14. чуддасамо париччхедо
рӯпа̄вачарасама̄дхибха̄вана̄ниддесаван̣н̣ана̄
789. евам̣ параматтхасаммутивасена убхайатха̄пи саббадхамме сан̇кхепато дассетва̄ ида̄ни йасма̄ тесу уггахан̣апариччхеда̄дивасена катапаричайена аттхака̄мена кулапуттена екам̣сато бха̄вана̄йа абхийого ка̄таббо, тасма̄ бха̄вана̄найам̣ сан̇кхепато дассетума̄рабханто а̄ха ‘‘бха̄вана̄найа’’нтиа̄ди. таттха бха̄вана̄найанти локийалокуттарабха̄вана̄найам̣, кусаладхамма̄нам̣ вад̣д̣ханаккаманти аттхо. дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикам̣ хитам̣ а̄найати упанетӣти хита̄найо, там̣ хита̄найам̣. ма̄найанти ма̄ненто. дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикаттхехи ануса̄санато сатта̄нам̣ сукхам̣ а̄нетӣти сукха̄найо, там̣ сукха̄найам̣. парамам̣ бйа̄кароми, парамам̣ бха̄вана̄найанти ва̄ йоджана̄.
790. манусса̄нам̣ дхаммато уттарам̣ н̃а̄н̣адассананти самбандхо. таттха манусса̄нам̣ дхамма̄ на̄ма манусса̄нам̣ пакатидхаммабхӯта̄ даса кусалакаммапатха̄, тато уттарам̣ н̃а̄н̣адассанам̣ на̄ма махаггаталокуттарадхамма̄. те хи джа̄нанат̣т̣хена н̃а̄н̣ам̣, паччаккхато вийа дассанат̣т̣хена ча дассананти адхиппета̄. ‘‘уттариманусса̄на’’нти ва̄ йатха̄т̣хитавасенева самбандхо. ба̄ламанусса̄дито уттариманусса̄нам̣ джха̄йӣнан̃чева арийа̄нан̃ча̄ти аттхо.
791. сан̇кассарасама̄ча̄ретиа̄дӣхи сӣлависуддхийа̄ пайоджанадассанам̣. таттха сан̇ка̄йа саритаббо сама̄ча̄ро асса̄ти сан̇кассарасама̄ча̄ро. йам̣ кин̃чи ла̄макакаммам̣ дисва̄ ‘‘идам̣ асукена катам̣ бхависсатӣ’’ти евам̣ паваттетабба̄йа сан̇ка̄йа аттано ва̄ паре йам̣кин̃чи мантенте дисва̄ ‘‘мама идан̃чидан̃ча аса̄руппам̣ джа̄нитва̄ мантетӣ’’ти евам̣ паваттасан̇ка̄йа упагантаббасама̄ча̄роти аттхо. дуссӣлети етадева вибха̄ветум̣ ‘‘сӣлаваджджите’’ти вуттам̣. дуссӣлети ва̄ дӯситасӣле кхан̣д̣а̄дибха̄вам̣ упагатасӣле. сӣлаваджджитети саббена саббам̣ сӣлавирахите. наттхи джха̄нанти локийаджджха̄нампи та̄ва наттхи. куто магготи локуттарамагго куто, кена ка̄ран̣ена локуттарадхамма̄нам̣ хетуйева виджджатӣти аттхо.
792. чаранти тасмим̣ сӣле парипӯрака̄рита̄йа паваттантӣти ча̄риттам̣. ва̄ритам̣ та̄йанти раккханти тена, ва̄ритато ва̄ атта̄нам̣ та̄йатӣти ва̄риттам̣. йам̣ бхагавата̄ ‘‘идам̣ ка̄табба’’нти пан̃н̃аттисиккха̄падапӯран̣ам̣, идам̣ ча̄риттам̣ на̄ма. йам̣ ‘‘на ка̄табба’’нти пат̣иккхиттам̣, тасса акаран̣ам̣ ва̄риттам̣ на̄ма. аччхиддантиа̄дӣсу йасса саттасу а̄паттиккхандхесу маджджхе сиккха̄падам̣ бхиннам̣, тасса сӣлам̣ чхиддаса̄т̣ако вийа чхиддам̣ на̄ма хоти, таббипарӣтам̣ аччхиддам̣. йасса а̄димхи ва̄ анте ва̄ бхиннам̣, тасса парийанте чхиннаса̄т̣ако вийа кхан̣д̣ам̣ на̄ма хоти, тадан̃н̃ам̣ аккхан̣д̣ам̣. камасса а̄даракаран̣авасена аккхан̣д̣анти, камавилан̇гханавасена ‘‘аккхан̣д̣амаччхидда’’нти ва̄ па̄т̣хо. акамма̄са-ггахан̣ена асабалаттампи вуттам̣, сабалакамма̄са̄нам̣ бхедасса аппаматтакабха̄вато. еттако хи тесам̣ висесо. йасса пат̣ипа̄т̣ийа̄ две тӣн̣и сиккха̄пада̄ни бхинна̄ни, тасса пит̣т̣хийа̄, куччхийа̄ ва̄ ут̣т̣хитена висабха̄гаван̣н̣ена ка̄л̣аратта̄дӣнам̣ ан̃н̃атарена сабалаван̣н̣а̄ га̄вӣ вийа сабалам̣ на̄ма хоти. йасса антарантара̄ бхинна̄ни, тасса антарантара̄ висабха̄гаван̣н̣абиндучитрага̄вӣ вийа камма̄сам̣ на̄ма хоти. йам̣ пана татха̄видхам̣ на хоти, там̣ ‘‘асабалам̣ акамма̄са’’нти вуччати. аниндитанти имина̄ бхуджиссавин̃н̃уппасаттхаапара̄мат̣т̣хасама̄дхисам̣ваттаникабха̄ве сан̇ган̣ха̄ти. таттха ‘‘имина̄хам̣ сӣлена ва̄ ватена ва̄ брахмачарийена ва̄ дево ва̄ бхависса̄ми деван̃н̃атаро ва̄’’ти евам̣ тан̣ха̄йа апара̄мат̣т̣хам̣ тан̣ха̄да̄сабйато мочитатта̄ бхуджиссам̣ на̄ма. ада̄сан̃хи локе бхуджиссоти ваданти. йатха̄вуттагун̣апа̄рипӯрийа̄ буддха̄дӣхи вин̃н̃ӯхи пасам̣ситаббанти вин̃н̃уппасаттхам̣. тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи апара̄мат̣т̣хам̣ т̣хитибха̄гийам̣ апара̄мат̣т̣хам̣ на̄ма. джха̄на̄дӣнам̣ паччайо бхавитум̣ саматтхам̣ висесабха̄гийам̣ сама̄дхисам̣ваттаникам̣ на̄ма.
793-7. вивекасукханти ка̄йачиттӯпадхививекасукхам̣. ка̄йавивекасукхампи хи сампаннасӣлассева дуссӣласса сун̃н̃а̄га̄ра̄дӣсу васатопи бхерава̄рамман̣а̄диа̄па̄тхагаманена дуккхассева висесато сампаджджанато. алан̇ка̄ро ануттароти девабрахмара̄джара̄джамаха̄матта̄дӣнам̣ маджджхе анан̃н̃аса̄дха̄ран̣асобха̄пат̣ила̄бхахетута̄йа нируттаро алан̇ка̄рависесо. ратананти чаккаваттӣнам̣ чаккаратана̄дитопи сависесам̣ ратиджананато ануттарам̣ ратанам̣. чаккаратана̄дикан̃хи ват̣т̣анисситамева ратим̣ джанети, идам̣ пана виват̣т̣анисситампи джанетӣти висесато ратиджанакам̣ хоти. иччхитиччхитасса сампаттивисесасса ниппха̄данато чинта̄ман̣исаманти чинта̄ман̣и. йа̄нанти сам̣са̄раканта̄ратаран̣е йа̄нам̣. сӣталанти читтасӣтибха̄вакаран̣ена сӣталам̣. килесамаладховананти ган̇га̄йамуна̄дӣхипи дуббисодханӣйасса килесака̄лусийасса дхованам̣. гун̣а̄нам̣ мӯлабхӯтанти саббесампи локийалокуттарагун̣а̄нам̣ мӯлабхӯтам̣. ‘‘сӣле патит̣т̣ха̄йа (сам̣. ни. 1.23), ко ча̄ди кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣, сӣлан̃ча сувисуддха’’нти (сам̣. ни. 5.369) ча а̄дивачанан̃хеттха нидассанам̣. доса̄нам̣ вӣтиккамаваттхубхӯтасса баласса вина̄санато доса̄нам̣ балагха̄ти.
тасма̄ти йасма̄ евам̣видха̄нисам̣сасампаннам̣ сӣлам̣, тасма̄. дувидхалаккхан̣анти оккхиттачаккхуаппасадда̄дивасена ка̄йакамма̄дӣнам̣ авиппакин̣н̣ата̄са̄дханато сама̄дха̄налаккхан̣ам̣, кусаладхамма̄нам̣ мӯлабха̄вато патит̣т̣ха̄налаккхан̣анти евам̣ дувидхалаккхан̣ам̣, ча̄риттава̄риттавасена ва̄ дувидхасабха̄ванти аттхо. аттха̄нам̣ ка̄мети тасса хита̄сӣсанавасена̄ти аттхака̄мо. пийам̣ сӣламасса̄ти пийасӣло.
798-9. ка̄таббо палибодхассупаччхедоти самбандхо. кативидхо пана̄йам̣ палибодхо, ким̣ сарӯпо ча̄ти а̄ха ‘‘палибодха̄ даса̄’’тиа̄ди, ‘‘а̄ха маха̄ат̣т̣хакатха̄йа’’нти адхиппа̄йо. таттха а̄ва̄соти екампи оваракам̣ а̄дим̣ катва̄ йа̄ва сакалопи сан̇гха̄ра̄мо, со таттха пат̣ибаддхачиттасса палибодхо, на итарасса. куланти н̃а̄тикулам̣ ва̄ упат̣т̣ха̄какулам̣ ва̄, там̣ техи сам̣сат̣т̣хавихаратова палибодхо. ла̄бхоти чатта̄ро паччайа̄, тепи таттха са̄пеккхассева палибодха̄. ган̣оти суттантикаган̣о ва̄ а̄бхидхаммикаган̣о ва̄. со уддесапарипуччха̄да̄нена саман̣адхаммасса ока̄са̄ла̄бхино палибодхо. камманти навакаммам̣, там̣ каронтена вад̣д̣хакиа̄дӣхи ладдха̄ладдхам̣ джа̄нитаббам̣, ката̄кате уссуккам̣ а̄паджджитаббанти саббатха̄пи палибодхо. аддха̄нанти маггагаманачиттасса дуббиноданӣйата̄йа там̣ саман̣адхаммасса палибодхо. н̃а̄тӣти еттха кула-ггахан̣ена н̃а̄тикулассапи гахитатта̄ екека̄ н̃а̄ти идха гахита̄ти дат̣т̣хабба̄. йе пана виха̄ре а̄чарийупаджджха̄йа̄дайо, гхаре ма̄та̄дайо, те гила̄на̄ палибодха̄. а̄ба̄дхоти йо кочи рого, со ба̄дхайама̄но палибодхо. гантхоти парийаттипарихаран̣ам̣, там̣ саджджха̄йа̄дӣхи ниччабйа̄ват̣ассева палибодхо. иддхӣти потхуджджаникаиддхи. са̄ хи дуппариха̄ра̄ аппаматтакенева бхиджджати, айам̣ пана випассана̄йа палибодхо, на сама̄дхисса сама̄дхим̣ патва̄ пат̣илабхитаббатта̄. тети те палибодха̄.
800-2. палибодхассупаччхедам̣ катва̄ти еттха пат̣хамо таттха нирапеккхачиттата̄йа, дутийо асам̣саггена, татийо ла̄бхасакка̄руппаттит̣т̣ха̄нам̣ паха̄йа ан̃н̃аттха гаманена, чатуттхо йатха̄раддхагантхасама̄панена, ан̃н̃асса сан̇га̄хан̣ена ва̄, пан̃чамо йатха̄раддхакаммасса нит̣т̣ха̄панена, сан̇гха̄дӣнам̣ ниййа̄танена ва̄, чхат̣т̣хо гантва̄ киччатӣран̣ена, саттамо упат̣т̣хахитва̄ н̃а̄тӣнам̣ па̄катикакаран̣ена, ат̣т̣хамо бхесаджджакаран̣ена, вӣрийа̄дхит̣т̣ха̄нена ва̄, навамадасама̄ таттха абйа̄ват̣ата̄йа упаччхиндитабба̄. упасан̇камитабботи йаттха со васати, таттха упасан̇каманавидхин̃чева упасан̇камантена пат̣ипаджджитаббавидха̄нан̃ча висуддхимагге вуттанайена ведитаббам̣. ито паран̃хи гантхавиттха̄рапарихаран̣аттхам̣ висуддхимагге а̄гатавиттха̄рам̣ паха̄йа падаттхаван̣н̣анаматтам̣ карисса̄ма. каммат̣т̣ха̄насса̄ти еттха йогакаммасса паваттит̣т̣ха̄ната̄йа, упарӯпарибха̄вана̄каммасса ка̄ран̣абха̄вато ча каммат̣т̣ха̄нам̣. там̣ пана саббаттхакапа̄риха̄рийавасена дувидхам̣. таттха метта̄, маран̣ассати, асубхасан̃н̃а̄ ча саббаттха аттхайитаббато иччхитаббато саббаттхакакаммат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма. чарийа̄нукӯлам̣ пана йам̣ кин̃чи каммат̣т̣ха̄нам̣ ниччам̣ парихаритаббатта̄ па̄риха̄рийакаммат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма. имам̣ дувидхам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ йо дети, айам̣ каммат̣т̣ха̄насса да̄йако, сопи ӣдисо парийеситабботи дассетум̣ ‘‘пийо гарӯ’’тиа̄ди вуттам̣. пийоти сӣласампада̄дӣхи сатта̄нам̣ пийа̄йитаббо. гарӯти татойева гарука̄таббо па̄са̄н̣аччхаттам̣ вийа гарум̣ катва̄ дат̣т̣хаббо. бха̄ванӣйоти самбха̄ванӣйо. ватта̄ти кин̃чи а̄ласийампи дисва̄ чодетва̄ ова̄давасена ваданасӣло. вачанаккхамоти пат̣ипуччхаккхамо, пат̣ипуччхито асам̣хӣро хутва̄ самбха̄санаккхамоти вуттам̣ хоти. гамбхӣран̃ча катхам̣ катта̄ти тираччха̄накатхам̣ акатхетва̄ дасакатха̄ваттхупат̣исам̣йуттам̣ гамбхӣрамева катхам̣ катта̄. но чат̣т̣ха̄не нийоджакоти аппаваттитаббат̣т̣ха̄набхӯте ахите на нийоджако. евама̄дигун̣опетанти а̄ди-саддена саддха̄сампада̄дигун̣айогам̣ дассети. ка̄лена̄ти аттано, а̄чарийасса ча саппа̄йака̄лена.
803. ваттам̣ катва̄ти а̄чарийасса навакамахаллакабха̄ва̄нурӯпена кхандхаке а̄гатам̣ а̄чарийаваттам̣ катва̄. ида̄ни а̄чарийена пат̣ипаджджитаббавидхим̣ дассетум̣ ‘‘тена̄пӣ’’тиа̄ди вуттам̣. тена̄пӣти каммат̣т̣ха̄нада̄йакенапи. чаритам̣ н̃атва̄ да̄таббанти четопарийан̃а̄н̣ала̄бхина̄ тасса читта̄ча̄рам̣, хадайалохитам̣ ва̄ пасситва̄ итарена ‘‘твам̣ ким̣чаритоси, ке ва̄ пана те дхамма̄ бахулам̣ самуда̄чарантӣ’’тиа̄дина̄ пат̣ипуччхитва̄ тасса чаритам̣ джа̄нитва̄ таданурӯпена да̄таббам̣.
