18. ат̣т̣ха̄расамо париччхедо
дит̣т̣хивисуддхиниддесаван̣н̣ана̄
1170-2. ида̄ни йасма̄ евам̣ абхин̃н̃а̄васена адхигата̄нисам̣са̄йа тхиратара̄йа сама̄дхибха̄вана̄йа саманна̄гатена бхиккхуна̄ пан̃н̃а̄ бха̄ветабба̄ хоти. еван̃хи са̄ сабба̄ка̄рена тхиратара̄ сикхаппатта̄ ча хоти, тасма̄ тасса̄ бха̄вана̄найавибха̄ванаттхама̄рабханто а̄ха ‘‘сама̄дхим̣ пана̄’’тиа̄ди. ка̄ пан̃н̃а̄ти сарӯпапуччха̄. ко чаттхоти имисса̄ ко аттхо. пан̃н̃а̄ти падам̣ кам̣ абхидхеййаттхам̣ нисса̄йа ваттатӣти адхиппа̄йо.
1173-4. пан̃н̃а̄ випассана̄пан̃н̃а̄ти идха̄дхиппетамева пан̃н̃ам̣ дассети, ан̃н̃аттха пана бахувидхо пан̃н̃а̄пабхедо хоти. пун̃н̃ачиттасама̄йута̄ти кусалачиттасампайутта̄. еттха ча пун̃н̃а-ггахан̣ена дувидхампи абйа̄катам̣ ниваттети, татха̄ ‘‘аттхи сам̣килит̣т̣ха̄’’ти евам̣ паваттам̣ миччха̄ва̄дам̣ пат̣иседхети. випассана̄-ггахан̣ена каммассаката̄дивасаппаваттам̣ сесакусалапан̃н̃ам̣. джа̄нана̄ ва̄ пака̄ратоти вутте ‘‘кимидам̣ пака̄рато джа̄нанам̣ на̄ма̄’’ти ануйогам̣ манаси нидха̄йа сан̃джа̄нанавиджа̄нана̄ка̄рависит̣т̣хам̣ на̄наппака̄рато джа̄нананти дассетум̣ ‘‘сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣апан̃н̃а̄нам̣, ко висесо кимантара’’нти катхетукамйата̄пуччхам̣ катва̄ виссаджджанама̄ха ‘‘сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣апан̃н̃а̄на’’нтиа̄дина̄. джа̄нанатте самепи ча̄ти висайавиджа̄нана̄ка̄ре сама̄непи.
1175. сан̃джа̄нанаматтам̣ва̄ти ‘‘нӣлапӣта’’нтиа̄дикам̣ а̄рамман̣е виджджама̄нам̣, авиджджама̄нам̣ ва̄ сан̃н̃а̄нимиттам̣ катва̄ джа̄нанам̣. татха̄ хеса̄ пуна сан̃джа̄нанапаччайакаран̣араса̄. матта-саддена висесаниваттиаттхена виджа̄нанаппаджа̄нана̄ка̄ре ниваттети, ева-ка̄рена када̄чипи имисса̄ те висеса̄ на сантийева̄ти авадха̄рети. тена̄ха ‘‘лаккхан̣аппат̣иведха’’нтиа̄ди. ‘‘аниччам̣ дуккхаманатта̄’’ти лаккхан̣апат̣иведхам̣ ка̄тум̣ нева саккоти, вин̃н̃а̄н̣акиччампи ка̄тум̣ на саккоти, сан̃н̃а̄ куто пан̃н̃а̄киччам̣ кареййа̄ти лаккхан̣апат̣иведхам̣ ка̄тум̣ на саккотиччева вуттам̣, на вуттам̣ ‘‘маггам̣ па̄петум̣ на саккотӣ’’ти.
1176. вин̃н̃а̄н̣ам̣ пана а̄рамман̣е паваттама̄нам̣ на таттха сан̃н̃а̄ вийа нӣлапӣта̄дикасса сан̃джа̄нанавасенева паваттати, атха кхо там̣ таттха аниччата̄дивисесам̣, ан̃н̃ан̃ча та̄дисам̣ висесам̣ джа̄нантамева паваттатӣти а̄ха ‘‘вин̃н̃а̄н̣ам̣ пана̄’’тиа̄ди. катхам̣ пана вин̃н̃а̄н̣ам̣ лаккхан̣апат̣иведхам̣ каротӣти? пан̃н̃а̄йа дасситамаггена. лаккхан̣а̄рамман̣икавипассана̄йа хи анекава̄рам̣ лаккхан̣а̄ни пат̣ивиджджхитва̄ паваттама̄на̄йа пагун̣абха̄вато паричайавасена н̃а̄н̣авиппайуттачиттенапи випассана̄ самбхавати, йатха̄ там̣ пагун̣асса гантхасса саджджха̄йане н̃а̄йа̄гата̄пи ва̄ра̄ на вин̃н̃а̄йанти. лаккхан̣ам̣ пат̣ивиджджхитунти ча лаккхан̣а̄нам̣ а̄рамман̣акаран̣ам̣ сандха̄йа вуттам̣, на пат̣ивиджджханам̣.
1177. уссаккитва̄ти 220 удайаббайа̄дин̃а̄н̣апат̣ипа̄т̣ийа̄ а̄рабхитва̄ маггам̣ па̄петумева там̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ на саккоти асамбодхасабха̄ватта̄. вуттанайанти вин̃н̃а̄н̣е вуттанайам̣. са̄ хи а̄рамман̣ан̃ча джа̄на̄ти, лаккхан̣ан̃ча пат̣ивиджджхати. аттано пана анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ена а̄нубха̄вена маггам̣ па̄петун̃ча саккоти. ба̄лага̄микахеран̃н̃ика̄нам̣ каха̄пан̣аджа̄нанамива ча несам̣ а̄рамман̣аджа̄нанам̣ ведитаббам̣. йатха̄ хи херан̃н̃икапхалаке т̣хапитам̣ каха̄пан̣ара̄сим̣ еко асан̃джа̄тавоха̄рабуддхи ба̄лада̄рако, еко га̄микапурисо, еко херан̃н̃икоти тӣсу джанесу пассама̄несу ба̄лада̄рако каха̄пан̣а̄нам̣ читтавичиттадӣгхарассачатурассапариман̣д̣алабха̄ваматтамева джа̄на̄ти, ‘‘идам̣ манусса̄нам̣ упабхогапарибхога̄вахам̣ ратанасаммата’’нти на джа̄на̄ти. га̄микапурисо тадубхайам̣ джа̄на̄ти, ‘‘айам̣ чхеко маха̄са̄ро, айам̣ кӯт̣о, айам̣ ад̣д̣хаса̄ро, айам̣ па̄даса̄ро’’тиа̄дикам̣ пана вибха̄гам̣ на джа̄на̄ти. херан̃н̃ико саббепи те пака̄ре джа̄на̄ти, джа̄нанто ча олокетва̄пи джа̄на̄ти, а̄кот̣итасаддам̣ сутва̄пи джа̄на̄ти, гандхам̣ гха̄йитва̄пи расам̣ са̄йитва̄пи хаттхена дха̄райитва̄пи ‘‘асукасмим̣ га̄ме ва̄ нигаме ва̄ нагаре ва̄ паббате ва̄ надӣтӣре ва̄ като’’типи ‘‘асукаа̄чарийена като’’типи джа̄на̄ти. таттха сан̃н̃а̄ асан̃джа̄тавоха̄рабуддхино ба̄лада̄ракасса каха̄пан̣адассанам̣ вийа вибха̄гам̣ акатва̄ пин̣д̣авасенева а̄рамман̣ам̣ ган̣ха̄ти нӣла̄дивасена а̄рамман̣асса упат̣т̣ха̄на̄ка̄раггахан̣ато, вин̃н̃а̄н̣ам̣ га̄микапурисасса каха̄пан̣адассанамива екаччависесаггахан̣асаматтхата̄йа, пан̃н̃а̄ анавасесаггахан̣асаматтхата̄йа херан̃н̃икасса каха̄пан̣адассанамива дат̣т̣хабба̄ти.
