19. екӯнавӣсатимо париччхедо
кан̇кха̄витаран̣ависуддхиниддесаван̣н̣ана̄
1227. анантарам̣ ниддит̣т̣ха̄йа дит̣т̣хивисуддхийа̄ висайабха̄вена дасситатта̄ ‘‘етасса̄’’ти вуттам̣, на тадан̃н̃ато висесанаттхам̣ тадан̃н̃асса ча абха̄вато. аджджхаттам̣ ва̄ хи випассана̄бхинивесо хоту бахиддха̄ ва̄, аттхасиддхийам̣ пана лаккхан̣ато саббампи на̄марӯпам̣ анавасесато париггахитамева хотӣти. джа̄нитва̄ хетупаччайети хетупаччайе паригган̣хитва̄, хетупаччайе паригган̣ханахетӯти вуттам̣ хоти. паччайапариггахан̣ахету хисса аддхаттайе кан̇кха̄витаран̣ам̣ хотӣти. витаритва̄ти атиккамитва̄, виккхамбхетва̄ти аттхо. там̣ пана н̃а̄н̣ам̣ татха̄вигатам̣ васибха̄ваппаттам̣ джха̄нам̣ вийа йогино санта̄не пабандхавасена паваттатӣти катва̄ вуттам̣ ‘‘т̣хита’’нти.
1229-30. на̄марӯпасса…пе… а̄ваджджитва̄ти йатха̄ на̄ма кусало бхисакко рогам̣ дисва̄ тасса самут̣т̣ха̄нам̣ парийесати, йатха̄ ва̄ пана анукампако пурисо кума̄рам̣ утта̄насеййам̣ ратхика̄йа нипаннам̣ дисва̄ ‘‘касса ну кхо айам̣ путтако’’ти тасса ма̄та̄питаро а̄ваджджати, евамевам̣ на̄марӯпасса ко хету, ко ва̄ паччайо бхаве. на та̄ветам̣ ахетукам̣ саббаттха, саббада̄, саббесан̃ча екасадисабха̄ва̄паттито, на иссара̄дихетукам̣ на̄марӯпато уддхам̣ иссара̄дӣнам̣ абха̄вато. йепи на̄марӯпаматтамева иссара̄дайоти ваданти тесам̣ иссара̄дисан̇кха̄тана̄марӯпасса ахетубха̄ва̄паттито, тасма̄ бхавитаббамасса хетупаччайехи, ‘‘ко ну кхо’’ти на̄марӯпасса хетупаччайе а̄ваджджитва̄ти аттхо. евам̣ та̄ва катва̄ имасса на̄марӯпасса хетупаччайе паригган̣хантена ол̣а̄рикатта̄, супа̄кат̣атта̄ ча рӯпасса паччайапариггахо сукароти пат̣хамам̣ тасса паччайапариггахо ка̄табботи дассенто а̄ха ‘‘рӯпака̄йасса̄’’тиа̄ди. таттха йатха̄ на̄марӯпасса паччайапариггахо ахетувисамахетува̄даниваттийа̄ хоти, евам̣ ниббида̄вира̄га̄вахабха̄вена таттха таттха абхиратиниваттийа̄пи иччхитабботи там̣ дваттим̣са̄ка̄равасена дассетум̣ ‘‘кеса̄ лома̄’’тиа̄ди вуттам̣.
1232-3. авиджджа̄…пе… матоти авиджджа̄ тан̣ха̄ упа̄да̄нам̣ камманти идам̣ чатуббидхам̣ дхаммаджа̄там̣ етасса йатха̄вуттасса рӯпака̄йасса хету, чатуббидхо а̄ха̄ро паччайоти аттхо. касма̄ пана пуримам̣ хету, итаро паччайоти чоданам̣ сандха̄йа ‘‘джанако’’тиа̄дим̣ ватва̄ там̣ локавасена саматтхетум̣ ‘‘хетван̇курасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха джанакоти, анупа̄лакоти ча антогатахетваттхамидам̣ висесанам̣, джанакатта̄, анупа̄лакатта̄ти вуттам̣ хоти. таттха джанакатта̄ти ниббаттакатта̄. имина̄ бӣджам̣ вийа ан̇курасса авиджджа̄дайо рӯпака̄йасса аса̄дха̄ран̣ака̄ран̣ата̄йа хетӯти дасситам̣. анупа̄лакатта̄ти упаттхамбхакатта̄. имина̄ пана ан̇курасса патхавӣсалила̄дайо вийа а̄ха̄ро са̄дха̄ран̣ака̄ран̣ата̄йа паччайоти дасситанти ведитаббам̣.