804. ирийа̄патха̄дитопи кесан̃чи чаритам̣ джа̄нитум̣ сакка̄, там̣ пана на екантикам̣, ‘‘чаритам̣ н̃атва̄’’ти вуттам̣, катамам̣ пана там̣, кативидха̄ ва̄ти а̄ха ‘‘чаритам̣ панидам̣ ра̄гадосамохавасена̄’’тиа̄ди. уссаннабха̄вена санта̄не чаратӣти чаритам̣, асати пат̣ипаккхабха̄вана̄йам̣ санта̄не паваттана̄раха̄ ра̄га̄дайо.
805. вомиссаканайа̄ти сампайогавасена, екасантатипарийа̄панната̄васена ча несам̣ сам̣саггабхеда̄. чатусат̣т̣хи бхавантӣти –
‘‘ра̄га̄дике тике сатта, сатта саддха̄дике тике;
екадвитикамӯламхи, миссато саттасаттака’’нти –
евам̣ вуттехи навахи саттакехи йатха̄рахам̣ вибхаджийама̄на̄ тесат̣т̣хи дит̣т̣хийа̄ саддхим̣ чатусат̣т̣хи бхаванти. татха̄ хи вуттам̣ упанандаттхерена –
‘‘ра̄го досо ча мохо ча, ра̄гена пат̣игхопи ча;
саддхим̣ ра̄гена мохо ча, мохопи пат̣игхена ча.
‘‘ра̄га̄диттайамеканти, сатта ра̄га̄дике тике;
саддха̄ буддхи ча такко ча, саддхим̣ саддха̄йа буддхи ча.
‘‘саддха̄йа такканан̃чева, буддхийа̄ такканампи ча;
саддха̄диттайамеканти, сатта саддха̄дике тике.
‘‘ра̄га̄дикам̣ тикан̃чека-мекадвитикабхедато;
саддха̄буддхивитаккехи, йатха̄йогам̣ вимиссийа.
‘‘екамӯле двимӯле ча, паччекам̣ саттакаттайам̣;
тимӯле саттакан̃чекам̣, н̃еййам̣ там̣ саттасаттакам̣.
‘‘саддхим̣ ра̄гена саддха̄ ча, саддхим̣ тенева буддхи ча;
тенева такканам̣ тена, саддха̄буддхи ча тена ча.
‘‘саддха̄сан̇каппанам̣ тена, буддхисан̇каппанампи ча;
вимиссетва̄на тенева, саддха̄буддхивитакканам̣.
‘‘ра̄гамӯланайе чева-мекам̣ саттакамуддисе;
саддхим̣ досена саддха̄ ча, саддхим̣ тенева буддхи ча.
‘‘тенева такканам̣ тена, саддха̄буддхи ча тена ча;
саддха̄сан̇каппанам̣ тена, буддхисан̇каппанампи ча.
‘‘вимиссетва̄на тенева, саддха̄буддхивитакканам̣;
досамӯланайе чева-мекам̣ саттакамуддисе.
‘‘саддхим̣ мохена саддха̄ ча, саддхим̣ тенева буддхи ча;
тенева такканам̣ тена, саддха̄буддхи ча тена ча.
‘‘саддха̄сан̇каппанам̣ тена, буддхисан̇каппанампи ча;
вимиссетва̄на тенева, саддха̄буддхивитакканам̣.
‘‘мохамӯланайе чева-мекам̣ саттакамуддисе;
екамӯле найе чевам̣, н̃еййам̣ там̣ саттакаттайам̣.
‘‘миссетва̄ ра̄гадосехи, саддха̄ техева буддхи ча;
техи сан̇каппанам̣ техи, саддха̄буддхи ча техи ча.
‘‘саддха̄сан̇каппанам̣ техи, буддхисан̇каппанампи ча;
техи двӣхева миссетва̄, саддха̄буддхивитакканам̣.
‘‘ра̄гадосанайе чева-мекам̣ саттакамуддисе;
миссетва̄ ра̄гамохехи, саддха̄ техева буддхи ча.
‘‘техи сан̇каппанам̣ техи, саддха̄буддхи ча техи ча;
саддха̄сан̇каппанам̣ техи, буддхисан̇каппанампи ча.
‘‘техи двӣхева миссетва̄, саддха̄буддхивитакканам̣;
ра̄гамоханайе чева-мекам̣ саттакамуддисе.
‘‘миссетва̄ досамохехи, саддха̄ техева буддхи ча;
техи сан̇каппанам̣ техи, саддха̄буддхи ча техи ча.
‘‘саддха̄сан̇каппанам̣ техи, буддхисан̇каппанампи ча;
техи двӣхева миссетва̄, саддха̄буддхивитакканам̣.
‘‘досамоханайе чева-мекам̣ саттакамуддисе;
двимӯламхи найе чевам̣, н̃еййам̣ там̣ саттакаттайам̣.
‘‘ра̄гаппат̣игхамохехи, саддха̄ техева буддхи ча;
техи сан̇каппанам̣ техи, саддха̄буддхи ча техи ча.
‘‘саддха̄сан̇каппанам̣ техи, буддхисан̇каппанампи ча;
техи тӣхева миссетва̄, саддха̄буддхивитакканам̣.
‘‘тимӯламхи найе чева-мекам̣ саттакамуддисе;
евам̣ тесат̣т̣хи хотӣти, вин̃н̃еййам̣ навасаттакам̣;
дит̣т̣хийа̄пи ча хотева, чатусат̣т̣хӣти кечана̄’’ти.
806-7. нану ча ‘‘чаритам̣ н̃атва̄ да̄табба’’нти вуттам̣, ким̣чаритасса пана ким̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ анукӯланти имам̣ ануйогам̣ сандха̄йа там̣там̣чарита̄нукӯлакаммат̣т̣ха̄нам̣ дассетва̄ пуна тасса ган̣анато аппана̄вахато джха̄наппабхедато саматиккамато вад̣д̣хана̄вад̣д̣ханато а̄рамман̣ато бхӯмито гахан̣ато паччайато бхедам̣ дассетум̣ ‘‘асубха̄ ча̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха даса асубха̄ти уддхума̄такам̣ винӣлакам̣ випуббакам̣ виччхиддакам̣ виккха̄йитакам̣ виккхиттакам̣ хатавиккхиттакам̣ лохитакам̣ пул̣авакам̣ ат̣т̣хиканти име даса. татха̄ ка̄йагата̄сати ча̄ти име ека̄даса ра̄гавиккхамбханасса упа̄йабха̄вато ра̄гачаритасса анукӯла̄. асубха-ггахан̣ена четтха тада̄рамман̣асама̄дхипуббан̇гамам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ гахитам̣. евам̣ сесесупи йатха̄рахам̣ дат̣т̣хаббам̣. аппама̄н̣асатта̄рамман̣атта̄ аппаман̃н̃а̄, метта̄ карун̣а̄ мудита̄ упеккха̄ти чатуннам̣ брахмавиха̄ра̄наметам̣ адхивачанам̣. те пана саван̣н̣акасин̣а̄ нӣлакасин̣ам̣ пӣтакасин̣ам̣ лохитакасин̣ам̣ ода̄такасин̣анти имехи чатӯхи ван̣н̣акасин̣ехи сахита̄ ат̣т̣ха досавиккхамбханупа̄йабха̄вато, аппат̣игха̄тависайатта̄ ча досачаритасса анукӯла̄.
808. там̣…пе… панекаканти еттха екаканти идам̣ ануссатиапеккхам̣, ануссатӣсу еканти аттхо, на мохачаритавитаккачарита̄пеккхам̣ тесам̣ ан̃н̃асса̄пи анукӯласса лаббханато. там̣ пана мохачаритасса, витаккачаритасса ча ган̣анабалена читтасса патит̣т̣ха̄нато анукӯлам̣.
809-11. пурима̄…пе… дехиноти ‘‘буддха̄нуссати дхамма̄нуссати сан̇гха̄нуссати сӣла̄нуссати ча̄га̄нуссати девата̄нуссатӣ’’ти идам̣ па̄л̣иккамена пуримам̣ ануссатичхаккам̣ саддха̄чаритасса атисаппа̄йавасена анукӯлам̣. маран̣ӯпасама̄йутта̄ сатӣти маран̣е, упасаме ча йутта̄ сати, маран̣а̄нуссати, упасама̄нуссати ча̄ти вуттам̣ хоти. а̄ха̄раниссита̄ сан̃н̃а̄ти а̄ха̄ре пат̣иккӯласан̃н̃а̄. дха̄туваваттха̄нанти чатудха̄туваваттха̄нам̣. буддхиппакатиджантуноти буддхичаритасса саттасса. сеса̄ни касин̣а̄нӣти досачаритасса анукӯлесу вуттехи чатӯхи ван̣н̣акасин̣ехи авасеса̄ни патхавӣа̄потеджова̄йоа̄лока̄ка̄сакасин̣а̄ни, евам̣ пурима̄ни чатта̄ри, има̄ни чха̄ти даса имассева уджувипаччанӣка̄, имасса асаппа̄йанти гахетаббависесасса абха̄вато ра̄га̄дисаббачарита̄нам̣ анукӯла̄ти ван̣н̣ита̄.
812. екантавипаччанӣкабха̄ватоти ра̄гачарита̄дӣнам̣ асубха̄дикаммат̣т̣ха̄насса уджувипаччанӣката̄йа. атисаппа̄йатоти саддха̄чарита̄дӣнам̣ буддха̄нуссатиа̄дикаммат̣т̣ха̄насса атисаппа̄йато. евам̣ уджувипаччанӣкавасена, атисаппа̄йавасена ча идам̣ саббам̣ висум̣ висум̣ тесам̣ анукӯланти вуттам̣, на пана итарасса ананукӯлабха̄вато. на хи ра̄га̄дӣнам̣ авиккхамбхика̄, саддха̄дӣнам̣ ва̄ анупака̄рика̄ кусалабха̄вана̄ на̄ма аттхи. татха̄ хи мегхийасутте –
‘‘чатта̄ро дхамма̄ уттари бха̄ветабба̄, асубха̄ бха̄ветабба̄ ра̄гасса паха̄на̄йа, метта̄ бха̄ветабба̄ бйа̄па̄дасса паха̄на̄йа, а̄на̄па̄нассати бха̄ветабба̄ витаккупаччхеда̄йа, аниччасан̃н̃а̄ бха̄ветабба̄ асмима̄насамуггха̄та̄йа̄’’ти (а. ни. 9.3; уда̄. 31) –
екассева чатта̄ро дхамма̄ бха̄ветабба̄ти вутта̄. татха̄ ра̄хулова̄дасуттепи ‘‘меттам̣, ра̄хула, бха̄ванам̣ бха̄вехӣ’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 2.120) сатта каммат̣т̣ха̄на̄ни вутта̄ни, на ча̄йасмато мегхийасса чатта̄рипи чарита̄ни санти, на̄пи ра̄хулаттхерасса саббачарита̄ни, тасма̄ вачанаматте абхинивесам̣ акатва̄ саббаттха адхиппа̄йо парийеситабботи вуттам̣ хоти.
813-4. кин̃ча̄пи вуттанайена каммат̣т̣ха̄на̄нам̣ ган̣анапариччхедопи сакка̄ н̃а̄тум̣, сан̇каратта̄ пана сукхена вин̃н̃а̄тум̣ на сакка̄ти тесам̣ са̄ман̃н̃ато, висум̣ висум̣ джа̄тито ча ган̣анапариччхедам̣ дассетум̣ ‘‘каммат̣т̣ха̄на̄ни сабба̄нӣ’’тиа̄ди вуттам̣. чатта̄лӣса̄ти ниддисети па̄л̣ито, ат̣т̣хакатха̄то ча самодха̄нетва̄ ‘‘самачатта̄лӣса̄’’ти ниддисеййа. катхам̣? касин̣а̄ни даса…пе… сан̃н̃а̄ ча̄ха̄рата̄ ити. асубха̄нуссатӣ даса̄ти даса-саддо паччекам̣ йоджетаббо ‘‘даса асубха̄, даса ануссатӣ’’ти. даса асубха̄ хет̣т̣ха̄ катхита̄ва. ‘‘пурима̄нуссатичхакка’’нти еттха вутта̄ чха, маран̣а̄нуссати ка̄йагата̄сати а̄на̄па̄нассати упасама̄нуссатӣти има̄ даса ануссатийо. чатудха̄туваваттха̄нанти патхава̄дӣнам̣ чатуннам̣ дха̄тӯнам̣ ваваттха̄нам̣. сан̃н̃а̄ ча̄ха̄рата̄ти га̄тха̄бандхавасена га-ка̄расса лопам̣ катва̄ а̄ха̄рагата̄ сан̃н̃а̄ ‘‘а̄ха̄рата̄ сан̃н̃а̄’’ти вутта̄. а̄ха̄ройева ва̄ а̄ха̄рата̄, таггата̄ ча сан̃н̃а̄ упача̄рато ‘‘а̄ха̄рата̄’’ти вутта̄, а̄ха̄ре пат̣иккӯласан̃н̃а̄ти аттхо.
815-6. ким̣ имесу саббесуйева каммат̣т̣ха̄несу джха̄нам̣ ниббаттатӣти? а̄ма, ниббаттати саббесвева упача̄раджджха̄нам̣, аппана̄джха̄нам̣ пана кесучи на ниббаттати, тасма̄ ка̄ничи упача̄рамева ниббаттенти, ка̄ничи аппанампи. катхам̣ панетам̣ дат̣т̣хаббанти а̄ха ‘‘етесӯ’’тиа̄ди. упача̄рамева а̄вахантӣти упача̄ра̄ваха̄ ‘‘апеккхо’’тиа̄дӣсу вийа хеттха авадха̄ран̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. таттха а̄на̄па̄нассатим̣, ка̄йагата̄сатин̃ча хитва̄ сеса̄ буддха̄нуссатиа̄дайо ат̣т̣ха ануссатийо, сан̃н̃а̄, ваваттха̄нан̃ча̄ти ете даса на̄наппака̄ракатта̄, гамбхӣратта̄, сабха̄вадхамматта̄ ча асати бха̄вана̄висесе упача̄ра̄ваха̄ вутта̄.
817-8. евам̣ упача̄раппана̄вахато дассетва̄ ида̄ни джха̄наппабхедато дассетум̣ ‘‘аппана̄йа̄вахесӯ’’тиа̄ди вуттам̣. чатуккаджджха̄ника̄ти чатукканайавасена чатуббидхарӯпа̄вачараджджха̄наванто, тесам̣ екекассева а̄рамман̣абхӯта̄ти аттхо. пан̃чаканайавасена пана ‘‘пан̃чакаджджха̄ника̄’’ти ведитабба̄. пат̣хамаджджха̄ника̄ти пат̣хамаджджха̄нассева а̄рамман̣абхӯта̄, пат̣иккӯлабха̄вато пана итаресам̣ а̄рамман̣а̄ни на хонти. пат̣иккӯлепи хи висайе витаккабалена пат̣хамаджджха̄нам̣ аппети чан̣д̣асотанадийам̣ ариттабалена на̄ва̄ вийа. сеса̄ни пана тадабха̄вато на тесу аппенти.