1178-80. сабха̄вапат̣иведхананти сако бха̄во, сама̄но ва̄ бха̄во сабха̄во, тасса пат̣иведханам̣ н̃а̄тапарин̃н̃а̄тӣран̣апарин̃н̃а̄васена сабха̄васа̄ман̃н̃алаккхан̣апат̣иведханам̣. гхат̣апат̣а̄дипат̣иччха̄дакасса ба̄хирандхака̄расса дӣпа̄локо вийа йатха̄вуттадхаммасабха̄вапат̣иччха̄дакасса виддхам̣санараса̄. уппаджджама̄нойева хи н̃а̄н̣а̄локо хадайандхака̄рам̣ видхаменто уппаджджатӣти а̄ха ‘‘саммоханандхака̄расса, виддхам̣санараса̄ мата̄’’ти. татойева саббадхаммесу асаммуйхана̄ка̄рена паччупатит̣т̣хати, ка̄ран̣абхӯта̄ ва̄ сайам̣ пхалабхӯтам̣ асаммохам̣ паччупатит̣т̣ха̄петӣти а̄ха ‘‘асаммохапаччупат̣т̣ха̄на̄’’ти. випассана̄пан̃н̃а̄йа идха̄дхиппетатта̄ сама̄дхи тасса̄ падат̣т̣ха̄нам̣. татха̄ хи ‘‘сама̄хито йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣ’’ти (сам̣. ни. 3.5; 4.99; 5.1071; а. ни. 11.2) суттападанти а̄ха ‘‘сама̄дха̄саннака̄ран̣а̄’’ти.
1181-2. дхаммасабха̄вапат̣иведхо на̄ма пан̃н̃а̄йа а̄вен̣ико сабха̄во, на тенасса̄ кочи вибха̄го лаббхатӣти а̄ха ‘‘лаккхан̣енекадха̄ вутта̄’’ти. луджджанапалуджджанат̣т̣хена локо вуччати ват̣т̣ам̣, таппарийа̄панната̄йа локе нийутта̄, таттха ва̄ видита̄ти локика̄. таттха апарийа̄паннатта̄ алокика̄. катама̄ панеттха локийа̄, катама̄ локуттара̄ ча̄ти а̄ха ‘‘локийена̄’’тиа̄ди. локийакусалачиттуппа̄десу маггасампайутта̄ локийена маггена йутта̄. висесато пана дит̣т̣хивисуддхиа̄дивисуддхичатуккасан̇гахитамаггасам̣йутта̄ самуда̄йе паватта̄ пан̃н̃а̄ тадекадесесупи паваттатӣти магга-ггахан̣ам̣ катам̣, паччекампи ва̄ самма̄дит̣т̣хиа̄дӣнам̣ маггасаман̃н̃а̄ти катва̄. локато уттара̄ уттин̣н̣а̄ти локуттара̄. локуттара̄пи хи маггасампайутта̄ бха̄ветабба̄, випассана̄парийоса̄не лаббхатева̄ти локуттара-ггахан̣ам̣ на вируджджхати. тена̄ха ‘‘локуттарена̄’’тиа̄ди. сутамайа̄дитотиа̄диггахан̣ена бха̄вана̄майам̣ сан̇ган̣ха̄ти.
1183-5. аттанова чинта̄йа̄ти тасса тасса анаваджджасса аттхасса са̄дхане паропадесена вина̄ аттано упа̄йачинта̄васенева. бхӯрипан̃н̃ена̄ти маха̄пан̃н̃ена, паттхат̣ата̄йа патхавӣсама̄напан̃н̃ена ва̄ти аттхо. парато пана сутва̄на̄ти парато упадесам̣ сутва̄. сутенева ча ниппханна̄ти антогатахетваттхамидам̣ висесанам̣, сутенева ниппханнатта̄ти аттхо. ‘‘ниппханнатта̄ сутена ва̄’’ти ва̄ па̄т̣хо. йатха̄ ва̄пи татха̄ ва̄ти парато сутва̄ ва̄ асутва̄ ва̄. аппана̄патта̄ти идам̣ сикха̄паттам̣ бха̄вана̄майам̣ дассетум̣ вуттам̣, на пана аппана̄патта̄ва бха̄вана̄майа̄ти. тиссопи панета̄ пан̃н̃а̄ па̄л̣ивасена евам̣ ведитабба̄ –
‘‘таттха катама̄ чинта̄майа̄ пан̃н̃а̄? йогавихитесу ва̄ камма̄йатанесу йогавихитесу ва̄ сиппа̄йатанесу йогавихитесу ва̄ виджджа̄т̣ха̄несу каммассакатам̣ ва̄ сачча̄нуломикам̣ ва̄ рӯпам̣ аниччанти ва̄, ведана̄, сан̃н̃а̄, сан̇кха̄ра̄, вин̃н̃а̄н̣ам̣ аниччанти ва̄, йам̣ еварӯпам̣ ануломикам̣ кхантим̣ дит̣т̣хим̣ ручим̣ мудим̣ пеккхам̣ дхамманиджджха̄наккхантим̣ парато асутва̄ пат̣илабхати, айам̣ вуччати чинта̄майа̄ пан̃н̃а̄. таттха катама̄ сутамайа̄ пан̃н̃а̄…пе… сутва̄ пат̣илабхати, айам̣ вуччати сутамайа̄ пан̃н̃а̄. сабба̄пи сама̄паннасса пан̃н̃а̄ бха̄вана̄майа̄ пан̃н̃а̄’’ти (вибха. 768).
