гате т̣хите нисинне сутте джа̄гарите бха̄сите тун̣хӣбха̄ве сампаджа̄нака̄рӣ хотӣ’’ти (дӣ. ни. 2.376; ма. ни. 1.109) евам̣ вуттесу абхикканта̄дӣсу саттасу т̣ха̄несу. тиссадаттаттхеро на̄ма йо бодхиман̣д̣е суван̣н̣асала̄кам̣ гахетва̄ ‘‘ат̣т̣ха̄расасу бха̄са̄су катарабха̄са̄йа дхаммам̣ катхемӣ’’ти парисам̣ падха̄реси. абхайаттхероти датта̄бхайаттхерама̄ха. абхинивесанти випассана̄бхинивесам̣.
парипуччхаката̄ти парийога̄хетва̄ пуччхакабха̄во. а̄чарийе пайирупа̄ситва̄ пан̃чапи ника̄йе саха ат̣т̣хакатха̄йа парийога̄хетва̄ йам̣ йам̣ таттха ган̣т̣хит̣т̣ха̄набхӯтам̣, там̣ там̣ ‘‘идам̣, бханте, катхам̣, имасса ко аттхо’’ти кхандха̄йатана̄диаттхам̣ пуччхантасса хи дхаммавичайасамбоджджхан̇го уппаджджати. тена̄ха – ‘‘кхандхадха̄ту…пе… бахулата̄’’ти.
ваттхувисадакирийа̄ти еттха читтачетасика̄нам̣ паваттит̣т̣ха̄набха̄вато сарӣрам̣ таппат̣ибаддха̄ни чӣвара̄дӣни ча ваттхӯнӣти адхиппета̄ни. та̄ни йатха̄ читтасса сукха̄ваха̄ни хонти, татха̄ каран̣ам̣ тесам̣ висадакирийа̄. тена̄ха – ‘‘аджджхаттикаба̄хира̄на’’нтиа̄ди. уссаннадосанти ва̄тапитта̄дивасена упачитадосам̣. седамаламаккхитанти седена чева джаллика̄сан̇кха̄тена сарӣрамалена ча маккхитам̣. ча-саддена ан̃н̃ампи сарӣрасса пӣл̣а̄вахам̣ ачча̄сана̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. сена̄санам̣ ва̄ти ва̄-саддена малаггахитапатта̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. парибхан̣д̣акаран̣а̄дӣхӣти а̄ди-саддена паттапачана̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. ависадети ваттхумхи ависаде сати, висайабхӯте ва̄. катхам̣ бха̄ванамануйуттасса та̄ни аджджхаттикаба̄хираваттхӯни висайо? антарантара̄ паваттанакачиттуппа̄давасенева вуттам̣. те хи читтуппа̄да̄ читтекаггата̄йа апарисуддхабха̄ва̄йа сам̣ваттанти. читтачетасикесӯти ниссайа̄дипаччайабхӯтесу читтачетасикесу. н̃а̄н̣ампӣти апи-саддо сампин̣д̣анаттхо. тена ‘‘на кевалам̣ ваттхуйева, атха кхо тасмим̣ апарисуддхе н̃а̄н̣ампи апарисуддхам̣ хотӣ’’ти ниссайа̄парисуддхийа̄ там̣ниссита̄парисуддхи вийа висайасса апарисуддхата̄йа висайино апарисуддхим̣ дассети.
самабха̄вакаран̣анти киччато анӯна̄дхикабха̄вакаран̣ам̣. саддхиндрийам̣ балавам̣ хоти, саддхеййаваттхусмим̣ паччайавасена адхимоккхакиччасса пат̣утарабха̄вена пан̃н̃а̄йа ависадата̄йа вӣрийа̄дӣнан̃ча ситхилата̄дина̄ саддхиндрийам̣ балавам̣ хоти. тена̄ха – ‘‘итара̄ни манда̄нӣ’’ти. татоти тасма̄, саддхиндрийасса балавабха̄вато итаресан̃ча мандатта̄ти аттхо. косаджджапаккхе патитум̣ адатва̄ сампайуттадхамма̄нам̣ пагган̣ханам̣ анубалаппада̄нам̣ паггахо. паггахова киччам̣ паггахакиччам̣. ка̄тум̣ на саккотӣти а̄нетва̄ самбандхитаббам̣. а̄рамман̣ам̣ упагантва̄ т̣ха̄нам̣, аниссаджджанам̣ ва̄ упат̣т̣ха̄нам̣. виккхепаппат̣ипаккхо, йена ва̄ сампайутта̄ авиккхитта̄ хонти, со авиккхепо. рӯпагатам̣ вийа чаккхуна̄ йена йа̄тха̄вато висайасабха̄вам̣ пассати, там̣ дассанакиччам̣ ка̄тум̣ на саккоти балавата̄ саддхиндрийена адхибхӯтатта̄. сахаджа̄тадхаммесу хи индат̣т̣хам̣ ка̄рента̄нам̣ сахапаваттама̄на̄нам̣ дхамма̄нам̣ екадесата̄васенева аттхасиддхи, на ан̃н̃атха̄. тасма̄ти вуттамеваттхам̣ ка̄ран̣абха̄вена пачча̄масати. танти саддхиндрийам̣. дхаммасабха̄вапаччавеккхан̣ена̄ти йасса саддхеййасса ваттхуно ул̣а̄рата̄дигун̣е адхимуччанасса са̄тисайаппаваттийа̄ саддхиндрийам̣ балавам̣ джа̄там̣, тасса паччайапаччайуппанната̄дивибха̄гато йа̄тха̄вато вӣмам̣санена. еван̃хи евам̣дхаммата̄найена йа̄тха̄васарасато париггайхама̄не савиппха̄ро адхимоккхо на хоти ‘‘айам̣ имесам̣ дхамма̄нам̣ сабха̄во’’ти париджа̄нанавасена пан̃н̃а̄бйа̄па̄расса са̄тисайатта̄. дхурийадхаммесу хи йатха̄ саддха̄йа балавабха̄ве пан̃н̃а̄йа мандабха̄во хоти, евам̣ пан̃н̃а̄йа балавабха̄ве саддха̄йа мандабха̄во хоти. тена вуттам̣ – ‘‘там̣ дхаммасабха̄вапаччавеккхан̣ена ха̄петабба’’нти.
татха̄ аманасика̄рена̄ти йена̄ка̄рена бха̄ванамануйун̃джантасса саддхиндрийам̣ балавам̣ джа̄там̣, тена̄ка̄рена бха̄вана̄йа анануйун̃джанатоти вуттам̣ хоти. идха дувидхена саддхиндрийасса балавабха̄во аттано ва̄ паччайависесена киччуттарийато вӣрийа̄дӣнам̣ ва̄ мандакиччата̄йа. таттха пат̣хамавикаппе ха̄панавидхи дассито, дутийавикаппе пана йатха̄ манасикарото вӣрийа̄дӣнам̣ мандакиччата̄йа саддхиндрийам̣ балавам̣ джа̄там̣, татха̄ аманасика̄рена вӣрийа̄дӣнам̣ пат̣укиччабха̄ва̄вахена манасика̄рена саддхиндрийам̣ техи самарасам̣ каронтена ха̄петаббам̣. имина̄ найена сесиндрийесупи ха̄панавидхи ведитаббо.
ваккалиттхераваттхӯти со хи а̄йасма̄ саддха̄дхимуттата̄йа ката̄дхика̄ро саттху рӯпадассанаппасуто ева хутва̄ вихаранто саттха̄ра̄ ‘‘ким̣ те, ваккали, имина̄ пӯтика̄йена дит̣т̣хена, йо кхо, ваккали, дхаммам̣ пассати, со мам̣ пассатӣ’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 3.87) найена овадитва̄ каммат̣т̣ха̄не нийоджитопи там̣ анануйун̃джанто пан̣а̄мито атта̄нам̣ винипа̄тетум̣ папа̄тат̣т̣ха̄нам̣ абхирухи. атха нам̣ саттха̄ йатха̄нисиннова обха̄сависсаджджанена атта̄нам̣ дассетва̄ –
‘‘па̄моджджабахуло бхиккху, пасанно буддхаса̄сане;
адхигаччхе падам̣ сантам̣, сан̇кха̄рӯпасамам̣ сукха’’нти. (дха. па. 381) –
га̄тхам̣ ватва̄ ‘‘ехи, ваккалӣ’’ти а̄ха. со тенева аматена абхиситто хат̣т̣хатут̣т̣хо хутва̄ випассанам̣ пат̣т̣хапеси, саддха̄йа пана балавабха̄вена випассана̄вӣтхим̣ на отари. там̣ н̃атва̄ бхагава̄ тасса индрийасаматтаппат̣ипа̄дана̄йа каммат̣т̣ха̄нам̣ содхетва̄ ада̄си. со саттха̄ра̄ диннанайе т̣хатва̄ випассанам̣ уссукка̄петва̄ маггаппат̣ипа̄т̣ийа̄ арахаттам̣ па̄пун̣и. тена вуттам̣ – ‘‘ваккалиттхераваттху четтха нидассана’’нти. еттха̄ти саддхиндрийасса адхиматтабха̄ве сесиндрийа̄нам̣ сакичча̄каран̣е. итаракиччабхеданти упат̣т̣ха̄на̄дикиччависесам̣. пассаддха̄дӣти а̄ди-саддена сама̄дхиупеккха̄самбоджджхан̇га̄нам̣ сан̇гахо. ха̄петаббанти йатха̄ саддхиндрийасса балавабха̄во дхаммасабха̄вапаччавеккхан̣ена ха̄йати, евам̣ вӣрийиндрийасса адхиматтата̄ пассаддхиа̄дибха̄вана̄йа ха̄йати сама̄дхипаккхийатта̄ тасса̄. татха̄ хи сама̄дхиндрийасса адхиматтатам̣ косаджджапа̄тато раккхантӣ вӣрийа̄дибха̄вана̄ вийа вӣрийиндрийасса адхиматтатам̣ уддхаччапа̄тато раккхантӣ пассаддха̄дибха̄вана̄ екам̣сато ха̄пети. тена вуттам̣ – ‘‘пассаддха̄дибха̄вана̄йа ха̄петабба’’нти.
сон̣аттхерасса ваттхӯти сукхума̄ласон̣аттхерасса ваттху. со хи а̄йасма̄ саттху сантике каммат̣т̣ха̄нам̣ гахетва̄ сӣтаване вихаранто ‘‘мама сарӣрам̣ сукхума̄лам̣, на ча сакка̄ сукхенева сукхам̣ адхигантум̣, киламетва̄пи саман̣адхаммо ка̄таббо’’ти т̣ха̄начан̇камамева адхит̣т̣ха̄йа падха̄намануйун̃джанто па̄даталесу пхот̣есу ут̣т̣хитесупи веданам̣ аджджхупеккхитва̄ дал̣хавӣрийам̣ каронто ачча̄раддхавӣрийата̄йа висесам̣ ниббаттетум̣ на̄саккхи. саттха̄ таттха гантва̄ вӣн̣ӯпамова̄дена овадитва̄ вӣрийасамата̄йоджанавидхим̣ дассенто каммат̣т̣ха̄нам̣ висодхетва̄ гиджджхакӯт̣ам̣ гато. тхеропи саттха̄ра̄ диннанайена вӣрийасаматам̣ йоджетва̄ бха̄венто випассанампи уссукка̄петва̄ арахатте патит̣т̣ха̄си. тена вуттам̣ – ‘‘сон̣аттхерасса ваттху дассетабба’’нти. сесесупӣти сатисама̄дхипан̃н̃индрийесупи.