819. тикаджджха̄наваха̄ти чатукканайена тикаджджха̄наваха̄, пан̃чаканайена пана чатуккаджджха̄наваха̄, метта̄карун̣а̄мудита̄ хи метта̄дӣнам̣ соманассасахагата̄намева а̄рамман̣атта̄ пан̃чамаджджха̄ника̄ на хонти. аппанаппатта̄ хи метта̄дайо соманассена вина̄ наппаваттанти. чатуттхопи брахмавиха̄роти самбандхо. брахма̄нам̣ уттама̄нам̣ виха̄ро, брахмабхӯто ва̄ виха̄роти брахмавиха̄ро, со упеккха̄бха̄вана̄васена чатуттхаджджха̄нико. таттха̄пи метта̄дивасена пат̣иладдхаджджха̄начатуккассеветам̣ аппети, нетарасса. касма̄? метта̄дӣнам̣ ниссандатта̄. йатха̄ хи касин̣а̄нам̣ ниссанда̄ а̄руппа̄, йатха̄ ча саматхавипассана̄ниссанда̄ ниродхасама̄патти, евам̣ метта̄диниссанда̄ упеккха̄. а̄руппа̄ чатуттхаджджха̄ника̄ти ан̇гасамата̄васена а̄руппа̄пи чатуттхаджджха̄нассева пабхеда̄ти катва̄ вуттам̣.
820. евам̣ джха̄набхедато дассетва̄ пуна саматиккамато дассетум̣ ‘‘васена̄рамман̣ан̇га̄на’’нтиа̄ди вуттам̣. а̄рамман̣асаматиккамо ан̇гасаматиккамоти атиккамитабба̄нам̣ а̄рамман̣а̄нам̣, ан̇га̄нан̃ча васена саматиккамо дувидхо. ким̣ саббесвева дувидхо лаббхати, ноти а̄ха ‘‘гочара̄…пе… тиккамо’’ти. чатӯсу хи а̄руппесу а̄рамман̣асаматиккамова хоти а̄ка̄сакасин̣аваджджитесу навасу а̄рамман̣есу ан̃н̃атарам̣ саматиккамитва̄ а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанасса, а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатана̄дӣни ча саматиккамитва̄ вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатана̄дӣнам̣ паттаббатта̄, ан̇га̄тиккамо пана арӯпе наттхи чатуннан̃ча̄пи ан̇га̄нам̣ васена сама̄натта̄. рӯпе джха̄нан̇гатиккамоти рӯпа̄вачарикакаммат̣т̣ха̄несу витакка̄дӣнам̣ джха̄нан̇га̄нам̣ атиккамо, идан̃ча лаббхама̄накавасена вуттам̣. пат̣хамаджджха̄никесу дувидхопи саматиккамо наттхи, нӣваран̣асаматиккамо идха ат̣т̣ханнампи сама̄паттӣнам̣ са̄дха̄ран̣атта̄ на гахито.
821. евам̣ саматиккамавасена дассетва̄ пуна вад̣д̣хана̄вад̣д̣ханавасена дассетум̣ ‘‘дасева касин̣а̄нӣ’’тиа̄дима̄ха. имесу чатта̄лӣса̄йа каммат̣т̣ха̄несу даса касин̣а̄нева вад̣д̣хетабба̄ни. на ча…пе… асубха̄дайоти сеса̄ асубха̄дайо пана нева вад̣д̣хетабба̄. касма̄? париччхинна̄ка̄ренева упат̣т̣ха̄нато, а̄нисам̣са̄бха̄вато ча. татха̄ хи даса асубха̄ни, ка̄йагата̄сати ча аттано т̣хитока̄сена париччхиннатта̄ париччхинна̄ка̄ренева упат̣т̣хаханти. вад̣д̣хитесупи кун̣апара̄си ева упат̣т̣ха̄тӣти на кочи а̄нисам̣со аттхи. авад̣д̣хитесупи хи тесу ка̄мара̄гавиккхамбхана̄ хотийева. йади евам̣, асубхаджджха̄на̄нам̣ аппама̄н̣а̄рамман̣ата̄вачанам̣ вируджджхатӣти? на вируджджхати. екаччо хи уддхума̄таке ва̄ ат̣т̣хике ва̄ маханте нимиттам̣ ган̣ха̄ти, екаччо аппакети имина̄ парийа̄йена екаччасса паритта̄рамман̣аджджха̄нам̣ хоти, екаччасса аппама̄н̣а̄рамман̣ам̣. йо ва̄ етам̣ а̄нисам̣са̄бха̄вам̣ апассанто вад̣д̣хеййа, тасса васена аппама̄н̣а̄рамман̣ата̄ вутта̄. а̄на̄па̄нанимиттампи на̄сикаггамукханимитта̄дипариччхиннам̣ упат̣т̣ха̄ти, вад̣д̣хайатопи ча ва̄тара̄сийева вад̣д̣хати. пичупин̣д̣а̄дивасена упат̣т̣хахантампи хи нимиттам̣ ва̄тасан̇гха̄т̣аматтамева, татха̄ брахмавиха̄ранимиттампи вад̣д̣хентасса саттара̄сийева вад̣д̣хеййа, на ча тена кочи аттхо хоти, тасма̄ тадубхайампи на вад̣д̣хетаббам̣. йам̣ пана вуттам̣ ‘‘метта̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихаратӣ’’тиа̄ди (вибха. 663), тампи париггахавасена вуттам̣, на нимиттавад̣д̣ханавасена. кин̃чи брахмавиха̄ре пат̣ибха̄ганимиттамева наттхи, кимайам̣ вад̣д̣хеййа, аппама̄н̣а̄рамман̣ата̄ панеттха париггахитаматтавасена ведитабба̄. а̄руппа̄рамман̣есу а̄ка̄сам̣ касин̣уггха̄т̣аматтатта̄ касин̣а̄пагамавасенева манаси ка̄таббам̣, тато парам̣ вад̣д̣хайато на кин̃чи хоти, вин̃н̃а̄н̣ам̣ сабха̄вадхамматта̄ на сакка̄ вад̣д̣хетум̣, парикаммамева хи вад̣д̣хетум̣ сакка̄, вин̃н̃а̄н̣а̄пагамо тасса абха̄ваматтатта̄, невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатана̄рамман̣ампи сабха̄вадхамматта̄йева на сакка̄ вад̣д̣хетум̣, тасма̄ та̄нипи на вад̣д̣хетабба̄ни. аппама̄н̣а̄рамман̣ата̄ а̄руппа̄нам̣ випулакасин̣уггха̄т̣има̄ка̄се паваттийа̄ ведитабба̄. буддха̄нуссатиа̄дайо ча анимиттатта̄ на вад̣д̣хетабба̄. пат̣ибха̄ганимиттан̃хи айам̣ вад̣д̣хеййа, тан̃ча несам̣ наттхи, тасма̄ име асубха̄дайо тим̣са каммат̣т̣ха̄на̄ни париччхиннока̄сатта̄, пайоджана̄бха̄вато, авад̣д̣ханато ча на вад̣д̣хетабба̄ни.
822-3. евам̣ вад̣д̣хана̄вад̣д̣ханато дассетва̄ пуна а̄рамман̣ато дассетум̣ ‘‘дасева касин̣а̄нӣ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. пат̣ибха̄ганимитта̄ни хонти а̄рамман̣а̄нӣти има̄ни два̄вӣса пат̣ибха̄ганимиттабхӯта̄ни а̄рамман̣а̄ни хонти. сеса̄ти авасеса̄ ат̣т̣ха̄раса нева пат̣ибха̄ганимитта̄рамман̣а̄ сийум̣.
824-5. ида̄ни бхӯмито дассетум̣ ‘‘асубха̄нӣ’’тиа̄ди вуттам̣. девесу наппаваттанти таттха асубха̄нам̣, пат̣иккӯласса ча а̄ха̄расса абха̄вато. тачапан̃чакампи хи таттха паваттама̄нам̣ дибба̄нубха̄вена пат̣иккӯла̄ка̄рена нопат̣т̣ха̄ти. асса̄сапасса̄са̄нам̣ брахмалоке абха̄вато ‘‘а̄на̄па̄нассати ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. джха̄на̄нубха̄ваниббатта̄нан̃хи аттхасса абха̄вато наттхи брахмалоке асса̄сапасса̄са̄.
827. ида̄ни гахан̣ато дассетум̣ ‘‘чатуттха’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха чатуттхам̣…пе… дит̣т̣хенева гахетабба̄ти ва̄йокасин̣ам̣ ваджджетва̄ сеса̄ нава касин̣а̄, даса асубха̄нӣти има̄ни екӯнавӣсати дит̣т̣хенева ваттхуна̄ каран̣абхӯтена гахетабба̄ни уггахетабба̄ни. татха̄ ча вуттам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘дит̣т̣хена гахетабба̄ни, пуббабха̄ге чаккхуна̄ олокетва̄ нимиттам̣ несам̣ гахетаббанти аттхо’’ти (висуддхи. 1.47).
828-31. сатийампи ча ка̄йамхӣти ка̄йагата̄сатийампи. дит̣т̣хена тачапан̃чаканти тачапан̃чакаматтамева дит̣т̣хена гахетаббам̣. сесаметтха сутенева̄ти еттха ка̄йагата̄сатийам̣ сесам̣ ваккапан̃чака̄ди сутенева гахетаббам̣. ити ка̄йагата̄сати дит̣т̣хасутена гахетабба̄. уттарот̣т̣хана̄сикаггесу пхут̣т̣хасса асса̄сапасса̄сасса гахетаббато вуттам̣ ‘‘а̄на̄па̄нассати еттха, пхут̣т̣хена паридӣпита̄’’ти. уччхусасса̄дӣнам̣ паттесу чалама̄наван̣н̣аггахан̣амукхена, сарӣрасампхассавасена ча ва̄тасса гахетаббатта̄ вуттам̣ ‘‘ва̄йокасин̣амеветтха, дит̣т̣хапхут̣т̣хена гайхатӣ’’ти. а̄дитова гахетабба̄ на хонтӣтиа̄дикаммикена бха̄вана̄рамбхавасена на пат̣т̣хапетабба̄ни, хет̣т̣химе тайо брахмавиха̄ре, касин̣есу рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄нан̃ча анадхигантва̄ сампа̄детум̣ асаккун̣еййатта̄.
832-5. евам̣ гахан̣авасена дассетва̄ ида̄ни паччайато дассетум̣ ‘‘каммат̣т̣ха̄несу хетесӯ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха етесу каммат̣т̣ха̄несӯти еттха йатха̄рахам̣ а̄рамман̣а̄нам̣, джха̄на̄нан̃ча гахан̣ам̣ ведитаббам̣. а̄ка̄сакасин̣асса уггха̄т̣етум̣ асаккун̣еййатта̄ вуттам̣ ‘‘а̄ка̄сакасин̣ам̣ вина̄’’ти. метта̄диекекасмим̣ брахмавиха̄ре тӣн̣и тӣн̣и джха̄на̄ни пат̣илабхитва̄ т̣хитассева упеккха̄брахмавиха̄равасена пан̃чамаджджха̄нам̣ уппаджджатӣти вуттам̣ ‘‘тайо брахмавиха̄ра̄’’тиа̄ди. двиннам̣ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанаджавана̄нам̣ саманантара̄ ниродхам̣ пхусатӣти катва̄ вуттам̣ ‘‘чатуттхама̄руппа’’нтиа̄ди. випассана̄бхавасампаттисукха̄нам̣ паччайа̄ти випассана̄йа, бхавасампаттийа̄, дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расса ча паччайа̄ хонтӣти аттхо.
836-9. евам̣ пасан̇гена а̄гатам̣ каммат̣т̣ха̄навибха̄гам̣ дассетва̄ пуна а̄чарийена пат̣ипаджджитаббавидхим̣ дассетум̣ ‘‘каммат̣т̣ха̄нам̣ гахетва̄’’тиа̄ди вуттам̣. сантике васантасса̄ти а̄чарийена саддхим̣ екагехе, екавиха̄ре ва̄ васантасса. катхетаббанти паваттим̣ сутва̄ сутва̄ катхетаббам̣. а̄гатасса̄гатаккхан̣ети са-ка̄ро падасандхиматтакаро, а̄гата̄гатаккхан̣ети аттхо. атха ва̄ а̄гатасса а̄гатаккхан̣е катхетаббам̣. ӣдисесу хи т̣ха̄несу а̄мед̣итаса̄маттхийатова лаббхати. на хи екава̄рамева а̄гатасса тасмим̣ кхан̣е катхетаббам̣, тато парам̣ на катхетаббанти йуджджати.
на̄тисан̇кхепавиттха̄ранти атисам̣кхиттам̣, ативиттха̄ран̃ча акатва̄ тасса сукхена угган̣ханаппама̄н̣ам̣ катхетаббам̣. саче пана со пакатийа̄ва уггахитакаммат̣т̣ха̄но хоти, саджджха̄йавасена ва̄ манасика̄равасена ва̄ катапаричайо, тасса екам̣, две ва̄ нисаджджа̄ аттано саммукха̄ва саджджха̄йам̣ ка̄ретва̄ да̄таббам̣. евам̣ а̄чарийена пат̣ипаджджитаббавидхим̣ дассетва̄ пуна гахитакаммат̣т̣ха̄нена тена йогина̄ уттари ка̄таббавидха̄нам̣ дассенто а̄ха ‘‘тенапӣ’’тиа̄ди. саммат̣т̣ха̄нанти йаттха пахат̣о самати, там̣ саммат̣т̣ха̄нам̣, идам̣ саммат̣т̣ха̄нам̣ вийа̄ти саммат̣т̣ха̄нам̣. йатха̄ хи саммат̣т̣ха̄не гахите пуггалам̣ аттано верӣ абхибхавитум̣ на саккоти, евам̣ каммат̣т̣ха̄не гахите манобхусан̇кха̄то ка̄мара̄го там̣саман̇гипуггалам̣ абхибхавитва̄ аттано васе ка̄тум̣ на саккоти. тена вуттам̣ ‘‘саммат̣т̣ха̄нам̣ вийа̄ти саммат̣т̣ха̄на’’нти. мано абхибхаватӣти манобхӯ, тасса манобхуно. ат̣т̣ха̄расахи…пе… виваджджитети –
‘‘маха̄ва̄сам̣ нава̄ва̄сам̣, джара̄ва̄сан̃ча пантханим̣;
сон̣д̣им̣ пан̣н̣ан̃ча пуппхан̃ча, пхалам̣ паттхитамева ча.
‘‘нагарам̣ да̄руна̄ кхеттам̣, висабха̄гена пат̣т̣анам̣;
паччантасӣма̄саппа̄йам̣, йаттха митто на лаббхати.
‘‘ат̣т̣ха̄расета̄ни т̣ха̄на̄ни, ити вин̃н̃а̄йа пан̣д̣ито;
а̄рака̄ париваджджеййа, маггам̣ саппат̣ибхайам̣ йатха̄’’ти. (висуддхи. 1.52) –
евам̣ вуттехи ат̣т̣ха̄расахи виха̄радосехи саббака̄лавийутте. анурӯпети имесу ат̣т̣ха̄расасу досесу ан̃н̃атаренапи саманна̄гато ананурӯпо на̄ма, тадабха̄вена аттано йогакаммасса анукӯле. маха̄виха̄ра̄дайо хи йогакаммасса анукӯла̄ на хонти, тасма̄ маха̄виха̄ре та̄ва ваттакаран̣а̄дина̄ палибодхо хоти. йаттха пана саббам̣ катамева, авасеса̄пи сан̇гхат̣т̣ана̄ наттхи, еварӯпо маха̄виха̄ропи анурӯпова. нававиха̄ре бахум̣ навакаммам̣ ка̄таббам̣ хоти, тасма̄ со асати ан̃н̃асмим̣ анукӯле ка̄ран̣е ананурӯпо хоти. татха̄ джин̣н̣авиха̄ропи бахупат̣иджаггитаббата̄йа каммат̣т̣ха̄нантара̄йико. пантханисситако а̄гантукехи раттиндивам̣ самокин̣н̣ата̄йа. йаттха сон̣д̣ӣ на̄ма па̄са̄н̣апоккхаран̣ӣ хоти, со сон̣д̣ивиха̄ро. таттха бахӯ па̄нӣйаттха̄йа самосаранти, татха̄ пан̣н̣апуппхапхалавати виха̄ре там̣тадаттха̄йа. паттханӣйе локасаммате виха̄ре вихарантам̣ ‘‘араха̄’’ти самбха̄вента̄ бахӯ а̄гаччханти. нагарасаннисситепи виха̄ре висабха̄га̄рамман̣а̄па̄тхагамана̄дӣни хонти. да̄русанниссите кат̣т̣хаха̄рика̄дӣхи апха̄су хоти. кхеттасанниссите виха̄рамаджджхейева кхаламан̣д̣алакаран̣а̄дина̄ апха̄су хоти. висабха̄гапуггала̄дхивуттхепи калаханива̄ран̣а̄дӣсу те упаваданти. пат̣т̣анасанниссите абхин̣хам̣ на̄ва̄саттхехи а̄гатамануссехи апха̄су хоти. паччантаниссите манусса̄ буддха̄дӣсу аппасанна̄ хонти. раджджасӣмасанниссите двиннам̣ ра̄джӯнам̣ калахе сати двиннам̣ виджитесу пин̣д̣а̄йа вичарантам̣ бхиккхум̣ ‘‘айам̣ чарапурисо’’ти гахетва̄ бандхана̄дикам̣ па̄пеййум̣, асаппа̄йе аманусса̄диупаддава̄ хонти. калйа̄н̣амитта̄надхивуттхе уппаннакан̇кха̄йа винодаке асати маха̄досойева̄ти етепи виха̄ра̄ ананурӯпа̄, тасма̄ та̄дисе виха̄ре париваджджетва̄ вуттадосавирахите анурӯпе виха̄ре виха̄таббам̣.