еттха ча кин̃ча̄пи камма̄йатана̄дивасена чинта̄майасутамайапан̃н̃а̄ махаггаталокуттаравасена бха̄вана̄майапан̃н̃а̄ ча вутта̄, идха пана антимабхавика̄нам̣ двиннам̣ бодхисатта̄намева лаббхама̄на̄ чинта̄майабхӯта̄ сачча̄нуломика̄ пан̃н̃а̄, пӯритапа̄рамӣнам̣ авасесамаха̄пан̃н̃а̄нам̣ лаббхама̄на̄ сутамайа̄ сачча̄нуломика̄ пан̃н̃а̄, локуттараппана̄патта̄пи бха̄вана̄майапан̃н̃а̄ва адхиппета̄.
1186. пат̣исамбхида̄чатуккасса̄ти аттхадхамманируттипат̣ибха̄насан̇кха̄тасса пат̣исамбхида̄чатуккасса васена. нану четтха випассана̄пан̃н̃а̄ адхиппета̄, касма̄ пат̣исамбхида̄ а̄хат̣а̄ти? випассака̄нам̣ н̃а̄н̣апа̄т̣аваттхам̣ пан̃н̃а̄ппабхеде ниддисийама̄не пат̣исамбхида̄пан̃н̃а̄пи ваттука̄мата̄йа, пат̣исамбхида̄пан̃н̃а̄йа ва̄ випассана̄пхалабхӯтатта̄ локийалокуттарапан̃н̃а̄дхика̄ре ва̄ локуттарапан̃н̃а̄йа саха па̄пун̣итаббам̣ пат̣исамбхида̄пан̃н̃ампи ваттука̄мата̄йа идхева вутта̄ти. аттхадхамманируттӣсу н̃а̄н̣анти ‘‘аттхе н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄, дхамме н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄, татра дхамманирутта̄бхила̄пе н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 718) евама̄гатам̣ аттха̄дӣсу тӣсу пабхедагатам̣ н̃а̄н̣аттайам̣. тӣсупӣти йатха̄вуттесу тӣсупи пат̣исамбхида̄н̃а̄н̣есу гочаракиччалаккхан̣арасапаччупат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄набхӯмиа̄дивасена те а̄рамман̣ам̣ катва̄ паччавеккхантасса има̄ни н̃а̄н̣а̄ни идаматтхаджотака̄нӣти евам̣ пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣, париттамахаггатааппама̄н̣авасена ва̄ тӣсу н̃а̄н̣есу н̃а̄н̣ам̣. пат̣исамбхида̄рамман̣ампи хи пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄ хоти. тенева ча суттантабха̄джанӣйапа̄л̣ийам̣ ‘‘н̃а̄н̣есу н̃а̄н̣а’’нти, ат̣т̣хакатха̄йа ча ‘‘саббаттхакан̃а̄н̣ам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ н̃а̄н̣ам̣ паччавеккхантасса пабхедагатам̣ н̃а̄н̣а’’нти (вибха. ат̣т̣ха. 718) ависесена вуттам̣. еван̃ча катва̄ махаггатапат̣исамбхида̄н̃а̄н̣асса абха̄вепи нируттипат̣исамбхида̄ паритта̄рамман̣а̄, тиссо пат̣исамбхида̄ сийа̄ паритта̄рамман̣а̄, сийа̄ махаггата̄рамман̣а̄, сийа̄ аппама̄н̣а̄рамман̣а̄ти пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄йа махаггата̄рамман̣ата̄пи пан̃ха̄пуччхакапа̄л̣ийам̣ вутта̄.
абхидхаммабха̄джанӣйе пана –
‘‘йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти соманассасахагатам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ ва̄…пе… дхамма̄рамман̣ам̣ ва̄, йам̣ йам̣ ва̄ пана̄раббха, тасмим̣ самайе пхассо хоти…пе… авиккхепо хоти. йе ва̄ пана тасмим̣ самайе ан̃н̃епи аттхи арӯпино дхамма̄, име дхамма̄ кусала̄. тесу дхаммесу н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄. тесам̣ випа̄ке н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄. йа̄йа нируттийа̄ тесам̣ дхамма̄нам̣ пан̃н̃атти хоти, татра дхамманирутта̄бхила̄пе н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄. йена н̃а̄н̣ена та̄ни н̃а̄н̣а̄ни джа̄на̄ти ‘има̄ни н̃а̄н̣а̄ни идаматтхаджотака̄нӣ’ти, тесу н̃а̄н̣есу н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 725) –
читтуппа̄даккамена десана̄йа паваттатта̄ са̄васесо па̄т̣хо като. читтуппа̄дасан̇гахите аттхе асесетва̄ десана̄ хи абхидхаммабха̄джанӣйе паватта̄, на саббан̃еййети йатха̄дасситависайавачанавасена ‘‘йена н̃а̄н̣ена та̄ни н̃а̄н̣а̄ни джа̄на̄тӣ’’ти вуттам̣, на там̣ ан̃н̃а̄рамман̣атам̣ пат̣иседхети десана̄йа атаппарабха̄вато. еван̃ча катва̄ таттха нибба̄не, ана̄гатепи аттхапат̣исамбхида̄ сийа̄ на ваттабба̄ атӣта̄рамман̣а̄типи ана̄гата̄рамман̣а̄типи паччуппанна̄рамман̣а̄типӣти аттхапат̣исамбхида̄йа нибба̄на̄рамман̣ата̄ вутта̄. еттха ча аттхоти сан̇кхепато хетупхалассетам̣ адхивачанам̣. хетупхалан̃хи йасма̄ хетуануса̄рена арӣйати адхигамӣйати сампа̄пун̣ӣйати, тасма̄ аттхоти вуччати. дхаммотипи сан̇кхепато паччайассетам̣ адхивачанам̣. со хи йасма̄ там̣ там̣ дахати паваттети, сампа̄пун̣итум̣ ва̄ дха̄рети, тасма̄ дхаммоти вуччати. нируттӣти сатта̄нам̣ мӯлабха̄са̄бхӯта̄ ма̄гадхикабха̄са̄, йа̄йа буддха̄нам̣ десана̄ хоти. пат̣ибха̄нанти хет̣т̣ха̄ вуттам̣ н̃а̄н̣аттайамева. вуттан̃хетам̣ абхидхамме ‘‘дуккхе н̃а̄н̣ам̣…пе… тасса випа̄ке н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄’’тиа̄ди.