саматанти саддха̄пан̃н̃а̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ анӯна̄дхикабха̄вам̣, татха̄ сама̄дхивӣрийа̄нам̣. йатха̄ хи саддха̄пан̃н̃а̄нам̣ висум̣ дхурийадхаммабхӯта̄нам̣ киччато ан̃н̃аман̃н̃а̄нативаттанам̣ висесато иччхитаббам̣, йато несам̣ самадхурата̄йа аппана̄ сампаджджати, евам̣ сама̄дхивӣрийа̄нам̣ косаджджуддхаччапаккхика̄нам̣ самарасата̄йа сати ан̃н̃аман̃н̃ӯпаттхамбханато сампайуттадхамма̄нам̣ антадвайапа̄та̄бха̄вена саммадева аппана̄ иджджхати. балавасаддхотиа̄ди бйатирекамукхена вуттассеваттхасса саматтханам̣. тассаттхо – йо балаватийа̄ саддха̄йа саманна̄гато ависадан̃а̄н̣о, со мудхаппасанно хоти, на авеччаппасанно. татха̄ хи аваттхусмим̣ пасӣдати сеййатха̄пи титтхийаса̄вака̄. кера̄т̣икапаккханти са̄т̣хеййапаккхам̣ бхаджати. саддха̄хӣна̄йа пан̃н̃а̄йа атидха̄ванто ‘‘деййаваттхупаричча̄гена вина̄ читтуппа̄даматтенапи да̄намайам̣ пун̃н̃ам̣ хотӣ’’тиа̄дӣни парикаппети хетуппат̣ирӯпакехи ван̃чито, евам̣бхӯто суккхатаккавилуттачитто пан̣д̣ита̄нам̣ вачанам̣ на̄дийати, сан̃н̃аттим̣ на гаччхати. тена̄ха – ‘‘бхесаджджасамут̣т̣хито вийа рого атекиччхо хотӣ’’ти. йатха̄ четтха саддха̄пан̃н̃а̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ самабха̄во аттха̄вахо, анаттха̄вахо висамабха̄во, евам̣ сама̄дхивӣрийа̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ авиккхепа̄вахо самабха̄во, итаро виккхепа̄вахо ча̄ти косаджджам̣ абхибхавати, тена аппанам̣ на па̄пун̣а̄тӣти адхиппа̄йо. уддхаччам̣ абхибхаватӣти еттха̄пи есева найо. там̣ убхайанти саддха̄пан̃н̃а̄двайам̣ сама̄дхивӣрийадвайан̃ча. самам̣ каттаббанти самарасам̣ ка̄таббам̣.
сама̄дхикаммикасса̄ти саматхакаммат̣т̣ха̄никасса. еванти евам̣ санте, саддха̄йа тхокам̣ балавабха̄ве сатӣти аттхо. саддахантоти ‘‘патхавӣ патхавӣти манасикаран̣аматтена катхам̣ джха̄нуппаттӣ’’ти ачинтетва̄ ‘‘аддха̄ самма̄самбуддхена вуттавидхи иджджхиссатӣ’’ти саддаханто саддхам̣ джаненто. окаппентоти а̄рамман̣ам̣ ануппависитва̄ вийа адхимуччанавасена авакаппенто паккханданто. екаггата̄ балаватӣ ват̣т̣ати сама̄дхиппадха̄натта̄ джха̄насса. убхиннанти сама̄дхипан̃н̃а̄нам̣. сама̄дхикаммикасса сама̄дхино адхиматтата̄ вийа пан̃н̃а̄йа адхиматтата̄пи иччхитабба̄ти а̄ха – ‘‘самата̄йапӣ’’ти, самабха̄венапӣти аттхо. аппана̄ти локийааппана̄. татха̄ хи ‘‘хотийева̄’’ти са̄сан̇кам̣ вадати. локуттараппана̄ пана тесам̣ самабха̄венева иччхита̄. йатха̄ха – ‘‘саматхавипассанам̣ йуганаддхам̣ бха̄ветӣ’’ти (а. ни. 4.170; пат̣и. ма. 2.5).
йади висесато саддха̄пан̃н̃а̄нам̣ сама̄дхивӣрийа̄нан̃ча самата̄ва иччхита̄, катхам̣ сатӣти а̄ха – ‘‘сати пана саббаттха балаватӣ ват̣т̣атӣ’’ти. саббаттха̄ти лӣнуддхаччапаккхикесу пан̃часу индрийесу. уддхаччапаккхике ган̣ханто ‘‘саддха̄вӣрийапан̃н̃а̄на’’нти а̄ха. ан̃н̃атха̄пӣти ча гахетабба̄ сийа̄. татха̄ хи косаджджапаккхикена ча сама̄дхина̄иччева вуттам̣, на ‘‘пассаддхисама̄дхиупеккха̄хӣ’’ти. са̄ти сати. саббесу ра̄джакаммесу нийутто саббакаммико. тена̄ти тена саббаттха иччхитаббаттхена ка̄ран̣ена. а̄ха ат̣т̣хакатха̄йам̣. саббаттха нийутта̄ саббаттхика̄ саббаттха лӣне уддхате ча читте иччхитаббатта̄, саббена ва̄ лӣнуддхаччапаккхийена боджджхан̇гаган̣ена аттхетабба̄ти саббаттха̄, са̄ва саббаттхика̄. читтанти кусалачиттам̣. тасса хи сатипат̣исаран̣ам̣ пара̄йан̣ам̣ аппаттасса паттийа̄ анадхигатасса адхигама̄йа. тена̄ха – ‘‘а̄раккхапаччупат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄ди.
кхандха̄дибхедесу анога̄л̣хапан̃н̃а̄нанти парийаттиба̄хусаччавасенапи кхандха̄йатана̄дӣсу аппатит̣т̣хитабуддхӣнам̣. бахуссутасевана̄ хи сутамайан̃а̄н̣а̄ваха̄. тарун̣авипассана̄саман̇гӣпи бха̄вана̄майан̃а̄н̣е т̣хитатта̄ екам̣сато пан̃н̃ава̄ ева на̄ма хотӣти а̄ха – ‘‘самапан̃н̃а̄са…пе… пуггаласевана̄’’ти. н̃еййадхаммасса гамбхӣрабха̄вавасена таппариччхедакан̃а̄н̣асса гамбхӣрабха̄ваггахан̣анти а̄ха – ‘‘гамбхӣресу кхандха̄дӣсу паватта̄йа гамбхӣрапан̃н̃а̄йа̄’’ти. тан̃хи н̃еййам̣ та̄диса̄йа пан̃н̃а̄йа чаритаббато гамбхӣран̃а̄н̣ачарийам̣. тасса̄ ва̄ пан̃н̃а̄йа таттха пабхедато паватти гамбхӣран̃а̄н̣ачарийа̄, тасса̄ паччавеккхан̣а̄ти а̄ха – ‘‘гамбхӣрапан̃н̃а̄йа пабхедапаччавеккхан̣а̄’’ти.
пан̃чавидхабандханакаммака̄ран̣ам̣ нирайе ниббаттасаттасса йебхуййена саббапат̣хамам̣ каронтӣти девадӯтасутта̄дӣсу а̄дито вуттатта̄ ча а̄ха – ‘‘пан̃чавидхабандханакаммака̄ран̣ато пат̣т̣ха̄йа̄’’ти. сакат̣авахана̄дика̄лети а̄ди-саддена тадан̃н̃ам̣ мануссехи тираччха̄нехи ча виба̄дхитаббака̄лам̣ сан̇ган̣ха̄ти. екам̣ буддхантаранти идам̣ апара̄паресу петесуйева уппаджджанакасаттавасена вуттам̣, екачча̄нам̣ ва̄ пета̄нам̣ екаччатираччха̄на̄нам̣ вийа дӣгха̄йуката̄ сийа̄ти татха̄ вуттам̣. татха̄ хи ка̄л̣о на̄гара̄джа̄ чатуннам̣ буддха̄нам̣ саммукхӣбха̄вам̣ лабхитва̄ т̣хитопи меттеййассапи бхагавато саммукхӣбха̄вам̣ лабхиссатӣти ваданти, йатасса каппа̄йуката̄ вутта̄.
евам̣ а̄нисам̣садасса̄виноти вӣрийа̄йатто ева саббо локийо локуттаро ча висеса̄дхигамоти евам̣ вӣрийе а̄нисам̣садассанасӣласса. гаманавӣтхинти сапуббабха̄гам̣ нибба̄нага̄минипат̣ипадам̣, саха випассана̄йа арийамаггаппат̣ипа̄т̣и, саттависуддхипарампара̄ ва̄. са̄ хи ‘‘бхиккхуно ват̣т̣аниййа̄на̄йа гантабба̄ пат̣ипаджджитабба̄ пат̣ипада̄’’ти катва̄ гаманавӣтхи на̄ма.
ка̄йадал̣хӣбахулоти йатха̄ татха̄ ка̄йасса дал̣хӣкаммаппасуто. пин̣д̣апа̄танти рат̣т̣хапин̣д̣ам̣. паччайада̄йака̄нам̣ аттани ка̄расса аттано самма̄пат̣ипаттийа̄ махаппхалабха̄васса каран̣ена пин̣д̣асса бхиккха̄йа пат̣ипӯджана̄ пин̣д̣апа̄та̄пача̄йанам̣.
нӣхарантоти паттаттхавикато нӣхаранто. там̣ саддам̣ сутва̄ти там̣ упа̄сика̄йа вачанам̣ пан̣н̣аса̄ла̄два̄ре т̣хитова пан̃ча̄бхин̃н̃ата̄йа диббасотена сутва̄. мануссасампатти, диббасампатти, нибба̄насампаттӣти има̄ тиссо сампаттийо. да̄тум̣ саккхиссасӣти тайи катена да̄намайена веййа̄ваччамайена ча пун̃н̃акаммена кхеттависесабха̄вӯпагаманена апара̄парам̣ деваманусса̄нам̣ сампаттийо анте нибба̄насампаттин̃ча да̄тум̣ саккхиссасӣти тхеро атта̄нам̣ пуччхати. ситам̣ каронтоти ‘‘акиччхенева майа̄ ват̣т̣адуккхам̣ саматикканта’’нти паччавеккхан̣а̄васа̄не сан̃джа̄тапа̄моджджавасена ситам̣ каронто.