1234-7. итиме…пе… гата̄ти евамете авиджджа̄дайо пан̃ча дхамма̄ йатха̄рахам̣ хетубха̄вам̣, паччайабха̄ван̃ча гата̄. ма̄та̄ва упаниссайа̄ти авиджджа̄ бхавесу виджджама̄надосапат̣иччха̄данабха̄вена, тан̣ха̄ паттхана̄бха̄вена, упа̄да̄нам̣ дал̣хагга̄хабха̄вена̄ти евам̣ сан̇кха̄рабхава̄нам̣ хетубхӯта̄ джанакасаха̄йата̄йа бхаваникантитам̣сахаджа̄таа̄саннака̄ран̣атта̄ абхисан̇кха̄рика̄, апассайабхӯта̄ ва̄ти ма̄та̄ вийа упаниссайа̄ хонти. йатха̄ питуджанитасукке путтасса уппаттӣти пита̄ джанако, евам̣ каммам̣ саттасса уппа̄дакатта̄ джанаканти а̄ха. йатха̄ дха̄тӣ джа̄тасса кума̄расса вад̣д̣хита̄ сандха̄рика̄, евам̣ а̄ха̄ро уппаннасса ка̄йасса брӯхета̄, сандха̄рако ча̄ти вуттам̣ ‘‘дха̄тӣ…пе… бхаве’’ти. ка̄ман̃четтха авиджджа̄дайо на̄мака̄йасса̄пи паччайо, пака̄рантарена пана тасса па̄кат̣ам̣ паччайапариггахавидхим̣ дассетум̣ ‘‘чаккхун̃ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха чаккхун̃ча̄ти ча-саддо самуччайаттхо, тена чаккхувин̃н̃а̄н̣асса а̄ваджджана̄дим̣ аджджхаттам̣ саббам̣ паччайаджа̄там̣ сан̇ган̣ха̄ти. рӯпама̄локамева ча̄ти пана ча-саддена йатха̄ ба̄хирарӯпам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣апаччайо, йатха̄ ча а̄локо упаниссайапаччайо, евам̣ ан̃н̃ампи ба̄хирам̣ паччайаджа̄там̣ сан̇ган̣ха̄ти. пат̣ичча̄ти паччайабхӯтам̣ ладдха̄ти аттхо. тена чаккхусса ниссайапуреджа̄таиндрийавиппайуттааттхиавигатавасена, рӯпа̄лока̄нан̃ча йатха̄самбхавам̣ а̄рамман̣аупаниссайапуреджа̄тааттхиавигатавасена, итаресан̃ча саддасан̇гахита̄нам̣ анантара̄дисахаджа̄та̄дивасена паччайабха̄вам̣ дассети. а̄ди-саддена пхасса̄дӣнам̣ вийа саха паччайехи сотавин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ сан̇гахо ведитаббо. евам̣ саммасанӯпагам̣ саббам̣ на̄мам̣ саха паччайена сан̇гахитам̣ хоти. тена̄ха ‘‘на̄мака̄йасса паччайам̣ париган̣хатӣ’’ти.
1238-40. дисва̄на̄ти етарахи паваттим̣ дисва̄. татхевиданти имина̄ на кевалам̣ саппаччайата̄маттамева пачча̄мат̣т̣хам̣, атха кхо йа̄дисехи етарахи паваттати, та̄дисехи авиджджа̄дипаччайехева атӣтепи паваттиттха̄ти паччайасахитата̄пи пачча̄мат̣т̣ха̄ти дат̣т̣хаббам̣. пуббантети атӣтакхандхаппабандхакот̣т̣ха̄се. пан̃чадха̄гата̄ти –
‘‘ахосим̣ ну кхо ахаматӣтамаддха̄нам̣, на ну кхо ахосим̣ ахаматӣтамаддха̄нам̣, ким̣ ну кхо ахосим̣ ахаматӣтамаддха̄нам̣, катхам̣ ну кхо ахосим̣ ахаматӣтамаддха̄нам̣, ким̣ хутва̄ ким̣ ахосим̣ ну кхо ахаматӣтамаддха̄на’’нти (ма. ни. 1.18; сам̣. ни. 2.20; маха̄ни. 174) –
пан̃чахи а̄ка̄рехи а̄гата̄, паватта̄ ва̄. апарантети ана̄гате кхандхаппабандхакот̣т̣ха̄се. пан̃чадха̄ самудӣрита̄ти –
‘‘бхависса̄ми ну кхо ахамана̄гатамаддха̄нам̣, на ну кхо бхависса̄ми ахамана̄гатамаддха̄нам̣, ким̣ ну кхо бхависса̄ми ахамана̄гатамаддха̄нам̣, катхам̣ ну кхо бхависса̄ми ахамана̄гатамаддха̄нам̣, ким̣ хутва̄ ким̣ бхависса̄ми ну кхо ахамана̄гатамаддха̄на’’нти (ма. ни. 1.18; сам̣. ни. 2.20; маха̄ни. 174) –
евам̣ пан̃чадха̄ катхита̄.
