13. екапуггалаваггаван̣н̣ана̄
170. екапуггаласса̄ти екапуггалаваггасса. тена̄ха – ‘‘пат̣хаме’’ти. екоти ган̣анапариччхедо, тато ева дутийа̄дипат̣иккхепаттхо. падха̄на̄саха̄йаттхопи екасаддо хотӣти танниваттанаттхам̣ ‘‘ган̣анапариччхедо’’ти а̄ха. саммутийа̄ десана̄ саммутидесана̄. параматтхасса десана̄ параматтхадесана̄. таттха̄ти саммутипараматтхадесана̄су, на саммутипараматтхесу. тена̄ха – ‘‘еварӯпа̄ саммутидесана̄, еварӯпа̄ параматтхадесана̄’’ти. татридам̣ саммутипараматтха̄нам̣ лаккхан̣ам̣ – йасмим̣ бхинне, буддхийа̄ ва̄ авайававиниббхоге кате на там̣саман̃н̃а̄, са̄ гхат̣апат̣а̄диппабхеда̄ саммути, таббипарийа̄йена параматтха̄. на хи каккхал̣апхусана̄дисабха̄ве со найо лаббхати. таттха рӯпа̄дидхаммасамӯхам̣ санта̄навасена паваттама̄нам̣ упа̄да̄йа пуггалавоха̄роти пуггалоти саммутидесана̄. сесападесупи есева найо. уппа̄давайаванто сабха̄вадхамма̄ на ничча̄ти аничча̄ти а̄ха – ‘‘аниччанти параматтхадесана̄’’ти. еса найо сесападесупи. нану кхандхадесана̄пи саммутидесана̄ва. ра̄сат̣т̣хо ва̄ хи кхандхат̣т̣хо кот̣т̣ха̄сат̣т̣хо ва̄ти? саччаметам̣, айам̣ пана кхандхасаман̃н̃а̄ пхасса̄дӣсу паваттатаджджа̄пан̃н̃атти вийа параматтхасанниссайа̄ тасса а̄саннатара̄, пуггаласаман̃н̃а̄дайо вийа на дӯрети параматтхасан̇гаха̄ вутта̄. кхандхасӣсена ва̄ тадупа̄да̄насабха̄вадхамма̄ ева гахита̄. нану ча сабха̄вадхамма̄ саббепи саммутимукхенева десанам̣ а̄роханти, на самукхена̄ти сабба̄пи десана̄ саммутидесана̄ва сийа̄ти? найидамевам̣, десетаббадхаммавибха̄гена десана̄вибха̄гасса адхиппетатта̄. на хи саддо кеначи паваттинимиттена вина̄ аттхам̣ пака̄сетӣти.
саммутивасена десанам̣ сутва̄ти ‘‘идхекаччо пуггало аттантапо хоти аттапарита̄па̄нуйогамануйутто’’тиа̄дина̄ (пу. па. 174) саммутимукхена паваттитадесанам̣ сутамайан̃а̄н̣уппа̄давасена сутва̄. аттхам̣ пат̣ивиджджхитва̄ти тадануса̄рена чатусаччасан̇кха̄там̣ аттхам̣ саха випассана̄йа маггапан̃н̃а̄йа пат̣ивиджджхитва̄. мохам̣ паха̄йа̄ти тадекат̣т̣хакилесехи саддхим̣ анавасесам̣ мохам̣ паджахитва̄. висесанти аггапхаланибба̄насан̇кха̄там̣ висесам̣. тесанти та̄диса̄нам̣ венеййа̄нам̣. параматтхавасена̄ти ‘‘пан̃чима̄ни, бхиккхаве, индрийа̄нӣ’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 5.471-476 а̄дайо) параматтхадхаммавасена. сесам̣ анантаранайе вуттасадисамева.
татра̄ти тассам̣ саммутивасена параматтхавасена ча десана̄йам̣. десабха̄са̄кусалоти на̄на̄десабха̄са̄су кусало. тин̣н̣ам̣ веда̄нанти нидассанаматтам̣, тин̣н̣ам̣ веда̄нам̣ сиппуггахан̣ат̣т̣ха̄на̄нампӣти адхиппа̄йо. тенева сиппуггахан̣ам̣ парато ваккхати. сиппа̄ни ва̄ виджджа̄т̣т̣ха̄набха̄вена ведантогадха̄ни катва̄ ‘‘тин̣н̣ам̣ веда̄на’’нти вуттам̣. катхетаббабха̄вена т̣хита̄ни, на каттхачи санничитабха̄вена̄ти веда̄нампи катхетаббабха̄венева т̣ха̄нам̣ дӣпенто ‘‘гуха̄ тӣн̣и нихита̄ на гайхантӣ’’тиа̄димиччха̄ва̄дам̣ пат̣иккхипати. на̄на̄видха̄ десабха̄са̄ етесанти на̄на̄десабха̄са̄.
парамо уттамо аттхо параматтхо, дхамма̄нам̣ йатха̄бхӯтасабха̄во. локасан̇кетаматтасиддха̄ саммути. йади евам̣ катхам̣ саммутикатха̄йа саччата̄ти а̄ха – ‘‘локасаммутика̄ран̣а̄’’ти, локасаман̃н̃ам̣ нисса̄йа паваттанатоти аттхо. локасаман̃н̃а̄ хи абхинивесена вин̃н̃еййа̄, на̄н̃н̃а̄пана̄ екаччасса сутасса са̄вана̄ вийа на муса̄ анатидха̄витаббато тасса̄. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘джанападанируттим̣ на̄бхинивесеййа, саман̃н̃ам̣ на̄тидха̄вайе’’ти. дхамма̄нанти сабха̄вадхамма̄нам̣. бхӯтака̄ран̣а̄ти йатха̄бхӯтака̄ран̣а̄ йатха̄бхӯтам̣ нисса̄йа паваттанато. саммутим̣ вохарантасса̄ти ‘‘пуггало, сатто’’тиа̄дина̄ локасаман̃н̃ам̣ катхентасса.
хироттаппадӣпанаттханти локапа̄ланакичче хироттаппадхамме киччато пака̄сетум̣. тесан̃хи киччам̣ саттасанта̄не ева па̄кат̣ам̣ хотӣти пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йа катха̄йа там̣ ваттаббам̣. еса найо сесесупи. йасмин̃хи читтуппа̄де каммам̣ уппаннам̣, там̣санта̄не ева тасса пхаласса уппатти каммассаката̄. еван̃хи катавин̃н̃а̄н̣ана̄со аката̄гамо ча наттхӣти са̄ пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йа ева десана̄йа дӣпетабба̄. техи саттехи ка̄таббапун̃н̃акирийа̄ паччаттапурисака̄ро. сопи санта̄навасена нит̣т̣хапетаббато пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йа ева катха̄йа дӣпетаббо. а̄нантарийадӣпанаттханти чутианантарам̣ пхалам̣ анантарам̣ на̄ма, тасмим̣ анантаре нийутта̄ни там̣ниббаттанена анантаракаран̣асӣла̄ни, анантаракаран̣апайоджана̄ни ва̄ти а̄нантарийа̄ни, ма̄тугха̄та̄дӣни, тесам̣ дӣпанаттхам̣. та̄нипи хи санта̄навасена нит̣т̣хапетаббато ‘‘ма̄тарам̣ джӣвита̄ воропетӣ’’тиа̄дина̄ (пат̣т̣ха̄. 1.1.423) пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йа ева катха̄йа дӣпетабба̄ни, татха̄ ‘‘со метта̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихаратӣ’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 1.556; 3.308; ма. ни. 1.77; 2.309; 3.230; вибха. 642-643) ‘‘со анекавихитам̣ пуббенива̄сам̣ ануссарати екампи джа̄ти’’нтиа̄дина̄ (дӣ. ни. 1.244-245; ма. ни. 1.148, 384, 431; па̄ра̄. 12), ‘‘аттхи даккхин̣а̄ да̄йакато висуджджхати, но пат̣игга̄хакато’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 3.381) ча паватта̄ брахмавиха̄рапуббенива̄садаккхин̣а̄висуддхикатха̄ пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄ ева катва̄ дӣпетабба̄ саттасанта̄нависайатта̄. ‘‘ат̣т̣ха пурисапуггала̄ (сам̣. ни. 1.249) на самайавимутто пуггало’’тиа̄дина̄ (пу. па. 2) ча параматтхакатхам̣ катхентопи локасаммутийа̄ аппаха̄наттхам̣ пуггалакатхам̣ катхети. етена вутта̄васеса̄йа катха̄йа пуггала̄дхит̣т̣ха̄набха̄ве пайоджанам̣ са̄ман̃н̃авасена сан̇гахитанти дат̣т̣хаббам̣. ка̄ман̃четам̣ саббам̣ апарин̃н̃а̄таваттхука̄нам̣ васена вуттам̣, парин̃н̃а̄таваттхука̄нампи пана евам̣ десана̄ сукха̄ваха̄ хоти.
екапуггалоти висит̣т̣хасама̄ча̄ра̄пассайавирахито екапуггало. буддха̄нан̃хи сӣла̄дигун̣ена садеваке локе висит̣т̣хо на̄ма кочи наттхи, татха̄ садисопи сама̄нака̄ле. тена̄ха – ‘‘на имасмим̣ локе парасмим̣ ва̄ пана буддхена сет̣т̣хо садисо ча виджджатӣ’’ти (ви. ва. 1047; катха̄. 799), тасма̄ садисопи кочи наттхи. хӣнопи апассайабхӯто наттхева. тена вуттам̣ – ‘‘висит̣т̣хасама̄ча̄ра̄пассайавирахито екапуггало’’ти. йе ча сӣла̄дигун̣ехи наттхи етесам̣ сама̄ти асама̄, пуримака̄ самма̄самбуддха̄. техи само маджджхе бхиннасуван̣н̣анеккхам̣ вийа ниббисит̣т̣хоти асамасамат̣т̣хенапи екапуггало ан̃н̃асса та̄дисасса абха̄ва̄. тена вуттам̣ – ‘‘асадисат̣т̣хена̄’’тиа̄ди.