ниппариссайака̄лоти нирупаддавака̄ло, тада̄ бхиккхусан̇гхасса сулабха̄ паччайа̄ хонтӣти паччайахетука̄ читтапӣл̣а̄ наттхӣти адхиппа̄йо. пассанта̄нам̣йева̄ти ана̄даре са̄мивачанам̣. кхӣрадхенунти кхӣрада̄йикам̣ дхенум̣. кин̃чидева катва̄ти кин̃чидева бхатикаммам̣ катва̄. уччхуйантакамманти уччхуйантаса̄ла̄йа ка̄таббам̣ киччам̣. тамева магганти упа̄сакена пат̣ипаннамаггам̣. упакат̣т̣ха̄йа̄ти а̄санна̄йа. виппат̣ипаннанти джа̄тидхаммакуладхамма̄дилан̇гханена асамма̄пат̣ипаннам̣. еванти йатха̄ асамма̄пат̣ипанно путто та̄йа ева асамма̄пат̣ипаттийа̄ куласанта̄нато ба̄хиро хутва̄ питу сантика̄ да̄йаджджасса на бха̄гӣ, евам̣ кусӣтопи тенева кусӣтабха̄вена на самма̄пат̣ипанно саттху сантика̄ ладдхаббаарийадханада̄йаджджасса на бха̄гӣ. а̄раддхавӣрийова лабхати самма̄пат̣ипаджджанато. уппаджджати вӣрийасамбоджджхан̇готи йоджана̄, евам̣ саббаттха.
маха̄ти сӣла̄дигун̣ехи маханто випуло анан̃н̃аса̄дха̄ран̣о. там̣ панасса гун̣амахаттам̣ дасасахассилокадха̄тукампанена локе па̄кат̣анти дассенто ‘‘саттхуно хӣ’’тиа̄дима̄ха.
йасма̄ саттхуса̄сане паббаджитасса паббаджджӯпагаманена сакйапуттийабха̄во сан̃джа̄йати, тасма̄ буддхапуттабха̄вам̣ дассенто ‘‘асамбхинна̄йа̄’’тиа̄дима̄ха.
аласа̄нам̣ бха̄вана̄йа на̄маматтампи аджа̄нанта̄нам̣ ка̄йадал̣хӣбахула̄нам̣ йа̄вадаттхам̣ бхун̃джитва̄ сеййасукха̄диануйун̃джанака̄нам̣ тираччха̄нагатика̄нам̣ пуггала̄нам̣ дӯрато ваджджана̄ кусӣтапуггалапариваджджана̄ти а̄ха – ‘‘куччхим̣ пӯретва̄ т̣хитааджагарасадисе’’тиа̄ди. ‘‘дивасам̣ чан̇камена нисаджджа̄йа а̄варан̣ӣйехи дхаммехи читтам̣ парисодхесса̄ма̄’’тиа̄дина̄ бха̄вана̄рамбхавасена а̄раддхавӣрийа̄нам̣ дал̣хапараккама̄нам̣ ка̄лена ка̄лам̣ упасан̇камана̄ а̄раддхавӣрийапуггаласевана̄ти а̄ха – ‘‘а̄раддхавӣрийе’’тиа̄ди. висуддхимагге (висуддхи. 1.64-65) пана джа̄тимахаттапаччавеккхан̣а̄ сабрахмача̄римахаттапаччавеккхан̣а̄ти идам̣ двайам̣ на гахитам̣, тхинамиддхавиноданата̄ саммаппадха̄напаччавеккхан̣ата̄ти идам̣ двайам̣ гахитам̣. таттха а̄нисам̣садасса̄вита̄йа ева саммаппадха̄напаччавеккхан̣а̄ гахита̄ хоти локийалокуттарависеса̄дхигамасса вӣрийа̄йаттата̄дассанабха̄вато, тхинамиддхавиноданам̣ пана тададхимуттата̄йа ева гахитам̣ хоти. вӣрийуппа̄дане йуттаппайуттасса тхинамиддхавиноданам̣ аттхасиддхамева̄ти. таттха тхинамиддхавиноданакусӣтапуггалапариваджджанаа̄раддхавӣрийапуггаласеванатададхи- муттата̄пат̣ипаккхавидхаманапаччайӯпасам̣ха̄равасена апа̄йабхайапаччавеккхан̣а̄дайо самуттеджанавасена вӣрийасамбоджджхан̇гасса уппа̄дака̄ дат̣т̣хабба̄.
буддха̄нуссатийа̄ упача̄расама̄дхинит̣т̣хатта̄ вуттам̣ – ‘‘йа̄ва упача̄ра̄’’ти. сакаласарӣрам̣ пхарама̄ноти пӣтисамут̣т̣ха̄нехи пан̣ӣтарӯпехи сакаласарӣрам̣ пхарама̄но, дхаммасан̇гхагун̣е ануссарантассапи йа̄ва упача̄ра̄ сакаласарӣрам̣ пхарама̄но пӣтисамбоджджхан̇го уппаджджатӣти евам̣ сесаануссатӣсу, паса̄данӣйасуттантапаччавеккхан̣а̄йа ча йоджетаббам̣ тасса̄пи вимутта̄йатанабха̄вена таггатикатта̄. еварӯпе ка̄лети ‘‘дуббхиккхабхайа̄дӣсӯ’’ти вуттака̄ле. сама̄патти…пе… на самуда̄чарантӣти идам̣ упасама̄нуссатийа̄ васена вуттам̣. сан̇кха̄ра̄нан̃хи васена саппадесавӯпасамепи ниппадесавӯпасаме вийа татха̄ сан̃н̃а̄йа паваттито бха̄вана̄манасика̄ро килесавиккхамбханасаматтхо хутва̄ упача̄расама̄дхим̣ а̄ваханто татха̄рӯпапӣтисоманассасаманна̄гато пӣтисамбоджджхан̇гасса упа̄да̄йа хотӣти. таттха ‘‘виккхамбхита̄ килеса̄’’ти па̄т̣хо. на самуда̄чарантӣти ити-саддо ка̄ран̣аттхо. йасма̄ на самуда̄чаранти, тасма̄ там̣ несам̣ асамуда̄ча̄рам̣ паччавеккхантасса̄ти йоджана̄. на хи килесе паччавеккхантасса боджджхан̇гуппатти йутта̄, паса̄данӣйесу т̣ха̄несу паса̄дасинеха̄бха̄вена лӯкхахадайата̄йа лӯкхата̄. са̄ таттха а̄дарага̄рава̄каран̣ена вин̃н̃а̄йатӣти а̄ха – ‘‘асаккаччакирийа̄йа сам̣сӯчиталӯкхабха̄ве’’ти.
пан̣ӣтабходжанасеваната̄ти пан̣ӣтасаппа̄йабходжанасеваната̄. утуирийа̄патхасукхаггахан̣ена саппа̄йаутуирийа̄патхаггахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. тан̃хи тивидхампи саппа̄йам̣ севийама̄нам̣ ка̄йасса калйата̄па̄данавасена читтасса калйатам̣ а̄вахантам̣ дувидха̄йапи пассаддхийа̄ ка̄ран̣ам̣ хоти. ахетукасаттесу лаббхама̄нам̣ сукхадуккханти айамеко анто, иссара̄дивисамахетуканти пана айам̣ дутийо. ете убхо анте анупагамма йатха̄сакам̣ каммуна̄ хотӣти айам̣ маджджхима̄ пат̣ипатти. маджджхатто пайого йасса со маджджхаттапайого, тасса бха̄во маджджхаттапайогата̄. айан̃хи сабха̄ва̄са̄раддхата̄йа там̣пассаддхака̄йата̄йа ка̄ран̣ам̣ хоти, пассаддхидвайам̣ а̄вахати. етенева са̄раддхака̄йапуггалапариваджджанапассаддхака̄йапуггаласевана̄нам̣ тада̄ваханата̄ сам̣ван̣н̣ита̄ти дат̣т̣хаббам̣.
ваттхувисадакирийа̄ индрийасаматтаппат̣ипа̄дана̄ ча пан̃н̃а̄ваха̄ вутта̄, сама̄дха̄на̄ваха̄пи та̄ хонти. сама̄дха̄на̄вахабха̄венева пан̃н̃а̄вахабха̄ватоти вуттам̣ – ‘‘ваттхувисадакирийа̄…пе… ведитабба̄’’ти.
ка̄ран̣акосаллабха̄вана̄косалла̄нам̣ на̄нантарийабха̄вато раккхана̄косалласса ча там̣мӯлакатта̄ ‘‘нимиттакусалата̄ на̄ма касин̣анимиттасса уггахакусалата̄’’иччева вуттам̣. касин̣анимиттасса̄ти ча нидассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣. асубханимитта̄дикассапи хи йасса кассачи джха̄нуппаттинимиттасса уггахакосаллам̣ нимиттакусалата̄ ева̄ти. атиситхилавӣрийата̄дӣхӣти а̄ди-саддена пан̃н̃а̄пайогамандатам̣ пайогавекаллан̃ча сан̇ган̣ха̄ти. тасса пагган̣хананти тасса лӣнасса читтасса дхаммавичайасамбоджджхан̇га̄дисамут̣т̣ха̄панена лайа̄паттито самуддхаран̣ам̣. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘йасмин̃ча кхо, бхиккхаве, самайе лӣнам̣ читтам̣ хоти, ка̄ло тасмим̣ самайе дхаммавичайасамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа, ка̄ло вӣрийасамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа, ка̄ло пӣтисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа. там̣ кисса хету? лӣнам̣, бхиккхаве, читтам̣, там̣ етехи дхаммехи сусамут̣т̣ха̄пайам̣ хоти. сеййатха̄пи, бхиккхаве, пурисо париттам̣ аггим̣ уджджа̄летука̄мо асса. со таттха суккха̄ни чева тин̣а̄ни паккхипеййа, суккха̄ни ча гомайа̄ни паккхипеййа, суккха̄ни ча кат̣т̣ха̄ни паккхипеййа, мукхава̄тан̃ча дадеййа, на ча пам̣сукена окиреййа, бхаббо ну кхо со пурисо париттам̣ аггим̣ уджджа̄летунти? евам̣, бханте’’ти (сам̣. ни. 5.234).
еттха ча йатха̄сакам̣ а̄ха̄равасена дхаммавичайасамбоджджхан̇га̄дӣнам̣ бха̄вана̄ самут̣т̣ха̄пана̄ти ведитабба̄, са̄ анантарам̣ вибха̄вита̄ ева.