1241. паччуппаннепи аддха̄нети етарахи пат̣исандхим̣ а̄дим̣ катва̄ чутипарийанте аддха̄непи. аддха̄на-ггахан̣ена четтха паччуппаннакхандхакот̣т̣ха̄самева вадати. на хи таббинимутто ан̃н̃о кочи ка̄ло на̄ма аттхӣти. чхаббидха̄ парикиттита̄ти –
‘‘ахам̣ ну кхосми, но ну кхосми, ким̣ ну кхосми, катхам̣ ну кхосми, айам̣ ну кхо сатто куто а̄гато, со кухим̣ га̄мӣ ча бхависсатӣ’’ти (ма. ни. 1.18; сам̣. ни. 2.20; маха̄ни. 174) –
евам̣ чхаббидха̄ вутта̄. ‘‘саббе тасанти дан̣д̣асса̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 129-130) вийа падесепи сабба-саддасса паваттанато ‘‘сабба̄’’ти ватва̄пи ‘‘анавасеса̄’’ти вуттам̣. наттхи етисса̄ авасесо авасит̣т̣хоти анавасеса̄, сол̣асавидха̄пи чеса̄ екакан̇кха̄васена̄пи анавасит̣т̣ха̄ хутва̄ти вуттам̣ хоти. пахиййатӣти виккхамбханавасена пахиййати. ка̄мам̣ на̄марӯпаматтам̣ вина̄ саттасса адассанена дит̣т̣хивисуддхийа̄ва паччуппанне кан̇кха̄ пахӣна̄, атӣта̄на̄гате кан̇кха̄нам̣ паха̄нена пана паччуппанне кан̇кха̄йа атисайаппаха̄нам̣ дассетум̣ идхева са̄ вутта̄. атха ва̄ паччуппанне ниссаттана̄марӯпасса паччайесу паваттакан̇кха̄йа идхева тӣран̣ато са̄ идха вутта̄. ван̣н̣абхан̣анам̣ ва̄ етам̣ идха паччуппаннакан̇кха̄йа паха̄навачанам̣ йатха̄ там̣ сота̄паттимагга̄дӣсу пахӣна̄нампи ча пан̃чаннам̣ орамбха̄гийа̄нам̣ сам̣йоджана̄нам̣ паха̄на̄тиа̄дина̄ ана̄га̄мимагга̄дӣсу вачананти.
1242. каммавипа̄ка̄нам̣ васена̄пӣти пуримакаммабхавасмим̣ мохо авиджджа̄, а̄йӯханам̣ сан̇кха̄ра̄, никанти тан̣ха̄, упагаманам̣ упа̄да̄нам̣, четана̄ бхаво ити име пан̃ча дхамма̄ пуримакаммабхавасмим̣ идха пат̣исандхийа̄ паччайа̄, идха пат̣исандхи вин̃н̃а̄н̣ам̣, окканти на̄марӯпам̣, паса̄до а̄йатанам̣, пхут̣т̣хо пхассо, ведайитам̣ ведана̄ ити име пан̃ча дхамма̄ идхӯпапаттибхавасмим̣ пуре катасса каммасса паччайа̄, идха парипаккатта̄ а̄йатана̄нам̣ мохо авиджджа̄…пе… четана̄ бхаво ити име пан̃ча дхамма̄ каммабхавасмим̣ а̄йатим̣ пат̣исандхийа̄ паччайа̄ти евам̣ вутта̄нам̣ каммават̣т̣авипа̄кават̣т̣а̄нам̣ васена. килесават̣т̣опи четтха каммасаха̄йата̄йа каммават̣т̣енева сан̇гахитоти дат̣т̣хаббам̣.
1243. дит̣т̣хадхаммаведанӣйанти еттха дит̣т̣хадхаммо вуччати паччаккхабхӯто паччуппанно аттабха̄во, таттха ведитаббапхалам̣ каммам̣ дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣. упападжджа̄пара̄парийа̄хосикаммаваса̄ пана̄ти упападжджаведанӣйаапара̄парийаведанӣйаахосикаммавасена. уттарападалопавасена хи ‘‘упападжджа̄пара̄парийа’’нти вуттам̣. таттха паччуппаннабхавато анантарам̣ упападжджитва̄ ведитаббапхалам̣ каммам̣ упападжджаведанӣйам̣. апаре апаре дит̣т̣хадхаммато ан̃н̃асмим̣ ан̃н̃асмим̣ йаттхакаттхачи аттабха̄ве ведитаббапхалам̣ каммам̣ апара̄парийаведанӣйам̣. ахоси ева каммам̣, на тасса випа̄ко ахоси, аттхи, бхависсати ча̄ти евам̣ ваттаббакаммам̣ ахосикаммам̣.