1187. йасма̄ пана̄йам̣ сан̇кхепаттхова, пабхедавасена ча вуччама̄но па̄кат̣о хоти, тасма̄ там̣ сан̇гахетва̄ пабхедатова аттха̄дике дассетум̣ ‘‘йам̣ кин̃чи паччайуппанна’’нтиа̄ди а̄раддхам̣. йам̣ кин̃чи паччайуппаннанти йам̣ кин̃чи хета̄дипаччайато самуппаннам̣. там̣ пана ‘‘идам̣ ито ниббатта’’нти евам̣ хетуануса̄рена вин̃н̃а̄йама̄намева идха адхиппетам̣, татха̄ кусала̄кусалапхалабхӯта̄ випа̄ка̄ абйа̄па̄расантивасена вин̃н̃а̄йама̄на̄, сеса̄ абйа̄па̄рабхӯта̄ кирийа̄ дхамма̄ авипа̄касантивасена, асан̇кхатам̣ ниссаран̣абхӯто ниродхо ниббутисантивасена, буддхавачанаттхабхӯто кхандха̄дипараматтхадхаммо има̄йа айам̣ дӣпитоти евам̣ па̄л̣иануса̄рена вин̃н̃а̄йама̄нова аттхасаман̃н̃ам̣ лабхатӣти а̄ха ‘‘йам̣ кин̃чи паччайуппанна’’нтиа̄ди. таттха хетупхалам̣, бха̄ситаттхо ча сакасакахетупат̣ибаддхо, бха̄ситапат̣ибаддхо ча вин̃н̃а̄йатӣти парийа̄йато, сесам̣ сакасакабха̄вавасенева вин̃н̃а̄йатӣти ниппарийа̄йатова аттхо на̄ма. таттха парийа̄йаттхо суттантабха̄джанӣйавасена вутто, ниппарийа̄йаттхо абхидхаммабха̄джанӣйавасена̄ти дат̣т̣хаббам̣. бха̄ситанти па̄л̣идхаммама̄ха. сесам̣ аттхапан̃чакесу вуттанайена йатха̄рахам̣ йоджетва̄ ведитаббам̣.
еттха ча нибба̄нам̣ паттаббо аттхо, бха̄ситаттхо н̃а̄петаббо аттхо, итаро ниббаттетаббо аттхоти тивидхо хоти аттхо. магго сампа̄пако хету, бха̄ситам̣ н̃а̄пако хету, итарам̣ ниббаттако хетӯти евам̣ тивидхо хотӣти дат̣т̣хаббам̣. кирийа̄дхамма̄нан̃четтха авипа̄ката̄йа дхаммабха̄во на вутто. йади евам̣ випа̄ка̄ на хонтӣти аттхабха̄во на ваттаббо? на, паччайуппаннабха̄вато. евам̣ сати кусала̄кусала̄нампи паччайуппаннатта̄ аттхабха̄во а̄паджджати? на̄йам̣ досо аппат̣исиддхатта̄. випа̄касса пана падха̄нахетута̄йа па̄кат̣абха̄вато дхаммабха̄во ева тесам̣ вутто, кирийа̄нам̣ паччайабха̄ва̄ дхаммабха̄во а̄паджджатӣти че? на̄йам̣ досо аппат̣исиддхатта̄. каммапхаласамбандхасса пана хетубха̄ва̄бха̄вато дхаммабха̄во на йуттоти. апича ‘‘айам̣ имасса паччайо, айам̣ паччайуппанно’’ти евам̣ бхедамакатва̄ кевалам̣ кусала̄кусале випа̄какирийадхамме ча паччавеккхантасса дхамматтхапат̣исамбхида̄ на хонтӣти тесам̣ аттхадхаммата̄ вутта̄ти дат̣т̣хаббам̣.
1189. сабха̄ванируттӣти авипарӣтанирутти, авипарӣтанируттӣти тасса тасса аттхасса бодхане саббака̄лам̣ пат̣инийатасамбандхо абйабхича̄равоха̄ро ма̄гадхабха̄са̄ти вуттам̣ хоти. са̄ хи саббака̄лам̣ пат̣инийатасамбандхо, итара̄ бха̄са̄ пана ка̄лантарена париваттанти. аттхато панеса̄ на̄мапан̃н̃аттӣти а̄чарийа̄. йатха̄ху –
‘‘нирутти ма̄гадха̄ бха̄са̄, аттхато на̄масаммутӣ’’ти.
апаре пана – йади сабха̄ванирутти пан̃н̃аттисабха̄ва̄, евам̣ сати пан̃н̃атти абхилапитабба̄, на вачананти а̄паджджати, еван̃ча сати ‘‘татра дхамманирутта̄бхила̄пе н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄’’ти идам̣ на сакка̄ ваттум̣, абхилапитабботи абхила̄по. на хи вачанато ан̃н̃ам̣ абхилапитаббам̣ учча̄ретаббам̣ аттхи, атха пхасса̄дивачанехи бодхетаббам̣ абхилапитаббам̣, еван̃ча сати аттхадхамма̄нампи бодхетаббатта̄ тесампи нируттибха̄во а̄паджджати, апича ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘пхассоти ча сабха̄ванирутти, пхасса̄ пхассанти на сабха̄ванируттӣ’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 718) вачанато вин̃н̃аттивика̄расахито саддо нируттӣти дасситамева, ‘‘там̣ сабха̄ванируттисаддам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паччавеккхантасса тасмим̣ сабха̄ванирутта̄бхила̄пе пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄, евамайам̣ нируттипат̣исамбхида̄ садда̄рамман̣а̄ на̄ма джа̄та̄, на пан̃н̃аттиа̄рамман̣а̄’’ти ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 718) вуттатта̄ нируттисадда̄рамман̣а̄йа сотавин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ парато манодва̄ре нируттипат̣исамбхида̄ паваттати, еван̃ча катва̄ ‘‘нируттипат̣исамбхида̄ паритта̄рамман̣а̄’’ти вачанам̣ упапаннам̣ хотӣти ваданти. а̄чарийаджотипа̄латтхера̄дайо пана̄ху – ‘‘нируттипат̣исамбхида̄ паччуппанна̄рамман̣а̄’’ти вачанам̣ паччуппаннам̣ саддам̣ гахетва̄ паччха̄джа̄нанам̣ сандха̄йа вуттам̣, еван̃ча сати ан̃н̃асмим̣ паччуппанна̄рамман̣е ан̃н̃ам̣ паччуппанна̄рамман̣анти вуттанти а̄паджджати, йатха̄ пана диббасотан̃а̄н̣ам̣ манусса̄дисаддабхеданиччхайасса паччайабхӯтам̣ там̣там̣саддавибха̄вакам̣, евам̣ сабха̄ва̄сабха̄ванируттиниччхайасса паччайабхӯтам̣ паччуппаннасабха̄ванируттисадда̄рамман̣ам̣ там̣вибха̄вакам̣ н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄ти вуччама̄не на кочи па̄л̣ивиродхо, там̣ сабха̄ванируттисаддам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паччавеккхантасса̄ти ча паччуппаннасадда̄рамман̣апаччавеккхан̣ам̣ паваттентасса̄ти на на сакка̄ ваттум̣. тампи хи н̃а̄н̣ам̣ сабха̄ванируттим̣ вибха̄вентамева там̣там̣саддапаччавеккхан̣а̄нантарам̣ там̣там̣пабхеданиччхайасса хетубха̄вато нируттим̣ бхиндантам̣ пат̣ивиджджхантамева уппаджджатӣти ча пабхедагатампи хотӣти.