ачча̄раддхавӣрийата̄дӣхӣти а̄ди-саддена пан̃н̃а̄пайогабалаватам̣ памодуппила̄панан̃ча сан̇ган̣ха̄ти. тасса нигган̣хананти тасса уддхатасса читтасса сама̄дхисамбоджджхан̇га̄дисамут̣т̣ха̄панена уддхата̄паттито ниседханам̣. вуттампи четам̣ бхагавата̄ –
‘‘йасмин̃ча кхо, бхиккхаве, самайе уддхатам̣ читтам̣ хоти, ка̄ло тасмим̣ самайе пассаддхисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа, ка̄ло сама̄дхисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа, ка̄ло упеккха̄самбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа. там̣ кисса хету? уддхатам̣, бхиккхаве, читтам̣, там̣ етехи дхаммехи сувӯпасамам̣ хоти. сеййатха̄пи, бхиккхаве, пурисо махантам̣ аггиккхандхам̣ нибба̄петука̄мо асса, со таттха алла̄ни чева тин̣а̄ни паккхипеййа, алла̄ни ча гомайа̄ни никкхипеййа, алла̄ни ча кат̣т̣ха̄ни паккхипеййа, мукхава̄тан̃ча на дадеййа, пам̣сукена ча окиреййа, бхаббо ну кхо со пурисо махантам̣ аггиккхандхам̣ нибба̄петунти? евам̣, бханте’’ти (сам̣. ни. 5.234).
еттха̄пи йатха̄сакам̣ а̄ха̄равасена пассаддхисамбоджджхан̇га̄дӣнам̣ бха̄вана̄ самут̣т̣ха̄пана̄ти ведитабба̄. таттха пассаддхисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄ вутта̄ ева, сама̄дхисамбоджджхан̇гасса вуччама̄на̄, итарасса анантарам̣ ваккхати.
пан̃н̃а̄пайогамандата̄йа̄ти пан̃н̃а̄бйа̄па̄расса аппакабха̄вена. йатха̄ хи да̄нам̣ алобхаппадха̄нам̣, сӣлам̣ адосаппадха̄нам̣, евам̣ бха̄вана̄ амохаппадха̄на̄. таттха йада̄ пан̃н̃а̄ на балаватӣ хоти, тада̄ бха̄вана̄ пуббена̄парам̣ висеса̄ваха̄ на хоти. анабхисан̇гато вийа а̄ха̄ро пурисасса, йогино читтасса абхиручим̣ на джанети, тена там̣ нирасса̄дам̣ хоти. татха̄ бха̄вана̄йа саммадева авӣтхипат̣ипаттийа̄ упасамасукхам̣ на виндати, тенапи читтам̣ нирасса̄дам̣ хоти. тена вуттам̣ – ‘‘пан̃н̃а̄пайогамандата̄йа̄…пе… нирасса̄дам̣ хотӣ’’ти. тасса сам̣вегуппа̄данам̣ паса̄дуппа̄данан̃ча тикиччхананти там̣ дассенто, ‘‘ат̣т̣ха сам̣вегаваттхӯнӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха джа̄тиджара̄бйа̄дхимаран̣а̄ни йатха̄рахам̣ сугатийам̣ дуггатийан̃ча хонтӣти тадан̃н̃амева пан̃чавидхабандхана̄дикхуппипа̄са̄диан̃н̃аман̃н̃авихет̣хана̄дихетукам̣ апа̄йадуккхам̣ дат̣т̣хаббам̣. тайидам̣ саббам̣ тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ паччуппаннабхаванисситам̣ гахитанти атӣте ана̄гате ча ка̄ле ват̣т̣амӯлакадуккха̄ни висум̣ гахита̄ни. йе пана сатта̄ а̄ха̄рӯпаджӣвино, таттха ча ут̣т̣ха̄напхалӯпаджӣвино, тесам̣ ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣аджӣвитадуккхам̣ ат̣т̣хамам̣ сам̣вегаваттху гахитанти дат̣т̣хаббам̣. айам̣ вуччати самайе сампахам̣саната̄ти айам̣ бха̄вана̄читтасса сампахам̣ситаббасамайе вуттанайенева сам̣вегаджананавасена чева паса̄дуппа̄данавасена ча саммадева пахам̣сана̄, сам̣вегаджананапуббакапаса̄дуппа̄данена тосана̄ти аттхо.
самма̄пат̣ипаттим̣ а̄гамма̄ти лӣнуддхаччавирахена саматхавӣтхипат̣ипаттийа̄ ча самма̄ ависамам̣ саммадева бха̄вана̄пат̣ипаттим̣ а̄гамма. алӣнантиа̄дӣсу косаджджапаккхийа̄нам̣ дхамма̄нам̣ анадхиматтата̄йа алӣнам̣, уддхаччапаккхика̄нам̣ анадхиматтата̄йа ануддхатам̣, пан̃н̃а̄пайогасампаттийа̄ упасамасукха̄дхигамена ча анирасса̄дам̣, тато ева а̄рамман̣е самаппаваттам̣ саматхавӣтхипат̣ипаннам̣. алӣна̄нуддхата̄хи ва̄ а̄рамман̣е самаппаваттам̣, анирасса̄дата̄йа саматхавӣтхипат̣ипаннам̣. самаппаваттийа̄ ва̄ алӣнам̣ ануддхатам̣, саматхавӣтхипат̣ипаттийа̄ анирасса̄данти дат̣т̣хаббам̣. таттха алӣната̄йа паггахе, ануддхатата̄йа ниггахе, анирасса̄дата̄йа сампахам̣сане на бйа̄па̄рам̣ а̄паджджати. айам̣ вуччати самайе аджджхупеккханата̄ти айам̣ аджджхупеккхитаббасамайе бха̄вана̄читтасса паггаханиггахасампахам̣санесу бйа̄ват̣ата̄сан̇кха̄там̣ пат̣ипаккхам̣ абхибхуййа аджджхупеккхана̄ вуччати. пат̣ипаккхавиккхамбханато випассана̄йа адхит̣т̣ха̄набха̄вӯпагаманато ча упача̄раджджха̄нампи сама̄дха̄накиччаниппхаттийа̄ пуггаласса сама̄хитабха̄васа̄дханамева̄ти таттха самадхурабха̄вена̄ха – ‘‘упача̄рам̣ ва̄ аппанам̣ ва̄’’ти. еса уппаджджатӣти еса сама̄дхисамбоджджхан̇го ануппанно уппаджджати.
ануродхавиродхаппаха̄навасена маджджхаттабха̄во упеккха̄самбоджджхан̇гасса ка̄ран̣ам̣ тасмим̣ сати сиджджханато, асати ча асиджджханато, со ча маджджхаттабха̄во висайавасена дувидхоти а̄ха – ‘‘саттамаджджхаттата̄ сан̇кха̄рамаджджхаттата̄’’ти. тадубхайена ча вируджджханам̣ пассаддхисамбоджджхан̇габха̄вана̄йа ева дӯрӣкатанти ануруджджханассева паха̄навидхим̣ дассетум̣ – ‘‘саттамаджджхаттата̄’’тиа̄ди вуттам̣. тена̄ха – ‘‘саттасан̇кха̄ракела̄йанапуггалапариваджджаната̄’’ти. упеккха̄йа хи висесато ра̄го пат̣ипаккхо. татха̄ ча̄ха – ‘‘упеккха̄ ра̄габахуласса висуддхимагго’’ти (висуддхи. 1.269). двӣха̄ка̄рехӣти каммассаката̄паччавеккхан̣ам̣, аттасун̃н̃ата̄паччавеккхан̣анти, имехи двӣхи ка̄ран̣ехи. двӣхева̄ти авадха̄ран̣ам̣ сан̇кхйа̄сама̄ната̄дассанаттхам̣. сан̇кхйа̄ ева хеттха сама̄на̄, на сан̇кхйеййам̣ саббатха̄ сама̄нанти. асса̄микабха̄во анаттанийата̄. сати хи аттани тасса кин̃чанабха̄вена чӣварам̣ ан̃н̃ам̣ ва̄ кин̃чи аттанийам̣ на̄ма сийа̄, со пана кочи наттхева̄ти адхиппа̄йо. анаддханийанти на аддха̄наккхамам̣, на чират̣т̣ха̄йӣ иттарам̣ аниччанти аттхо. та̄вака̄ликанти тассева вевачанам̣.
мама̄йатӣти маматтам̣ кароти, мама̄ти тан̣ха̄йа париггайха тит̣т̣хати. дхана̄йанта̄ти дханам̣ даббам̣ каронта̄.
419. самма̄дассаналаккхан̣а̄ти самма̄ авипарӣтам̣ аничча̄дивасена дассанасабха̄ва̄. самма̄абхиниропаналаккхан̣оти саммадева а̄рамман̣е читтасса абхиниропанасабха̄во. чатуран̇гасаманна̄гата̄ ва̄ча̄ джанам̣ сан̇ган̣ха̄тӣти таббипаккхавиратисабха̄ва̄ самма̄ва̄ча̄ бхедакарамиччха̄ва̄ча̄паха̄нена джане сампайутте ча паригган̣ханакиччаватӣ хотӣти ‘‘париггахалаккхан̣а̄’’ти вутта̄. висам̣ва̄дана̄дикиччата̄йа хи лӯкха̄нам̣ апаригга̄хака̄нам̣ муса̄ва̄да̄дӣнам̣ пат̣ипаккхабхӯта̄ синиддхабха̄вена париггахан̣асабха̄ва̄ самма̄джаппанакичча̄ самма̄ва̄ча̄ таппаччайасубха̄ситасампат̣игга̄хаке джане сампайуттадхамме ча паригган̣хантӣ паваттатӣти париггахалаккхан̣а̄. йатха̄ чӣваракамма̄диппайогасан̇кха̄то камманто ка̄таббам̣ чӣварараджана̄дикам̣ самут̣т̣ха̄пети ниппха̄дети, там̣там̣кирийа̄ниппха̄дако ва̄ четана̄сан̇кха̄то камманто хаттхачалана̄дикам̣ кирийам̣ самут̣т̣ха̄пети, евам̣ са̄ваджджакаттаббакирийа̄самут̣т̣ха̄пакамиччха̄каммантаппаха̄нена самма̄камманто нираваджджасса каттаббасса нираваджджа̄ка̄рена самут̣т̣ха̄панакиччава̄ хотӣти а̄ха – ‘‘самма̄самут̣т̣ха̄паналаккхан̣о’’ти. сампайуттадхамма̄нам̣ ва̄ уккхипанам̣ самут̣т̣ха̄панам̣ ка̄йикакирийа̄йа бха̄руккхипанам̣ вийа. самма̄вода̄паналаккхан̣оти джӣвама̄насса пуггаласса, сампайуттадхамма̄нам̣ ва̄ джӣвитиндрийавуттийа̄, а̄джӣвассева ва̄ саммадева содханам̣ вода̄панам̣ лаккхан̣ам̣ етасса̄ти самма̄вода̄паналаккхан̣о. атха ва̄ ка̄йава̄ча̄нам̣ кхандхасанта̄насса ча сам̣килесабхӯтамиччха̄а̄джӣваппаха̄нена самма̄а̄джӣво ‘‘вода̄паналаккхан̣о’’ти вутто. самма̄ва̄йа̄масатисама̄дхӣсу ваттаббам̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева.