пат̣ипаккхехи анабхибхӯтата̄йа, паччайависесена пат̣иладдхависесата̄йа ча балавабха̄ваппатта̄ та̄дисасса пубба̄бхисан̇кха̄расса васена са̄тисайа̄ хутва̄ паватта̄ пат̣хамаджаваначетана̄ тасмим̣йева аттабха̄ве пхалада̄йинӣ дит̣т̣хадхаммаведанӣйа̄ на̄ма. са̄ хи вутта̄ка̄рена балавати джаванасанта̄не гун̣ависесайуттесу упака̄ра̄нупака̄равасаппаваттийа̄, а̄севана̄ла̄бхена аппавипа̄ката̄йа ча итарадвайам̣ вийа паваттасанта̄нупарама̄пеккхам̣, ока̄сала̄бха̄пеккхан̃ча каммам̣ на хотӣти идхева пуппхаматтам̣ вийа паваттивипа̄каматтам̣ ахетукапхалам̣ дети, сахетукапхалада̄не пана пат̣исандхиа̄кад̣д̣ханампи а̄паджджеййа. татха̄ асакконтанти каммасса випа̄када̄нам̣ на̄ма упадхиппайога̄дипаччайантарасамава̄йенева хотӣти тадабха̄вато тасмим̣йева аттабха̄ве випа̄кам̣ да̄тум̣ асакконтам̣. ахосикаммам̣…пе… випа̄коти еттха ‘‘ахоси камма’’нти падам̣ висум̣ висум̣ йоджетаббам̣ ‘‘ахоси каммам̣ на̄хоси каммавипа̄ко, ахоси каммам̣ на бхависсати каммавипа̄ко, ахоси каммам̣ наттхи каммавипа̄ко’’ти (пат̣и. ма. 1.234). таттха сакасакака̄ла̄тиккантасса упападжджаведанӣйасса, дит̣т̣хадхаммаведанӣйасса ча васена пуримам̣ вуттам̣. тан̃хи каммасса, випа̄кака̄ласса ча атӣтатта̄ татха̄ ваттаббаттам̣ лабхати, дутийам̣ ана̄гате арахаттам̣ па̄пун̣антасса пуримабхавесу катам̣ адиннавипа̄кам̣ апара̄парийаведанӣйам̣ сандха̄йа вуттам̣, татийам̣ пана анантарабхаве катам̣ упападжджаведанӣйам̣, арахато атӣтабхавесу катам̣ апара̄парийаведанӣйан̃ча сандха̄йа вуттам̣. апаре пана ‘‘екамева атӣтам̣ каммам̣ аддхаттайе випа̄ка̄бха̄вам̣ сандха̄йа тидха̄ вибхаджитва̄ вутта’’нти ваданти.
аттхаса̄дхика̄ти да̄на̄дипа̄н̣а̄типа̄та̄диаттхасса ниппха̄дика̄. ка̄ пана са̄ти а̄ха ‘‘саттамаджаваначетана̄’’ти. са̄ хи саннит̣т̣ха̄пакачетана̄ вуттанайена пат̣иладдхависеса̄, пат̣исандхийа̄ анантарапаччайабха̄вино випа̄касанта̄насса анантарапаччайабха̄вена ва̄ татха̄ абхисан̇кхата̄ сама̄на̄ анантараттабха̄ве випа̄када̄йинӣ упападжджаведанӣйам̣ на̄ма. йебхуййавуттийа̄ четтха ‘‘саттамаджаваначетана̄’’ти вуттам̣. паччавеккхан̣авасита̄дипаваттийам̣ пана пан̃чама̄дика̄пи хоти. випа̄кам̣ детӣти пат̣исандхим̣ датва̄ паваттивипа̄кам̣ дети, адиннапат̣исандхикам̣ пана паваттивипа̄кам̣ детӣти наттхи. чутианантаран̃хи упападжджаведанӣйасса ока̄соти а̄чарийа̄. пат̣исандхийа̄ пана динна̄йа джа̄тисатепи паваттивипа̄кам̣ дети. тена̄ха бхагава̄ ‘‘тираччха̄нагате да̄нам̣ датва̄ сатагун̣а̄ па̄т̣икан̇кхитабба̄’’ти (ма. ни. 3.379). убхинна…пе… детӣти йатха̄вуттака̄ран̣авирахато дит̣т̣хадхаммӯпападжджаведанӣйабха̄вам̣ асампатта̄ пан̃ча четана̄ випа̄када̄насабха̄васса анупаччхиннатта̄ йада̄ ока̄сам̣ лабхати, тада̄ пат̣исандхивипа̄кам̣, паваттивипа̄кам̣ ва̄ дети. сати сам̣са̄раппаваттийа̄ти имина̄ асати сам̣са̄раппаваттийам̣ ахосикаммапаккхе тит̣т̣хати випаччанока̄сасса абха̄ватоти дӣпети.
1244. евам̣ та̄ва випа̄када̄нака̄лавасена чатуббидхам̣ дассетва̄ ида̄ни випа̄када̄напарийа̄йато, киччато ча чатуббидхатам̣ дассетум̣ ‘‘гарука’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха гаруканти маха̄са̄ваджджам̣, маха̄нубха̄ван̃ча ан̃н̃ена каммена пат̣иба̄хитум̣ асаккун̣еййакаммам̣. бахуланти абхин̣хасо катам̣, екава̄рам̣ катва̄пи абхин̣хасама̄севитан̃ча. а̄саннанти маран̣а̄саннака̄ле ануссаритам̣, тада̄ катан̃ча. кат̣атта̄камманти гарука̄дибха̄вам̣ асампаттам̣ катаматтатойева камманти ваттаббакаммам̣. таттха кусалам̣ ва̄ хоту акусалам̣ ва̄, гарука̄гарукесу йам̣ гарукам̣ ма̄тугха̄така̄дикаммам̣ ва̄ махаггатакаммам̣ ва̄, тадева пат̣хамам̣ випаччати. татха̄ бахула̄бахулесу йам̣ бахулам̣ сусӣлйам̣ дуссӣлйам̣ ва̄, тадева пат̣хамам̣ випаччати. дӯра̄саннесу йам̣ а̄саннам̣ маран̣ака̄ле ануссаритам̣, тенева упападжджати. а̄саннака̄ле кате ча ваттаббамева наттхӣти. кат̣атта̄ пана каммам̣ пунаппунам̣ ладдха̄севанам̣ пурима̄нам̣ абха̄ве пат̣исандхим̣ а̄кад̣д̣хати. ити гарукам̣ саббапат̣хамам̣ випаччати. татха̄ хи там̣ ‘‘гарука’’нти вуттам̣. гаруке асати бахулӣкатам̣, тасмимпи асати а̄саннам̣, тасмимпи асати кат̣атта̄камманти вуттам̣ ‘‘пуримаджа̄тӣсу катакаммам̣ випаччатӣ’’ти.