тасса пана виха̄расса анурӯпабха̄во евам̣ ведитабботи дассетум̣ ‘‘га̄мато’’тиа̄ди вуттам̣. га̄матоти гочарага̄мато. на̄тидӯрети гочарага̄масса ад̣д̣хага̄вутато орабха̄гата̄йа на атидӯре. начча̄саннети паччхимена пама̄н̣ена гочарага̄мато пан̃чадханусатиката̄йа на атисанне. имина̄ гамана̄гаманасампаннатам̣ дассети. гочарага̄масса пана уттарадиса̄йа ва̄ даккхин̣адиса̄йа ва̄ на̄тидӯрам̣ начча̄саннам̣ сена̄санам̣ висесена гамана̄гаманасампаннам̣ хоти, на̄тидӯраначча̄санната̄ четтха нидассанаматтам̣. пан̃чан̇гасам̣йутети пана вуттатта̄ на̄тидӯраначча̄санната̄йа саха дива̄ аппакин̣н̣ата̄дӣни чатта̄ри самодха̄нетва̄ пан̃чан̇гасам̣йуттата̄ ведитабба̄. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘катхан̃ча, бхиккхаве, сена̄санам̣ пан̃чан̇гасаманна̄гатам̣ хоти? идха, бхиккхаве, сена̄санам̣ на̄тидӯрам̣ хоти начча̄саннам̣ гамана̄гаманасампаннам̣ дива̄ аппакин̣н̣ам̣ раттим̣ аппасаддам̣ аппаниггхосам̣ аппад̣ам̣самакасава̄та̄тапасарӣсапасампхассам̣, тасмим̣ кхо пана сена̄сане вихарантасса аппакасиренева уппаджджанти чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄ра̄, тасмим̣ кхо пана сена̄сане тхера̄ бхиккхӯ вихаранти бахуссута̄ а̄гата̄гама̄ дхаммадхара̄ винайадхара̄ ма̄тика̄дхара̄, те ка̄лена ка̄лам̣ упасан̇камитва̄ парипуччхати пан̃хам̣ ‘идам̣, бханте, катхам̣; имасса ко аттхоти. тасса те а̄йасманто авиват̣ан̃чева виваранти, анутта̄нӣкатан̃ча утта̄ним̣ каронти, анекавихитесу ча кан̇кха̄т̣т̣ха̄нийесу дхаммесу кан̇кхам̣ пат̣ивиноденти. евам̣ кхо, бхиккхаве, сена̄санам̣ пан̃чан̇гасаманна̄гатам̣ хотӣ’’ти (а. ни. 10.11).
еттха ча на̄тидӯраначча̄саннабха̄вена гамана̄гаманасампанната̄ пат̣хамам̣ ан̇гам̣, дива̄ маха̄джанасам̣кин̣н̣ата̄бха̄вена, раттийам̣ джана̄ла̄пасадда̄бха̄вена, саббада̄пи джанасаннипа̄таниггхоса̄бха̄вена аппакин̣н̣ааппасаддааппаниггхосабха̄во дутийам̣, д̣ам̣самакаса̄дипариссайа̄бха̄во татийам̣, аппакасирена чӣварапин̣д̣апа̄та̄дипаччайала̄бхо чатуттхам̣, бахуссутата̄дигун̣асаманна̄гата̄нам̣ тхера̄нам̣ васанабха̄во пан̃чаманти имехи пан̃чахи ан̇гехи сам̣йутте саманна̄гате виха̄расмим̣ виха̄таббам̣.
840-1. пат̣хамам̣ вуттаа̄ва̄са̄димаха̄палибодхе упа̄да̄йа кхуддакапалибодхо, ида̄ни там̣ палибодхам̣ сарӯпато дассетва̄ тасса упаччхиндана̄ка̄рам̣ а̄ви ка̄тум̣ ‘‘дӣгха̄ кеса̄’’тиа̄ди вуттам̣. со патто сут̣т̣ху пачитабботи йоджана̄.
842-5. павивиттети джанавивитте ока̄се. ваджджетва̄…пе… лохитанти име чатта̄ро касин̣адоса̄, тасма̄ еварӯпа̄ маттика̄ ваджджетва̄. сан̣ха̄йа̄ти апанӣтатин̣амӯласаккхарава̄лука̄йа сумаддита̄йа сукхума̄йа. арун̣аван̣н̣а̄йа̄ти арун̣анибха̄йа, арун̣аван̣н̣аппабха̄йа̄ти аттхо. бахиддха̄ ва̄пи та̄дисети бахиддха̄пи виха̄рапаччанте пат̣иччханнат̣т̣ха̄не. сам̣ха̄риманти сам̣харитаббам̣ гахетва̄ чаран̣айогйам̣. татрат̣т̣хаканти йаттха катам̣, таттхева тит̣т̣ханакам̣.
847-50. пама̄н̣атоти ваккхама̄наппама̄н̣ато. ват̣т̣ам̣ а̄кот̣етва̄ти париман̣д̣алам̣ катва̄ а̄кот̣етва̄. танти там̣ чаммам̣ ва̄ кат̣аса̄рам̣ ва̄ дуссапат̣т̣ам̣ ва̄. кан̣н̣иканти кан̣н̣ика̄садисам̣, париман̣д̣алато падумакан̣н̣ика̄ка̄ранти вуттам̣ хоти. тена̄ха ‘‘сама’’нти. ‘‘кан̣н̣ика̄сама’’нти ва̄ па̄т̣хо. видаттхичатуран̇гуланти чатуран̇гула̄дхикавидаттхиппама̄н̣ам̣. етадева хи пама̄н̣ам̣ сандха̄йа ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘суппаматте ва̄ сара̄ваматте ва̄’’ти (висуддхи. 1.55) вуттам̣. виват̣т̣анти нибба̄нам̣. касин̣апарикаммам̣ каронтопи хи еттакейева ат̣т̣хатва̄ нибба̄наттха̄йева ва̄йамати. бхерӣталасамам̣ катва̄ти па̄н̣ика̄йа гхам̣сетва̄ ниннатуннатат̣т̣ха̄на̄бха̄вена бхерӣталам̣ вийа самам̣ катва̄. саммаджджитва̄на там̣ т̣ха̄нанти йасмим̣ т̣ха̄не нисӣдитва̄ там̣ касин̣ам̣ олокети, там̣ т̣ха̄нам̣ саче укла̄пам̣ хоти, саммаджджитва̄. нхатва̄ти сарӣрадаратхавиноданаттхам̣ нхатва̄.
851-2. тамха̄ касин̣аман̣д̣ала̄ хаттхапа̄саппама̄н̣асмим̣ падесети тамха̄ касин̣аман̣д̣аласса, т̣хапитат̣т̣ха̄намха̄ ад̣д̣хатеййахаттхантаре падесе, касин̣аман̣д̣аласса, пӣт̣хасса ча маджджхам̣ хаттхапа̄саппама̄н̣ам̣ катва̄ пан̃н̃аттети вуттам̣ хоти. видаттхичатуран̇гуле уччети видаттхичатуран̇гулам̣ хутва̄ учче, видаттхичатуран̇гулапа̄дакети вуттам̣ хоти. дӯре нисиннасса хи касин̣ам̣ на упат̣т̣ха̄ти, а̄саннатаре нисиннасса хаттхапа̄н̣ика̄пада̄дайо касин̣адоса̄ пан̃н̃а̄йанти. уччатаре нисиннена ча гӣвам̣ пан̣а̄метва̄ олокетаббам̣ хоти, нӣчатаре джан̣н̣ука̄ни руджджанти, тасма̄ хаттхапа̄саппама̄н̣е падесе видаттхичатуран̇гулапа̄даке пӣт̣хе нисӣдитаббам̣. йасма̄ чатӯсу ирийа̄патхесу сайанам̣ косаджджапаккхийам̣, т̣ха̄начан̇камана̄ни уддхаччапаккхийа̄ни, нисаджджа̄ пана алӣнуддхаччапаккхийа̄, санто ирийа̄патхо, тасма̄ вуттам̣ ‘‘нисӣдитва̄’’ти, самантато ӯрубаддха̄санам̣ паллан̇кам̣ а̄бхуджитва̄ти аттхо. йена̄ка̄рена нисӣдантасса нисаджджа̄ сукха̄ хоти, там̣ дассетум̣ вуттам̣ ‘‘уджум̣ ка̄йам̣ пан̣идха̄йа̄’’ти. упаримам̣ сарӣрам̣ уджукам̣ т̣хапетва̄ ат̣т̣ха̄расапит̣т̣хикан̣т̣аке кот̣ийа̄ кот̣им̣ пат̣ипа̄детва̄ти аттхо. еван̃хи нисиннасса чаммамам̣санаха̄рӯни на он̣аманти, атхасса йа̄ тесам̣ он̣аманапаччайа̄ кхан̣е кхан̣е ведана̄ уппаджджеййум̣, та̄ на уппаджджанти. та̄су ануппанна̄су читтам̣ екаггам̣ хоти, каммат̣т̣ха̄нам̣ на парипатати. тато ча пуббена̄парам̣ висесаппаттийа̄ вуддхим̣ пха̄тим̣ упагаччхати. ида̄ни а̄рамман̣апариггахупа̄йам̣ дассенто а̄ха ‘‘катва̄ паримукхам̣ сати’’нти, каммат̣т̣ха̄на̄бхимукхам̣ сатим̣ т̣хапетва̄ти аттхо. абхи-саддена хи сама̄наттхо идха пари-саддо, атха ва̄ самӣпаттхена пари-саддена мукхасса самӣпе сатим̣ катва̄ти аттхо. йатха̄ха – ‘‘айам̣ сати упат̣т̣хита̄ хоти супат̣т̣хита̄ на̄сикагге ва̄ мукханимитте ва̄. тена вуччати паримукхам̣ сатим̣ упат̣т̣хапетва̄’’ти (вибха. 537). атха ва̄ ‘‘парӣти париггахат̣т̣хо, мукханти ниййа̄нат̣т̣хо, сатӣти упат̣т̣ха̄нат̣т̣хо. тена вуччати ‘паримукхам̣ сати’’нти (пат̣и. ма. 1.164) вачанато ‘‘парин̣а̄йика̄’’тиа̄дӣсу вийа пари-саддо париггахат̣т̣хо, ‘‘сун̃н̃атавимоккхамукха’’нтиа̄дӣсу вийа мукха-саддо ниййа̄нат̣т̣хоти катва̄ париггахитаниййа̄насатим̣ катва̄ саббатха̄ гахита̄саммосам̣ париччаттасаммосам̣ сатинепаккам̣ упат̣т̣хапетва̄ти вуттам̣ хоти.
853-5. ка̄месва̄дӣнавам̣ дисва̄ти ‘‘ка̄ма̄ на̄мете ат̣т̣хикан̇кхаликӯпама̄ нирасса̄дат̣т̣хена̄’’тиа̄дина̄ ваттхука̄макилесака̄месу а̄дӣнавам̣ паччавеккхитва̄. неккхаммам̣ дат̣т̣ху кхематоти неккхаммам̣ кхемато дисва̄ ка̄маниссаран̣ам̣ саббадуккхасаматиккамасса упа̄йабхӯтам̣ неккхамманти евам̣ неккхаммасан̇кха̄там̣ саупача̄раджджха̄нам̣, нибба̄нам̣, випассанам̣, саббепи ва̄ кусаладхамме кхемато ниббхайато дисва̄, таттха джа̄та̄бхила̄со хутва̄ти вуттам̣ хоти. парамам̣…пе… ратанаттайети буддха̄диратанаттайе ратанаттайагун̣а̄нуссаран̣ена балавапӣтипа̄моджджам̣ джанайитва̄. бха̄гӣ…пе… муттаманти ‘‘ахам̣ има̄йа саббабуддхапаччекабуддхаарийаса̄вакехи пат̣ипанна̄йа неккхаммапат̣ипаттийа̄ читтавивека̄диппавивекаджасса сукхасса аддха̄ екантена бха̄гӣ ассам̣, ла̄бхӣ бхавеййа’’нти евам̣ пат̣ипаттийам̣ а̄нисам̣садассанена таббисайам̣ уттамам̣ махантам̣ усса̄хам̣ катва̄. а̄ка̄рена саменева̄ти атиуммӣлитаатиманда̄лочана̄ни ваджджетва̄ на̄тиуммӣлитана̄тиманда̄лочанасан̇кха̄тена самена а̄лочана̄ка̄рена. атиуммӣлайато хи атисукхумам̣, авибхӯтан̃ча рӯпагатам̣ упаниджджха̄йато вийа чаккху киламати, аттано сабха̄вавибха̄ванато ча ман̣д̣алам̣ ативибхӯтам̣ хоти, татха̄ ван̣н̣ато, лаккхан̣ато ва̄ упатит̣т̣хеййа, тенасса нимиттам̣ нуппаджджати. атимандам̣ уммӣлайато ча гаджанимӣлакена пеккхантасса вийа рӯпагатам̣ ман̣д̣алам̣ авибхӯтам̣ хоти. дассане мандабйа̄па̄рата̄йа косаджджапа̄тато читтан̃ча лӣнам̣ хоти, евампи нимиттам̣ нуппаджджати, тасма̄ йатха̄ на̄ма а̄да̄сатале мукханимиттам̣ ган̣ханто на таттха атига̄л̣хам̣ уммӣлати, на атимандам̣, атха кхо самена а̄ка̄рена ган̣ха̄ти, евамева на̄тиуммӣлана̄дина̄ самена а̄ка̄рена ган̣хантена бха̄ветаббанти. нимиттам̣ ган̣хата̄ти патхавӣкасин̣е чаккхуна̄ гахитам̣ нимиттам̣ манаса̄ ган̣хантена.