сатталоко адхиппето саттаника̄йе уппаджджанато. мануссалоке ева уппаджджати девабрахмалока̄нам̣ буддха̄нам̣ уппаттийа̄ анока̄сабха̄вато. ка̄мадевалоке та̄ва нуппаджджати брахмачарийава̄сасса ат̣т̣ха̄набха̄вато татха̄ аначчхарийабха̄вато. аччхарийадхамма̄ хи буддха̄ бхагаванто. тесам̣ са̄ аччхарийадхаммата̄ деваттабха̄ве т̣хита̄нам̣ локе на па̄кат̣а̄ хоти йатха̄ мануссабхӯта̄нам̣. девабхӯте хи самма̄самбуддхе диссама̄нам̣ буддха̄нубха̄вам̣ дева̄нубха̄ватова локе дахати, на буддха̄нубха̄вато. татха̄ сати ‘‘айам̣ самма̄самбуддхо’’ти на̄дхимуччати на сампасӣдати, иссаракуттагга̄хам̣ на виссаджджети, деваттабха̄васса ча чирака̄ла̄ват̣т̣ха̄нато екаччасассатава̄дато на паримуччати. брахмалоке нуппаджджатӣти еттха̄пи есева найо. сатта̄нам̣ та̄дисагга̄хавинимочанаттхан̃хи буддха̄ бхагаванто мануссасугатийам̣йева уппаджджанти, на девасугатийам̣. йасма̄ имам̣ чаккава̄л̣ам̣ маджджхе катва̄ имина̄ саддхим̣ чаккава̄л̣а̄нам̣ дасасахассассева джа̄тиккхеттабха̄во дӣпито ито ан̃н̃асса буддха̄нам̣ уппаттит̣т̣ха̄насса тепит̣аке буддхавачане а̄гатат̣т̣ха̄насса абха̄вато. тасма̄ вуттам̣ – ‘‘имасмим̣йева чаккава̄л̣е уппаджджатӣ’’ти.
идха уппаджджантопи касма̄ джамбудӣпе ева уппаджджати, на сесадӣпесӯти? кечи та̄ва а̄ху – ‘‘йасма̄ патхавийа̄ на̄бхибхӯта̄ буддхабха̄васаха̄ ачалат̣т̣ха̄набхӯта̄ бодхиман̣д̣абхӯми джамбудӣпе ева, тасма̄ джамбудӣпе ева уппаджджатӣ’’ти. етенева ‘‘таттха маджджхимадесе ева уппаджджатӣ’’ти етампи сам̣ван̣н̣итанти дат̣т̣хаббам̣ татха̄ итаресампи авиджахитат̣т̣ха̄на̄нам̣ таттхева лаббханато. йасма̄ пуримабуддха̄нам̣ маха̄бодхисатта̄нам̣ паччекабуддха̄нан̃ча ниббаттийа̄ са̄вакабодхисатта̄нам̣ са̄вакабодхийа̄ абхинӣха̄ро са̄вакапа̄рамийа̄ самбхаран̣апарипа̄чанан̃ча буддхаккхеттабхӯте имасмим̣йева чаккава̄л̣е джамбудӣпе ева иджджхати, на ан̃н̃аттха. венеййаджанавинайанаттхо ча буддхуппа̄до, тасма̄ аггаса̄вакамаха̄са̄вака̄дивенеййависеса̄пеккха̄йа имасмим̣ джамбудӣпе ева буддха̄ ниббаттанти, на сесадӣпесу. айан̃ча найо саббабуддха̄нам̣ а̄чин̣н̣асама̄чин̣н̣оти тесам̣ уттамапуриса̄нам̣ таттхева уппатти сампаттичакка̄нам̣ вийа ан̃н̃аман̃н̃ӯпаниссайата̄йа дат̣т̣хабба̄. тена вуттам̣ – ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘тӣсу дӣпесу буддха̄ на ниббаттанти, джамбудӣпе ева ниббаттантӣти дӣпам̣ пассӣ’’ти (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.17; бу. вам̣. ат̣т̣ха. 27 авидӯренида̄накатха̄).
убхайампидам̣ виппакатавачанамева уппа̄дакирийа̄йа ваттама̄нака̄ликатта̄. уппаджджама̄ноти ва̄ уппаджджитум̣ саматтхо. саттиаттхо ча̄йам̣ ма̄на-саддо. йа̄вата̄ хи са̄маттхийена маха̄бодхисатта̄нам̣ чаримабхаве уппатти иччхитабба̄, таттхакена бодхисамбха̄расамбхӯтена парипун̣н̣ена саманна̄гатоти аттхо. бхедоти висесо. тамева хи тивидхам̣ висесам̣ дассетум̣ – ‘‘еса хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. ат̣т̣хан̇гасаманна̄гатасса маха̄бхинӣха̄расса сиддхака̄лато пат̣т̣ха̄йа маха̄бодхисатто буддхабха̄ва̄йа нийатабха̄ваппаттата̄йа бодхисамбха̄рапат̣ипадам̣ пат̣ипаджджама̄но йатха̄вуттаса̄маттхийайогена уппаджджама̄но на̄ма̄ти аттхо уппа̄дасса екантикатта̄. парийесантоти вичинанто. парипаккагате н̃а̄н̣ети имина̄ тато пуббе н̃а̄н̣асса апарипакката̄йа ева ладдха̄васара̄йа каммапилотийа̄ васена бодхисатто татха̄ маха̄падха̄нам̣ падахӣти дассети. арахаттапхалаккхан̣е уппанно на̄ма ‘‘уппанно хотӣ’’ти ваттаббатта̄. а̄гатова на̄ма хетусампада̄йа саммадева ниппханнатта̄.
хитаттха̄йа̄ти локийалокуттарасса хитасса сиддхийа̄. сукхаттха̄йа̄ти еттха̄пи есева найо. тасса̄ти тасса сатталокасса. со пана̄йам̣ сатталоко йена ануккамена дхамма̄бхисамайам̣ па̄пун̣и, там̣ тенева ануккамена дассенто ‘‘маха̄бодхиман̣д̣е’’тиа̄дима̄ха. йа̄ваджджадиваса̄ти еттха аджджа-саддена са̄санасса ават̣т̣ха̄нака̄лам̣ вадати. деваманусса̄нанти уккат̣т̣ханиддесоти дассетум̣ – ‘‘на кевала’’нтиа̄ди вуттам̣. етесампӣти на̄гасупан̣н̣а̄дӣнампи.
айам̣ пуччха̄ти имина̄ ‘‘катамо’’ти падасса са̄ман̃н̃ато пуччха̄бха̄во дассито, на висесатоти тасса пуччха̄висесабха̄ван̃а̄панаттхам̣ маха̄ниддесе (маха̄ни. 150) а̄гата̄ сабба̄пи пуччха̄ аттхуддха̄ранайена дассети ‘‘пуччха̄ ча на̄меса̄’’тиа̄дина̄. адит̣т̣хам̣ джотӣйати ета̄йа̄ти адит̣т̣хаджотана̄. дит̣т̣хам̣ сам̣сандӣйати ета̄йа̄ти дит̣т̣хасам̣сандана̄. сам̣санданан̃ча са̄каччха̄васена виниччхайакаран̣ам̣. виматим̣ чхиндати ета̄йа̄ти виматиччхедана̄. ануматийа̄ пуччха̄ ануматипуччха̄. ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха, бхиккхаве’’тиа̄ди пуччха̄йа ‘‘ка̄ тумха̄кам̣ ануматӣ’’ти анумати пуччхита̄ хоти. катхетукамйата̄пуччха̄ти катхетукамйата̄йа пуччха̄. лаккхан̣анти н̃а̄тум̣ иччхито йо кочи сабха̄во. ан̃н̃а̄танти йена кеначи н̃а̄н̣ена ан̃н̃а̄табха̄вама̄ха. адит̣т̣ханти дассанабхӯтена н̃а̄н̣ена паччаккхам̣ вийа адит̣т̣хатам̣. атулитанти ‘‘еттакам̣ ета’’нти тула̄бхӯтена атулитатам̣. атӣританти тӣран̣абхӯтена акатан̃а̄н̣акирийа̄сама̄панатам̣. авибхӯтанти н̃а̄н̣асса апа̄кат̣абха̄вам̣. авибха̄витанти н̃а̄н̣ена апа̄кат̣акатабха̄вам̣.
йехи гун̣ависесехи нимиттабхӯтехи бхагавати ‘‘татха̄гато’’ти айам̣ саман̃н̃а̄ паватта̄, там̣дассанаттхам̣ ‘‘ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехи бхагава̄ татха̄гато’’тиа̄ди вуттам̣. гун̣ависесанемиттика̄нева хи бхагавато сабба̄ни на̄ма̄ни. йатха̄ха –
‘‘асан̇кхйеййа̄ни на̄ма̄ни, сагун̣ена махесино;
гун̣ена на̄мамуддхеййам̣, апи на̄масахассато’’ти. (дха. са. ат̣т̣ха. 1313; уда̄. ат̣т̣ха. 53; пат̣и. ма. ат̣т̣ха. 1.1.76);
татха̄ а̄гатоти еттха а̄ка̄ранийаманавасена опаммасампат̣ипа̄данаттхо татха̄-саддо. са̄ман̃н̃аджотана̄пи хи висесе аватит̣т̣хатӣти. пат̣ипада̄гаманаттхо а̄гата-саддо, на н̃а̄н̣агаманаттхо ‘‘татхалаккхан̣ам̣ а̄гато’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.7; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.12; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 2.3.78; а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.170; уда̄. ат̣т̣ха. 18) вийа, на̄пи ка̄йагаманаттхо ‘‘а̄гато кхо маха̄саман̣о, магадха̄нам̣ гириббаджа’’нтиа̄дӣсу (маха̄ва. 63) вийа. таттха йада̄ка̄ранийаманавасена опаммасампат̣ипа̄данаттхо татха̄-саддо, там̣карун̣а̄падха̄натта̄ маха̄карун̣а̄мукхена пуримабуддха̄нам̣ а̄гаманаппат̣ипадам̣ уда̄харан̣авасена са̄ман̃н̃ато дассенто йам̣-там̣-садда̄нам̣ екантасамбандхабха̄вато ‘‘йатха̄ саббалока…пе… а̄гата̄’’ти са̄дха̄ран̣ато ватва̄ пуна там̣ пат̣ипадам̣ маха̄падха̄насутта̄дӣсу (дӣ. ни. 2.1 а̄дайо) самбахуланиддесена супа̄кат̣а̄нам̣ а̄санна̄нан̃ча випассиа̄дӣнам̣ чханнам̣ самма̄самбуддха̄нам̣ васена нидассенто ‘‘йатха̄ випассӣ бхагава̄’’тиа̄дима̄ха. таттха йена абхинӣха̄рена̄ти мануссатталин̇гасампаттихетусаттхудассанапаббаджджа̄абхин̃н̃а̄дигун̣асампаттиадхика̄раччханда̄нам̣ васена ат̣т̣хан̇гасаманна̄гатена маха̄пан̣идха̄нена. саббесан̃хи буддха̄нам̣ ка̄йаппан̣идха̄нам̣ имина̄ва абхинӣха̄рена самиджджхатӣти. евам̣ маха̄бхинӣха̄рависесена ‘‘татха̄гато’’ти падасса аттхам̣ дассетва̄ ида̄ни па̄рамипӯран̣авасена дассетум̣ – ‘‘йатха̄ випассӣ бхагава̄…пе… кассапо бхагава̄ да̄напа̄рамим̣ пӯретва̄’’тиа̄дима̄ха.