1245. пат̣исандхида̄на̄дивасена випа̄касанта̄насса ниббаттакам̣ джанакам̣. сукхадуккхасанта̄насса, на̄марӯпаппабандхасса ва̄ чиратараппаттихетубхӯтам̣ упаттхамбхакам̣. тена̄ха ‘‘сукхадуккхам̣ упаттхамбхети, аддха̄нам̣ паваттетӣ’’ти. сукхадуккхе паваттама̄не бавха̄ба̄дхата̄дипаччайӯпанипа̄танена сан̣икам̣ сан̣икам̣ тасса виба̄дхакам̣ упапӣл̣акам̣. тена̄ха ‘‘сукхадуккхам̣ пӣл̣ети ба̄дхати, аддха̄нам̣ паваттитум̣ на детӣ’’ти. татха̄ пат̣ипаккхакаммавипа̄касса аппаваттикаран̣авасена упаччхедакам̣ пат̣иба̄хакам̣ упагха̄такам̣. тена̄ха ‘‘тасса випа̄кам̣ пат̣иба̄хитва̄’’ти.
рӯпан̃ча арӯпавипа̄каккхандхо ча̄ти рӯпа̄рӯпавипа̄каккхандхо, каммаджарӯпасса̄пи випа̄капарийа̄йо аттхӣти ‘‘рӯпа̄рӯпавипа̄каккхандхе’’ти вуттам̣. ан̃н̃ена каммена̄ти кусалена ва̄ акусалена ва̄ ан̃н̃ена каммена каттубхӯтена динна̄йа пат̣исандхийа̄ випа̄ке джаните. тена̄ха ‘‘джаните випа̄ке’’ти. паваттивипа̄кам̣ сандха̄йа ‘‘джаните випа̄ке’’ти ваданти. уппаджджанакасукхадуккхам̣ упаттхамбхетӣти упаттхамбхакакаммам̣ кусалам̣ сама̄нам̣ ан̃н̃енапи кусалакаммена уппаджджама̄накам̣ сукхам̣ тасса пат̣ипаккхавиба̄дханавасена упаттхамбхети. акусалам̣ ан̃н̃ена акусалакаммена упападжджама̄нам̣ дуккхам̣ татхева упаттхамбхети. еван̃ча упаттхамбхентам̣ там̣ дӣгхака̄лам̣ паваттети на̄ма̄ти а̄ха ‘‘аддха̄нам̣ паваттетӣ’’ти. уппаджджанакасукхадуккхам̣ пӣл̣етӣти упапӣл̣акам̣ акусалам̣ сама̄нам̣ сукхитасса рога̄диантара̄йака̄ран̣асампа̄дакабха̄вена сукхасанта̄нам̣ упаччхиндантам̣ пӣл̣ети, кусалан̃ча рога̄дина̄ дуккхитасса бхесаджджа̄дисукха̄дика̄ран̣асампа̄дакабха̄вена дуккхасанта̄нам̣ виччхиндантам̣ пӣл̣ети. кечи пана ‘‘сукхадуккхасса ка̄ран̣ам̣ асампа̄дентампи пат̣исандхида̄йакакаммасса паваттивипа̄кам̣ пат̣иба̄хитва̄ сайам̣ випа̄када̄йакакаммам̣ упапӣл̣акакамма’’нти ваданти. евам̣ санте пана пат̣исандхида̄йакамева джанакакамманти вуттам̣ сийа̄.
апича упагха̄такена саха имасса висесабха̄во а̄паджджати, там̣ пат̣исандхивипа̄касса пат̣иба̄хаканти че? там̣ на, ависесена вуттатта̄ти. ‘‘дуббалам̣ каммам̣ гха̄тетва̄’’ти вутте ‘‘нану тасса пуббейева сиддхатта̄, нируддхатта̄ ча катхамидам̣ тадупагха̄такам̣ хотӣ’’ти а̄паннам̣ чоданам̣ сандха̄йа каммасса гха̄танам̣ на̄ма тасса випа̄капат̣иба̄ханамева̄ти дассенто а̄ха ‘‘тасса випа̄кам̣ пат̣иба̄хитва̄’’ти. там̣пат̣иба̄ханан̃ча аттано випа̄куппаттийа̄ ока̄сакаран̣анти вуттам̣ ‘‘аттано випа̄касса ока̄сам̣ каротӣ’’ти. випаччана̄йа катока̄сам̣ каммам̣ випаккамева на̄ма хотӣти а̄ха ‘‘евам̣…пе… уппаннам̣ на̄ма хотӣ’’ти.