пан̃н̃а̄йа кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ пуббан̇гамабха̄вато саббепи акусала̄ дхамма̄ тасса̄ пат̣ипаккха̄ва̄ти вуттам̣ – ‘‘ан̃н̃ехипи аттано паччанӣкакилесехи саддхи’’нти. атха ва̄ аттано паччанӣкакилеса̄ дит̣т̣хекат̣т̣ха̄ авиджджа̄дайо пан̃н̃а̄йа уджупаччанӣкабха̄вато. пассатӣти пассантӣ вийа хоти вибандха̄бха̄вато. тена̄ха – ‘‘таппат̣иччха̄дака…пе… асаммохато’’ти. самма̄сан̇каппа̄дӣнам̣ миччха̄сан̇каппа̄дайо уджувипаччанӣка̄ти а̄ха – ‘‘самма̄сан̇каппа̄дайо…пе… паджахантӣ’’ти. татхева̄ти имина̄ аттано паччанӣкакилесехи саддхинти имаматтхам̣ анукад̣д̣хати. висесатоти самма̄дит̣т̣хийа̄ вуттакиччато висесена. еттха̄ти етесу самма̄сан̇каппа̄дӣсу.
еса̄ самма̄дит̣т̣хи на̄ма̄ти локийам̣ локуттаран̃ча екаджджхам̣ катва̄ вадати миссаката̄бха̄вато. тена̄ха – ‘‘пуббабха̄ге’’тиа̄ди. ека̄рамман̣а̄ нибба̄на̄рамман̣атта̄. киччатоти пуббабха̄ге дуккха̄дӣхи н̃а̄н̣ехи ка̄таббакиччасса идха ниппхаттито, имассева ва̄ н̃а̄н̣асса дуккха̄диппака̄санакиччато. чатта̄ри на̄ма̄ни лабхати дуккхапарин̃н̃а̄дичатукиччаса̄дханато. тӣн̣и на̄ма̄ни лабхати ка̄масан̇каппа̄диппаха̄накиччаниппхаттито. сиккха̄падавибхан̇ге (вибха. 703 а̄дайо) ‘‘виратичетана̄ там̣сампайутта̄ ча дхамма̄ сиккха̄пада̄нӣ’’ти вутта̄ни, таттха падха̄на̄нам̣ виратичетана̄нам̣ васена ‘‘виратийопи хонти четана̄дайопӣ’’ти а̄ха. ‘‘самма̄ вадати ета̄йа̄’’тиа̄дина̄ аттхасамбхавато самма̄ва̄ча̄дайо тайо виратийопи хонти четана̄дайопи. муса̄ва̄да̄дӣхи вираман̣ака̄ле виратийо, субха̄сита̄дива̄ча̄бха̄сана̄дика̄ле четана̄дайо йоджетабба̄. маггаккхан̣е пана виратийова маггалаккхан̣аппаттито. на хи четана̄ ниййа̄насабха̄ва̄. атха ва̄ екасса н̃а̄н̣асса дуккха̄дин̃а̄н̣ата̄ вийа ека̄йа виратийа̄ муса̄ва̄да̄дивиратибха̄во вийа ча ека̄йа четана̄йа самма̄ва̄ча̄дикиччаттайаса̄дханасабха̄ва̄ самма̄ва̄ча̄дибха̄ва̄сиддхито ‘‘маггаккхан̣е виратийова̄’’ти вуттам̣.
чатта̄ри на̄ма̄ни лабхатӣти чатусаммаппадха̄начатусатипат̣т̣ха̄навасена лабхати. маггаккхан̣ети а̄нетва̄ самбандхо. пуббабха̄гепи маггаккхан̣епи самма̄сама̄дхи ева̄ти йадипи сама̄дхиупака̄рака̄нам̣ абхиниропана̄нумаджджанасампийа̄йанабрӯханасантасукха̄нам̣ витакка̄дӣнам̣ васена чатӯхи джха̄нехи самма̄сама̄дхи вибхатто, татха̄пи ва̄йа̄мо вийа ануппанна̄кусала̄нуппа̄дана̄дичатува̄йа̄макиччам̣, сати вийа ча асубха̄сукха̄ничча̄наттесу ка̄йа̄дӣсу субха̄дисан̃н̃а̄паха̄налаккхан̣ам̣ чатусатикиччам̣, еко сама̄дхи чатуджджха̄насама̄дхикиччам̣ на са̄дхетӣти пуббабха̄гепи пат̣хамаджджха̄насама̄дхи, пат̣хамаджджха̄насама̄дхи ева маггаккхан̣епи, татха̄ пуббабха̄гепи чатуттхаджджха̄насама̄дхи, чатуттхаджджха̄насама̄дхи ева маггаккхан̣епӣти аттхо.
‘‘ким̣ пана̄йам̣ маггадхамма̄нам̣ десана̄нуккамо, кевалам̣ ва̄ча̄йа камаваттинибха̄вато, уда̄ху кан̃чи висесам̣ упа̄да̄йа̄’’ти вича̄ран̣а̄йам̣ кан̃чи висесам̣ упа̄да̄йа̄ти дассенто а̄ха – ‘‘имесӯ’’тиа̄ди. таттха бха̄вана̄нубха̄ва̄ хитапхала̄йа са̄тисайам̣ тиккхависадабха̄ваппаттийа̄ аччхарийаббхутасаматтхата̄йогена саббасо пат̣ипаккхавидхаманена йа̄тха̄вато дхаммасабха̄вабодханена ча самма̄дит̣т̣хийа̄ бахука̄рата̄ ведитабба̄. тена̄ха – ‘‘айам̣ хӣ’’тиа̄ди.
тасса̄ти самма̄дит̣т̣хийа̄. бахука̄роти дхаммасампат̣иведхе бахӯпака̄ро. ида̄ни таматтхам̣ упама̄хи вибха̄ветум̣, ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣.
вачӣбхедасса ка̄рако витакко са̄ваджджа̄наваджджавачӣбхеданиваттанаппаваттана̄ка̄ра̄йа самма̄ва̄ча̄йапи упака̄рако ева̄ти а̄ха – ‘‘сва̄йам̣…пе… самма̄ва̄ча̄йапи упака̄рако’’ти. самма̄сан̇каппо хи саччава̄ча̄йа виратива̄ча̄йапи висесапаччайо миччха̄сан̇каппатадекат̣т̣хакилесаппаха̄нато.
сам̣видахитва̄тиа̄дӣсу самма̄ видаханам̣ каммантаппайоджанан̃ча еканта̄наваджджавачӣка̄йакаммавасена иччхитаббанти виратива̄ча̄васена сам̣видаханам̣ виратикаммантассева пайоджанан̃ча нидасситанти дат̣т̣хаббам̣. евам̣ хисса самма̄ва̄ча̄йа самма̄каммантасса̄пи бахука̄рата̄ джотита̄ сийа̄. вачӣбхеданийа̄мика̄ хи вачӣдуччаритавирати ка̄йикакирийанийа̄мика̄йа ка̄йадуччаритавиратийа̄ упака̄рика̄. татха̄ хи висам̣ва̄дана̄димиччха̄ва̄чато авирато миччха̄каммантатопи на вираматева. йатха̄ха – ‘‘екам̣ дхаммам̣ атӣтасса…пе… наттхи па̄пам̣ ака̄рийа’’нти. тасма̄ ависам̣ва̄дана̄дисамма̄ва̄ча̄йа т̣хито самма̄каммантампи пӯретийева̄ти вачӣдуччаритавирати ка̄йадуччаритавиратийа̄ упака̄рика̄.
йасма̄ а̄джӣвапа̄рисуддхи на̄ма дуссӣлйаппаха̄напуббика̄, тасма̄ самма̄ва̄ча̄камманта̄нантарам̣ самма̄а̄джӣво деситоти дассетум̣ – ‘‘чатуббидхам̣ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. етта̄вата̄ти парисуддхасӣла̄джӣвика̄маттена. идам̣ вӣрийанти чатусаммаппадха̄навӣрийам̣.
вӣрийа̄рамбхопи самма̄сатипариггахито ева нибба̄на̄вахо, на кевалоти дассетум̣ – ‘‘тато’’тиа̄ди вуттам̣. сӯпат̣т̣хита̄ти бахиддха̄виккхепам̣ паха̄йа сут̣т̣ху упат̣т̣хита̄ ка̄табба̄. сама̄дхисса упака̄радхамма̄ на̄ма йатха̄вуттаваттхувисадакирийа̄дайо. таппат̣ипаккхато анупака̄радхамма̄ ведитабба̄. гатийоти ниппхаттийо. саманвеситва̄ти самма̄ парийеситва̄.
427. йатха̄ иттхӣсу катха̄ паватта̄ адхиттхӣти вуччати, евам̣ атта̄нам̣ адхикичча паватта̄ аджджхаттам̣. ‘‘евам̣ паваттама̄на̄ майам̣ ‘атта̄’ти гахан̣ам̣ гамисса̄ма̄’’ти имина̄ вийа адхиппа̄йена атта̄нам̣ адхикичча уддисса паватта̄ саттасантатипарийа̄панна̄ аджджхаттам̣. тасмим̣ аджджхаттарӯпе, аттано кеса̄диваттхуке касин̣арӯпети аттхо. парикаммавасена аджджхаттам̣рӯпасан̃н̃ӣти парикаммакаран̣авасена аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣ, на аппана̄васена. на хи пат̣ибха̄ганимитта̄рамман̣а̄ аппана̄ аджджхаттависайа̄ самбхавати. там̣ пана аджджхаттам̣ парикаммавасена ладдхам̣ касин̣анимиттам̣ ависуддхамева хоти, на бахиддха̄ парикаммавасена ладдхам̣ вийа висуддхам̣. тена̄ха – ‘‘там̣ пана̄’’тиа̄ди.
йассевам̣ парикаммам̣ аджджхаттам̣ уппаннанти йасса пуггаласса евам̣ вуттаппака̄рена аджджхаттам̣ парикаммам̣ джа̄там̣. нимиттам̣ пана бахиддха̄ти пат̣ибха̄ганимиттам̣ сасантатипарийа̄паннам̣ на хотӣти бахиддха̄. паритта̄нӣти йатха̄ладдха̄ни суппасара̄ваматта̄ни. тена̄ха – ‘‘авад̣д̣хита̄нӣ’’ти. париттавасенева̄ти ван̣н̣авасена а̄бхоге виджджама̄непи париттавасенева идам̣ абхибха̄йатанам̣ вуттам̣ париттата̄ хеттха абхибхаванасса ка̄ран̣ам̣. ван̣н̣а̄бхоге сатипи асатипи абхибхаватӣти абхибху, парикаммам̣, н̃а̄н̣ам̣ ва̄. абхибху а̄йатанам̣ етасса̄ти абхибха̄йатанам̣, джха̄нам̣. абхибхавитаббам̣ ва̄ а̄рамман̣асан̇кха̄там̣ а̄йатанам̣ етасса̄ти абхибха̄йатанам̣. атха ва̄ а̄рамман̣а̄бхибхаванато абхибху ча там̣ а̄йатанан̃ча йогино сукхависеса̄нам̣ адхит̣т̣ха̄набха̄вато мана̄йатанадхамма̄йатанабха̄вато ча̄ти сасампайуттаджджха̄нам̣ абхибха̄йатанам̣. абхибха̄йатанабха̄вана̄ на̄ма тиккхапан̃н̃ассева самбхавати, на итарасса̄ти а̄ха – ‘‘н̃а̄н̣уттарико пуггало’’ти. абхибхавитва̄ сама̄паджджатӣти еттха абхибхаванам̣ сама̄паджджанан̃ча упача̄раджджха̄на̄дхигаманасаманантарамева аппана̄джха̄нуппа̄дананти а̄ха – ‘‘саха нимиттуппа̄деневеттха аппанам̣ па̄петӣ’’ти. саха нимиттуппа̄дена̄ти ча аппана̄парива̄са̄бха̄васса лаккхан̣авачанаметам̣. йо кхиппа̄бхин̃н̃оти вуччати, татопи н̃а̄н̣уттарассева абхибха̄йатанабха̄вана̄. еттха̄ти етасмим̣ нимитте. аппанам̣ па̄петӣти бха̄вана̄аппанам̣ нети.