856-7. ида̄ни нимиттаггахан̣опа̄йам̣ дассетум̣ ‘‘на ван̣н̣о пеккхитаббо’’тиа̄ди вуттам̣. на ван̣н̣о пеккхитаббо соти йо таттха патхавӣкасин̣е арун̣аван̣н̣о, со на чинтетаббо ван̣н̣авасена манасикарото ван̣н̣акасин̣абха̄вӯпагаманато. чаккхувин̃н̃а̄н̣ена пана гахитаггахан̣ам̣ на сакка̄ ва̄ретум̣, теневеттха ‘‘на олокетаббо’’ти аватва̄ ‘‘манаса̄нупеккхита̄ хотӣ’’тиа̄дӣсу вийа манаса̄ чинтанавасена пеккханаггахан̣ам̣ катам̣. дат̣т̣хаббам̣ на ча лаккхан̣анти йам̣ таттха патхавӣдха̄туйа̄ тхаддхалаккхан̣ам̣ на манасика̄таббам̣ тасса манасика̄ре дха̄тукаммат̣т̣ха̄насса гахитатта̄. ван̣н̣ам̣ пана амун̃читва̄ти дисва̄ гахетаббатта̄ пана ван̣н̣ам̣ амун̃читва̄. уссадасса васена хи читтам̣ пан̣н̣аттидхаммасминти патхавӣдха̄туйа̄ саттито адхикабха̄вена сасамбха̄рапатхавийа̄ ‘‘патхавӣ’’ти воха̄ро, тасмим̣ сасамбха̄рапатхавим̣ упа̄да̄йа пан̃н̃атте пан̣н̣аттидхамме а̄да̄саталагатамукханимитте вийа читтам̣ т̣хапетва̄. екаггама̄насоти пуна на̄на̄рамман̣е читтам̣ ависа̄ретва̄ екаггама̄насо хутва̄. патхавӣ патхавиччевам̣ ватва̄ти еттха пат̣хамасаманна̄ха̄ре кассачи вачӣбхедопи сийа̄ти вуттанти а̄чарийадхаммапа̄латтхеро а̄ха.
858. йади воха̄раматте читтам̣ т̣хапетаббам̣, на̄мантаравасена патхавӣ манасика̄табба̄ бхавеййа̄ти хоту, ко досоти дассенто а̄ха ‘‘патхавӣ меданӣ’’тиа̄ди. атха ва̄ ким̣ патхавӣна̄мейева вутте бха̄вана̄ хоти, уда̄ху ан̃н̃асмимпӣти а̄ха ‘‘патхавӣ меданӣ’’тиа̄ди. екам̣ ваттумпи ват̣т̣атӣти етесу йам̣ иччхати, там̣ аттано пагун̣ата̄йа ва̄ пачурата̄йа ва̄ а̄гаччхантам̣ екам̣ ваттум̣ ват̣т̣ати. кин̃ча̄пи евам̣ ват̣т̣ати, апича ‘‘патхавӣ’’ти етадева на̄мам̣ па̄кат̣ам̣, тасма̄ па̄кат̣авасенева ‘‘патхавӣ патхавӣ’’ти бха̄ветаббанти а̄чарийа̄.
859-60. уммӣлитва̄…пе… та̄ва соти йа̄ва ваккхама̄на̄ка̄рена уггаханимиттам̣ нуппаджджати, та̄ва кин̃чи ка̄лам̣ чаккхум̣ уммӣлитва̄ нимиттаггахан̣авасена патхавӣман̣д̣алам̣ олокетва̄ пуна кин̃чи ка̄лам̣ чаккхӯни нимӣлитва̄ти евам̣ ва̄расатампи ва̄расахассампи тато бхиййопи уммӣлитва̄ со йогӣ а̄ваджджеййа, йена̄ка̄рена олокетва̄ гахитам̣, тена̄ка̄рена там̣ саманна̄хареййа̄ти аттхо.
861-3. а̄па̄тхам̣ ту йа̄ти чети йади манодва̄рикаджавана̄нам̣ гочарабха̄вам̣ упагаччхати, там̣ уггаханимиттам̣ тада̄ уппаннанти павуччатӣти йоджана̄. йади уггаханимиттепи патхавӣман̣д̣алам̣ олокетва̄ бха̄вети, пат̣ибха̄ганимиттуппатти на сийа̄. самӣпат̣т̣хена ча на сакка̄ анолокетунти вуттам̣ ‘‘нисӣдитаббам̣ но чева’’нтиа̄ди. йатха̄сукхам̣ нисиннена, йатха̄сукхам̣ ва̄ бха̄ветаббанти самбандхо.
864-5. папан̃ча…пе… дхованети пасса̄ва̄дина̄ кеначи каран̣ӣйена нисиннат̣т̣ха̄нато ан̃н̃аттха гантва̄ пуна а̄гамма нисӣдантена па̄да̄ дховитабба̄ хонти. адхотапа̄дена хи сена̄санам̣ аккамато а̄патти хоти, кхан̣е кхан̣е па̄дадховане ча папан̃чо хоти, тасма̄ тасса париха̄раттхам̣ две упа̄хана̄йева иччхитабба̄. та̄ва бахуталика̄ саддампи джанеййум̣, саддо ча джха̄накан̣т̣ако, тасма̄ вуттам̣ ‘‘екаталика̄’’ти. татха̄ ‘‘париссайавиноданаттхам̣ каттарадан̣д̣о ча иччхитаббо’’ти (висуддхи. 1.57) ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣. асаппа̄йена кеначӣти ваккхама̄нена а̄ва̄са̄диасаппа̄йесу кеначидева асаппа̄йена. там̣ т̣ха̄нанти касин̣аман̣д̣аласса т̣хитат̣т̣ха̄нам̣. а̄да̄йа там̣ пуна̄ти йатха̄джа̄там̣ уггаханимиттам̣ пуна гахетва̄, пуна уппа̄детва̄ти вуттам̣ хоти.
866-7. пӣт̣хе сукханисиннена̄ти пуна васанат̣т̣ха̄нам̣ а̄гантва̄ вуттанийа̄мена пӣт̣хе сукханисиннена. бха̄ветаббанти там̣ нимиттам̣ манасика̄равасена вад̣д̣хетаббам̣. саманна̄харитаббанти самма̄ а̄ваджджитаббам̣, самма̄ ва̄ ану а̄харитаббам̣. такка̄хатанти ‘‘такканато такко’’ти евам̣ ладдхана̄мена бха̄вана̄читтасампайуттена самма̄сан̇каппена а̄хананапарийа̄хананакиччена апара̄парам̣ паваттанена каммат̣т̣ха̄нам̣ а̄хатам̣, парийа̄хатан̃ча ка̄таббам̣, балаппаттавитакко манасика̄ро бахулам̣ паваттетабботи аттхо.
868-70. там̣ иччхатӣти там̣ нимиттам̣ манасика̄тум̣ иччхати. евам̣ каронтасса̄ти евам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ такка̄хатам̣ каронтасса. йатха̄ бха̄вана̄ пуббена̄парам̣ висесам̣ а̄вахати, евам̣ ануйун̃джантасса, евам̣ карото пана йада̄ саддха̄дӣни индрийа̄ни сувисада̄ни тиккха̄ни паваттанти, тада̄ ассаддхийа̄дӣнам̣ дӯрӣбха̄вена са̄тисайам̣ тха̄маппаттехи саттахи балехи ладдхупаттхамбха̄ни витакка̄дӣни ка̄ма̄вачара̄нева джха̄нан̇га̄ни бахӯни хутва̄ па̄тубхаванти. тато ча тесам̣ уджувипаччанӣкабхӯта̄ ка̄маччханда̄дайо саддхим̣ тадекат̣т̣хехи па̄падхаммехи дӯрӣбхаванти. тена вуттам̣ ‘‘виккхамбханти…пе… пан̃ча нӣваран̣а̄нипӣ’’ти. сама̄дхийати…пе… йогиноти тасса йогино пат̣ибха̄ганимиттам̣ а̄раббха уппаннаупача̄расама̄дхина̄ упача̄раджджха̄нена читтампи сама̄дхийати, пат̣ибха̄ганимиттампи уппаджджати упача̄раджджха̄насса тена вина̄ абха̄вато.
871-4. имасса̄ти пат̣ибха̄ганимиттасса. пуримасса̄ти уггаханимиттасса. тхавика̄ти а̄да̄сатхавикато. бала̄ка̄вийа тойадети мегхасамӣпе бала̄ка̄ вийа. са̄ хи мегхасса нӣлатта̄ сайам̣ атипарисуддха̄ упат̣т̣ха̄ти, тада̄ там̣ упат̣т̣ха̄тӣти самбандхо. евам̣ а̄да̄саман̣д̣алӯпама̄дӣхи уггаханимиттато пат̣ибха̄ганимиттасса сувисуддхатам̣, сан̣хасукхуматан̃ча дассети. тена̄ха ‘‘татодхикатара’’нти. уггаханимитте ан̇гулипадапа̄н̣ика̄пада̄дайо касин̣адоса̄ пан̃н̃а̄йанти, идам̣ пана вуттанайена татопи сатагун̣ам̣ сахассагун̣ам̣ сувисуддхам̣ хутва̄ упат̣т̣ха̄тӣти аттхо. танусан̣т̣ха̄навантантиа̄ди апараматтхасабха̄ватта̄ вуттам̣. йади хи там̣ едисам̣ бхавеййа, чаккхувин̃н̃еййам̣ сийа̄, ол̣а̄рикам̣ саммасанӯпагам̣ тилаккхан̣а̄хат̣ам̣, на панетам̣ та̄дисанти. йади панетам̣ на сан̣т̣ха̄на̄дивантам̣, катхам̣ джха̄насса а̄рамман̣абха̄воти а̄ха ‘‘упат̣т̣ха̄…пе… майа’’нти. таттха пан̃н̃аджанти бха̄вана̄майам̣ пан̃н̃а̄джанитам̣, бха̄вана̄пан̃н̃а̄йа сан̃джа̄нанаматтанти вуттам̣ хоти. на хи асабха̄вадхаммасса куточисамут̣т̣ха̄нам̣ аттхи. тена̄ха ‘‘бха̄вана̄майам̣ упат̣т̣ха̄на̄ка̄раматта’’нти, кевалам̣ сама̄дхила̄бхино бха̄вана̄висесаджанитам̣ таммайам̣ упат̣т̣ха̄на̄ка̄раматтамева бха̄вана̄висеса̄нубха̄вена упат̣т̣ха̄тӣти аттхо.
875-8. виккхамбхита̄нева саннисинна̄нева на пуна тадаттхам̣ усса̄хо ка̄табботи адхиппа̄йо. пат̣ибха̄ганимитте хи уппаджджама̄нейева там̣висайам̣ упача̄раджджха̄нам̣ нӣваран̣е виккхамбхентамева уппаджджати. килеса̄ саннисинна̄ва̄ти авасеса̄ тадекат̣т̣хакилеса̄ ча саммадева нисинна̄, упасанта̄ти аттхо. ‘‘упача̄расама̄дхина̄’’ти вутте итаропи сама̄дхи аттхӣти аттхато а̄паннанти тампи дассетум̣ ‘‘а̄ка̄рехи пана двӣхӣ’’тиа̄ди вуттам̣. двӣхи а̄ка̄рехӣти джха̄надхамма̄нам̣ пат̣ипаккхадӯрӣбха̄во, тхирабха̄ваппатти ча̄ти имехи двӣхи ка̄ран̣ехи. ида̄ни та̄ни ка̄ран̣а̄ни сама̄дхиаваттха̄мукхена дассетум̣ ‘‘упача̄раккхан̣е’’тиа̄ди вуттам̣. упача̄раккхан̣ети упача̄рабхӯмийам̣ упача̄ра̄ваттха̄йам̣. тасса пат̣ила̄бхети йадаттха̄йа айам̣ пат̣ипанно, тасса аппана̄сама̄дхисса пат̣ила̄бхе адхигама̄ваттха̄йам̣. катхам̣ упача̄рабхӯмийам̣ сама̄дхийати, катхан̃ча аппана̄бхӯмийанти а̄ха ‘‘нӣва̄ран̣аппаха̄нена̄’’тиа̄ди. упача̄раккхан̣е йадипи джха̄нан̇га̄ни пат̣утара̄ни махаггатабха̄ваппатта̄ни на хонти, тесам̣ пат̣ипаккхадхамма̄нам̣ виккхамбханена читтам̣ сама̄дхийати, пат̣ила̄бхабхӯмийампи аппана̄патта̄нам̣ джха̄нан̇га̄нам̣ па̄тубха̄вена сама̄дхийатӣти аттхо.
879-80. ан̇га̄ни…пе… на ча̄ти упача̄раккхан̣е ан̇га̄ни на ча тха̄маджа̄та̄ни нева бха̄вана̄балаппатта̄ни хонтӣти аттхо. аппана̄йа̄ти аппанаккхан̣е. тасма̄ти йасма̄ ан̇га̄ни тха̄маджа̄та̄ни джа̄йаре, тасма̄. аппана̄читтам̣ дивасампи паваттатӣти йатха̄ на̄ма балава̄ пурисо а̄сана̄ вут̣т̣ха̄йа дивасампи тит̣т̣хеййа, евамевам̣ аппана̄сама̄дхимхи уппанне джха̄начиттам̣ саким̣ бхаван̇гава̄рам̣ чхиндитва̄ уппаннам̣ кевалам̣ раттимпи дивасампи кусаладжаванапат̣ипа̄т̣ивасенева паваттатӣти аттхо. ‘‘аппана̄паттам̣ дивасампи паваттатӣ’’ти вадата̄ упача̄раккхан̣е на татха̄ти дасситам̣ хоти. таттха хи ан̇га̄нам̣ атха̄маджа̄татта̄ йатха̄ на̄ма дахаро кума̄ро уккхипитва̄ т̣хапийама̄но пунаппунам̣ бхӯмийам̣ патати, евамевам̣ читтам̣ ка̄лена нимиттам̣ а̄рамман̣ам̣ кароти, ка̄лена бхаван̇гам̣ отарати.
881-4. тенева паллан̇кена̄ти йасмим̣ нисинно пат̣ибха̄ганимиттам̣ адхигаччхи, тенева паллан̇кена каран̣абхӯтена, хетубхӯтена ва̄ там̣ нимиттам̣ вад̣д̣хетва̄. упача̄рабхӯмийан̃хи нимиттавад̣д̣ханам̣ йуттам̣. чаккаваттийагаббхова̄ти чаккаватти бхавитум̣ пун̃н̃ава̄ габбхо вийа. париха̄ни на виджджатӣти ладдхӯпача̄раджджха̄насса париха̄ни на виджджати. нимитте хи апарихӣне тада̄рамман̣ам̣ джха̄нам̣ апарихӣнамева хоти, нимитте пана а̄раккха̄бха̄вена винат̣т̣хе ладдхаджджха̄нампи винассати тада̄йаттавуттитта̄. тена̄ха ‘‘а̄раккхан̣е’’тиа̄ди.
885. а̄ва̄соти йасмим̣ а̄ва̄се васантасса ануппаннам̣ нимиттам̣ нуппаджджати, уппаннам̣ ва̄ винассати, анупат̣т̣хита̄ ча сати на упат̣т̣ха̄ти, асама̄хитан̃ча читтам̣ на сама̄дхийати, айам̣ асаппа̄йо а̄ва̄со, тасма̄ йасмим̣ виха̄ре бахӯ а̄ва̄са̄ хонти, таттха екекасмим̣ тӣн̣и тӣн̣и диваса̄ни васитва̄ йаттха читтам̣ екаггам̣ на хоти, там̣ паха̄йа таббипарӣте васитаббам̣. гочароти гочарага̄мо, со сена̄санато атидӯре ачча̄санне пуббадиса̄йа ва̄ паччхимадиса̄йа ва̄ асулабхабхиккхо асаппа̄йо. бхассанти дваттим̣сатираччха̄накатха̄парийа̄панна̄ асаппа̄йакатха̄. са̄ хисса нимиттантарадха̄на̄йа сам̣ваттати. пуггалоти тираччха̄накатхико, сӣла̄дигун̣авирахито пуггало, йам̣ нисса̄йа асама̄хитам̣ ва̄ читтам̣ на сама̄дхийати, сама̄хитам̣ ва̄ тхирам̣ на хоти, еварӯпо. со хи там̣ каддамодакамива аччхам̣ удакам̣ малӣнамева кароти. бходжанам̣ пана кассачи амбилам̣, кассачи мадхурам̣ асаппа̄йам̣ хоти. утупи кассачи сӣто, кассачи ун̣хо. тасма̄ йам̣ бходжанам̣ ва̄ утум̣ ва̄ севантасса пха̄су на хоти, там̣ бходжанам̣ со ча уту асаппа̄йо. ирийа̄патхоти т̣ха̄начан̇камана̄дӣсу йо имасса асама̄хитачиттасса сама̄дха̄на̄йа, сама̄хитачиттасса ча тхирабха̄ва̄йа на хоти, айам̣ асаппа̄йо ирийа̄патхо, тасма̄ тампи а̄ва̄сам̣ вийа тӣн̣и диваса̄ни упапариккхитва̄ ваджджетаббам̣.