1190. тивидханти идам̣ хет̣т̣ха̄ вибха̄витанайамева̄ти. паччавеккхатоти има̄ни н̃а̄н̣а̄ни идаматтхаджотака̄нӣти асаммохавасена паччавеккхантасса. нану ча тӣн̣и н̃а̄н̣а̄нипи аттхадхаммасабха̄вам̣ на̄тиваттантӣти н̃а̄н̣есу н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄, дхаммапат̣исамбхида̄ ча хоти, касма̄ пана ‘‘тесу…пе… мата’’нти висум̣ вуттанти? са̄рамман̣есу тӣсу н̃а̄н̣есу паваттан̃а̄н̣асса адхиппетатта̄. йан̃хи н̃а̄н̣а̄рамман̣ам̣ н̃а̄н̣ам̣ тасса а̄рамман̣ампи асаммохавасена пат̣ивиджджхантамева паваттати, там̣ идха пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄ на̄ма. еван̃ча катва̄ вуттам̣ ‘‘има̄ни н̃а̄н̣а̄ни идаматтхаджотака̄нӣ’’ти. н̃а̄н̣аматта̄рамман̣ам̣ пана н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄йева. еттха ча кин̃ча̄пи айам̣ пат̣исамбхида̄ са̄рамман̣есу н̃а̄н̣есу паваттати, а̄рамман̣а̄нам̣ пана пабхедам̣ хет̣т̣ха̄ н̃а̄н̣аттайамева вибха̄вети. йатха̄ ким̣? йатха̄ дхаммадесана̄йа асаматтхо бахуссуто кин̃ча̄пи дхаммакатхикена катхетаббам̣ дхаммам̣ джа̄на̄ти, десана̄ пана дхаммакатхикассева висайоти, евам̣сампадамидам̣ дат̣т̣хаббам̣. има̄су пана паччхима̄нам̣ тиссаннам̣ секха̄секхамаггаккхан̣е асаммохавасена пат̣иведхо хоти, аттхапат̣исамбхида̄йа а̄рамман̣акаран̣авасенапи. татха̄ хи са̄ маггапхаласабха̄ва̄пи хоти. еван̃ча катва̄ са̄ локийалокуттара̄, сеса̄ тиссо локийа̄ва. тена̄ху пора̄н̣а̄ –
‘‘ла̄бхо та̄самасаммоха̄, секха̄секхапатхаккхан̣е;
аттхапан̃н̃а̄ йатха̄ламба̄, са̄ двидха̄н̃н̃а̄ ту са̄сава̄’’ти.
1191. има̄ пана чатассо пат̣исамбхида̄ пан̃чахи а̄ка̄рехи висадабха̄вам̣ гаччхантӣти дассетум̣ ‘‘парийаттӣ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха парийатти на̄ма буддхавачанасса парийа̄пун̣анам̣, па̄л̣иат̣т̣хакатха̄су ган̣т̣хипадааттхападавиниччхайакатха̄ парипуччха̄ парито саббато н̃а̄тум̣ пуччха̄ти катва̄. саванам̣ саккаччам̣ ат̣т̣хим̣ катва̄ сотавин̃н̃а̄н̣авасена гахан̣ам̣, адхигамо маггуппатти. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘адхигамо на̄ма арахаттамаггуппаттӣ’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 718) вуттам̣. там̣ секхабхӯмийам̣ пабхедагаманам̣ аппависайам̣, асекхабхӯмийам̣ бахувисайанти катва̄ вуттам̣. са̄тисайам̣ ва̄ адхигаманам̣ сандха̄йева вуттам̣. секхена патта̄нампи хи има̄сам̣ арахаттаппаттийа̄ висадабха̄ва̄дхигамоти. пуббайого вийа пана арахаттаппатти арахатопи пат̣исамбхида̄висадата̄йа паччайо на на хотӣти пан̃чаннампи йатха̄йогам̣ секкха̄секкхапат̣исамбхида̄висадата̄йа ка̄ран̣ата̄ йоджетабба̄. пуббайого на̄ма пуббабуддха̄нам̣ са̄сане гатапачча̄гатикабха̄вена йа̄ва ануломаготрабхусамӣпам̣, та̄ва випассана̄бхийого. адхигамапуббайога̄ четтха ануппаннам̣ уппа̄денти, уппаннан̃ча висадам̣ каронти, сеса̄ни пана сувисадабха̄вассева паччайа̄ти дат̣т̣хаббам̣.
1192-4. евам̣ екавидха̄дивасена пан̃н̃а̄йа пабхедам̣ дассетва̄ ида̄ни бха̄вана̄видха̄нам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘катхам̣ бха̄ветабба̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха йасма̄ има̄йа пан̃н̃а̄йа кхандха̄дайо дхамма̄ бхӯми, сӣлависуддхи чева читтависуддхи ча̄ти има̄ две висуддхийо мӯлам̣, дит̣т̣хивисуддхи кан̇кха̄витаран̣ависуддхи магга̄магган̃а̄н̣адассанависуддхи пат̣ипада̄н̃а̄н̣адассанависуддхи н̃а̄н̣адассанависуддхӣти има̄ пан̃ча висуддхийо сарӣрам̣, тасма̄ тесу бхӯмибхӯтесу дхаммесу уггахапарипуччха̄васена н̃а̄н̣апаричайам̣ катва̄ мӯлабхӯта̄ две висуддхийо сампа̄детва̄ сарӣрабхӯта̄ пан̃ча висуддхийо сампа̄дентена бха̄ветабба̄ти дассетум̣ ‘‘кхандха̄дӣсӯ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. кхандха̄дӣсӯти кхандха̄йатанадха̄туиндрийапат̣иччасамуппа̄да̄дибхедесу. бхӯмибхӯтесу ча̄ти лаккхан̣а̄диггахан̣авасена н̃а̄н̣асса паваттит̣т̣ха̄набхӯтесу. сӣлам̣ читтависуддхинти мӯлабхӯтам̣ сӣлависуддхим̣, читтависуддхин̃ча. сати хи сӣлависуддхийам̣, читтависуддхийан̃ча айам̣ пан̃н̃а̄ мӯладжа̄та̄ на̄ма хоти, на̄сатӣти. дит̣т̣хивисуддха̄дайо пан̃ча̄ти упабрӯхетаббатта̄ сарӣрабхӯта̄ дит̣т̣хивисуддхиа̄дайо пан̃ча. имисса̄ хи пан̃н̃а̄йа санта̄навасена паваттама̄на̄йа па̄дапа̄н̣исӣсат̣т̣ха̄нийа̄ дит̣т̣хивисуддхиа̄дайо има̄ пан̃ча висуддхийо авайавена самуда̄йӯпалаккхан̣анайена сарӣранти ведитабба̄. та̄йа пан̃н̃а̄йа̄ти уггахапарипуччха̄дивасена кхандха̄дӣсу дхаммесу паваттапан̃н̃а̄йа. джанана̄дитоти джа̄тиджара̄маран̣а̄дӣхи.