еттха ча суттантика̄нам̣ маха̄бодхиппат̣ипада̄йа косалладжананаттхам̣ ка̄ панета̄ па̄рамийо, кенат̣т̣хена па̄рамийо, кативидха̄ чета̄, ко та̄сам̣ камо, ка̄ни лаккхан̣арасапаччупат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄на̄ни, ко паччайо, ко сам̣килесо, ким̣ вода̄нам̣, ко пат̣ипаккхо, ка̄ пат̣ипатти, ко вибха̄го, ко сан̇гахо, ко сампа̄данӯпа̄йо, киттакена ка̄лена сампа̄данам̣, ко а̄нисам̣со, кин̃чета̄сам̣ пхаланти па̄рамӣсу айам̣ виттха̄ракатха̄ ведитабба̄. са̄ панеса̄ иччхантена дӣгха̄гамат̣ӣка̄йам̣ (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.7) вуттанайенева ведитабба̄, на идха дассита̄. йатха̄вутта̄йа пат̣ипада̄йа йатха̄вуттавибха̄га̄нам̣ па̄рамӣнам̣ пӯритабха̄вам̣ сандха̄йа̄ха – ‘‘саматим̣са па̄рамийо пӯретва̄’’ти.
сатипи маха̄паричча̄га̄нам̣ да̄напа̄рамибха̄ве паричча̄гависесабха̄вадассанаттхан̃чева судуккарабха̄вадассанаттхан̃ча маха̄паричча̄гехи висум̣ гахан̣ам̣. татойева ча ан̇гапаричча̄гато висум̣ найанапаричча̄гаггахан̣ам̣, паричча̄габха̄васа̄ман̃н̃епи дханараджджапаричча̄гато путтада̄рапаричча̄гаггахан̣ан̃ча катам̣. гатапачча̄гатикаваттасан̇кха̄та̄йа пуббабха̄гаппат̣ипада̄йа саддхим̣ абхин̃н̃а̄сама̄паттиниппха̄данам̣ пуббайого. да̄на̄дӣсуйева са̄тисайаппат̣ипаттиниппха̄данам̣ пуббачарийа̄, йа̄ ва̄ чарийа̄пит̣акасан̇гахита̄. ‘‘абхинӣха̄ро пуббайого, да̄на̄диппат̣ипатти ва̄ ка̄йавивекавасена екачарийа̄ ва̄ пуббачарийа̄’’ти кечи. да̄на̄дӣнан̃чева аппиччхата̄дӣнан̃ча сам̣са̄ранибба̄несу а̄дӣнава̄нисам̣са̄нан̃ча вибха̄ванавасена сатта̄нам̣ бодхиттайе патит̣т̣ха̄панапарипа̄чанавасена ча паватта̄ катха̄ дхаммаккха̄нам̣. н̃а̄тӣнам̣ аттхачарийа̄ н̃а̄таттхачарийа̄. са̄пи карун̣а̄йанавасенева. а̄ди-саддена локаттхачарийа̄дайо сан̇ган̣ха̄ти. каммассакатан̃а̄н̣авасена анаваджджакамма̄йатанасиппа̄йатанавиджджа̄т̣т̣ха̄напаричайавасена кхандха̄йатана̄дипаричайавасена лаккхан̣аттайатӣран̣авасена ча н̃а̄н̣ача̄ро буддхичарийа̄. са̄ пана аттхато пан̃н̃а̄па̄рамӣйева, н̃а̄н̣асамбха̄радассанаттхам̣ висум̣ гахан̣ам̣. кот̣ӣти парийанто, уккам̣соти аттхо. чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄не бха̄ветва̄ти самбандхо. таттха бха̄ветва̄ти уппа̄детва̄. брӯхетва̄ти вад̣д̣хетва̄. сатипат̣т̣ха̄на̄диггахан̣ена а̄гаманаппат̣ипадам̣ маттхакам̣ па̄петва̄ дассети. випассана̄сахагата̄ ева ва̄ сатипат̣т̣ха̄на̄дайо дат̣т̣хабба̄. еттха ча ‘‘йена абхинӣха̄рена̄’’тиа̄дина̄ а̄гаманаппат̣ипада̄йа а̄дим̣ дассети, ‘‘да̄напа̄рами’’нтиа̄дина̄ маджджхам̣, ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄не’’тиа̄дина̄ парийоса̄нанти ведитаббам̣.
сампатиджа̄тоти мухуттаджа̄то никкхантаматто. никкхантаматтан̃хи маха̄саттам̣ пат̣хамам̣ брахма̄но суван̣н̣аджа̄лена пат̣игган̣хим̣су, тесам̣ хаттхато чатта̄ро маха̄ра̄джа̄но аджинаппавен̣ийа̄, тесам̣ хаттхато манусса̄ дукӯлачумбат̣акена пат̣игган̣хим̣су, манусса̄нам̣ хаттхато муччитва̄ патхавийам̣ патит̣т̣хито. йатха̄ха̄тиа̄дина̄ маха̄пада̄надесана̄йа вуттавачанам̣ нидассети. сетамхи чхаттети диббасетаччхатте. анудха̄рийама̄нети дха̄рийама̄не. еттха ча чхаттаггахан̣енева кхагга̄дӣни пан̃ча какудхабхан̣д̣а̄ни вутта̄нева̄ти дат̣т̣хаббам̣. кхаггата̄лаван̣т̣аморахаттхакава̄лабӣджаниун̣хӣсапат̣т̣а̄пи хи чхаттена саха тада̄ упат̣т̣хита̄ ахесум̣. чхатта̄дӣнийева ча тада̄ пан̃н̃а̄йим̣су, на чхатта̄дигга̄хака̄. сабба̄ ча диса̄ти даса диса̄, найидам̣ саббадиса̄вилоканам̣ саттападавӣтиха̄руттарака̄лам̣. маха̄сатто хи манусса̄нам̣ хаттхато муччитва̄ пураттхимам̣ дисам̣ олокеси, таттха деваманусса̄ гандхама̄ла̄дӣхи пӯджайама̄на̄, ‘‘маха̄пуриса, идха тумхехи садисопи наттхи, куто уттаритаро’’ти а̄хам̣су. евам̣ чатассо диса̄ чатассо анудиса̄ хет̣т̣ха̄ упарӣти сабба̄ диса̄ анувилокетва̄ саббаттха аттана̄ садисам̣ адисва̄ ‘‘айам̣ уттара̄ диса̄’’ти саттападавӣтиха̄рена агама̄си. а̄сабхинти уттамам̣. агготи саббапат̣хамо. джет̣т̣хоти сет̣т̣хоти ча тассева вевачанам̣. айамантима̄ джа̄ти, наттхи да̄ни пунаббхавоти имасмим̣ аттабха̄ве паттаббам̣ арахаттам̣ бйа̄ка̄си. ‘‘анекесам̣ висеса̄дхигама̄нам̣ пуббанимиттабха̄вена̄’’ти сам̣кхиттена вуттаматтхам̣ ‘‘йан̃хӣ’’тиа̄дина̄ виттха̄рато дассети. таттха еттха̄ти –
‘‘анекаса̄кхан̃ча сахассаман̣д̣алам̣,
чхаттам̣ марӯ дха̄райуманталиккхе;
суван̣н̣адан̣д̣а̄ вӣтипатанти ча̄мара̄,
на диссаре ча̄марачхаттага̄хака̄’’ти. (су. ни. 693) –
имисса̄ га̄тха̄йа. саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣амева саббаттха аппат̣ихатача̄рата̄йа ана̄варан̣ан̃а̄н̣анти а̄ха – ‘‘саббан̃н̃ута̄на̄варан̣ан̃а̄н̣апат̣ила̄бхасса̄’’ти. татха̄ айам̣ бхагава̄пи гато…пе… пуббанимиттабха̄вена̄ти етена абхиджа̄тийам̣ дхаммата̄васена уппаджджанакависеса̄ саббабодхисатта̄нам̣ са̄дха̄ран̣а̄ти дассети. па̄рамита̄ниссанда̄ хи тети.
виккамӣти агама̄си. марӯти дева̄. сама̄ти вилоканасамата̄йа сама̄ садисийо. маха̄пурисо хи йатха̄ екам̣ дисам̣ вилокеси, евам̣ сесадиса̄пи, на каттхачи вилокане вибандхо тасса ахосӣти. сама̄ти ва̄ вилокетум̣ йутта̄ти аттхо. на хи тада̄ бодхисаттасса вирӯпабӣбхаччхависамарӯпа̄ни вилокетум̣ айутта̄ни диса̄су упат̣т̣хахантӣти.