еттха ча кечи ‘‘уппанне упача̄раджджха̄не там̣ а̄раббха йе хет̣т̣химантена две тайо джаванава̄ра̄ паваттанти, те упача̄раджджха̄напаккхика̄ ева, таданантарам̣ бхаван̇гапарива̄сена упача̄расевана̄йа ча вина̄ аппана̄ хоти, саха нимиттуппа̄денева аппанам̣ па̄петӣ’’ти ваданти, там̣ тесам̣ матиматтам̣. на хи па̄рива̄сикапарикаммена аппана̄ва̄ро иччхито, на̄пи махаггатаппама̄н̣аджджха̄несу вийа упача̄раджджха̄не екантато паччавеккхан̣а̄ иччхитабба̄. тасма̄ упача̄раджджха̄на̄дхигамато парам̣ катипайабхаван̇гачитта̄васа̄не аппанам̣ па̄пун̣анто ‘‘саха нимиттуппа̄деневеттха аппанам̣ па̄петӣ’’ти вутто. саха нимиттуппа̄дена̄ти ча адхиппа̄йикамидам̣ вачанам̣, на нӣтаттхам̣, таттха адхиппа̄йо вуттанайенева ведитаббо. на антосама̄паттийам̣ тада̄ татха̄рӯпасса а̄бхогасса асамбхавато. сама̄паттито вут̣т̣хитасса а̄бхого пуббабха̄габха̄вана̄васена джха̄наккхан̣е паваттам̣ абхибхавана̄ка̄рам̣ гахетва̄ паваттоти дат̣т̣хаббам̣. абхидхаммат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘имина̄сса пубба̄бхого катхито’’ти вуттам̣. антосама̄паттийам̣ тада̄ татха̄ а̄бхога̄бха̄ве касма̄ джха̄насан̃н̃а̄йапӣти вуттанти а̄ха – ‘‘абхибхавасан̃н̃а̄ хисса антосама̄паттийампи аттхӣ’’ти.
вад̣д̣хитаппама̄н̣а̄нӣти випулаппама̄н̣а̄нӣти аттхо, на екан̇гуладван̇гула̄дивад̣д̣хим̣ па̄пита̄ни татха̄ вад̣д̣ханассеветтха асамбхавато. тена̄ха – ‘‘маханта̄нӣ’’ти. бхаттавад̣д̣хитаканти бхун̃джанабха̄джане вад̣д̣хетва̄ диннам̣ бхаттам̣, ека̄сане пурисена бхун̃джитаббабхаттато упад̣д̣хабхаттанти аттхо.
рӯпе сан̃н̃а̄ рӯпасан̃н̃а̄, са̄ асса аттхӣти рӯпасан̃н̃ӣ, на рӯпасан̃н̃ӣ арӯпасан̃н̃ӣ. сан̃н̃а̄сӣсена джха̄нам̣ вадати. рӯпасан̃н̃а̄йа ануппа̄данамеветтха ала̄бхита̄. бахиддха̄ва уппаннанти бахиддха̄ваттхусмим̣йева уппаннам̣. еттха ча –
‘‘аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣ бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати паритта̄ни суван̣н̣адуббан̣н̣а̄ни. аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣ бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати аппама̄н̣а̄ни суван̣н̣адуббан̣н̣а̄ни. аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣ бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати паритта̄ни суван̣н̣адуббан̣н̣а̄ни. аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣ бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати аппама̄н̣а̄ни суван̣н̣адуббан̣н̣а̄нӣ’’ти (дӣ. ни. 3.338, 358; а. ни. 8.65; 10.29) –
евамидха чатта̄ри абхибха̄йатана̄ни а̄гата̄ни. абхидхамме (дха. са. 244-245) пана ‘‘аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣ бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати паритта̄ни суван̣н̣адуббан̣н̣а̄ни, аппама̄н̣а̄ни суван̣н̣адуббан̣н̣а̄нӣ’’ти евама̄гата̄ни. таттха ча ка̄ран̣ам̣ абхидхаммат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттамева. татха̄ хи вуттам̣ ат̣т̣хаса̄линийам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. 204) –
‘‘касма̄ пана йатха̄ суттанте ‘аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣ еко бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати паритта̄нӣ’тиа̄ди вуттам̣, евам̣ аватва̄ идха чатӯсупи абхибха̄йатанесу аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ита̄ва вутта̄ти. аджджхаттарӯпа̄нам̣ анабхибхаванӣйато. таттха ва̄ хи идха ва̄ бахиддха̄ рӯпа̄нева абхибхавитабба̄ни, тасма̄ та̄ни нийамато ваттабба̄нӣ’’ти.
татра̄пи идхапи вутта̄ни ‘‘аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣ аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣти идам̣ пана саттху десана̄вила̄саматтамева̄’’ти. айам̣ панеттха адхиппа̄йо – идха ван̣н̣а̄бхогарахита̄ни сахита̄ни ча сабба̄ни паритта̄ни суван̣н̣адуббан̣н̣а̄ни абхибхуййа̄ти. парийа̄йакатха̄ хи суттантадесана̄ти. абхидхамме пана ниппарийа̄йадесанатта̄ ван̣н̣а̄бхогарахита̄ни висум̣ вутта̄ни, татха̄ сахита̄ни. аттхи хи убхайаттха абхибхаванависесоти. татха̄ идха парийа̄йадесанатта̄ вимоккха̄нампи абхибхаванапарийа̄йо аттхӣти ‘‘аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣ’’тиа̄дина̄ пат̣хамадутийаабхибха̄йатанесу пат̣хамавимоккхо, татийачатуттхаабхибха̄йатанесу дутийавимоккхо, ван̣н̣а̄бхибха̄йатанесу татийавимоккхо ча абхибхаванапаттито сан̇гахито. абхидхамме пана ниппарийа̄йадесанатта̄ вимоккха̄бхибха̄йатана̄ни асан̇карато десетум̣ вимоккхе ваджджетва̄ абхибха̄йатана̄ни катхита̄ни. сабба̄ни ча вимоккхакичча̄ни джха̄на̄ни вимоккхадесана̄йам̣ вутта̄ни. тадетам̣ ‘‘аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣ’’ти а̄гатасса абхибха̄йатанадвайасса абхидхамме абхибха̄йатанесу авачанато ‘‘рӯпӣ рӯпа̄ни пассатӣ’’тиа̄дӣнан̃ча саббавимоккхакиччаса̄дха̄ран̣авачанабха̄вато ваваттха̄нам̣ катанти вин̃н̃а̄йати.
аджджхаттарӯпа̄нам̣ анабхибхаванӣйатоти идам̣ абхидхамме каттхачипи ‘‘аджджхаттарӯпа̄ни пассатӣ’’ти аватва̄ саббаттха йам̣ вуттам̣ – ‘‘бахиддха̄ рӯпа̄ни пассатӣ’’ти, тасса ка̄ран̣авачанам̣. тена йам̣ ан̃н̃ахетукам̣ суттанте ‘‘бахиддха̄ рӯпа̄ни пассатӣ’’ти вачанам̣, там̣ тена хетуна̄ вуттам̣. йам̣ пана десана̄вила̄сахетукам̣ аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ита̄йа ева абхидхамме вачанам̣, на тасса ан̃н̃ам̣ ка̄ран̣ам̣ маггитаббанти дассети. аджджхаттарӯпа̄нам̣ анабхибхаванӣйата̄ ча тесам̣ бахиддха̄рӯпа̄нам̣ вийа авибхӯтатта̄. десана̄вила̄со ча йатха̄вуттававаттха̄навасена ведитаббо венеййаджджха̄сайавасена виджджама̄напарийа̄йакатханабха̄вато. десана̄вила̄со хи на̄ма венеййаджджха̄сайа̄нурӯпам̣ виджджама̄насса ча парийа̄йасса вибха̄ванам̣, на йасса кассачи, тасма̄ ‘‘идха парийа̄йадесанатта̄’’тиа̄дина̄ вуттаппака̄рам̣ ваваттха̄нам̣ десана̄вила̄санибандхананти дат̣т̣хаббам̣.
суван̣н̣адуббан̣н̣а̄нӣти етенева сиддхатта̄ на нӣла̄диабхибха̄йатана̄ни ваттабба̄нӣти че? на нӣла̄дӣсу ката̄дхика̄ра̄нам̣ нӣла̄дибха̄вассева абхибхаванака̄ран̣атта̄. на хи тесам̣ парисуддха̄парисуддхаван̣н̣а̄нам̣ париттата̄ аппама̄н̣ата̄ ва̄ абхибхаванака̄ран̣ам̣, атха кхо нӣла̄дибха̄во ева̄ти. етесу ча паритта̄дикасин̣арӯпесу йам̣йам̣чаритасса има̄ни абхибха̄йатана̄ни иджджханти, там̣ дассетум̣ – ‘‘имесу пана̄’’тиа̄ди вуттам̣.
саббасан̇га̄хикавасена̄ти нӣлаван̣н̣анӣланидассананӣланибха̄са̄нам̣ са̄дха̄ран̣авасена. ван̣н̣авасена̄ти сабха̄ваван̣н̣авасена. нидассанавасена̄ти пасситаббата̄васена, чаккхувин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ гахетаббата̄васена. обха̄савасена̄ти саппабха̄сата̄йа авабха̄санавасена. ван̣н̣адха̄туйа̄ ва̄ти ан̃джанараджатаваттха̄диван̣н̣адха̄туйа̄. локийа̄нева рӯпа̄вачараджджха̄набха̄вато.
435. рӯпӣти еттха йена̄йам̣ сасантатипарийа̄паннена рӯпена саманна̄гато, там̣ йасса джха̄насса хетубха̄вена висит̣т̣харӯпам̣ хоти. йена висит̣т̣хена рӯпӣти вуччеййа, тадева сасантатипарийа̄паннарӯпанимиттам̣ джха̄нам̣. идха пана параматтхато рӯпибха̄васа̄дхаканти а̄ха – ‘‘аджджхаттам̣ кеса̄дӣсӯ’’тиа̄ди. рӯпаджджха̄нам̣ рӯпанти уттарападалопена вуттам̣ – ‘‘рӯпӯпапаттийа̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. 160-161, 185-190 а̄дайо, 244-245 а̄дайо; вибха. 625) вийа.