886. саппа̄йе сатта севеййа̄ти вуттавипарӣтавасена саппа̄йе а̄ва̄са̄дике сатта севеййа. таттха бхассасаппа̄йам̣ на̄ма дасакатха̄ваттхусаннисситам̣, тампи матта̄йа бха̄ситаббам̣. еван̃хи пат̣ипаджджатоти евам̣ вуттаппака̄рена сатта асаппа̄йе ваджджетва̄ сатта саппа̄йе севанавасена пат̣ипаджджантасса нимитта̄севанабахуласса.
888-9. йена вина̄ аппана̄йа кусало на хоти, со дасавидхо видхи, аппана̄косаллам̣, танниббаттам̣ ва̄ н̃а̄н̣ам̣ гантхавиттха̄рабхайена идха на дасситам̣, аттхикена пана висуддхимаггато (висуддхи. 1.60) гахетаббанти адхиппа̄йо. пат̣иладдхе нимиттасмим̣, еван̃хи сампа̄дайато аппана̄косаллам̣ аппана̄ сампаваттатӣти самбандхо.
890-2. са̄ти аппана̄. еван̃хӣти хи-саддо хетуаттхо, йасма̄ т̣ха̄наметам̣ на виджджати, тасма̄ читтаппаваттиа̄ка̄рам̣ бха̄вана̄читтасса лӣнуддхата̄дивасена паваттиа̄ка̄рам̣ саллаккхайам̣ упадха̄ренто саматам̣ вӣрийассева вӣрийасса сама̄дхина̄ саматам̣йева йоджайетха, катхам̣ пана йоджайетха̄ти а̄ха ‘‘ӣсакампӣ’’тиа̄ди. таттха лайанти лӣнабха̄вам̣, сан̇кочанти аттхо. йантанти гаччхантам̣, пагган̣хетхева самабха̄ва̄йа̄ти адхиппа̄йо. тена̄ха ‘‘ачча̄раддхам̣ ниседхетва̄ самамева паваттайе’’ти. там̣ ма̄насанти самбандхо.
894-9. еванти вуттаппака̄рена вӣрийасамата̄йоджанавасена, пат̣ипаннабха̄вана̄ма̄насам̣ пат̣ибха̄ганимиттейева т̣хапанавасена нимитта̄бхимукхам̣ пат̣ипа̄дайато тасса йогино. самиджджхиссатӣти уппаджджиссати. патхавӣкасин̣анти патхавӣти бха̄вана̄васена упат̣т̣хитам̣ тадева пат̣ибха̄ганимиттам̣. джавана̄нӣти ка̄марӯпа̄вачараджавана̄ни. тена̄ха ‘‘екам̣ ту рӯпа̄вачарикам̣ бхаве’’ти. ан̃н̃ехӣти па̄катикехи ка̄ма̄вачарачиттехи. балаватара̄ти бха̄вана̄балена пат̣утарабха̄ваппаттийа̄ аччантабалаванто. парикаммопача̄ратоти парикамматта̄, упача̄ратта̄ ча. таттха парикамматта̄ти пат̣исан̇кхаран̣атта̄. упача̄ратта̄ти йатха̄ га̄ма̄дӣнам̣ а̄саннадесо ‘‘га̄мӯпача̄ро, нагарӯпача̄ро’’ти вуччати, евам̣ аппана̄йа а̄саннатта̄ самӣпача̄ритта̄. упача̄ра̄ни аппанам̣ упечча чарантӣти катва̄. аппана̄йа̄нуломатта̄ти на̄на̄ваджджанавӣтхийам̣ парикамматопи лахукам̣ аппана̄ниппха̄дакавасена, гун̣авасена ва̄ аппана̄йа анукӯлатта̄. еттха̄ти етесу парикаммопача̄ра̄нуломасан̃н̃итесу. саббантимам̣ татийам̣, чатуттхам̣ ва̄ готрабхӯти павуччати париттаготтасса абхибхаванато, махаггатаготтасса бха̄ванато ча.
900-3. ависесена саббесам̣ сабба̄ саман̃н̃а̄ти пат̣хаме найе гахита̄гахан̣ам̣ хотӣти а̄ха ‘‘гахита̄гахан̣ена̄’’тиа̄ди. екекасса гахитана̄мам̣ итаресам̣ аггахан̣ато, екекана̄мавасена гахитасса итарана̄мавасена аггахан̣ато ва̄ на̄на̄ваджджанапарикаммамева парикамманти адхиппа̄йена ‘‘пат̣хамам̣ упача̄рам̣ ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. чатуттхам̣ пан̃чамам̣ ва̄ти ва̄-саддо анийамо, со пана кхиппа̄бхин̃н̃адандха̄бхин̃н̃авасена ведитаббо. кхиппа̄бхин̃н̃асса хи чатуттхам̣ аппети, дандха̄бхин̃н̃асса пан̃чамам̣. тато паранти пан̃чамато парам̣. тена̄ха ‘‘чхат̣т̣хе ва̄’’тиа̄ди. касма̄ на джа̄йатӣти а̄ха ‘‘а̄саннатта̄ бхаван̇гасса̄’’ти. читтанийа̄мавасена хи уппаджджитаббесу саттасу джаванесу чхат̣т̣хасаттамаджаванава̄рагал̣анат̣т̣ха̄набхӯтатта̄ бхаван̇гасса а̄саннам̣ джаванам̣ патати. та̄вадети та̄вадева. чхат̣т̣хам̣, саттамам̣ ва̄ джаванам̣ патантам̣ вийа хоти париккхӣн̣аджаванатта̄ти адхиппа̄йо.
904-6. атха киметам̣ вуччати ‘‘чхат̣т̣хе саттаме ва̄пи аппана̄ на джа̄йатӣ’’ти? а̄бхидхаммикагодаттаттхеро хи ‘‘пурима̄ пурима̄ кусала̄ дхамма̄ паччхима̄нам̣ паччхима̄нам̣ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ а̄севанапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.12) имам̣ суттам̣ ватва̄ йатха̄ аладдха̄севанам̣ пат̣хамаджаванам̣ готрабхум̣ на уппа̄дети, ладдха̄севанам̣ пана балавабха̄вато дутийам̣, татийам̣ ва̄ готрабхум̣ уппа̄дети, евам̣ ладдха̄севаната̄йа балавабха̄вато чхат̣т̣хам̣, саттамампи ва̄ аппетӣти чхат̣т̣хам̣, саттамампи ва̄ аппана̄ хотӣти вадатӣ’’ти имам̣ чоданам̣ манаси нидха̄йа тхерасса там̣ матам̣ пат̣иккхипитва̄ йатха̄вуттаматамева патит̣т̣ха̄петум̣ ‘‘пуримехӣ’’тиа̄ди вуттам̣.
парийанте т̣ха̄тум̣ нева саккотӣти папа̄те ева пататӣти адхиппа̄йо. аппетум̣ на саккотӣти патит̣т̣ха̄тум̣ аппана̄васена уппаджджитум̣ на саккоти. на четтха ‘‘пурима̄ пурима̄’’тиа̄дисуттападам̣ са̄дхакам̣ а̄севанапаччайала̄бхасса балавабха̄ве анекантикатта̄. татха̄ хи аладдха̄севана̄пи пат̣хамачетана̄ дит̣т̣хадхаммаведанӣйа̄ хоти, ладдха̄севана̄ дутийачетана̄ йа̄ва чхат̣т̣хачетана̄ апара̄парийаведанӣйа̄, тасма̄ ладдха̄севанепи чхат̣т̣хасаттаме аппана̄ на хоти а̄саннабхаван̇гата̄йа дуббалатта̄ти адхиппа̄йо. йади евам̣ катхам̣ саттамаджаваначетана̄ упападжджаведанӣйа̄ а̄нантарийа̄ хоти? на̄йам̣ висесо, а̄севанапаччайала̄бхена балаваппаттийа̄, кин̃чарахи кирийа̄ваттха̄висесато. кирийа̄ваттха̄ хи а̄рамбхамаджджхапарийоса̄навасена тивидха̄. таттха парийоса̄на̄ваттха̄йа саннит̣т̣ха̄пакачетана̄бха̄вена упападжджаведанӣйа̄дита̄ хоти, на балавабха̄вена̄ти а̄чарийа̄.
907. ека…пе… пана̄ти айам̣ аппана̄ екачиттаккхан̣а̄йева екава̄рамева уппаджджитва̄ нируджджхати, на сама̄паттивӣтхийам̣ вийа йатхиччхакам̣ паваттати. саттасу хи т̣ха̄несу ка̄лапариччхедо на̄ма наттхи, пат̣хамаппана̄йам̣, локийа̄бхин̃н̃а̄су, чатӯсу маггесу, магга̄нантаре пхале, рӯпа̄рӯпабхавесу бхаван̇гат̣т̣ха̄не ниродхасса паччайе невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатане ниродха̄ вут̣т̣хахантасса пхаласама̄паттийанти. етесу хи каттхачи атииттара̄, каттхачи аппама̄н̣а̄ читтаккхан̣а̄ хонти, каттхачи сампун̣н̣аджаванавӣтхи аддха̄ лаббхати. татха̄ хи магга̄нантарам̣ пхалам̣ тин̣н̣ам̣ упари на хоти, ниродхасса паччайо невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ двиннам̣ упари на хоти, рӯпа̄рӯпабхавесу бхаван̇гасса парима̄н̣ам̣ наттхи, сесесу пана чатӯсу т̣ха̄несу екамева читтанти тасма̄ екачиттаккхан̣ика̄йева аппана̄ хотӣти ведитабба̄.
908. паччавеккхан̣ахетуканти паччавеккхан̣ахетум̣ катва̄. нану ча паччавеккхан̣ам̣ а̄ваджджана̄дӣхи, на пана тена а̄ваджджана̄ди, тасма̄ катхам̣ паччавеккхан̣ахетукам̣ хотӣти йуджджати? на̄йам̣ досо бхаванакирийа̄йа паччавеккхан̣ахетукатта̄. на хи асати паччавеккхан̣е са̄ хоти ниродхасса паччайабхӯтаджха̄нантарамива, сати пана паччавеккхан̣е са̄ хоти, тасма̄ анвайабйатирекавасена лаббхати. тасса̄ паччавеккхан̣ахетуката̄ти на на йуджджати ‘‘паччавеккхан̣ахетука’’нти вачанам̣. паччавеккхан̣ахетукам̣ а̄ваджджананти ва̄ самбандхо. а̄ваджджанан̃хи паччавеккхан̣ан̃а̄н̣а̄нам̣ анантарапаччайабха̄вена ка̄ран̣ам̣ хоти.
911-3. на̄на̄висайалуддхасса, ито чито ча бхамантасса четасоти самбандхо. сама̄дха̄нева̄ти сама̄дха̄на̄ ева, сама̄дха̄накаран̣атоти аттхо. па̄моджджабха̄ватоти па̄моджджена сама̄найогаккхамата̄йа тасса̄ таббха̄вавуттитта̄. атха ва̄ бйа̄па̄дена гхат̣т̣ийама̄насса читтасса памудитабха̄вакаран̣ато пӣтийева ‘‘па̄моджджа’’нти вуччати, тасса бха̄во, тасма̄ па̄моджджасабха̄ватта̄ти аттхо. сӣталаттасабха̄ватоти бйа̄па̄даггина̄ санта̄пийама̄насса читтасса нибба̄панавасена сӣталаттасабха̄ватта̄.
914-6. савиппха̄рикабха̄вена̄ти йонисо сан̇каппавасена ка̄мавитакка̄дим̣ маддитва̄ паваттанато савиппха̄рикасабха̄вена. неккхамма̄дипаваттитоти еттха неккхамма-ггахан̣ена брахмавиха̄раваджджам̣ пат̣хамаджджха̄нам̣ гахитам̣. а̄ди-саддена тӣсу брахмавиха̄ресу пат̣хамаджджха̄нам̣ гахитанти ваданти. авӯпасантабха̄васса̄ти уддхаччасса сарӯпакатханена там̣сахаваттино анута̄пасабха̄васса куккуччасса̄пи сарӯпам̣ катхитамева̄ти дат̣т̣хаббам̣. татха̄ сайан̃чева̄тисантатоти уддхаччапат̣ипаккхасабха̄вавачанена куккуччапат̣ипаккхо пӣтибха̄вопи. тена̄ха ‘‘сукхам̣ уддхаччакуккуччадвайасса̄’’ти. матийа̄ анурӯпатта̄ти пан̃н̃а̄йа анурӯпатта̄. татха̄ ча вуттам̣ а̄чарийадхаммапа̄латтхерена ‘‘вича̄ро вичикиччха̄йа пат̣ипаккхо а̄рамман̣е анумаджджанавасена пан̃н̃а̄патирӯпакасабха̄ватта̄’’ти. поттхакесу пана ‘‘пӣтийа̄ анурӯпатта̄’’ти па̄т̣хо диссати, тасса ча вича̄ро анумаджджанасабха̄вавантата̄йа пӣти вийа а̄рамман̣е аниваттанто ога̄хетва̄ паваттатӣти пӣтийа̄ анурӯпатта̄ сандехасабха̄ватта̄ а̄рамман̣ам̣ анаджджхога̄хетва̄ паваттама̄на̄йа вичикиччха̄йа пат̣ипаккхоти аттхам̣ ваданти.
917. тивидхакалйа̄н̣анти а̄димаджджхапарийоса̄накалйа̄н̣ата̄сан̇кха̄та̄хи пат̣ипада̄висуддхиа̄дӣхи тивидхакалйа̄н̣ата̄хи йуттам̣. йатха̄ха ‘‘пат̣хамасса джха̄насса пат̣ипада̄висуддхи а̄ди, упеккха̄нубрӯхана̄ маджджхе, сампахам̣сана̄ парийоса̄на’’нти (пат̣и. ма. 1.158). таттха пуббабха̄гапат̣ипада̄васена джха̄насса парипантхато висуджджханам̣ пат̣ипада̄висуддхи на̄ма, са̄ пана йасма̄ джха̄насса уппа̄даккхан̣е лаббхати, тасма̄ вуттам̣ ‘‘пат̣ипада̄висуддхи а̄дӣ’’ти. висодхетаббата̄дӣнам̣ абха̄вато джха̄напарийа̄панна̄йа татрамаджджхаттупеккха̄йа киччаниппхаттийа̄ анубрӯхана̄ упеккха̄нубрӯхана̄ на̄ма. са̄ пана̄йам̣ висесато джха̄насса т̣хитиккхан̣е лаббхати. тена вуттам̣ ‘‘упеккха̄нубрӯхана̄ маджджхе’’ти. таттха дхамма̄нам̣ анативаттана̄диса̄дхакасса н̃а̄н̣асса киччаниппхаттивасена парийодапана̄ сампахам̣сана̄ на̄ма. са̄ джха̄насса оса̄наккхан̣е па̄кат̣а̄ хотӣти вуттам̣ ‘‘сампахам̣сана̄ парийоса̄на’’нти.