‘‘евам̣ татха̄ гато’’ти ка̄йагаманат̣т̣хена гатасаддена татха̄гатасаддам̣ ниддиситва̄ ида̄ни н̃а̄н̣агаманат̣т̣хена там̣ дассетум̣ – ‘‘атха ва̄’’тиа̄дима̄ха. таттха неккхаммена̄ти алобхаппадха̄нена кусалачиттуппа̄дена. кусала̄ хи дхамма̄ идха неккхаммам̣, на паббаджджа̄дайо. ‘‘пат̣хамаджджха̄нена̄’’ти ча ваданти. паха̄йа̄ти паджахитва̄. гато адхигато, пат̣ипанно уттаривисесанти аттхо. паха̄йа̄ти ва̄ паха̄нахету, паха̄налаккхан̣ам̣ ва̄. хетулаккхан̣аттхо хи айам̣ паха̄йасаддо. ка̄маччханда̄диппаха̄нахетукан̃хи ‘‘гато’’ти еттха вуттам̣ гаманам̣ авабодхо, пат̣ипатти ева ва̄ ка̄маччханда̄диппаха̄нена ча лаккхӣйати. еса найо пада̄летва̄тиа̄дӣсупи. абйа̄па̄дена̄ти метта̄йа. а̄локасан̃н̃а̄йа̄ти вибхӯтам̣ катва̄ манасикаран̣ена упат̣т̣хитаа̄локасан̃джа̄нанена. авиккхепена̄ти сама̄дхина̄. дхаммававаттха̄нена̄ти кусала̄дидхамма̄нам̣ йа̄тха̄ваниччхайена. ‘‘саппаччайана̄марӯпававаттха̄нена̄’’типи ваданти. евам̣ ка̄маччханда̄динӣваран̣аппаха̄нена ‘‘абхиджджхам̣ локе паха̄йа̄’’тиа̄дина̄ (вибха. 508) вутта̄йа пат̣хамаджджха̄насса пуббабха̄гаппат̣ипада̄йа бхагавато татха̄гатабха̄вам̣ дассетва̄ ида̄ни саха упа̄йена ат̣т̣хахи сама̄паттӣхи ат̣т̣ха̄расахи ча маха̄випассана̄хи там̣ дассетум̣ – ‘‘н̃а̄н̣ена̄’’тиа̄дима̄ха. на̄марӯпапариггахакан̇кха̄витаран̣а̄нан̃хи вибандхабхӯтасса мохасса дӯрӣкаран̣ена н̃а̄тапарин̃н̃а̄йам̣ т̣хитасса аниччасан̃н̃а̄дайо сиджджханти, татха̄ джха̄насама̄паттӣсу абхиратинимиттена па̄моджджена таттха анабхиратийа̄ винодита̄йа джха̄на̄дӣнам̣ самадхигамоти сама̄паттивипассана̄нам̣ аративиноданаавиджджа̄пада̄лана̄диупа̄йо, уппат̣ипа̄т̣иниддесо пана нӣваран̣асабха̄ва̄йа авиджджа̄йа хет̣т̣ха̄ нӣваран̣есупи сан̇гахадассанаттханти дат̣т̣хаббо. сама̄паттивиха̄раппавесавибандханена нӣваран̣а̄ни кава̄т̣асадиса̄нӣти а̄ха – ‘‘нӣваран̣акава̄т̣ам̣ уггха̄т̣етва̄’’ти.
‘‘раттим̣ витаккетва̄ вича̄ретва̄ дива̄ камманте пайоджетӣ’’ти (ма. ни. 1.251) вуттат̣т̣ха̄не витаккавича̄ра̄ дхӯма̄йана̄ адхиппета̄ти а̄ха – ‘‘витаккавича̄радхӯма’’нти. кин̃ча̄пи пат̣хамаджджха̄нӯпача̄рейева дуккхам̣, чатуттхаджджха̄нопача̄рейева ча сукхам̣ пахӣйати, атисайаппаха̄нам̣ пана сандха̄йа̄ха – ‘‘чатуттхаджджха̄нена сукхадуккхам̣ паха̄йа̄’’ти. рӯпасан̃н̃а̄ти сан̃н̃а̄сӣсена рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни чева тада̄рамман̣а̄ни ча вутта̄ни. рӯпа̄вачараджджха̄нампи хи ‘‘рӯпа’’нти вуччати уттарападалопена ‘‘рӯпӣ рӯпа̄ни пассатӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.248; 3.312; дха. са. 248; пат̣и. ма. 1.209). тасса а̄рамман̣ампи касин̣арӯпам̣ ‘‘рӯпа’’нти вуччати пуримападалопена ‘‘бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати суван̣н̣адуббан̣н̣а̄нӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.173-174; ма. ни. 2.249; дха. са. 244-245). тасма̄ идха рӯпе рӯпаджджха̄не там̣сахагатасан̃н̃а̄ рӯпасан̃н̃а̄ти евам̣ сан̃н̃а̄сӣсена рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни вутта̄ни. рӯпам̣ сан̃н̃а̄ асса̄ти рӯпасан̃н̃ам̣, рӯпасса на̄манти вуттам̣ хоти. евам̣ патхавӣкасин̣а̄дибхедасса тада̄рамман̣асса четам̣ адхивачананти ведитаббам̣. пат̣игхасан̃н̃а̄ти чаккха̄дӣнам̣ ваттхӯнам̣ рӯпа̄дӣнам̣ а̄рамман̣а̄нан̃ча пат̣игха̄тена пат̣ихананена висайивисайасамодха̄не самуппанна̄ двипан̃чавин̃н̃а̄н̣асахагата̄ сан̃н̃а̄ пат̣игхасан̃н̃а̄. на̄наттасан̃н̃а̄йоти на̄натте гочаре паватта̄ сан̃н̃а̄, на̄натта̄ ва̄ сан̃н̃а̄ на̄наттасан̃н̃а̄, ат̣т̣ха ка̄ма̄вачаракусаласан̃н̃а̄, два̄даса акусаласан̃н̃а̄, ека̄даса ка̄ма̄вачаракусалавипа̄касан̃н̃а̄, две акусалавипа̄касан̃н̃а̄, ека̄даса ка̄ма̄вачаракирийасан̃н̃а̄ти ета̄сам̣ чатучатта̄лӣсасан̃н̃а̄наметам̣ адхивачанам̣. ета̄ хи йасма̄ рӯпасан̃н̃а̄дибхеде на̄натте на̄на̄сабха̄ве гочаре паваттанти, йасма̄ ча на̄натта̄ на̄на̄сабха̄ва̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ асадиса̄, тасма̄ ‘‘на̄наттасан̃н̃а̄’’ти вуччанти.
аниччасса, аниччанти ва̄ анупассана̄ аничча̄нупассана̄, тебхӯмакадхамма̄нам̣ аниччатам̣ гахетва̄ паватта̄йа анупассана̄йетам̣ на̄мам̣. ниччасан̃н̃анти сан̇кхатадхамме ‘‘ничча̄ сассата̄’’ти паваттам̣ миччха̄сан̃н̃ам̣. сан̃н̃а̄сӣсена дит̣т̣хичитта̄нампи гахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. еса найо ито паресупи. ниббида̄нупассана̄йа̄ти сан̇кха̄ресу ниббиджджана̄ка̄рена паватта̄йа анупассана̄йа. нандинти саппӣтикатан̣хам̣. вира̄га̄нупассана̄йа̄ти сан̇кха̄ресу вираджджана̄ка̄рена паватта̄йа анупассана̄йа. ниродха̄нупассана̄йа̄ти сан̇кха̄ра̄нам̣ ниродхасса анупассана̄йа. ‘‘те сан̇кха̄ра̄ нируджджхантийева, а̄йатим̣ самудайавасена на уппаджджантӣ’’ти евам̣ ва̄ анупассана̄ ниродха̄нупассана̄. тенева̄ха – ‘‘ниродха̄нупассана̄йа ниродхети, но самудетӣ’’ти. муччитукамйата̄ хи айам̣ балаппатта̄ти. пат̣иниссаджджана̄ка̄рена паватта̄ анупассана̄ пат̣иниссагга̄нупассана̄. пат̣исан̇кха̄ сантит̣т̣хана̄ хи айам̣. а̄да̄нанти ничча̄дивасена гахан̣ам̣. сантатисамӯхакичча̄рамман̣а̄нам̣ васена екаттаггахан̣ам̣ гханасан̃н̃а̄. а̄йӯханам̣ абхисан̇кхаран̣ам̣. аваттха̄висеса̄патти випарин̣а̄мо. дхувасан̃н̃анти тхирабха̄ваггахан̣ам̣. нимиттанти самӯха̄дигханавасена сакиччапариччхедата̄йа ча сан̇кха̄ра̄нам̣ савиггахаггахан̣ам̣. пан̣идхинти ра̄га̄дипан̣идхим̣. са̄ панаттхато тан̣ха̄васена сан̇кха̄ресу нандита̄. абхинивесанти атта̄нудит̣т̣хим̣.
аниччадуккха̄дивасена саббадхамматӣран̣ам̣ адхипан̃н̃а̄дхаммавипассана̄. са̄ра̄да̄на̄бхинивесанти аса̄ре са̄раггахан̣авипалла̄сам̣. иссаракутта̄дивасена локо самуппанноти абхинивесо саммоха̄бхинивесо. кечи пана ‘‘ахосим̣ ну кхо ахаматӣтамаддха̄нантиа̄дина̄ паваттасам̣сайа̄патти саммоха̄бхинивесо’’ти ваданти. сан̇кха̄ресу лен̣ата̄н̣абха̄ваггахан̣ам̣ а̄лайа̄бхинивесо. ‘‘а̄лайарата̄ а̄лайасаммудита̄’’ти (дӣ. ни. 2.64; ма. ни. 1.281; 2.337; сам̣. ни. 1.172; маха̄ва. 7) вачанато а̄лайо тан̣ха̄, са̄йева чаккха̄дӣсу рӯпа̄дӣсу ча абхинивесавасена паваттийа̄ а̄лайа̄бхинивесоти кечи. ‘‘евам̣видха̄ сан̇кха̄ра̄ пат̣иниссаджджӣйантӣ’’ти паваттам̣ н̃а̄н̣ам̣ пат̣исан̇кха̄нупассана̄. ват̣т̣ато вигататта̄ виват̣т̣ам̣, нибба̄нам̣. таттха а̄рамман̣акаран̣асан̇кха̄тена анупассанена паваттийа̄ виват̣т̣а̄нупассана̄, готрабхӯ. сам̣йога̄бхинивесанти сам̣йуджджанавасена сан̇кха̄ресу абхинивисанам̣. дит̣т̣хекат̣т̣хети дит̣т̣хийа̄ сахаджа̄текат̣т̣хе паха̄некат̣т̣хе ча. ол̣а̄рикети упаримаггаваджджхе килесе апеккхитва̄ вуттам̣, ан̃н̃атха̄ дассанапаха̄табба̄пи дутийамаггаваджджхехи ол̣а̄рика̄ти. ан̣усахагатети ан̣убхӯте. идам̣ хет̣т̣химамаггаваджджхе апеккхитва̄ вуттам̣. саббакилесети авасит̣т̣хасаббакилесе. на хи пат̣хама̄димаггехипи пахӣна̄ килеса̄ пуна пахӣйантӣти.