упапӣл̣акам̣ ан̃н̃асса випа̄кам̣ упаччхиндати, на сайам̣ аттано випа̄кам̣ дети, упагха̄такам̣ пана дуббалакаммам̣ упаччхиндитва̄ аттано випа̄кам̣ уппа̄детӣти айаметесам̣ висесо. кечи пана а̄чарийа̄ апарена̄пи найена джанака̄дикаммам̣ иччханти. катхам̣? йасмим̣ камме кате пат̣исандхийам̣, паватте ча випа̄какат̣атта̄рӯпа̄нам̣ уппатти хоти, там̣ джанакам̣. йасмим̣ пана кате ан̃н̃ена джанитасса ит̣т̣хасса ва̄ анит̣т̣хасса ва̄ пхаласса виба̄дхакавиччхедакапаччайа̄нуппаттийа̄, упабрӯхакапаччайуппаттийа̄ ча джанака̄нубха̄ва̄нурӯпам̣ парипосакачиратараппабандха̄ хонти, там̣ упаттхамбхакам̣. джанакена ниббаттитам̣ кусалапхалам̣, акусалапхалам̣ ва̄ йена паччанӣкабхӯтена рогадха̄тувисамата̄динимиттата̄йа ба̄дхӣйати, там̣ упапӣл̣акам̣. йена пана каммуна̄ джанакаса̄маттхийавасена чиратараппабандха̄рахампи сама̄нам̣ пхалавиччхедакапаччайуппаттийа̄ упахан̃н̃ати виччхиджджати, там̣ упагха̄таканти.
еттха ча кечи аппа̄ба̄дхадӣгха̄йуката̄сам̣ваттанавасена дутийасса кусалабха̄вам̣, бавха̄ба̄дхааппа̄йуката̄сам̣ваттанавасена паччхима̄нам̣ двиннам̣ акусалабха̄ван̃ча ван̣н̣енти, бхӯридатта̄дӣнам̣ пана на̄га̄дӣнам̣, ито ануппадиннайа̄панакапета̄нан̃ча апа̄йесу акусалавипа̄касса упаттхамбханӯпапӣл̣анӯпагха̄така̄ни камма̄ни сантӣти чатуннампи кусала̄кусалабха̄во на вируджджхати. кин̃ча̄пи камма̄нам̣ каммантаран̃чева випа̄кантаран̃ча буддха̄нам̣ каммавипа̄кан̃а̄н̣ассева йа̄тха̄васарасато па̄кат̣ам̣ хоти. буддха̄вен̣икан̃хетам̣ аса̄дха̄ран̣ам̣ са̄вакехи, випассакена пана екадесато джа̄нитаббам̣. на хи саббена саббам̣ аджа̄нантасса паччайапариггахо парипӯрати, тасма̄ та̄дисам̣ париггахам̣ сандха̄йа ‘‘ити има’’нтиа̄ди вуттам̣. йа̄дисехи паччайехи паччуппанне аддха̄не на̄марӯпасса паватти, та̄дисехева итарасмимпи аддхадвайети евам̣ йатха̄ атӣта̄на̄гате найам̣ нети, там̣ дассетум̣ ‘‘йатха̄ ида’’нтиа̄ди вуттам̣. аддхаттайепи кирийа̄кирийа̄пхаламаттата̄дассанапаратта̄ чодана̄йа. итӣ камман̃чева̄тиа̄дина̄ вуттассеваттхасса нигаманавасена вуттам̣. тассевам̣…пе… пахиййатӣти тассевам̣ саманупассато йа̄ са̄ пуббанта̄дайо а̄раббха ‘‘ахосим̣ ну кхо аха’’нтиа̄дина̄ найена паватта̄ вичикиччха̄ пахиййати.
1246-8. пахӣна̄йа пана та̄йа саббабхавайонигатит̣хитисатта̄ва̄сесу хетупхаласамбандхавасенева паваттана̄марӯпаматтамева кха̄йати. тенева̄ха ‘‘хетупхаласса самбандхавасенева̄’’тиа̄ди. ка̄ран̣аса̄маггийам̣ да̄на̄дӣхи са̄дхитакирийа̄йа паваттама̄на̄йа ка̄ран̣аматте каттувоха̄роти а̄ха ‘‘ка̄ран̣ато уддхам̣ ка̄ран̣ам̣ на ча пассатӣ’’ти. па̄ка…пе… пат̣иведакам̣ на пассатӣти самбандхо. па̄капат̣иведаканти випа̄кавиндакам̣. евам̣ апассанто пана ка̄ран̣е сати ка̄ракоти, випа̄каппаваттийа̄ сати пат̣исам̣ведакоти саман̃н̃а̄маттенева пан̣д̣ита̄ вохаранти. иччевам̣ саммаппан̃н̃а̄йа пассати. суддхадхамма̄ти кеначи саттена ва̄ пуггалена ва̄ амиссадхамма̄. еветанти евам̣видхам̣ етам̣ дассанам̣ саммадассанам̣, авипарӣтадассананти аттхо.