абхайагирива̄сино ‘‘пат̣ипада̄висуддхи на̄ма сасамбха̄рико упача̄ро, упеккха̄нубрӯхана̄ на̄ма аппана̄, сампахам̣сана̄ на̄ма паччавеккхан̣а̄’’ти (висуддхи. 1.75) евам̣ пат̣ипада̄висуддхиа̄дике ван̣н̣енти, там̣ айуттам̣. еван̃хи сати аджха̄надхаммехи джха̄надхаммасса гун̣асам̣киттанам̣ на̄ма катам̣ хоти. на хи бхӯмантарам̣ бхӯмантарапарийа̄паннам̣ хоти, антоаппана̄йамева а̄гаманавасена пат̣ипада̄висуддхи, татрамаджджхаттупеккха̄йа киччаниппхаттиа̄дӣхи упеккха̄нубрӯхана̄дайо ча ведитабба̄. еван̃ча катва̄ вуттам̣ бхагавата̄ ‘‘екаттагатам̣ читтам̣ пат̣ипада̄висуддхипаккхантаран̃чева хоти упеккха̄нубрӯхитан̃ча н̃а̄н̣ена сампахам̣сита’’нти (пат̣и. ма. 1.158). еттха хи екаттагатам̣ читтанти индрийа̄нам̣ екарасабха̄вена, екаггата̄йа ча сикхаппаттийа̄ таданугун̣аекаттагатам̣ сасампайуттамаппана̄читтам̣, тассева пат̣ипада̄висуддхипаккхандана̄ди паккхантарам̣ вуччати.
дасалаккхан̣асам̣йутанти ‘‘а̄димхи тӣн̣и лаккхан̣а̄ни, маджджхе тӣн̣и, парийоса̄не чатта̄рӣ’’ти евам̣ дасапарима̄н̣ехи аппана̄йа лаккхитаббабха̄вена лаккхан̣асан̇кха̄техи парипантхато висуддхиджха̄на̄дӣхи сам̣йуттам̣. вуттан̃хетам̣ –
‘‘пат̣хамасса джха̄насса пат̣ипада̄висуддхи а̄ди. а̄дисса кати лаккхан̣а̄ни? а̄дисса тӣн̣и лаккхан̣а̄ни. йо тасса парипантхо, тато читтам̣ висуджджхати, висуддхатта̄ читтам̣ маджджхимам̣ саматханимиттам̣ пат̣ипаджджати, пат̣ипаннатта̄ таттха читтам̣ паккхандати, йан̃ча парипантхато читтам̣ висуджджхати, йан̃ча висуддхатта̄ читтам̣ маджджхимам̣ саматханимиттам̣ пат̣ипаджджати, йан̃ча пат̣ипаннатта̄ таттха читтам̣ паккхандати, пат̣хамасса джха̄насса пат̣ипада̄висуддхи а̄ди, а̄дисса има̄ни тӣн̣и лаккхан̣а̄ни. тена вуччати пат̣хамам̣ джха̄нам̣ а̄дикалйа̄н̣ан̃чева хоти лаккхан̣асампаннан̃ча.
‘‘пат̣хамасса джха̄насса упеккха̄нубрӯхана̄ маджджхе, маджджхасса кати лаккхан̣а̄ни? маджджхасса тӣн̣и лаккхан̣а̄ни. висуддхам̣ читтам̣ аджджхупеккхати, саматхапат̣ипаннам̣ аджджхупеккхати, екаттупат̣т̣ха̄нам̣ аджджхупеккхати, йан̃ча висуддхам̣ читтам̣ аджджхупеккхати, йан̃ча саматхапат̣ипаннам̣ аджджхупеккхати, йан̃ча екаттупат̣т̣ха̄нам̣ аджджхупеккхати, пат̣хамасса джха̄насса упеккха̄нубрӯхана̄ маджджхе, маджджхасса има̄ни тӣн̣и лаккхан̣а̄ни. тена вуччати пат̣хамам̣ джха̄нам̣ маджджхекалйа̄н̣ан̃чева хоти лаккхан̣асампаннан̃ча.
‘‘пат̣хамасса джха̄насса сампахам̣сана̄ парийоса̄нам̣. парийоса̄насса кати лаккхан̣а̄ни? парийоса̄насса чатта̄ри лаккхан̣а̄ни. таттха джа̄та̄нам̣ дхамма̄нам̣ анативаттанат̣т̣хена сампахам̣сана̄, индрийа̄нам̣ екарасат̣т̣хена сампахам̣сана̄, тадупагавӣрийава̄ханат̣т̣хена сампахам̣сана̄, а̄севанат̣т̣хена сампахам̣сана̄, пат̣хамасса джха̄насса сампахам̣сана̄ парийоса̄нам̣, парийоса̄насса има̄ни чатта̄ри лаккхан̣а̄ни. тена вуччати пат̣хамам̣ джха̄нам̣ парийоса̄накалйа̄н̣ан̃чева хоти лаккхан̣асампаннан̃ча̄’’ти (пат̣и. ма. 1.158).
еттха ча готрабхучиттасса на̄на̄ваджджанавӣтхийам̣ уппаджджана̄рахапарипантхато висуджджханато тада̄гаманавасена джха̄начиттасса висуджджхана̄ка̄рам̣ сандха̄йа ‘‘йо тасса парипантхо, тато читтам̣ висуджджхатӣ’’ти вуттам̣. готрабхучиттассева татха̄ висуддхатта̄ а̄варан̣авирахитам̣ хутва̄ екаттанайена маджджхимасаматханимиттасан̇кха̄там̣ самаппаваттам̣ аппана̄сама̄дхипат̣ипаджджанам̣ сандха̄йа ‘‘висуддхатта̄ читтам̣ маджджхимасаматханимиттам̣ пат̣ипаджджатӣ’’ти вуттам̣. татха̄ хи кхӣрассева дадхибха̄ва̄бха̄вепи тадева кхӣрам̣ дадхисампаннантиа̄дӣсу вийа готрабхучиттасса аппана̄бха̄ва̄бха̄вепи екасантатипарин̣а̄мӯпагаманавасена там̣ маджджхимам̣ саматханимиттам̣ лӣнуддхаччасан̇кха̄таантадвайа̄нупагаманена маджджхимам̣ паччанӣкавӯпасаманато йатха̄ саматхасан̇кха̄там̣ йогино сукхависеса̄нам̣ ка̄ран̣абха̄вато нимиттабхӯтам̣ аппана̄сама̄дхим̣ пат̣ипаджджати на̄ма, татха̄ пат̣ипаннатта̄ пана сама̄хитабха̄вӯпагаманена екаттанайавасенева таттха паккханданам̣ сандха̄йа ‘‘пат̣ипаннатта̄ таттха читтам̣ паккхандатӣ’’ти вуттам̣. екаттанайан̃хи вина̄ готрабхусса аппана̄паккханданам̣ наттхи. евам̣ та̄ва пуримачитте виджджама̄на̄ка̄расса идха ниббаттийа̄ джха̄нам̣ уппа̄даккхан̣е тивидхалаккхан̣асампаннам̣ на̄ма. йатха̄ хи локийавипассана̄йа киччаниппхаттийа̄ локуттарамагго ‘‘випассана̄’’ти вуччати, евам̣ висуддхасса пана тасса пуна висодхане бйа̄па̄ра̄каран̣ато татрамаджджхаттупеккха̄киччавасена пуггаласса аджджхупеккханато вуттам̣ ‘‘висуддхам̣ читтам̣ аджджхупеккхатӣ’’ти. аппана̄сама̄дхибха̄вӯпагаманена саматхавиппат̣ипаннасса пуна сама̄дха̄не бйа̄па̄ра̄каран̣ато вуттам̣ ‘‘саматхапат̣ипаннам̣ читтам̣ аджджхупеккхатӣ’’ти.
евам̣ саматхапат̣ипаннабха̄ватойева пуббе ‘‘катхам̣ ну кхо килесасам̣саггам̣ паджахеййа’’нти пат̣ипаннасса ида̄ни саматхапат̣ипаттийа̄ тасса пахӣнатта̄ па̄памиттасам̣саггам̣ паха̄йа екасса вихарато саппурисасса вийа екаттена упат̣т̣хитасса джха̄начиттасса пуна екаттупат̣т̣ха̄не бйа̄па̄ра̄каран̣ам̣ сандха̄йа ‘‘екаттупат̣т̣ха̄нам̣ аджджхупеккхатӣ’’ти вуттам̣. евам̣ татрамаджджхаттупеккха̄йа киччавасена джха̄нам̣ маджджхе тивидхалаккхан̣асампаннам̣ на̄ма хоти. пуббабха̄гаппаваттапа̄риха̄рийан̃а̄н̣ена читтасса сам̣килесавода̄накарадхаммесу а̄дӣнава̄нисам̣сам̣ дисва̄ йатха̄ таттха джа̄та̄нам̣ дхамма̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃а̄нативаттанам̣ хоти, татха̄ бха̄вана̄йа сампахам̣ситатта̄ висодхитатта̄ татрамаджджхаттупеккха̄йа васена анубрӯхите читте сама̄дхипан̃н̃а̄сан̇кха̄тайуганаддхадхамма̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃а̄нативаттийа̄ паваттанам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘таттха джа̄та̄нам̣ дхамма̄нам̣ анативаттанат̣т̣хена сампахам̣сана̄’’ти. саддха̄пан̃чамака̄нам̣ индрийа̄нам̣ на̄на̄килесехи вимуттатта̄ вимуттивасена екарасатам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘индрийа̄нам̣ екарасат̣т̣хена сампахам̣сана̄’’ти. тесам̣ анативаттанасампахам̣сана̄нам̣ анурӯпавасена алӣнам̣ ануддхатам̣ хутва̄ вӣрийасса паваттим̣ сандха̄йа ‘‘тадупагавӣрийава̄ханат̣т̣хена сампахам̣сана̄’’ти вуттам̣. йа̄ панасса тасмим̣ кхан̣е паватта̄ а̄севана̄, уппа̄дато пат̣т̣ха̄йа т̣хитипарийоса̄на̄нам̣ а̄севанапаччайабха̄вавасена паватта̄ка̄ро, там̣ сандха̄йа ‘‘а̄севанат̣т̣хена сампахам̣сана̄’’ти вуттам̣. евам̣ дхамма̄нам̣ анативаттана̄дибха̄васа̄дханена парийода̄пакасса н̃а̄н̣асса киччавасена джха̄напарийоса̄не чатӯхи лаккхан̣ехи сампаннам̣ на̄ма̄ти ведитаббам̣.
919-20. висодхетва̄на па̄пакети па̄рипантхике дхамме висесена содхетва̄ сайам̣ паха̄наматте ат̣т̣хатва̄ атисайаппаха̄навасена пуна содхетва̄ти вуттам̣ хоти. читтабха̄ванавепулланти сама̄дхибха̄вана̄йа випулабха̄вам̣. йатха̄ хи бха̄вана̄васена нимиттасса уппатти, евамасса бха̄вана̄васена вад̣д̣ханампи, тасма̄ екан̇гула̄дивасена нимиттам̣ вад̣д̣хайантасса пунаппунам̣ бахулӣка̄рена джха̄набха̄вана̄пи вуд̣д̣хим̣ вирул̣хим̣, абхин̃н̃а̄васена ча вепуллам̣ а̄паджджати. тена вуттам̣ ‘‘читтабха̄ванавепуллам̣…пе… вад̣д̣хетабба’’нти.
921-3. вад̣д̣хана̄бхӯмийо двева̄ти вад̣д̣ханат̣т̣ха̄на̄ни двейева. двӣсу т̣ха̄несу авассам̣ екаттам̣ вад̣д̣хетаббанти а̄чарийа̄. татра̄ти са̄миаттхе бхуммавачанам̣, тасса̄ти аттхо. татра̄ти ва̄ двӣсу бхӯмӣсу. каситаббам̣…пе… йатхиччхаканти йатха̄ на̄ма кассако каситаббат̣т̣ха̄нам̣ нан̇галена париччхиндитва̄ париччхедаббхантарам̣ каситум̣ там̣ т̣ха̄нам̣ париччхиндати, евамевам̣ екан̇гуладван̇гулативан̇гулачатуран̇гуламаттам̣ манаса̄ париччхиндитва̄ париччхиндитва̄ йатха̄париччхедам̣ вад̣д̣хетаббам̣. тато видаттхиратанаппамукхапаривен̣авиха̄расӣма̄нам̣, га̄манигамаджанападараджджасамуддасӣма̄нан̃ча париччхедавасена вад̣д̣хайантена чаккава̄л̣апариччхедам̣ катва̄ ва̄ тато ва̄пи уттари париччхиндитва̄ вад̣д̣хетаббам̣. тена вуттам̣ ‘‘йатхиччхакам̣ вад̣д̣хетабба’’нти. апариччхиндитва̄ пана на вад̣д̣хетаббам̣. на хи апариччхеде бха̄вана̄ паваттати. татха̄ ча вуттам̣ ‘‘сантаке но анантаке’’ти. евам̣ вад̣д̣хитан̃ча там̣ нимиттам̣ вад̣д̣хитавад̣д̣хитат̣т̣ха̄не патхавийа̄ уккӯлавикӯланадӣвидуггапаббатависамесу сан̇кусатасамаббха̄хатам̣ усабхачаммам̣ вийа хоти.
924-6. тасмим̣ пана нимитте паттапат̣хамаджджха̄нена а̄дикаммикена ида̄нева дутийаджджха̄на̄диадхигама̄йа усса̄хам̣ акатва̄ тасмим̣йева пат̣хамаджджха̄не пан̃чаха̄ка̄рехи сучин̣н̣авасина̄ бхавитаббанти дассетум̣ ‘‘паттепӣ’’тиа̄ди вуттам̣. сучин̣н̣о васо васибха̄во етена̄ти сучин̣н̣авасина̄, сут̣т̣ху а̄севитавасина̄ти аттхо. катама̄ та̄ васийо, йа̄сам̣ васена̄йам̣ пан̃чаха̄ка̄рехи сучин̣н̣авасӣти а̄ха ‘‘а̄ваджджана’’нтиа̄ди. таттха а̄ваджджананти на а̄ваджджанаматтамева адхиппетам̣ а̄ваджджанавасита̄йа адхиппетатта̄. а̄ваджджана̄йа пана уппанна̄йа джаванехипи бхавитаббам̣. та̄ни ча кхо а̄ваджджанакаппарата̄йа читта̄бхинӣха̄расса йатха̄ваджджитавасена хонти. адхигамена самам̣, сасампайуттасса джха̄насса самма̄ а̄паджджанам̣ пат̣ипаджджанам̣ сама̄патти. абхибхуййа т̣хапанам̣, адхит̣т̣ха̄нам̣ вийа̄ти ва̄ адхит̣т̣ха̄нам̣. васита̄ти етесу а̄ваджджана̄дӣсу йатха̄ручи паваттийо, йаттхиччхакам̣, йадиччхакам̣, йа̄ватиччхакам̣ паваттитум̣ саматтхабха̄во.
таттха пат̣хамаджджха̄нато вут̣т̣ха̄йа пат̣хамам̣ витаккам̣ а̄ваджджайато бхаван̇гам̣ упаччхиндитва̄ уппанна̄ваджджана̄нантарам̣ витакка̄рамман̣а̄нева чатта̄ри, пан̃ча ва̄ джавана̄ни джаванти, тато две бхаван̇га̄ни, тато пуна вича̄ра̄рамман̣ам̣ а̄ваджджанам̣ вуттанайенева джавана̄нӣти евам̣ пан̃часу джха̄нан̇гесу пат̣ипа̄т̣ийа̄ нирантарам̣ читтам̣ песетум̣ саматтхабха̄во, таттха адандха̄йитаттам̣ а̄ваджджанавасита̄ на̄ма. сама̄паджджитука̄мата̄нантарам̣ двӣсу бхаван̇гесу уппаннесу бхаван̇гам̣ упаччхиндитва̄ уппанна̄ваджджана̄нантарам̣ сама̄паджджитум̣ саматтхата̄ сама̄паджджанавасита̄ на̄ма. айан̃ча маттхакаппатта̄ а̄ваджджанасама̄паджджана̄ саттху йамакапа̄т̣иха̄рийака̄ладхаммадесана̄дӣсу лаббхати. дхаммасена̄патисса йаккхена сӣсе паха̄рада̄насамайе, маха̄моггалла̄наттхерасса нандопанандадаманасамайе ва̄ лаббхати, ан̃н̃аттха пана тато дандха̄йева, сету вийа сӣгхасота̄йа надийа̄ огхам̣ бхаван̇гавегам̣ упаччхиндитва̄ йатха̄париччхиннака̄лам̣ джха̄нам̣ т̣хапетум̣ саматтхата̄, бхаван̇гапа̄тато раккхан̣айогйата̄ адхит̣т̣ха̄навасита̄ на̄ма. йатха̄париччхиннака̄лам̣ атиккамитум̣ адатва̄ джха̄нато вут̣т̣ха̄насаматтхата̄ вут̣т̣ха̄навасита̄ на̄ма.