каккхал̣аттам̣ катхинабха̄во. паггхаран̣ам̣ дравабха̄во. локийава̄йуна̄ бхаста̄йа вийа йена там̣там̣кала̄пасса уддхума̄йанам̣, тхаддхабха̄во ва̄, там̣ виттхамбханам̣. виджджама̄непи кала̄пантарабхӯта̄нам̣ кала̄пантарабхӯтехи пхут̣т̣хабха̄ве там̣там̣бхӯтавивиттата̄ рӯпапарийанто а̄ка̄соти йесам̣ йо париччхедо, техи со асампхут̣т̣хова, ан̃н̃атха̄ бхӯта̄нам̣ париччхедабха̄во на сийа̄ бйа̄питабха̄ва̄паттито. йасмим̣ кала̄пе бхӯта̄нам̣ париччхедо, техи асампхут̣т̣хабха̄во асампхут̣т̣халаккхан̣ам̣. тена̄ха – бхагава̄ а̄ка̄садха̄туниддесе (дха. са. 637) ‘‘асампхут̣т̣хо чатӯхи маха̄бхӯтехӣ’’ти.
виродхипаччайасаннипа̄те висадисуппатти руппанам̣. четана̄падха̄натта̄ сан̇кха̄раккхандхадхамма̄нам̣ четана̄васенетам̣ вуттам̣ – ‘‘сан̇кха̄ра̄нам̣ абхисан̇кхаран̣алаккхан̣а’’нти. татха̄ хи суттантабха̄джанӣйе сан̇кха̄раккхандхавибхан̇ге (вибха. 92) ‘‘чаккхусампхассаджа̄ четана̄’’тиа̄дина̄ четана̄ва вибхатта̄. абхисан̇кхаралаккхан̣а̄ ча четана̄. йатха̄ха – ‘‘таттха катамо пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро, кусала̄ четана̄ ка̄ма̄вачара̄’’тиа̄ди. пхаран̣ам̣ савиппха̄риката̄. ассаддхийети ассаддхийахету. нимиттаттхе бхуммам̣. еса найо косаджджетиа̄дӣсу. вӯпасамалаккхан̣анти ка̄йачиттапарил̣а̄хӯпасамалаккхан̣ам̣. лӣнуддхаччарахите адхичитте паваттама̄не паггаханиггахасампахам̣санесу абйа̄ват̣ата̄йа аджджхупеккханам̣ пат̣исан̇кха̄нам̣ паккхапа̄тупаччхедато.
муса̄ва̄да̄дӣнам̣ висам̣ва̄дана̄дикиччата̄йа лӯкха̄нам̣ апаригга̄хака̄нам̣ пат̣ипаккхабха̄вато паригга̄хакасабха̄ва̄ самма̄ва̄ча̄, синиддхабха̄вато сампайуттадхамме самма̄ва̄ча̄паччайасубха̄сита̄нам̣ сота̄ран̃ча пуггалам̣ паригган̣ха̄тӣти са̄ париггахалаккхан̣а̄. ка̄йикакирийа̄ кин̃чи каттаббам̣ самут̣т̣ха̄пети, сайан̃ча самут̣т̣хаханам̣ гхат̣анам̣ хотӣти самма̄каммантасан̇кха̄та̄ виратӣпи самут̣т̣ха̄налаккхан̣а̄ дат̣т̣хабба̄, сампайуттадхамма̄нам̣ ва̄ уккхипанам̣ самут̣т̣ха̄панам̣ ка̄йикакирийа̄йа бха̄руккхипанам̣ вийа. джӣвама̄насса саттасса, сампайуттадхамма̄нам̣ ва̄ джӣвитиндрийапаваттийа̄, а̄джӣвассева ва̄ суддхи вода̄нам̣. ‘‘сан̇кха̄ра̄’’ти идха четана̄ адхиппета̄ти вуттам̣ – ‘‘сан̇кха̄ра̄нам̣ четана̄лаккхан̣а’’нти. наманам̣ а̄рамман̣а̄бхимукхабха̄во. а̄йатанам̣ паваттанам̣. а̄йатанавасена хи а̄йасан̇кха̄та̄нам̣ читтачетасика̄нам̣ паватти. тан̣ха̄йа хетулаккхан̣анти ват̣т̣асса джанакахетубха̄во, маггасса пана нибба̄насампа̄пакаттанти айаметесам̣ висесо.
татхалаккхан̣ам̣ авипарӣтасабха̄во. екарасо ан̃н̃аман̃н̃ана̄тиваттанам̣ анӯна̄дхикабха̄во. йуганаддха̄ саматхавипассана̄ва. ‘‘саддха̄пан̃н̃а̄ паггаха̄виккхепа̄’’типи ваданти. кхайоти килесаккхайо магго. ануппа̄дапарийоса̄ната̄йа ануппа̄до пхалам̣. пассаддхи килесавӯпасамо. чхандасса̄ти каттука̄мата̄чхандасса. мӯлалаккхан̣ам̣ патит̣т̣ха̄бха̄во. самут̣т̣ха̄налаккхан̣ам̣ а̄рамман̣аппат̣ипа̄даката̄йа сампайуттадхамма̄нам̣ уппаттихетута̄. самодха̄нам̣ висайа̄дисаннипа̄тена гахетабба̄ка̄ро, йа̄ сан̇гатӣти вуччати. самам̣, саха одаханти анена сампайуттадхамма̄ти ва̄ самодха̄нам̣, пхассо. самосаранти саннипатанти еттха̄ти самосаран̣ам̣. ведана̄йа вина̄ аппаваттама̄на̄ сампайуттадхамма̄ ведана̄нубхавананимиттам̣ самосат̣а̄ вийа хонтӣти евам̣ вуттам̣. гопа̄насӣнам̣ кӯт̣ам̣ вийа сампайутта̄нам̣ па̄моккхабха̄во памукхалаккхан̣ам̣. тато, тесам̣ ва̄ сампайуттадхамма̄нам̣ уттари падха̄нанти татуттари. пан̃н̃уттара̄ хи кусала̄ дхамма̄. вимуттийа̄ти пхаласса. тан̃хи сӣла̄дигун̣аса̄расса парамуккам̣сабха̄вена са̄рам̣. айан̃ча лаккхан̣авибха̄го чхадха̄тупан̃чаджха̄нан̇га̄дивасена там̣там̣суттапада̄нуса̄рена пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄гатанайена ча катоти дат̣т̣хаббам̣. татха̄ хи пуббе вуттопи кочи дхаммо парийа̄йантараппака̄санаттхам̣ пуна дассито, тато ева ча ‘‘чхандамӯлака̄ кусала̄ дхамма̄ манасика̄расамут̣т̣ха̄на̄ пхассасамодха̄на̄ ведана̄самосаран̣а̄’’ти, ‘‘пан̃н̃уттара̄ кусала̄ дхамма̄’’ти, ‘‘вимуттиса̄рамидам̣ брахмачарийа’’нти, ‘‘нибба̄ногадхан̃хи, а̄вусо, брахмачарийам̣ нибба̄напарийоса̄на’’нти (сам̣. ни. 5.512) ча суттапада̄нам̣ васена ‘‘чхандасса мӯлалаккхан̣а’’нтиа̄ди вуттам̣.
татхадхамма̄ на̄ма чатта̄ри арийасачча̄ни авипарӣтасабха̄ватта̄. татха̄ни там̣сабха̄ватта̄, авитатха̄ни амуса̄сабха̄ватта̄, анан̃н̃атха̄ни ан̃н̃а̄ка̄рарахитатта̄. джа̄типаччайасамбхӯтасамуда̄гатат̣т̣хоти джа̄типаччайа̄ самбхӯтам̣ хутва̄ сахитасса аттано паччайа̄нурӯпасса уддхам̣ уддхам̣ а̄гатабха̄во, анупаваттаттхоти аттхо. атха ва̄ самбхӯтат̣т̣хо ча самуда̄гатат̣т̣хо ча самбхӯтасамуда̄гатат̣т̣хо, на джа̄тито джара̄маран̣ам̣ на хоти, на ча джа̄тим̣ вина̄ ан̃н̃ато хотӣти джа̄типаччайасамбхӯтат̣т̣хо, иттхан̃ча джа̄тито самуда̄гаччхатӣти джа̄типаччайасамуда̄гатат̣т̣хо. йа̄ йа̄ джа̄ти йатха̄ йатха̄ паччайо хоти, таданурӯпам̣ па̄тубха̄воти аттхо. авиджджа̄йа сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайат̣т̣хоти еттха̄пи на авиджджа̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайо на хоти, на ча авиджджам̣ вина̄ сан̇кха̄ра̄ уппаджджанти. йа̄ йа̄ авиджджа̄ йесам̣ йесам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ йатха̄ йатха̄ паччайо хоти, айам̣ авиджджа̄йа сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайат̣т̣хо, паччайабха̄воти аттхо.