субхантвева адхимутто хотӣти айам̣ татийавимоккхо. идха супарисуддханӣла̄диван̣н̣акасин̣аджджха̄навасена вуттоти дассетва̄ ида̄ни пат̣исамбхида̄па̄л̣ийам̣ тасса брахмавиха̄раджджха̄навасена а̄гатабха̄вам̣ дассетум̣ – ‘‘пат̣исамбхида̄магге пана̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. идха пана упарипа̄л̣ийам̣йева брахмавиха̄ра̄нам̣ а̄гататта̄ там̣ найам̣ пат̣иккхипитва̄ парисуддханӣла̄диван̣н̣акасин̣авасенева субхавимоккхо анун̃н̃а̄то.
443. парикаммапатхавийа̄пӣти аката̄йа ва̄ ката̄йа ва̄ дал̣хаман̣д̣ала̄дисан̇кха̄тапарикаммапатхавийа̄пи. уггаханимитта̄дӣнам̣ патхавӣкасин̣анти на̄мам̣ ниссите ниссайавоха̄равасена вуттанти дат̣т̣хаббам̣, йатха̄ ‘‘ман̃ча̄ уккут̣т̣хим̣ каронтӣ’’ти.
сӣла̄нӣти па̄тимоккхасам̣вара̄дӣни чатта̄ри сӣла̄ни. содхетва̄ти ана̄паджджанена а̄паннавут̣т̣ха̄панена килесехи аппат̣ипӣл̣анена ча висодхетва̄. тивидхан̃хи сӣласса висодханам̣ на̄ма – ана̄паджджанам̣ а̄паннавут̣т̣ха̄панам̣ килесехи ча аппат̣ипӣл̣ананти. каммат̣т̣ха̄набха̄ванам̣ парибундхети упародхети паваттитум̣ на детӣти палибодхо рака̄расса лака̄рам̣ катва̄, парибандхоти аттхо. упаччхиндитва̄ти сама̄паннена сан̇га̄хан̣ена ва̄ упарундхитва̄, апалибодхам̣ катва̄ти аттхо. калйа̄н̣амиттам̣ упасан̇камитва̄ти –
‘‘пийо гару бха̄ванӣйо, ватта̄ ча вачанаккхамо;
гамбхӣран̃ча катхам̣ катта̄, но чат̣т̣ха̄не нийоджако’’ти. (а. ни. 7.37) –
евама̄дигун̣асаманна̄гатам̣ екантахитесим̣ вуддхипаккхе т̣хитам̣ калйа̄н̣амиттам̣ упасан̇камитва̄.
ананурӯпам̣ виха̄ранти ат̣т̣ха̄расаннам̣ доса̄нам̣ ан̃н̃атарена саманна̄гатам̣. вуттан̃хетам̣ ат̣т̣хакатха̄су –
‘‘маха̄ва̄сам̣ нава̄ва̄сам̣, джара̄ва̄сан̃ча пантханим̣;
сон̣д̣им̣ пан̣н̣ан̃ча пуппхан̃ча, пхалам̣ паттхитамева ча.
‘‘нагарам̣ да̄руна̄ кхеттам̣, висабха̄гена пат̣т̣анам̣;
паччантасӣма̄ саппа̄йам̣, йаттха митто на лаббхати.
‘‘ат̣т̣ха̄расета̄ни т̣ха̄на̄ни, ити вин̃н̃а̄йа пан̣д̣ито;
а̄рака̄ париваджджеййа, маггам̣ саппат̣ибхайам̣ йатха̄’’ти. (висуддхи. 1.52);
анурӯпети гочарага̄мато на̄тидӯраначча̄санната̄дӣхи пан̃чахи ан̇гехи саманна̄гате. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘катхан̃ча, бхиккхаве, сена̄санам̣ пан̃чан̇гасаманна̄гатам̣ хоти? идха, бхиккхаве, сена̄санам̣ на̄тидӯрам̣ хоти начча̄саннам̣ гамана̄гаманасампаннам̣ дива̄ аппа̄кин̣н̣ам̣ раттим̣ аппасаддам̣ аппаниггхосам̣ аппад̣ам̣самакасава̄та̄тапасарӣсапасампхассам̣. тасмим̣ кхо пана сена̄сане вихарантасса аппакасирена уппаджджанти чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄ра̄. тасмим̣ кхо пана сена̄сане тхера̄ бхиккхӯ вихаранти бахуссута̄ а̄гата̄гама̄ дхаммадхара̄ винайадхара̄ ма̄тика̄дхара̄. те ка̄лена ка̄лам̣ упасан̇камитва̄ парипуччхати парипан̃хати ‘идам̣, бханте, катхам̣ имасса ко аттхо’ти. тасса те а̄йасманто авиват̣ан̃чева виваранти, анутта̄нӣкатан̃ча утта̄ним̣ каронти, анекавихитесу ча кан̇кха̄т̣ха̄нийесу дхаммесу кан̇кхам̣ пат̣ивиноденти. евам̣ кхо, бхиккхаве, сена̄санам̣ пан̃чан̇гасаманна̄гатам̣ хотӣ’’ти (а. ни. 10.11).
еттха ча на̄тидӯрам̣ начча̄саннам̣ гамана̄гаманасампаннанти екам̣ ан̇гам̣, дива̄ аппа̄кин̣н̣ам̣ раттим̣ аппасаддам̣ аппаниггхосанти екам̣, аппад̣ам̣самакасава̄та̄тапасарӣсапасампхассанти екам̣, тасмим̣ кхо пана сена̄сане вихарантасса…пе… париккха̄ра̄ти екам̣, тасмим̣ кхо пана сена̄сане тхера̄…пе… кан̇кхам̣ пат̣ивинодентӣти еканти евам̣ пан̃чан̇га̄ни ведитабба̄ни.
кхуддакапалибодхам̣ упаччхиндитва̄ти дӣгхакесанакхалома̄нам̣ чхеданена чӣваракаммачӣварараджанапаттапачанаман̃чапӣт̣ха̄дисодханавасена кхуддакапалибодхам̣ упаччхиндитва̄.
453. уддхума̄така̄дӣсӯти еттха а̄ди-саддена винӣлакавипуббакавиччхиддакавиккха̄йитакахатавиккхиттакалохитакапул̣авакаат̣т̣хика̄нам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. таттха бхаста̄ вийа ва̄йуна̄ уддхам̣ джӣвитапарийа̄да̄на̄ йатха̄нуккамам̣ самуггатена сӯнабха̄вена дхума̄татта̄ уддхума̄там̣, уддхума̄тамева уддхума̄такам̣, пат̣икӯлатта̄ ва̄ куччхитам̣ уддхума̄танти уддхума̄такам̣, татха̄рӯпасса чхавасарӣрассетам̣ адхивачанам̣. винӣлам̣ вуччати випарибхиннанӣлаван̣н̣ам̣, винӣламева винӣлакам̣, пат̣икӯлатта̄ ва̄ куччхитам̣ винӣланти винӣлакам̣, мам̣суссадат̣т̣ха̄несу раттаван̣н̣асса, пуббасанничайат̣т̣ха̄несу сетаван̣н̣асса, йебхуййена ча нӣлаван̣н̣асса нилат̣т̣ха̄не нӣласа̄т̣акапа̄рутассева чхавасарӣрассетам̣ адхивачанам̣. парибхиннат̣т̣ха̄несу виссандама̄напуббам̣ випуббам̣, випуббамева випуббакам̣, пат̣икӯлатта̄ ва̄ куччхитам̣ випуббанти випуббакам̣, татха̄рӯпасса чхавасарӣрассетам̣ адхивачанам̣. виччхиддам̣ вуччати двидха̄ чхинданена ападха̄ритам̣, виччхиддамева виччхиддакам̣, пат̣икӯлатта̄ ва̄ куччхитам̣ виччхидданти виччхиддакам̣, вемаджджхе чхиннасса чхавасарӣрассетам̣ адхивачанам̣. ито ча етто ча вивидха̄ка̄рена сон̣асин̇га̄ла̄дӣхи кха̄йитам̣ виккха̄йитам̣, виккха̄йитамева виккха̄йитакам̣, пат̣икӯлатта̄ ва̄ куччхитам̣ виккха̄йитанти виккха̄йитакам̣, татха̄рӯпасса чхавасарӣрассетам̣ адхивачанам̣.
вивидха̄ кхиттам̣ виккхиттам̣, виккхиттамева виккхиттакам̣, пат̣икӯлатта̄ ва̄ куччхитам̣ виккхиттанти виккхиттакам̣, ан̃н̃ена хаттхам̣, ан̃н̃ена па̄дам̣, ан̃н̃ена сӣсанти евам̣ тато тато виккхиттасса чхавасарӣрассетам̣ адхивачанам̣. хатан̃ча там̣ пуриманайенева виккхиттакан̃ча̄ти хатавиккхиттакам̣, ка̄капада̄ка̄рена ан̇гапаччан̇гесу саттхена ханитва̄ вуттанайенева виккхиттасса чхавасарӣрассетам̣ адхивачанам̣. лохитам̣ кирати виккхипати ито чито ча паггхаратӣти лохитакам̣, паггхариталохитамаккхитасса чхавасарӣрассетам̣ адхивачанам̣. пул̣ава̄ вуччанти кимайо, пул̣аве киратӣти пул̣авакам̣, кимипарипун̣н̣асса чхавасарӣрассетам̣ адхивачанам̣. ат̣т̣хийева ат̣т̣хикам̣, пат̣икӯлатта̄ ва̄ куччхитам̣ ат̣т̣хӣти ат̣т̣хикам̣, ат̣т̣хисан̇кхалика̄йапи екат̣т̣хикассапи етам̣ адхивачанам̣. имесу дасасу асубхесу пат̣хамаджджха̄намева уппаджджати, на дутийа̄дӣни. тена̄ха – идха ‘‘пат̣хамаджджха̄насахагата̄ сан̃н̃а̄’’ти. татха̄ хи апарисан̣т̣хитаджала̄йа сӣгхасота̄йа надийа̄ ариттабаленева на̄ва̄ тит̣т̣хати, вина̄ ариттена на сакка̄ т̣хапетум̣. евамевам̣ дуббалатта̄ а̄рамман̣асса витаккабаленева читтам̣ екаггам̣ хутва̄ тит̣т̣хати, вина̄ витаккена на сакка̄ т̣хапетум̣. тасма̄ пат̣хамаджджха̄намеветтха хоти, на дутийа̄дӣни. а̄рамман̣асса дуббалата̄ четтха пат̣икӯлабха̄вена читтам̣ т̣хапетум̣ асаматтхата̄.