1249. бӣджаруккха̄дика̄нам̣ ва̄ти йатха̄ бӣджато руккхо, руккхато бӣджанти евам̣ ка̄ран̣апарампарагавесане ана̄дика̄ликатта̄ бӣджаруккхасанта̄насса пубба̄ кот̣и наттхи, евам̣ каммапаччайа̄ випа̄ко, випа̄капаччайа̄ камманти парийесане ана̄дика̄ликатта̄ каммавипа̄касанта̄насса пубба̄ кот̣и на пан̃н̃а̄йати. а̄ди-саддена ‘‘куккут̣ийа̄ ан̣д̣ам̣, ан̣д̣ато куккут̣ӣ, пунапи куккут̣ийа̄ ан̣д̣а’’нти евама̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти.
1250-3. ана̄гатепи сам̣са̄рети йатха̄ атӣте, евам̣ ана̄гатепи аддха̄не кхандха̄нам̣ пат̣ипа̄т̣ӣтиа̄дина̄ вуттасам̣са̄ре сати. аппаватти на диссатӣти каммато випа̄ко бхависсати, випа̄като камманти ана̄гате ка̄рийапарампара̄йа гавесийама̄на̄йа апариккхӣн̣асам̣йоджанасса каммавипа̄ка̄нам̣ аппаваттанам̣ на диссати, паваттати ева̄ти аттхо. хетупхаласамбандхавасена паваттама̄не сам̣са̄ре ‘‘пубба̄ кот̣и на пан̃н̃а̄йатӣ’’ти вачанена ка̄ран̣е а̄дисса абха̄во вутто, ‘‘аппаватти на диссатӣ’’ти вачанена пхаласса аваса̄на̄бха̄во вуттоти. етаматтханти ‘‘каммасса ка̄рако наттхӣ’’тиа̄дина̄ вуттаматтхам̣. асайам̣васӣти на сайам̣васино, миччха̄бхинивесапараваса̄ти аттхо. ан̃н̃аман̃н̃авиродхиноти итарӣтаравируддха̄ дит̣т̣хийо ва̄ дит̣т̣хийа̄ ва̄ ан̃н̃аман̃н̃ена саха виродхино. гамбхӣран̃а̄н̣агочарата̄йа гамбхӣрам̣. татха̄ нипун̣ам̣. саттасун̃н̃ата̄йа, ан̃н̃аман̃н̃асабха̄васун̃н̃ата̄йа ча сун̃н̃ам̣. паччайанти на̄марӯпасса паччайам̣, таппаччайапат̣иведхенева ча саббам̣ пат̣ивиддхам̣ хотӣти.
1254-6. каммам̣ наттхи випа̄камхӣти кут̣т̣а̄дӣсу раджа̄ди вийа випа̄ке сантит̣т̣хама̄нам̣ каммам̣ наттхи. па̄ко камме на виджджатӣти татха̄ камме сантит̣т̣хама̄но випа̄ко наттхи. йатха̄вуттамеваттхам̣ упама̄йа вибха̄ветум̣ ‘‘йатха̄ на сӯрийе’’тиа̄ди вуттам̣. ман̣имхӣти сӯрийакантаман̣имхи. на тесам̣ бахи со аттхӣти те мун̃читва̄ техи бахи со агги наттхи. самбха̄рехӣти саман̇гӣбхӯтехи а̄тапа̄дӣхи тӣхи ка̄ран̣ехи. на анто каммасса̄тиа̄ди аттхато хет̣т̣ха̄ вуттампи упама̄нигаманаттхам̣ пунапи вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
1257-8. йади хету, пхалан̃ча ан̃н̃аман̃н̃арахитам̣, катхам̣ хетуто пхалам̣ ниббаттатӣти а̄ха ‘‘камман̃ча кхо упа̄да̄йа̄’’ти. на кевалам̣ каммапхаламева сун̃н̃ам̣ каттурахитам̣, саббампи дхаммаджа̄там̣ ка̄ракарахитанти дассетум̣ ‘‘на хеттха дево’’тиа̄дига̄тха̄ вутта̄. хетусамбха̄рапаччайа̄ти екена хетуна̄ екасса, анекасса ва̄ пхаласса аниббаттито хетусамӯханимиттам̣, самбха̄роти ва̄ паччайа̄дхивачананти хетупаччайанимиттанти аттхо.