бхагава̄ там̣ джа̄на̄ти пассатӣти самбандхо. тена̄ти бхагавата̄. там̣ вибхаджджама̄нанти йоджетаббам̣. танти рӯпа̄йатанам̣. ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄дӣти а̄ди-саддена маджджхаттам̣ сан̇ган̣ха̄ти, татха̄ атӣта̄на̄гатапаччуппаннапариттааджджхаттабахиддха̄тадубхайа̄дибхедам̣. лаббхама̄накападавасена̄ти ‘‘рӯпа̄йатанам̣ дит̣т̣хам̣, садда̄йатанам̣ сутам̣, гандха̄йатанам̣ раса̄йатанам̣ пхот̣т̣хабба̄йатанам̣ мутам̣, саббам̣ рӯпам̣ манаса̄ вин̃н̃а̄та’’нти (дха. са. 966) вачанато дит̣т̣хападан̃ча вин̃н̃а̄тападан̃ча рӯпа̄рамман̣е лаббхати. анекехи на̄мехӣти ‘‘рӯпа̄рамман̣ам̣ ит̣т̣хам̣ анит̣т̣хам̣ маджджхаттам̣ париттам̣ атӣтам̣ ана̄гатам̣ паччуппаннам̣ аджджхаттам̣ бахиддха̄ дит̣т̣хам̣ вин̃н̃а̄там̣ рӯпам̣ рӯпа̄йатанам̣ рӯпадха̄ту ван̣н̣анибха̄ санидассанам̣ саппат̣игхам̣ нӣлам̣ пӣтака’’нти евама̄дӣхи анекехи на̄мехи. терасахи ва̄рехӣти рӯпакан̣д̣е а̄гате тераса ниддесава̄ре сандха̄йа̄ха. двепан̃н̃а̄са̄йа найехӣти екекасмим̣ ва̄ре чатуннам̣ чатуннам̣ ваваттха̄пананайа̄нам̣ васена двипан̃н̃а̄са̄йа найехи. татхамева̄ти авипарӣтадассита̄йа аппат̣иваттийадесаната̄йа ча татхамева хоти. джа̄на̄ми аббхан̃н̃а̄синти ваттама̄на̄тӣтака̄лесу н̃а̄н̣аппаваттидассанена ана̄гатепи н̃а̄н̣аппаватти вутта̄йева̄ти дат̣т̣хабба̄. видита-саддо ана̄мат̣т̣хака̄лависесо ведитаббо ‘‘дит̣т̣хам̣ сутам̣ мута’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.188; ма. ни. 1.7-8; сам̣. ни. 3.208; а. ни. 4.23) вийа. на упат̣т̣ха̄сӣти аттаттанийавасена на упаган̃чхи. йатха̄ рӯпа̄рамман̣а̄дайо дхамма̄ йам̣сабха̄ва̄ йам̣пака̄ра̄ ча, татха̄ не пассати джа̄на̄ти гаччхатӣти татха̄гатоти евам̣ падасамбхаво ведитаббо. кечи пана ‘‘нируттинайена писодара̄дипаккхепена ва̄ дассӣсаддасса лопам̣, а̄гата-саддасса ча̄гамам̣ катва̄ татха̄гато’’ти ван̣н̣енти.
йам̣ раттинти йассам̣ раттийам̣. аччантасам̣йоге четам̣ упайогавачанам̣. тин̣н̣ам̣ ма̄ра̄нанти килеса̄бхисан̇кха̄радевапуттасан̇кха̄та̄нам̣ тин̣н̣ам̣ ма̄ра̄нам̣. анупаваджджанти ниддосата̄йа на упаваджджам̣. анӯнанти паккхипитабба̄бха̄вена на ӯнам̣. анадхиканти апанетабба̄бха̄вена на адхикам̣. сабба̄ка̄рапарипун̣н̣анти аттхабйан̃джана̄дисампаттийа̄ сабба̄ка̄рена парипун̣н̣ам̣. но ан̃н̃атха̄ти ‘‘татхева̄’’ти вуттамеваттхам̣ бйатирекена сампа̄дети. тена йадаттхам̣ бха̄ситам̣, тадаттханиппха̄данато йатха̄ бха̄ситам̣ бхагавата̄, татхева̄ти авипарӣтадесанатам̣ дассети. гадаттхоти етена татхам̣ гадатӣти татха̄гатоти да-ка̄расса та-ка̄рам̣ катва̄ нируттинайена вуттанти дассети. татха̄ гатамасса̄ти татха̄гато. гатанти ча ка̄йасса ва̄ча̄йа ва̄ паваттӣти аттхо. татха̄ти ча вутте йам̣-там̣-садда̄нам̣ абйабхича̄ритасамбандхата̄йа йатха̄ти айаматтхо упат̣т̣хитойева хоти. ка̄йава̄ча̄кирийа̄нан̃ча ан̃н̃аман̃н̃а̄нуломена вачаниччха̄йам̣ ка̄йасса ва̄ча̄, ва̄ча̄йа ча ка̄йо самбандхабха̄вена упатит̣т̣хатӣти имаматтхам̣ дассенто а̄ха – ‘‘бхагавато хӣ’’тиа̄ди. имасмим̣ пана аттхе татха̄ва̄дита̄йа татха̄гатоти айампи аттхо сиддхо хоти. со пана пуббе пака̄рантарена дасситоти а̄ха – ‘‘евам̣ татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато’’ти.
тирийам̣ апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсӯти етена йадеке ‘‘тирийам̣ вийа упари адхо ча санти локадха̄туйо’’ти ваданти, там̣ пат̣иседхети. десана̄вила̄сойева десана̄вила̄самайо йатха̄ ‘‘пун̃н̃амайам̣ да̄намайа’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.305; итиву. 60; нетти. 33). нипа̄та̄нам̣ ва̄чакасаддасаннидха̄не тадаттхаджотанабха̄вена паваттанато гата-саддойева авагататтхам̣ атӣтаттхан̃ча вадатӣти а̄ха – ‘‘гатоти авагато атӣто’’ти. атха ва̄ абхинӣха̄рато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва самбодхи, еттхантаре маха̄бодхийа̄напат̣ипаттийа̄ ха̄нат̣т̣ха̄насам̣килесаниваттӣнам̣ абха̄вато йатха̄ пан̣идха̄нам̣, татха̄ гато абхинӣха̄ра̄нурӯпам̣ пат̣ипанноти татха̄гато. атха ва̄ махиддхиката̄йа пат̣исамбхида̄нам̣ уккам̣са̄дхигамена ана̄варан̣ан̃а̄н̣ата̄йа ча каттхачипи пат̣игха̄та̄бха̄вато йатха̄ ручи, татха̄ ка̄йава̄ча̄читта̄нам̣ гата̄ни гамана̄ни паваттийо етасса̄ти татха̄гато. йасма̄ ча локе видхайуттагатапака̄расадда̄ сама̄наттха̄ диссанти, тасма̄ йатха̄видха̄ випассиа̄дайо бхагаванто, айампи бхагава̄ татха̄видхоти татха̄гато. йатха̄ йутта̄ ча те бхагаванто, айампи бхагава̄ татха̄ йуттоти татха̄гато. атха ва̄ йасма̄ саччам̣ татвам̣ таччхам̣ татханти н̃а̄н̣ассетам̣ адхивачанам̣, тасма̄ татхена н̃а̄н̣ена а̄гатоти татха̄гатоти евампи татха̄гатасаддасса аттхо ведитаббо.
‘‘паха̄йа ка̄ма̄димале йатха̄ гата̄,
сама̄дхин̃а̄н̣ехи випассиа̄дайо;
махесино сакйамунӣ джутиндхаро,
татха̄гато тена татха̄гато мато.
‘‘татхан̃ча дха̄та̄йатана̄дилаккхан̣ам̣,
сабха̄васа̄ман̃н̃авибха̄габхедато;
сайамбхун̃а̄н̣ена джинойама̄гато,
татха̄гато вуччати сакйапун̇гаво.
‘‘татха̄ни сачча̄ни самантачаккхуна̄,
татха̄ идаппаччайата̄ ча саббасо;
анан̃н̃анеййена йато вибха̄вита̄,
йа̄тха̄вато тена джино татха̄гато.
‘‘анекабхеда̄супи локадха̄тусу,
джинасса рупа̄йатана̄дигочаре;
вичиттабхеде татхамева дассанам̣,
татха̄гато тена саманталочано.
‘‘йато ча дхаммам̣ татхамева бха̄сати,
кароти ва̄ча̄йануломаматтано;
гун̣ехи локам̣ абхибхуййирӣйати,
татха̄гато тенапи локана̄йако.
‘‘йатха̄бхинӣха̄рамато йатха̄ручи,
паваттава̄ча̄ танучиттабха̄вато;
йатха̄видха̄ йена пура̄ махесино,
татха̄видхо тена джино татха̄гато’’ти. (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.7) –
сан̇гахага̄тха̄ мукхаматтамева, касма̄? аппама̄дападам̣ вийа сакалакусаладхаммасампат̣ипаттийа̄ саббабуддхагун̣а̄нам̣ сан̇га̄хакатта̄. тенева̄ха – ‘‘сабба̄ка̄рена̄’’тиа̄ди. сесаметтха утта̄наттхамева.
171. дутийе уппаттӣти пат̣хама̄йа джа̄тийа̄ ниббаттим̣ ватва̄ арийа̄йа джа̄тийа̄ ниббаттим̣ дассетум̣ – ‘‘ниппхаттӣ’’ти а̄ха. тада̄ хисса буддхабха̄ваниппхаттӣти. ‘‘дуллабхо’’тиа̄дим̣ ватва̄ ка̄ран̣асса дӯрасамбха̄рабха̄вато таттха ка̄ран̣ам̣ дассенто ‘‘екава̄ра’’нтиа̄дима̄ха. идам̣ вуттам̣ хоти – таттха ва̄раган̣ана̄ на̄ма ма̄сасам̣ваччхаракаппаган̣ана̄дика̄, каппа̄нам̣ екам̣ асан̇кхйеййам̣ две асан̇кхйеййа̄ни тӣн̣и асан̇кхйеййа̄нипи па̄рамийо пӯретва̄пи буддхена бхавитум̣ на сакка̄, хет̣т̣химакот̣ийа̄ пана чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни каппасатасахассан̃ча нирантарам̣ даса па̄рамийо пӯретва̄ буддхабха̄вам̣ паттум̣ сакка̄, на ито ан̃н̃атха̄ти имина̄ ка̄ран̣ена дуллабхо па̄тубха̄во буддха̄нанти.