‘‘руккхо мато, лохам̣ мата’’нтиа̄дӣсу йам̣ кхандхаппабандхам̣ упа̄да̄йа руккха̄дисаман̃н̃а̄, тасмим̣ анупаччхиннепи аллата̄дивигаманам̣ нисса̄йа матавоха̄ро саммутимаран̣ам̣. сан̇кха̄ра̄нам̣ кхан̣абхан̇гасан̇кха̄там̣ кхан̣икамаран̣ам̣. самуччхедамаран̣анти арахато санта̄насса саббасо уччхедабхӯтам̣ маран̣ам̣. випассана̄бха̄вана̄васена четам̣ вуттам̣. маран̣а̄нуссатибха̄вана̄йам̣ пана тивидхампетам̣ на̄дхиппетам̣ асам̣вегаваттхуто анупат̣т̣хаханато аба̄хуллато ча. маран̣а̄нуссатийан̃хи екена бхавена париччхиннасса джӣвитиндрийаппабандхасса виччхедо маран̣анти адхиппето сам̣вегаваттхуто упат̣т̣хаханато ба̄хуллато ча. ида̄ни имамева маран̣ам̣ сандха̄йа викаппантарам̣ дассенто, ‘‘хет̣т̣ха̄ вутталаккхан̣а̄ ва̄’’тиа̄дима̄ха.
аситапӣта̄дибхедети аситапӣтакха̄йитаса̄йитаппабхеде, аситаббакха̄дитаббаса̄йитаббавибха̄гети аттхо ка̄лабхедавачаниччха̄йа абха̄вато йатха̄ ‘‘дуддха’’нти. кабал̣ам̣ карӣйатӣти кабал̣ӣка̄ро, а̄харӣйатӣти а̄ха̄ро, кабал̣ӣка̄ро ча со а̄ха̄ро ча̄ти кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро. ваттхувасена четам̣ вуттам̣. саваттхуко ева хи а̄ха̄ро идха каммат̣т̣ха̄набха̄вена адхиппето. оджа̄лаккхан̣о пана а̄ха̄ро оджат̣т̣хамакам̣ рӯпам̣ а̄харатӣти а̄ха̄роти вуччати. со идха на̄дхиппето пат̣икӯла̄ка̄раггахан̣асса асамбхавато. нава пат̣икӯла̄нӣти гаманапарийесанапарибхога̄сайанида̄наапарипаккапарипаккапхаланиссандаппат̣икӯлавасена нава пат̣икӯла̄ни. самаккханаппат̣икӯлам̣ пана парибхога̄дӣсу лаббхама̄натта̄ идха висум̣ на гахитам̣, ан̃н̃атха̄ тена саддхим̣ ‘‘даса пат̣икӯла̄нӣ’’ти ваттаббам̣. висуддхимагге (висуддхи. 1.303-304) пана самаккханам̣ парибхога̄дӣсу лаббхама̄нампи ниссандавасена висесато пат̣икӯланти висум̣ гахетва̄ дасаха̄ка̄рехи пат̣икӯлата̄ вутта̄.
уппаджджанакасан̃н̃анти пат̣икӯла̄ка̄раггахан̣авасена уппаджджанакасан̃н̃ам̣. сан̃н̃а̄саддо ча̄йам̣ ‘‘рӯпасан̃н̃а̄ саддасан̃н̃а̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.57) сан̃джа̄наналаккхан̣е дхамме а̄гато, ‘‘аниччасан̃н̃а̄ дуккхасан̃н̃а̄’’тиа̄дӣсу випассана̄йа а̄гато, ‘‘уддхума̄такасан̃н̃а̄ти ва̄ сопа̄карӯпасан̃н̃а̄ти ва̄ име дхамма̄ екат̣т̣ха̄, уда̄ху на̄нат̣т̣ха̄’’тиа̄дӣсу саматхе а̄гато. идха пана саматхасса парикамме дат̣т̣хаббо. а̄ха̄рехи пат̣икӯла̄ка̄раггахан̣ам̣, таппабха̄витам̣ ва̄ упача̄раджджха̄нам̣ идха ‘‘а̄ха̄ре пат̣икӯласан̃н̃а̄’’ти адхиппетам̣.
уккан̣т̣хитасан̃н̃анти ниббиндана̄ка̄рена уппаджджанакасан̃н̃ам̣. аниччасан̃н̃анти еттха аниччам̣ кхандхапан̃чакам̣ уппа̄давайан̃н̃атхаттабха̄вато, хутва̄ абха̄вато ва̄, тасмим̣ аничче кхандхапан̃чаке аниччанти уппаджджама̄на̄ аниччалаккхан̣апаригга̄хика̄ сан̃н̃а̄ аниччасан̃н̃а̄. тена̄ха – ‘‘пан̃чаннам̣ упа̄да̄наккхандха̄на’’нтиа̄ди. таттха удайо ниббаттилаккхан̣ам̣, вайо випарин̣а̄малаккхан̣ам̣, ан̃н̃атхаттам̣ джара̄. удайаббайан̃н̃атхаттаггахан̣ена аниччалаккхан̣ам̣ дассети. уппа̄давайан̃н̃атхаттабха̄вато хи кхандхапан̃чакам̣ аниччанти вуччати. йасса ча сабха̄вена кхандхапан̃чакам̣ аниччанти вуччати, там̣ аниччалаккхан̣ам̣. тена хи там̣ аниччанти лаккхӣйати, аниччалаккхан̣ан̃ча удайаббайа̄нам̣ аманасика̄ра̄ сантатийа̄ пат̣иччханнатта̄ на упат̣т̣ха̄ти, удайаббайам̣ пана париггахетва̄ сантатийа̄ викопита̄йа аниччалаккхан̣ам̣ йа̄тха̄васарасато упат̣т̣ха̄ти. на хи саммадева удайаббайам̣ саллаккхентасса пубба̄парийена паваттама̄на̄нам̣ дхамма̄нам̣ ан̃н̃он̃н̃абха̄вам̣ саллаккхан̣ена сантатийа̄ уггха̄т̣ита̄йа дхамма̄ самбандхабха̄вена упат̣т̣хаханти, атха кхо айосала̄ка̄ вийа асамбандхабха̄вена̄ти сут̣т̣хутарам̣ аниччалаккхан̣ам̣ па̄кат̣ам̣ хоти.
‘‘йаданиччам̣, там̣ дуккха’’нти (сам̣. ни. 3.15, 45, 46, 76, 77, 85; 2.4.1, 4) вачанато тадева кхандхапан̃чакам̣ абхин̣хаппат̣ипӣл̣анато дуккхам̣, абхин̣хаппат̣ипӣл̣ана̄ка̄ро пана дуккхалаккхан̣ам̣. тенева̄ха – ‘‘аничче кхандхапан̃чаке…пе… сан̃н̃ам̣ бха̄ветӣ’’ти. таттха пат̣ипӣл̣анам̣ на̄ма йатха̄париггахитам̣ удайавайавасена сан̇кха̄ра̄нам̣ нирантарам̣ пат̣ипӣл̣ийама̄ната̄ виба̄дхийама̄ната̄. дуккхалаккхан̣ан̃ча абхин̣хасампат̣ипӣл̣анасса аманасика̄ра̄ ирийа̄патхехи пат̣иччханнатта̄ на упат̣т̣ха̄ти, абхин̣хасампат̣ипӣл̣анам̣ пана манаси каритва̄ ирийа̄патхе лаббхама̄надуккхаппат̣иччха̄дакабха̄ве уггха̄т̣ите дуккхалаккхан̣ам̣ йа̄тха̄васарасато упат̣т̣ха̄ти. татха̄ хи ирийа̄патхехи пат̣иччханнатта̄ дуккхалаккхан̣ам̣ на упат̣т̣ха̄ти, те ча ирийа̄патха̄ абхин̣хасампат̣ипӣл̣ана̄манасика̄рена пат̣иччха̄дака̄ джа̄та̄. екасмин̃хи ирийа̄патхе уппаннасса дуккхасса винодакам̣ ирийа̄патхантарам̣ тасса пат̣иччха̄дакам̣ вийа хоти, евам̣ сеса̄пи. ирийа̄патха̄нам̣ пана там̣там̣дуккхапатита̄ка̄рабха̄ве йа̄тха̄вато н̃а̄те тесам̣ дуккхаппат̣иччха̄дакабха̄во уггха̄т̣ито на̄ма хоти сан̇кха̄ра̄нам̣ нирантарам̣ дуккха̄бхитунната̄йа па̄кат̣абха̄вато. тасма̄ абхин̣хасампат̣ипӣл̣анам̣ манаси каритва̄ ирийа̄патхе лаббхама̄надуккхаппат̣иччха̄дакабха̄ве уггха̄т̣ите дуккхалаккхан̣ам̣ йа̄тха̄васарасато упат̣т̣ха̄ти.
‘‘йам̣ дуккхам̣, таданатта̄’’ти вачанато тадева кхандхапан̃чакам̣ авасаваттанато анатта̄, авасаваттана̄ка̄ро пана анатталаккхан̣ам̣. тена̄ха – ‘‘пат̣ипӣл̣анат̣т̣хена̄’’тиа̄ди. анатталаккхан̣ан̃ча на̄на̄дха̄тувиниббхогасса аманасика̄ра̄ гханена пат̣иччханнатта̄ на упат̣т̣ха̄ти, на̄на̄дха̄туйо пана виниббхуджджитва̄ ‘‘ан̃н̃а̄ патхавӣдха̄ту, ан̃н̃а̄ а̄подха̄тӯ’’тиа̄дина̄, ‘‘ан̃н̃о пхассо, ан̃н̃а̄ ведана̄’’тиа̄дина̄ ча висум̣ висум̣ катва̄ гханавиниббхоге кате самӯхагхане кичча̄рамман̣агхане ча бхедите анатталаккхан̣ам̣ йа̄тха̄васарасато упат̣т̣ха̄ти. йа̄ хеса̄ ан̃н̃аман̃н̃ӯпаттхамбхесу самудитесу рӯпа̄рӯпадхаммесу екатта̄бхинивесавасена апаримаддитасан̇кха̄рехи мама̄йама̄на̄ самӯхагханата̄, татха̄ тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ киччабхедасса сатипи пат̣инийатабха̄ве екато гайхама̄на̄ киччагханата̄, татха̄ са̄рамман̣адхамма̄нам̣ сатипи а̄рамман̣акаран̣абхеде екато гайхама̄на̄ а̄рамман̣агханата̄. са̄ чатӯсу дха̄тӯсу н̃а̄н̣ена виниббхуджитва̄ диссама̄на̄су хаттхена паримаддийама̄но пхен̣апин̣д̣о вийа вилӣнам̣ а̄гаччхати, йатха̄паччайам̣ паваттама̄на̄ сун̃н̃а̄ ете дхаммаматта̄ти авасаваттана̄ка̄расан̇кха̄там̣ анатталаккхан̣ам̣ па̄кат̣атарам̣ хоти.
апарааччхара̄сан̇гха̄таваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.