1195-6. ‘‘бха̄ветабба̄’’ти ватва̄ ида̄ни йасма̄ кхандха̄дибхӯмӣсу сӣлависуддхичиттависуддхисан̇кха̄техи мӯлехи суппатит̣т̣хитена пан̃чависуддхисан̇кха̄тасарӣрасса вад̣д̣ханенева пан̃н̃а̄вад̣д̣хана̄ на̄ма хоти, тасма̄ випассана̄пан̃н̃а̄йа бхӯмибхӯтесу кхандха̄дӣсу екадесадассанаттхам̣ ‘‘рӯпан̃ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха̄ти тесу пан̃часу кхандхесу. йам̣ кин̃чӣти анавасесапарийа̄да̄нам̣. атӣта̄на̄гата̄дикантиа̄дина̄ пана тадева ека̄дасасу ока̄сесу паккхипитва̄ дассети. а̄ди-ггахан̣ена паччуппаннасса гахан̣ам̣.
1197-1200. хӣнантиа̄дӣсу акусалакаммасамут̣т̣ха̄ната̄йа хӣнам̣, кусалакаммасамут̣т̣ха̄ната̄йа пан̣ӣтам̣. акусалавипа̄куппаттихетубхӯтата̄йа ва̄ хӣнам̣, випарийа̄йена пан̣ӣтам̣. дуппариггахабхӯтасукхумарӯпа̄дивасена дӯрам̣, итаравасена сантикантиа̄дина̄ аттхо ведитаббо. саббам̣ там̣ екато катва̄ти атӣта̄дивибха̄габхиннам̣ саббам̣ там̣ рӯпара̄сивасена буддхийа̄ екаджджхам̣ гахетва̄ ‘‘маха̄удакаккхандхо’’тиа̄дӣсу вийа ‘‘ра̄сат̣т̣хена рӯпаккхандхо’’ти вуччати. суттепи хи вуттам̣ ‘‘тадекаджджхам̣ абхисам̣йӯхитва̄ абхисан̇кхипитва̄’’ти. ведана̄ккхандхотиа̄дӣсупи есева найо. екекесу пана ведана̄дӣсу ‘‘самуддо майа̄ дит̣т̣хо’’тиа̄дӣсу вийа самуда̄йавоха̄расса авайавепи диссанато кхандха-саддо рул̣хӣвасена паваттатӣти дат̣т̣хаббам̣. йам̣ там̣ кин̃чи ведайиталаккхан̣анти самбандхо. ведана̄ккхандхойева ведана̄ккхандхата̄. ведана̄йа атӣта̄дивибха̄ге виттха̄ракатха̄ висуддхимаггато (висуддхи. 2.497 а̄дайо) гахетабба̄. абхисан̇кха̄ралаккхан̣анти сан̇кха̄раккхандхасса четана̄падха̄ната̄йа евам̣ вуттам̣, сампайуттадхамме а̄рамман̣е ра̄сикаран̣алаккхан̣ам̣ сампин̣д̣аналаккхан̣анти вуттам̣ хоти. атха ва̄ ‘‘сан̇кхатамабхисан̇кхаронтӣ’’ти (сам̣. ни. 3.79) вуттатта̄ йатха̄ аттано пхаласан̇кхатам̣ саммадева ниппханнам̣ хоти, евам̣ абхисан̇кхаран̣асабха̄ванти аттхо. айам̣ пана кусала̄кусалачетана̄йа васена ват̣т̣ати.
1202-5. евам̣ випассана̄пан̃н̃а̄йа бхӯмибхӯте дхамме екадесато дассетва̄ ида̄ни сӣлачиттависуддхӣнам̣ хет̣т̣ха̄ вуттатта̄ та̄ аватва̄ идам̣ пан̃н̃а̄бха̄вана̄йа а̄дибхӯтам̣ дит̣т̣хивисуддхим̣ дассетум̣ ‘‘чатта̄ро ча маха̄бхӯта̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. там̣ сампа̄детука̄мена ча йога̄вачарена чатудха̄туваваттха̄навасена ва̄ два̄даса̄йатанавасена ва̄ пан̃чаккхандхавасена ва̄ убхиннам̣ сан̇кхепакот̣т̣ха̄са̄нам̣ васена ва̄ пат̣иладдхаджджха̄навасена ва̄ на̄марӯпасса ваваттха̄петаббабха̄вепи тена тена мукхена ваваттха̄наппака̄санасса атипапан̃ча̄вахатта̄ йатха̄дхигатаккхандхавасенева идха ваваттха̄нам̣ дасситам̣. ека̄сӣтийа̄ читтена̄ти ека̄сӣтийа̄ локийачиттена. локуттарачитта̄ни пана нева суккхавипассакасса, на саматхайа̄никасса париггахам̣ гаччханти анадхигататта̄. чатта̄рорӯпино кхандхети чатта̄ро арӯпино кхандхе. сӣтун̣ха̄дивиродхипаччайасамава̄йе вика̄ра̄паджджанато рӯпам̣ руппаналаккхан̣ам̣. а̄рамман̣а̄бхимукхам̣ наманато на̄мам̣ наманалаккхан̣ам̣. париган̣хатӣти париччхедака̄рика̄йа пан̃н̃а̄йа париччхиндитва̄ ган̣ха̄ти.