172. татийе ниччам̣ на хотӣти абхин̣хаппаваттикам̣ на хоти када̄чидева самбхавато. йебхуййена манусса̄ аччхарийам̣ дисва̄ аччхарам̣ пахаранти, там̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘аччхарам̣ пахаритва̄ пасситаббо’’ти. саманна̄гататта̄ти етена аччхарийа̄ гун̣адхамма̄ етасмим̣ сантӣти аччхарийоти дассети. апича а̄дито пабхути абхинӣха̄ра̄вахо, тато парампи анан̃н̃аса̄дха̄ран̣е гун̣адхамме а̄чин̣н̣ава̄ти аччхарийоти а̄ха – ‘‘а̄чин̣н̣амануссотипи аччхарийамануссо’’тиа̄ди. маха̄бодхин̃а̄н̣амева ман̣д̣абхӯтам̣ маха̄бодхиман̣д̣о. саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃хи магган̃а̄н̣ам̣, магган̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃ча саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ ‘‘маха̄бодхӣ’’ти вуччати. аниваттакена̄ти бодхийа̄ нийатабха̄ва̄паттийа̄ маха̄бодхисаттабха̄вато аниваттанасабха̄вена. буддхака̄ракадхамма̄нам̣ пӯран̣ампи на ан̃н̃асса кассачи а̄чин̣н̣антиа̄дина̄ хетуаваттха̄йа пхала̄ваттха̄йа сатта̄нам̣ упака̄ра̄ваттха̄йа ча̄ти тӣсупи аваттха̄су локана̄тхо анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄нам̣ гун̣адхамма̄нам̣ а̄чин̣н̣ата̄йа аччхарийамануссо вуттоти дассети.
173. чатуттхе ка̄ле кирийа̄ти ка̄лакирийа̄. катарасмим̣ ка̄ле кӣдисӣ кирийа̄. са̄ман̃н̃аджотана̄ хи висесе аватит̣т̣хати, висесаттхина̄ ча висесо ануппайоджитабботи а̄ха – ‘‘екасмим̣ ка̄ле па̄кат̣а̄ кирийа̄’’ти. катарасмим̣ пана екасмим̣ ка̄ле, катхан̃ча па̄кат̣а̄ти? каппа̄нам̣ сатасахасса̄дхика̄ни анека̄ни асан̇кхйеййа̄ни абхиккамитва̄ йатха̄дхиппетаманоратхапа̄рипӯривасена самупаладдхе екасмим̣ ка̄ле, садевалоке ативийа аччхарийамануссасса паринибба̄нанти аччантапа̄кат̣а̄. анута̄пакара̄ти четодуккха̄ваха̄. дасасахассачаккава̄л̣есӯти вуттам̣ тасса буддхаккхеттабха̄вена париччхиннатта̄, тадан̃н̃есан̃ча ависайатта̄.
174. пан̃чаме дутийасса буддхасса̄ти дутийасса саббан̃н̃убуддхасса абха̄ва̄. сутабуддхо на̄ма сутамайена н̃а̄н̣ена буджджхитаббасса буддхатта̄. чатусаччабуддхо на̄ма чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ анавасесато буддхатта̄. паччекабуддхо на̄ма паччекам̣ аттанойева йатха̄ чатусаччасамбодхо хоти, евам̣ буддхатта̄. самма̄самбуддхо ева хи йатха̄ садевакасса локасса чатусаччасамбодхо хоти, евам̣ сачча̄ни абхисамбуджджхати. чатта̄ри ва̄ ат̣т̣ха ва̄ сол̣аса ва̄ти идам̣ катамаха̄бхинӣха̄ра̄нам̣ маха̄бодхисатта̄нам̣ пан̃н̃а̄дхикасаддха̄дхикавӣрийа̄дхикавибха̄гавасена вуттам̣. ‘‘пан̃н̃а̄дхика̄нан̃хи саддха̄ манда̄ хоти, пан̃н̃а̄ тиккха̄. саддха̄дхика̄нам̣ пан̃н̃а̄ маджджхима̄ хоти. вӣрийа̄дхика̄нам̣ пан̃н̃а̄ манда̄, пан̃н̃а̄нубха̄вена ча самма̄самбодхи адхигантабба̄’’ти ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣. ависесена пана вимуттипарипа̄чанӣйадхамма̄нам̣ тиккхамаджджхимамудубха̄вена тайопете бхеда̄ йутта̄ти ваданти. тивидха̄ хи бодхисатта̄ абхинӣха̄раккхан̣е бхаванти уггхат̣итан̃н̃увипан̃читан̃н̃унеййабхедена. тесу уггхат̣итан̃н̃ӯ самма̄самбуддхасса саммукха̄ ча̄туппадикам̣ га̄тхам̣ сун̣анто татийападе апарийоситейева чхахи абхин̃н̃а̄хи саха пат̣исамбхида̄хи арахаттам̣ паттум̣ саматтхӯпаниссайо хоти. дутийо саттху саммукха̄ екам̣ га̄тхам̣ сун̣анто апарийоситейева чатуттхападе чхахи абхин̃н̃а̄хи арахаттам̣ паттум̣ саматтхӯпаниссайо хоти. итаро бхагавато саммукха̄ ча̄туппадикага̄тхам̣ сутва̄ парийосита̄йа га̄тха̄йа чхахи абхин̃н̃а̄хи арахаттам̣ паттум̣ саматтхӯпаниссайо хоти. тайопете вина̄ ка̄лабхедена ката̄бхинӣха̄ра̄ ладдхабйа̄каран̣а̄ па̄рамийо пӯренто йатха̄ккамам̣ йатха̄вуттабхедена ка̄лена самма̄самбодхим̣ па̄пун̣анти, тесу тесу пана ка̄лабхедесу апарипун̣н̣есу те те маха̄сатта̄ дивасе дивасе вессантарада̄насадисам̣ да̄нам̣ дента̄пи таданурӯпам̣ сӣла̄дисесапа̄рамидхамме а̄чинанта̄пи антара̄ буддха̄ бхависсантӣти ака̄ран̣аметам̣. касма̄? н̃а̄н̣асса апарипаччанато. париччхиннака̄ланиппха̄дитам̣ вийа хи сассам̣ париччхиннака̄ле ниппха̄дита̄ самма̄самбодхи тадантара̄ саббусса̄хена ва̄йамантенапи на сакка̄ па̄пун̣итунти па̄рамипӯрӣ йатха̄вуттака̄лависесена сампаджджатӣти ведитаббам̣. саддхинти сама̄нака̄ле.
асаха̄йоти ниппарийа̄йато вуттам̣. сахаайанат̣т̣хо хи саха̄йат̣т̣хо. пат̣ипаттивасена бхагавата̄ саха самам̣ айанам̣ на̄ма кассачипи наттхева. хаттха̄диавайавато пат̣и пат̣и минитаббато пат̣има̄ вуччати аттабха̄во. саматтхо на̄ма наттхӣти дево ва̄ ма̄ро ва̄ брахма̄ ва̄ кочи наттхи. пат̣исамоти пат̣инидхибха̄вена само. пат̣ибха̄гам̣ да̄тунти ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄дина̄ вуттасса дхаммабха̄гасса дхаммакот̣т̣ха̄сасса пат̣ипаккхабхӯтам̣ катва̄ бха̄гам̣ кот̣т̣ха̄сам̣ пат̣ивачанам̣ да̄тум̣ саматтхо на̄ма наттхи. наттхи етасса сӣла̄дигун̣ехи пат̣ибимбабхӯто пуггалоти аппат̣ипуггало. тена̄ха – ‘‘ан̃н̃о кочӣ’’тиа̄ди. тисахассимаха̄сахассӣнам̣ вибха̄го парато а̄ви бхависсати. сесаметтха сувин̃н̃еййамева.
175. чхат̣т̣ха̄дӣсу тасмим̣ пуггалети самма̄самбуддхе. танти пан̃н̃а̄чаккху. па̄тубхӯтамева хоти тасса сахасса уппаджджанато. уппаттӣти уппаджджанам̣. ниппхаттӣти паривуддхи. кӣварӯпасса̄ти кӣдисасса. са̄вакависайева хаттхагатам̣ пан̃н̃а̄чаккху на̄ма двиннам̣ аггаса̄вака̄нам̣йева̄ти а̄ха – ‘‘са̄рипуттаттхерасса̄’’тиа̄ди. сама̄дхипан̃н̃а̄ти сама̄дхисахагата̄ пан̃н̃а̄. ‘‘сама̄дхисам̣ваттаника̄ кхиппанисантиа̄дивисеса̄ваха̄ пан̃н̃а̄’’ти кечи. а̄локоти пан̃н̃а̄а̄локо ева. татха̄ обха̄со. тӣн̣ипӣти тӣн̣ипи сутта̄ни. локийалокуттарамиссака̄нӣти пуббабха̄гапан̃н̃а̄йа адхиппетатта̄ вуттам̣.