атха ва̄ йатха̄париччхиннака̄лато упари гантум̣ адатва̄ т̣хапанасаматтхата̄ адхит̣т̣ха̄навасита̄ на̄ма. париччхиннака̄лато анто авут̣т̣хахитва̄ йатха̄ка̄лавасенева вут̣т̣ха̄насаматтхата̄ вут̣т̣ха̄навасита̄ на̄ма. атха ва̄ вуттанайенева париччхиннака̄лато анӯнам̣ катва̄ сама̄паттим̣ т̣хапетум̣ саматтхата̄ва адхит̣т̣ха̄навасита̄ на̄ма. ка̄лапариччхедам̣ атиккамитва̄ вут̣т̣хитассапи нидда̄лукасса пат̣ибуджджхитва̄ пунаппунам̣ ниддоккаманам̣ вийа вут̣т̣хитасама̄паттимева пунаппунам̣ асама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄насаматтхата̄, таттха а̄лайа̄каран̣айогйата̄ ча вут̣т̣ха̄навасита̄ на̄ма.
паччавеккхан̣авасита̄ пана а̄ваджджанавасита̄йа ева сан̇гахита̄. паччавеккхан̣аджавана̄нева хи тесам̣ тесам̣ джха̄нан̇га̄нам̣ а̄ваджджана̄нантарам̣ паватта̄ни, тасма̄ йадаггена а̄ваджджанавасийа̄ сиддхи, тадаггена паччавеккхан̣авасита̄ сиддха̄ти ведитаббам̣. кечи пана джха̄нан̇га̄нам̣ апа̄кат̣абха̄вепи тесу нирантарам̣ а̄ваджджана̄йа паваттанасаматтхата̄ а̄ваджджанавасита̄ на̄ма, тесам̣ йатха̄сабха̄вапаччавеккхан̣авасена джаванаппаваттанасаматтхата̄ паччавеккхан̣авасита̄ на̄ма. атха ва̄ сатипи саттаннам̣ джавана̄нам̣ паваттийам̣ нирантарам̣ а̄ваджджанасаматтхата̄ а̄ваджджанавасита̄ на̄ма, васита̄балена саттамаджаванам̣ аппатва̄ чатупан̃чаджаванехева паччавеккхан̣асаматтхата̄ паччавеккхан̣авасита̄ на̄ма. атха ва̄ н̃а̄н̣авиппайуттачиттехи паччавеккхитум̣ асаматтхабха̄вепи ‘‘паччавеккхисса̄мӣ’’ти уппаннаа̄ваджджана̄нантарамева бхаван̇гесу ка̄лам̣ авӣтина̄метва̄ сӣгхамева а̄ваджджитум̣ саматтхата̄ а̄ваджджанавасита̄ на̄ма, васита̄балена, паччавеккхан̣абалена н̃а̄н̣авиппайуттачиттехипи паччавеккхитум̣ саматтхата̄ паччавеккхан̣авасита̄ на̄ма̄ти ваданти. йасма̄ панета̄ йатха̄вуттанийа̄мена пунаппунам̣ а̄ваджджана̄дина̄ са̄дхетабба̄, тасма̄ вуттам̣ ‘‘а̄ваджджитва̄’’тиа̄ди.
927. имесу пана а̄дикаммикена сама̄паджджанабахуленева бхавитаббам̣, на паччавеккхан̣абахулена. паччавеккхан̣абахуласса хи джха̄нан̇га̄ни тхӯла̄ни дуббала̄ни хутва̄ упат̣т̣хаханти, атхасса та̄ни ева упат̣т̣хитатта̄ упари уссуккана̄йа паччайатам̣ на̄паджджанти, со аппагун̣е джха̄не уссуккама̄но пат̣хамаджджха̄на̄ва париха̄йати, на ча саккоти дутийам̣ адхигантум̣. тена вуттам̣ ‘‘пат̣хаме авасиппатте’’тиа̄ди. убхато бхат̣т̣хоти пуна пат̣хамаджджха̄нам̣ сама̄паджджитум̣ на саккотӣти адхиппа̄йо. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘идхекаччо бхиккху ба̄ло абйатто акхеттан̃н̃ӯ акусало вивиччева ка̄мехи вивичча акусалехи дхаммехи савитаккам̣ савича̄рам̣ вивекаджам̣ пӣтисукхам̣ пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати, со там̣ нимиттам̣ на̄севати, на бха̄вети, на бахулим̣ кароти, на сва̄дхит̣т̣хитам̣ адхит̣т̣ха̄ти. тасса евам̣ хоти ‘йам̣нӯна̄хам̣ витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄…пе… дутийам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихареййа’нти, со на саккоти витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄…пе… дутийам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихаритум̣. тасса евам̣ хоти ‘йам̣нӯна̄хам̣ вивиччева ка̄мехи…пе… пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихареййа’нти, со на саккоти вивиччева ка̄мехи…пе… пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихаритум̣, айам̣ вуччати, бхиккхаве, бхиккху убхато бхат̣т̣хо убхато парихӣно’’ти (а. ни. 9.35).
928-31. ка̄массахагата̄…пе… чарантӣти а̄рамман̣авасена ка̄масахагата̄ хутва̄ сан̃н̃а̄ чева манасика̄ра̄ ча самуда̄чаранти. сан̃н̃а̄сӣсена четтха там̣сахагато читтуппа̄до гахито, манакка̄ра-ггахан̣ена а̄ваджджананти дат̣т̣хаббам̣. ка̄ма̄нупаккханда̄нам̣ сан̃н̃а̄манасика̄ра̄нам̣ васена ха̄нам̣ париха̄ним̣ бхаджатӣти ха̄набха̄гийам̣. кечи пана ‘‘сам̣килесанти ха̄набха̄гийо дхаммо’ти (вибха. 828) вачанато ха̄набха̄гийа̄ ка̄масан̃н̃а̄дика̄ти техи париха̄пийама̄нам̣ джха̄нампи ка̄ран̣ӯпача̄рена ха̄набха̄гийам̣ на̄ма̄’’ти ваданти. таданудхаммата̄ сатӣти тассева джха̄насса анудхаммата̄ а̄рамман̣авасена таданугата̄ сатипатирӯпака̄ никанти. атаккасахита̄ти авитаккам̣ дутийаджджха̄нам̣ паттука̄масса там̣ сантато, манаси карото а̄рамман̣авасена там̣сахагата̄. висесабха̄гийанти висесабхӯтасса дутийаджджха̄насса падат̣т̣ха̄ната̄йа там̣ бхаджатӣти висесабха̄гийам̣. ниббида̄сам̣йута̄ти випассана̄рамман̣а̄.
932-5. пагун̣атоти васитаппаттато. а̄санна̄кусала̄рика̄ти нӣваран̣аппаха̄насса там̣пат̣хамата̄йа а̄саннанӣваран̣апаччаттхика̄. тхӯлам̣ на̄ма випулампи пхеггу вийа сукхабхан̃джанӣйанти а̄ха ‘‘тхӯлатта̄…пе… дуббала̄’’ти. татоти дутийаджджха̄нато. дуббала̄ни ан̇га̄ни имисса̄ти ан̇гадуббала̄. сантато чинтайитва̄ти пат̣хамаджджха̄не вийа ол̣а̄рикан̇га̄нам̣ абха̄вато, сантадхаммасаман̇гита̄йа ча сантанти евам̣ сантавасена манаси катва̄. кин̃ча̄пи хи йе дхамма̄ дутийаджджха̄не пӣтисукха̄дайо, те пат̣хамаджджха̄непи санти, техи пана те сантатара̄, пан̣ӣтатара̄ ча хонти. никантинти ника̄манам̣ апеккханти аттхо. парийа̄да̄йа̄ти кхепетва̄, виккхамбхетва̄ти аттхо.
943-4. сампаса̄дананти сампаса̄данасан̇кха̄та̄йа саддха̄йа йогато джха̄нампи сампаса̄данам̣ нӣлаван̣н̣айогато нӣлаваттхам̣ вийа. нану ча̄йам̣ саддха̄ пат̣хамаджджха̄непи аттхи, касма̄ идамева ‘‘сампаса̄дана’’нти вуттанти? вуччате – пат̣хамаджджха̄нам̣ витаккавича̄раккхобхена вӣчитаран̇гасама̄куламива джалам̣ на суппасаннам̣ хоти, тасма̄ сатипи саддха̄йа там̣ сампаса̄дананти на вуттам̣. имасмим̣ пана витаккавича̄раккхобха̄бха̄вена ладдхока̄са̄ балаватӣ саддха̄, тасма̄ балавасаддха̄йа саманна̄гататта̄ идамева ‘‘сампаса̄дана’’нти вуттам̣. аджджхаттанти нийакаджджхаттам̣, аттани джа̄там̣, аттано санта̄не ниббаттанти аттхо. тӣн̣и ан̇га̄ни имасса̄ти тиван̇гикам̣. сесанти пӣтиа̄дӣнам̣ ан̃н̃ехи балавабха̄во, тин̣н̣ам̣ чатуннам̣ ва̄ джавана̄нам̣ парикаммопача̄ра̄нуломаготрабхубха̄во, чхат̣т̣хе саттаме ва̄ аппана̄йа̄нуппатти екачиттаккхан̣ата̄, тато бхаван̇гапа̄то, пуна бхаван̇гам̣ виччхиндитва̄ паччавеккхан̣аттха̄йа а̄ваджджанам̣, тато джха̄напаччавеккхан̣анти идам̣ саббам̣ вутта̄васесам̣ хет̣т̣ха̄ пат̣хамаджджха̄не вуттанайенева самупалаккхитаббам̣.
948-9. пийатоти ка̄майато. уппила̄пананти ка̄ман̃ча̄йам̣ париггахесу апариччаттапемасса ана̄дӣнавадассино тан̣ха̄сахагата̄йа пӣтийа̄ паваттиа̄ка̄ро, идха ча дутийаджджха̄напӣти адхиппета̄, татха̄пи саббасо пӣтийам̣ авираттасса̄пи анубандхеййа̄ти уппила̄панам̣ идха а̄дӣнававасена вуттам̣. атха ва̄ дутийаджджха̄нассева татийаджджха̄нам̣ вийа ахутва̄ уппила̄пана̄ка̄рена паватти уппила̄панам̣ вийа̄ти уппила̄пананти вуттам̣. татийам̣ сантато дисва̄ти самбандхо.
957-8. сатийа̄ сампаджан̃н̃ена сампаннанти саран̣алаккхан̣а̄йа сатийа̄, асаммохалаккхан̣ена сампаджан̃н̃ена ча сампаннам̣. ка̄мам̣ пуримаджджха̄несупи сатисампаджан̃н̃ам̣ аттхи, на хи мут̣т̣хассатисса, асампаджа̄нато ча упача̄раматтампи сампаджджати, пагева аппана̄, йебхуййена пана авиппайогӣбха̄вена паваттама̄несу пӣтисукхесу пӣтисан̇кха̄тасса ол̣а̄рикан̇гасса паха̄не сукхумата̄йа идха са̄тисайо сатисампаджан̃н̃абйа̄па̄роти идхева сатисампаджан̃н̃асампанната̄ вутта̄ти ведитабба̄. екан̇гахӣнанти пӣтийа̄ пахӣнабха̄вена екан̇гавиппахӣнам̣. са̄ панеса̄ дутийаджджха̄насса витаккавича̄ра̄ вийа аппана̄ккхан̣ейева пахӣйати. тенасса са̄ ‘‘паха̄нан̇га’’нти вуччати.
972. соманассасса пахӣнатта̄ а̄ха ‘‘екан̇гавиппахӣна’’нти. тан̃ча пана соманассам̣ екавӣтхийам̣ пуримаджаванесуйева пахӣйати.
974. пуримаджджха̄несу парикамма̄дивасена паватта̄нам̣ ка̄ма̄вачараджавана̄нам̣ екасадисатта̄ идха лаббхама̄нам̣ кан̃чи висесам̣ дассетум̣ ‘‘йасма̄’’тиа̄ди вуттам̣. а̄севанам̣ на хотӣти а̄севанапаччайена паччайо на хоти. айан̃хеттха адхиппа̄йо – йасма̄ падантарасан̇гахитасса аттано сабха̄вагга̄ха̄панасан̇кха̄таа̄севанапаччайатта̄бха̄вато сукхаведана̄ упеккха̄ведана̄йа а̄севанапаччайена паччайо на хоти, чатуттхаджджха̄нева упеккха̄ведана̄йа бхавитаббам̣ са̄тисайам̣ сукхавира̄габха̄ванатта̄, тасма̄ идха аппана̄вӣтхийам̣ упеккха̄сампайуттаджаванехева бхавитаббанти.
976. евам̣ чатукканайавасена джха̄наппабхедам̣ дассетва̄ ида̄ни пан̃чаканайампи дассетум̣ ‘‘йам̣ чатукканайе’’тиа̄ди вуттам̣. двидха̄ пана катва̄на̄ти витаккавича̄ра̄нам̣ висум̣ висум̣ паха̄нан̇гавасена ган̣анато двидха̄ катва̄. дутийам̣ татийам̣ катанти авитаккавича̄раматтам̣ авитаккаавича̄ранти евам̣ дутийаджджха̄нан̃чева татийаджджха̄нан̃ча катам̣ абхидхаммети адхиппа̄йо. суттантесу хи пан̃чаканайо сарӯпато на гахито, касма̄ пана абхидхамме гахитоти? пуггаладжджха̄сайато, саннисиннадевапариса̄йа хи йесам̣ пат̣хамаджджха̄не витакко ева ол̣а̄рикато упат̣т̣ха̄ти, итаре сантато, тесам̣ чатуран̇гикам̣ авитаккавича̄раматтам̣ дутийаджджха̄нам̣ катва̄ пан̃чаканайена десеси. йесам̣ витаккавича̄ра̄ ол̣а̄рикато упат̣т̣хита̄, тато тесам̣ авитаккаавича̄рам̣ тиван̇гикам̣ катва̄ чатукканайена десеси. йесам̣ витаккова ол̣а̄рикато упат̣т̣ха̄ти, техи там̣ атиккамитва̄ чатуран̇гикам̣ дутийаджджха̄нам̣ уппа̄детум̣ сакка̄. йесам̣ витаккавича̄ра̄, техи двепи екато атиккамитва̄ тиван̇гикам̣ дутийаджджха̄нам̣ уппа̄детум̣ сакка̄.
979. аттхабйан̃джанавасена сут̣т̣ху мадхурам̣, татойева варатарам̣ вачанам̣ йасса сойам̣ сумадхураваратаравачано. кам̣ ну джанам̣ нева ран̃джайати, на хи екампи на ран̃джайати. атинисита …пе… нӣйойанти атитикхин̣абуддхиппаса̄дехи джанехи веданӣйо айам̣ гантхо, париччхедоти ва̄ адхиппа̄йо.
ити абхидхамматтхавика̄синийа̄ на̄ма
абхидхамма̄вата̄расам̣ван̣н̣ана̄йа
рӯпа̄вачарасама̄дхибха̄вана̄ниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.