1206-9. та̄ласса кандам̣ ту йамаканти двӣхи бӣджехи ниббаттитам̣ екӣбхӯтам̣ йамаката̄лакандам̣. тан̃хи йамакам̣ бхиннасанта̄нампи абхиннам̣ вийа упат̣т̣ха̄ти, евам̣ рӯпа̄рӯпадхамма̄ти. на̄ман̃ча рӯпан̃ча̄ти етенева тасса дувидхабха̄ве сиддхе ‘‘двидха̄ ваваттхапетӣ’’ти идам̣ на̄марӯпавинимуттасса ан̃н̃асса абха̄вадассанаттхам̣. тенева̄ха ‘‘на̄мато рӯпато’’тиа̄ди. на̄марӯпаматтата̄йа авиниччхитатта̄, санта̄на̄дигханабхедасса ча акататта̄ абхинивесена вина̄ самӯхекаттаггахан̣авасена ‘‘сатто’’ти паватто саммохо саттасаммохо, тасса гха̄таттхам̣ виккхамбханаттхам̣. бахусуттавасена̄ти ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄дина̄ идха дассита̄нам̣, ан̃н̃есан̃ча ‘‘рӯпан̃ча хидам̣, маха̄ли, атта̄ абхависса, найидам̣ рӯпам̣ а̄ба̄дха̄йа сам̣ваттеййа̄’’ти (маха̄ва. 20; сам̣. ни. 3.59) евама̄дӣнам̣ самбахула̄нам̣ суттанта̄нам̣ васена. танти там̣ на̄марӯпам̣.
1210-2. ан̇гасамбха̄ра̄ти ан̇гасамбха̄рахету таннимиттам̣ амун̃читва̄ сати ева тасминти аттхо. саддоти воха̄ро. кхандхесӯти пан̃часу упа̄да̄наккхандхесу сантесу те амун̃читва̄ва саттоти саммути воха̄ро. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ аккхачаккапан̃джараӣса̄дӣсу ан̇гасамбха̄ресу екена̄ка̄рена екаджджхам̣ ра̄си хутва̄ сан̣т̣хитесу ‘‘ратхо’’ти воха̄раматтам̣ хоти, параматтхато пана екекасмим̣ ан̇ге упапариккхийама̄не ратхо на̄ма наттхи, евамева упа̄да̄наккхандхасан̇кха̄тесу рӯпа̄рӯпадхаммесу санта̄навасена паваттама̄несу ‘‘сатто’’ти ва̄ ‘‘пуггало’’ти ва̄ ‘‘джӣво’’ти ва̄ воха̄раматтам̣, параматтхато пана екекасмим̣ дхамме упапариккхийама̄не ‘‘асмӣ’’ти ва̄ ‘‘аха’’нти ва̄ га̄хасса ваттхубхӯто сатто на̄ма наттхи, кевалам̣ на̄марӯпаматтамева аттхӣти. евам̣ пассато хи дассанам̣ йатха̄бхӯтадассанам̣ на̄ма хоти, йам̣ дит̣т̣хивисуддхӣти вуччати. саче кочи сатто на̄ма наттхи, катхан̃чарахи на̄марӯпаматте гамана̄диаттхакиччасиддхата̄ хотӣти ануйогам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘йатха̄пӣ’’тиа̄ди. айам̣ панеттха сан̇кхепаттхо – йатха̄ да̄румайам̣ йантам̣ ниджджӣвам̣ джӣвавирахитам̣ аббхантаре ваттама̄насса джӣвасса абха̄вато татойева нирӣхакам̣ нибйа̄па̄рам̣, атха ча пана да̄рураджджусама̄йоге паччайависесавасена там̣ да̄руйантам̣ гаччхатипи тит̣т̣хатипи, саджӣвам̣ сабйа̄па̄рам̣ вийа гамана̄дикиччам̣ са̄дхентамива кха̄йати, татха̄ идам̣ на̄марӯпампи кин̃ча̄пи ниджджӣвам̣ нирӣхакан̃ча, атха ча пана ан̃н̃аман̃н̃асан̇кхатапаччайависесасса сама̄йоге саджӣвам̣ сабйа̄па̄рам̣ гаччхантам̣ тит̣т̣хантан̃ча кха̄йатӣти.
1213. саччатоти бхӯтато, параматтхатоти вуттам̣ хоти. идам̣ на̄марӯпам̣ абхисан̇кхатам̣ йантамива сун̃н̃ам̣ джӣва̄дина̄. паччайехи абхисан̇кхатам̣ идам̣ на̄марӯпам̣ йантамива сун̃н̃анти ва̄ самбандхо. дуккхасса пун̃джоти ничча̄турата̄йа дуккхасса ра̄си. тин̣акат̣т̣хаса̄дисоти аттасун̃н̃ата̄йа тин̣акат̣т̣хасамо.
1215. йамаканти йугал̣ам̣. со ча йамакабха̄во ан̃н̃аман̃н̃анисситабха̄вена̄ти а̄ха ‘‘убхо ан̃н̃он̃н̃аниссита̄’’ти. тато ева екасмим̣ бхиджджама̄насмим̣ убхо бхиджджанти. на хи када̄чи пан̃чавока̄рабхаве маран̣авасена рӯпе нируджджханте арӯпам̣ анируджджхантам̣, арӯпе ва̄ нируджджханте рӯпам̣ анируджджхантам̣ аттхи. екавока̄рабхавачатувока̄рабхавесу пана тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ анисса̄йа паваттийа̄ ка̄ран̣ам̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева̄ти. со пана̄йам̣ бхан̇го паччайавасенева, паччайаниродхенева на̄марӯпаниродхоти аттхо. паччайа̄ти паччайабхӯта̄, ан̃н̃аман̃н̃асса паччайа̄ хонта̄пи екасмим̣ бхиджджама̄насмим̣ убхо бхиджджантийева̄ти аттхо.
1216-9. ниттеджанти теджахӣнам̣ а̄нубха̄вавирахитам̣. йаттха пана там̣ ниттеджам̣, там̣ дассетум̣ ‘‘на бйа̄харатӣ’’тиа̄ди вуттам̣. на хи ан̃н̃атха̄ саддаханусса̄хана̄дӣсу на̄мам̣ ниттеджанти сакка̄ ваттум̣, на̄пи рӯпам̣ сандха̄ран̣а̄бандхана̄дӣсу. тенева хи ‘‘татха̄ рӯпампи ниттеджа’’нти ватва̄ ‘‘бхун̃джа̄мӣти…пе… на виджджатӣ’’ти вуттам̣.