уттамадхамма̄нанти аттано уттаритарасса абха̄вена сет̣т̣хадхамма̄нам̣. дат̣т̣хаббато дассанам̣, бхагавато рӯпака̄йо. таттхапи висесато рӯпа̄йатанам̣. тена̄ха – ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣ена дат̣т̣хум̣ лабхатӣ’’ти. наттхи ито уттаранти ануттарам̣, тадева ануттарийам̣, дассанан̃ча там̣ ануттарийан̃ча̄ти дассана̄нуттарийам̣. сесападесупи есева найо. айам̣ пана падависесо – суййатӣти саванам̣, бхагавато вачанам̣. лаббхатӣти ла̄бхо, бхагавати саддха̄. сиккхитаббато сиккха̄. сӣласама̄дхипан̃н̃а̄паричаран̣ам̣ па̄ричарийа̄, упат̣т̣ха̄нам̣. ануссаран̣ам̣ ануссати, саттху гун̣а̄нуссаран̣ам̣. имесанти йатха̄вутта̄нам̣ чханнам̣ ануттарийа̄нам̣. па̄тубха̄во хотӣти татха̄гатасса па̄тубха̄ва̄ таппат̣ибаддхатта̄ таббисайатта̄ ча па̄тубха̄во хоти. ‘‘дассана̄нуттарийа’’нти ча садеваке локе уттаритарасса бхагавато рӯпасса на дассанаматтам̣ адхиппетам̣, атха кхо тасса рӯпадассанамукхена авеччаппаса̄дена буддхагун̣е окаппетва̄ ога̄хетва̄ дассанам̣ дат̣т̣хаббам̣. тена̄ха – ‘‘а̄йасма̄ хӣ’’тиа̄ди. идампи дассана̄нуттарийанти пуббе вуттато ниббисесатта̄ вуттам̣. дасабалам̣ дассана̄йа лабхитва̄ти а̄нандаттхеро вийа паса̄дабхаттиметта̄пуббакам̣ дасабалам̣ дассана̄йа лабхитва̄. дассанам̣ вад̣д̣хетва̄ти дассанамукхена паваттам̣ випассана̄ча̄рам̣ вад̣д̣хетва̄. дассанамукхена йа̄ва ануломан̃а̄н̣ам̣ випассана̄ча̄рам̣ вад̣д̣хетва̄ таданантарам̣ ат̣т̣хамакамаха̄бхӯмим̣ оккаманто дассанам̣ сота̄паттимаггам̣ па̄пети на̄ма. идха парато паваттам̣ дассанам̣ дассанамева на̄ма, мӯладассанам̣ пана саччадассанассапи ка̄ран̣абха̄вато дассана̄нуттарийам̣ на̄ма. еса найо сеса̄нуттарийесупи.
дасабале саддхам̣ пат̣илабхатӣти самма̄самбуддхе бхагавати саддхам̣ пат̣илабхати. тиссо сиккха̄ сиккхитва̄ти тиссо пуббабха̄гасиккха̄ сиккхитва̄. паричаратӣти упат̣т̣ха̄нам̣ кароти. ‘‘итипи со бхагава̄’’тиа̄дина̄ буддха̄нуссативасена ануссатиджджха̄нам̣ уппа̄детва̄ там̣ падат̣т̣ха̄нам̣ катва̄ випассанам̣ вад̣д̣хенто ‘‘ануссатим̣ вад̣д̣хетва̄’’ти вутто.
саччхикирийа̄ хотӣти паччаккхакаран̣ам̣ хоти. маггаккхан̣е хи лаббхама̄на̄ пат̣исамбхида̄ пхалаккхан̣е саччхиката̄ на̄ма хоти тато парам̣ аттха̄дӣсу йатхиччхитам̣ винийогаккхамабха̄вато. чатассоти ган̣анапариччхедо. пат̣исамбхида̄ти пабхеда̄. касса пана пабхеда̄ти? ‘‘аттхе н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄’’тиа̄дивачанато (вибха. 718-721) н̃а̄н̣ассета̄ пабхеда̄. тасма̄ чатассо пат̣исамбхида̄ти чатта̄ро н̃а̄н̣аппабхеда̄ти аттхо. аттхапат̣исамбхида̄ти аттхе пат̣исамбхида̄, аттхапабхедасса салаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ аттхе пабхедагатам̣ н̃а̄н̣анти аттхо. татха̄ дхаммапабхедасса салаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ дхамме пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄. нируттипабхедасса салаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ нирутта̄бхила̄пе пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄. пат̣ибха̄напабхедасса салаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ пат̣ибха̄не пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄.
аттхесу н̃а̄н̣антиа̄дӣсу аттхоти сан̇кхепато хетупхалам̣. тан̃хи хетувасена аран̣ӣйам̣ гантаббам̣ паттаббам̣, тасма̄ ‘‘аттхо’’ти вуччати. пабхедато пана йам̣ кин̃чи паччайуппаннам̣, нибба̄нам̣, бха̄ситаттхо, випа̄ко, кирийа̄ти име пан̃ча дхамма̄ ‘‘аттхо’’ти ведитабба̄. там̣ аттхам̣ паччавеккхантасса тасмим̣ пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄. дхаммоти сан̇кхепато паччайо. со хи йасма̄ танти дахати видахати паваттети чева па̄пети ча т̣хапети ча, тасма̄ ‘‘дхаммо’’ти вуччати. пабхедато пана йо кочи пхаланиббаттако хету арийамагго бха̄ситам̣ кусалам̣ акусаланти пан̃чавидхоти ведитаббо, там̣ дхаммам̣ паччавеккхантасса тасмим̣ дхамме пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄.
аттхадхамманирутта̄бхила̄пе н̃а̄н̣анти тасмим̣ аттхе ча дхамме ча сабха̄ванируттисаддам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паччавеккхантасса тасмим̣ сабха̄ванируттиабхила̄пе пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣. евамайам̣ нируттипат̣исамбхида̄ садда̄рамман̣а̄ на̄ма джа̄та̄, на пан̃н̃аттиа̄рамман̣а̄. касма̄? йасма̄ саддам̣ сутва̄ ‘‘айам̣ сабха̄ванирутти, айам̣ на сабха̄ванируттӣ’’ти паджа̄на̄ти. пат̣исамбхида̄патто хи ‘‘пхассо’’ти вутте ‘‘айам̣ сабха̄ванируттӣ’’ти джа̄на̄ти, ‘‘пхасса̄’’ти ва̄ ‘‘пхасса’’нти ва̄ вутте ‘‘айам̣ на сабха̄ванируттӣ’’ти джа̄на̄ти. ведана̄дӣсупи есева найо. айам̣ панеса на̄ма̄кхйа̄топасагга̄бйайападампи джа̄на̄тийева сабха̄ванируттийа̄ йа̄тха̄вато джа̄нанато. н̃а̄н̣есу н̃а̄н̣анти саббаттхакан̃а̄н̣ам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паччавеккхантасса пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣.
има̄ пана чатассо пат̣исамбхида̄ секкхабхӯмийам̣ асеккхабхӯмийанти двӣсу т̣ха̄несу пабхедам̣ гаччханти. адхигамо парийатти саванам̣ парипуччха̄ пуббайоготи имехи пан̃чахи ка̄ран̣ехи висада̄ хонти. адхигамо на̄ма саччаппат̣иведхо. парийатти на̄ма буддхавачанам̣. тан̃хи ган̣хантасса пат̣исамбхида̄ висада̄ хонти. саванам̣ на̄ма дхаммассаванам̣. саккаччам̣ дхаммам̣ сун̣антассапи хи пат̣исамбхида̄ висада̄ хонти. парипуччха̄ на̄ма ат̣т̣хакатха̄. уггахитапа̄л̣ийа̄ аттхам̣ катхентассапи хи пат̣исамбхида̄ висада̄ хонти. пуббайого на̄ма пуббайога̄вачарата̄. харан̣апачча̄харан̣анайена пат̣ипа̄кат̣акаммат̣т̣ха̄нассапи пат̣исамбхида̄ висада̄ хонтӣти. локийалокуттара̄ ва̄ти еттха тиссо пат̣исамбхида̄ локийа̄, аттхапат̣исамбхида̄ сийа̄ локийа̄, сийа̄ локуттара̄ти евам̣ вибхаджитва̄ аттхо ведитаббо.
буддхуппа̄дейева̄ти авадха̄ран̣ена буддхуппа̄де ева лаббханато, абуддхуппа̄де алаббханато анан̃н̃аса̄дха̄ран̣о пат̣иведхо адхиппето. еван̃ча катва̄ ‘‘махато чаккхусса̄’’тиа̄дӣсу пан̃н̃а̄махатта̄дикампи анан̃н̃аса̄дха̄ран̣амева адхиппетанти дат̣т̣хаббам̣. татха̄ виджджа̄вимуттипхаласаччхикирийа̄дайопи паресам̣ таббха̄ва̄ваха̄ дат̣т̣хабба̄. йа̄ ка̄чи дха̄туйо локийа̄ локуттара̄ ва̄, сабба̄ та̄ има̄хева сан̇гахита̄, еттхева антогадха̄ти вуттам̣ – ‘‘има̄ва ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо на̄на̄сабха̄вато на̄на̄дха̄туйо’’ти. сва̄йаматтхо анекадха̄туна̄на̄дха̄тун̃а̄н̣авибхан̇гена (вибха. 751) дӣпетаббо. ‘‘саччхикирийа̄’’ти вуттатта̄ ‘‘виджджа̄ти пхале н̃а̄н̣а’’нти вуттам̣.
187. йасма̄ чаккати апара̄парам̣ париваттатӣти чаккам̣, тасма̄ ирийа̄патха̄пи апара̄парам̣ париваттанат̣т̣хена чаккасадисатта̄ чакканти вутта̄, татха̄ патирӯпадесава̄са̄дисампаттийо. тато пат̣т̣ха̄йа дхаммачаккам̣ абхинӣхарати на̄ма̄ти еттха тада̄ маха̄сатто атта̄нам̣ абхинӣха̄райогам̣ каронто ‘‘дхаммачаккам̣ абхинӣхарати на̄ма̄’’ти вутто тато пат̣т̣ха̄йа дхаммачакка̄бхинӣха̄равибандхакарадхамма̄нуппаджджанато. абхинӣхат̣ам̣ на̄ма̄ти еттхапи айамева найо. арахаттамаггам̣ пат̣ивиджджхантопи дхаммачаккам̣ уппа̄детийева на̄ма тадаттхам̣ н̃а̄н̣ам̣ парипа̄четӣти катва̄. арахаттапхалаккхан̣е дхаммачаккам̣ уппа̄дитам̣ на̄ма тасмим̣ кхан̣е дхаммачаккасса уппа̄дана̄йа ка̄таббакиччасса кассачи абха̄ва̄. пат̣иведхан̃а̄н̣ан̃хи идха ‘‘дхаммачакка’’нти адхиппетам̣. ида̄ни десана̄н̃а̄н̣авасена дхаммачаккам̣ дассетум̣ – ‘‘када̄ паваттети на̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. на кевалам̣ тхерассева, атха кхо саббесампи са̄саника̄нам̣ дхаммакатха̄ бхагавато дхаммадесана̄ чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ чатуннан̃ча екатта̄динайа̄нам̣ авира̄дханатоти дассетум̣ – ‘‘йо хи кочи бхиккху ва̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.
екапуггалаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.