1259. аддха̄су таритва̄ кан̇кханти тӣсу аддха̄су сол̣асавидхам̣ кан̇кхам̣ витаритва̄. на кеваламетам̣ сол̣асавидхамева кан̇кхам̣ витарати, атха кхо ‘‘саттхари кан̇кхатӣ’’тиа̄динайаппаваттам̣ (дха. са. 1123; вибха. 915) ат̣т̣хавидхам̣ кан̇кхампи паджахати. татха̄ хеттха буддхо дхаммо сан̇гхо сиккха̄ти кан̇кха̄йа гочарабхӯта̄ локийа̄ дхамма̄ адхиппета̄. на хи локуттарадхамме а̄раббха килеса̄ паваттитум̣ сакконти. пуббантоти атӣта̄ кхандха̄йатанадха̄туйо, апарантоти ана̄гата̄, пуббанта̄парантоти тадубхайам̣, аддха̄паччуппаннам̣ ва̄ тадубхайабха̄гайуттатта̄. пат̣иччасамуппаннадхаммаггахан̣ена гахито ат̣т̣хамо кан̇кха̄висайо на̄марӯпаматтам̣, идаппаччайата̄-ггахан̣ена пана тасса паччайо гахито, тасма̄ сол̣асаваттхука̄йа пахӣна̄йа ат̣т̣хаваттхука̄ кан̇кха̄ аппатит̣т̣ха̄ва хотӣти. ета̄сан̃ча паха̄нена два̄сат̣т̣хидит̣т̣хигата̄нипи виккхамбханти дит̣т̣хекат̣т̣хатта̄ вичикиччха̄йа. йатха̄ хи дит̣т̣хи самуччхиджджама̄на̄ вичикиччха̄йа саддхим̣йева самуччхиджджати, евам̣ вичикиччха̄ виккхамбхийама̄на̄ дит̣т̣хийа̄ саддхим̣йева виккхамбхӣйати. атта̄бхинивесӯпаниссайа̄ хи ‘‘ахосим̣ ну кхо аха’’нтиа̄динайаппаватта̄ (ма. ни. 1.18; сам̣. ни. 2.20; маха̄ни. 174) сол̣асаваттхука̄ кан̇кха̄, са̄ ева ча пуббанта̄диваттхубха̄вена вутта̄, атта̄бхинивесаваттхука̄ни два̄сат̣т̣хи дит̣т̣хигата̄ни, буддха̄диваттхука̄ ча тадекат̣т̣ха̄ти. ут̣т̣хитанти уппаджджитва̄ т̣хитам̣.
1260-2. кан̇кха̄витаран̣ам̣ на̄ма̄ти йатха̄вуттакан̇кха̄витаран̣ато кан̇кха̄витаран̣ам̣ на̄ма. на кевалам̣ кан̇кха̄витаран̣ам̣ на̄ма, дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣антипи йатха̄бхӯтан̃а̄н̣антипи самма̄дассанантипи идам̣ самудӣритам̣. еттха ча дхарӣйанти аттано паччайехӣти дхамма̄, тит̣т̣хати еттха пхалам̣ тада̄йаттавуттита̄йа̄ти т̣хити, дхамма̄нам̣ т̣хити дхаммат̣т̣хити, паччайадхамма̄. атха ва̄ дхаммоти ка̄ран̣ам̣ ‘‘дхаммапат̣исамбхида̄’’тиа̄дӣсу (вибха. 718-721) вийа, дхаммасса т̣хитисабха̄во, дхаммато ча ан̃н̃о сабха̄во наттхӣти паччайадхамма̄нам̣ паччайабха̄во, дхаммат̣т̣хитийам̣ н̃а̄н̣ам̣ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣. сан̇кха̄ра̄нам̣ йатха̄бхӯтам̣ аниччата̄ди йатха̄бхӯтам̣, таттха н̃а̄н̣анти йатха̄бхӯтан̃а̄н̣ам̣. самма̄ пассатӣти самма̄дассанам̣. ладдхаппатит̣т̣хоти са̄сане патит̣т̣ха̄ на̄ма арийамагго. айам̣ пана там̣ анадхигатопи тададхигамупа̄йапат̣ипаттийам̣ т̣хитатта̄ ладдхаппатит̣т̣хо вийа хотӣти ‘‘ладдхаппатит̣т̣хо’’ти вутто. татойева чӯл̣ако сота̄панно, локийа̄хи сӣласама̄дхипан̃н̃а̄хи саманна̄гататта̄ уттари аппат̣ивиджджханто сота̄панно вийа нийато, сугатипара̄йан̣о ча хотӣти чӯл̣асота̄панно. сота̄панно хи кхӣн̣а̄па̄йадуггативинипа̄тоти. атха ва̄ ладдхаппатит̣т̣хо кан̇кха̄витаран̣ависуддхисамадхигамена. саппаччайана̄марӯпадассанена хи саммаддитадит̣т̣хикан̣т̣ако виниддхутаахетукависамахетува̄до йатха̄сакапаччайехева дхаммаппаваттим̣ н̃атва̄ са̄сане патит̣т̣хитасаддхо ладдхаппатит̣т̣хо на̄ма хотӣти. на̄марӯпававаттха̄нена дуккхасаччам̣, дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ена самудайасаччам̣, тассева апарабха̄ге аниччато манасика̄ра̄дивидхина̄ маггасаччан̃ча абхин̃н̃а̄йа паваттийа̄ дуккхабха̄вам̣ дисва̄ тасса аппаватте ниродхе екам̣сенева ниннаджджха̄сайата̄йа локийенева н̃а̄н̣ена чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ адхигататта̄ апа̄йесу абхаббуппаттико, сота̄паннабхӯмийан̃ча бхаббуппаттико хотӣти чӯл̣асота̄панно на̄ма̄ти вуттам̣ ‘‘сота̄панно хи чӯл̣ако’’ти. тасма̄ти йасма̄ евам̣ маха̄нисам̣саметам̣ н̃а̄н̣ам̣, тасма̄ сапан̃н̃о аттано хита̄нупеккханапан̃н̃а̄йа саманна̄гато. тена̄ха ‘‘аттхака̄мо’’ти.
ити абхидхамматтхавика̄синийа̄ на̄ма
абхидхамма̄вата̄расам̣ван̣н̣ана̄йа
кан̇кха̄витаран̣ависуддхиниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.