1220-1. на̄мам̣ нисса̄йа̄тиа̄дина̄ бйатирекавасенапи на̄марӯпа̄нам̣ ниттеджатам̣йева вибха̄вети. рӯпан̃хи гамана̄дикирийа̄су на̄мам̣ нисса̄йа паваттати, на̄мам̣ дассана̄дикирийа̄су рӯпам̣ нисса̄йа. ан̃н̃аман̃н̃ам̣ саннисса̄йа часса аттакиччасиддхипи паччекам̣ асаматтхатам̣ вибха̄вети. татха̄ хи на̄марӯпасса аттасун̃н̃ата̄, нибйа̄па̄рата̄ ча сут̣т̣хутарам̣ па̄кат̣а̄ хонтӣти. катхам̣ пана паччекам̣ асаматтха̄нам̣ самудитабха̄ве сати саматтхата̄ хоти аса̄маггийам̣ ахетӯнам̣ са̄маггийампи ахетукабха̄ва̄паттито. на хи паччекам̣ дат̣т̣хум̣ асакконта̄нам̣ сатампи сахассампи самудитам̣ дат̣т̣хум̣ саккотӣти чоданам̣ хадайе катва̄ а̄ха ‘‘имасса пана̄’’тиа̄ди. упама̄йапи хи асиддхо аттхо са̄дхетаббо. тенева̄ха ‘‘упамам̣ те карисса̄ми, упама̄йапи идхекачче вин̃н̃ӯ пуриса̄ бха̄ситасса аттхам̣ джа̄нантӣ’’ти (ма. ни. 1.258; а. ни. 8.8; 10.95; джа̄. 2.19.24). айам̣ панеттха джаччандхапӣт̣хасаппӣнам̣ упама̄ – йатха̄ джаччандхо ча пӣт̣хасаппӣ ча диса̄ паккамитука̄ма̄ ассу. джаччандхо пӣт̣хасаппим̣ евама̄ха ‘‘ахам̣ кхо, бхан̣е, саккоми па̄дехи па̄дакаран̣ӣйам̣ ка̄тум̣, наттхи ча ме чаккхӯни, йехи самам̣ висамам̣ пассеййа’’нти. пӣт̣хасаппӣ джаччандхам̣ евама̄ха ‘‘ахам̣ кхо, бхан̣е, саккоми чаккхуна̄ чаккхукаран̣ӣйам̣ ка̄тум̣, наттхи ча ме па̄да̄, йехи абхиккамеййам̣ пат̣иккамеййам̣ ва̄’’ти. со тут̣т̣хахат̣т̣хо джаччандхо пӣт̣хасаппим̣ ам̣сакӯт̣ам̣ а̄ропеси, пӣт̣хасаппӣ джаччандхасса ам̣сакӯт̣е нисӣдитва̄ евама̄ха ‘‘ва̄мам̣ мун̃ча, даккхин̣ам̣ ган̣ха, даккхин̣ам̣ мун̃ча, ва̄мам̣ ган̣ха̄’’ти. таттха джаччандхопи ниттеджо дуббало на сакена балена гаччхати, татхева пӣт̣хасаппӣ на сакена балена гаччхати, на ча тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ нисса̄йа гаманам̣ на паваттати, евамева на̄мампи ниттеджам̣ на сакена теджена уппаджджати, на та̄су та̄су кирийа̄су паваттати, рӯпампи ниттеджам̣ на сакена теджена уппаджджати, на та̄су та̄су кирийа̄су паваттати, на ча тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ нисса̄йа уппатти ва̄ паватти ва̄ на хотӣти. тена̄ху пора̄н̣а̄ –
‘‘на сакена балена джа̄йаре,
нопи сакена балена тит̣т̣харе;
парадхаммаваса̄нуваттино,
джа̄йаре сан̇кхата̄ аттадуббала̄.
‘‘парапаччайато ча джа̄йаре, параа̄рамман̣ато самут̣т̣хита̄;
а̄рамман̣апаччайехи ча, парадхаммехи чиме пабха̄вита̄’’ти. (висуддхи. 2.677);
1222-3. ида̄ни на̄ва̄йантикӯпама̄йапи на̄марӯпа̄нам̣ авасаваттитам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄дига̄тха̄двайам̣ вуттам̣. таттха нисса̄йа̄ти патит̣т̣ха̄йа. йантӣти гаччханти. мануссе нисса̄йа̄ти нетубхӯте нийа̄макакаммакара̄димануссе апасса̄йа. на хи тесам̣ аран̣аггахан̣алан̇ка̄расан̣т̣ха̄панаудакасин̃чана̄дикирийа̄йа вина̄ на̄ва̄ иччхитадесам̣ па̄пун̣а̄ти, йатха̄ пана убхопи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ нисса̄йа ан̣н̣аве гаччханти, евам̣ на̄ман̃ча рӯпан̃ча убхо ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ниссита̄ паваттантӣти адхиппа̄йо.
1224. саттасан̃н̃ам̣ винодетва̄ти йатха̄вуттанайехи ана̄дика̄лабха̄витам̣ кхандхапан̃чаке саттагга̄хам̣ виккхамбхетва̄. на̄ма…пе… вуччатӣти ‘‘идам̣ на̄мам̣, еттакам̣ на̄мам̣, на ито бхиййо. идам̣ рӯпам̣, еттакам̣ рӯпам̣, на ито бхиййо’’ти ча евам̣ сабба̄ка̄рена тесам̣ лаккхан̣асаллаккхан̣амукхена таматтхабха̄вадассанам̣ етам̣ аттадит̣т̣хималависодханато дит̣т̣хивисуддхӣти вуччати буддха̄дӣхӣти аттхо. на кевалан̃четам̣ дит̣т̣хивисуддхийева вуччати, на̄марӯпававаттха̄панантипи етассева адхивачананти ведитаббам̣. джа̄тиа̄дитоти джа̄тиджара̄бйа̄дхиа̄дито дуккхато. йатха̄ха ‘‘джа̄типи дуккха̄, джара̄пи дуккха̄, бйа̄дхипи дуккхо, маран̣ампи дуккхам̣, йампиччхам̣ на лабхати, тампи дуккхам̣, сам̣кхиттена пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ дуккха̄’’ти (маха̄ва. 14; сам̣. ни. 5.1081; пат̣и. ма. 2.30). антадвайанти сассатуччхедасан̇кха̄там̣ антадвайам̣. атха ва̄ саттасса аччантам̣ аттхибха̄васан̇кха̄там̣, тасса наттхибха̄васан̇кха̄тан̃ча антадвайам̣. параматтхато анупалаббханато хи сатто аттхӣти ваджджитаббамева, локасан̇кетатова упалаббханато наттхӣтипи ваджджитаббамева̄ти. сут̣т̣хутарам̣ парисуддхам̣ каротӣти самбандхо. дит̣т̣хигата̄ни мала̄нӣти дит̣т̣хигатасан̇кха̄та̄ни мала̄ни. асесам̣ ниссесато на̄сам̣ вина̄сам̣ виккхамбханам̣ упенти. татха̄ хетам̣ дит̣т̣хималависодханато дит̣т̣хивисуддхӣти вуччати.
ити абхидхамматтхавика̄синийа̄ на̄ма
абхидхамма̄вата̄расам̣ван̣н̣ана̄йа
дит̣т̣хивисуддхиниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.