10. дасамо париччхедо
рӯпавибха̄гаван̣н̣ана̄
622. а̄димхӣти уддесага̄тха̄йам̣. ида̄нӣти читтачетасикавибха̄вана̄нантарам̣. вибха̄вананти ниддесапат̣иниддесавасена сарӯпато пака̄санам̣.
623. руппатӣти сӣтун̣ха̄дӣхи вика̄рама̄паджджати, а̄па̄дӣйатӣти ва̄ аттхо. вика̄ра̄патти ча сӣта̄дивиродхипаччайасаннидха̄не висадисуппаттийева. на хи йатха̄сакам̣ паччайехи уппаджджитва̄ т̣хитадхамма̄нам̣ ан̃н̃ена кеначи вика̄ра̄па̄данам̣ сакка̄ ка̄тум̣, тасма̄ пуримуппаннарӯпасантати вийа ахутва̄ паччха̄ уппаджджама̄на̄нам̣ висабха̄гапаччайасамава̄йена висадисуппаттийева идха ‘‘руппана’’нти дат̣т̣хаббам̣. еван̃ча катва̄ сан̇гхийа̄нам̣ випарин̣а̄мава̄до паччаккхато хоти. нану ча арӯпадхамма̄нампи виродхипаччайасамава̄йе висадисуппатти лаббхатӣти? саччам̣ лаббхати, на пана вибхӯтатара̄. вибхӯтатара̄ хеттха висадисуппатти адхиппета̄ уккат̣т̣хагативасена йатха̄ ‘‘абхирӯпасса кан̃н̃а̄ да̄табба̄’’ти (сам̣. ни. 3.78).
куто етам̣ вин̃н̃а̄йатӣти че? сӣта̄диггахан̣ато. татха̄ хи вуттам̣ –
‘‘кин̃ча, бхиккхаве, рӯпам̣ вадетха, руппатӣти кхо, бхиккхаве, тасма̄ рӯпанти вуччати. кена руппати? сӣтенапи руппати, ун̣хенапи руппати, джигхаччха̄йапи руппати, пипа̄са̄йапи руппати, д̣ам̣самакасава̄та̄тапасарӣсапасампхассенапи руппати, руппатӣти кхо, бхиккхаве, тасма̄ рӯпанти вуччатӣ’’ти (сам̣. ни. 3.79).
еттха хи сӣта̄диггахан̣ам̣ сӣта̄дина̄ пхут̣т̣хасса руппанам̣ вибхӯтатарам̣, тасма̄ тадеветтха гахитанти н̃а̄панаттхам̣. итаратха̄ руппатӣти са̄ман̃н̃авачаненева сиддхе сӣта̄диггахан̣ам̣ нираттхакам̣ сийа̄ти.
йади евам̣, катхам̣ брахмалоке рӯпасаман̃н̃а̄? на хи таттха упагха̄тако сӣта̄дипхассависесо лаббхатӣти? саччам̣, таттха̄пи там̣сабха̄ва̄нативаттанато. аруппанасса̄пи хи руппанасабха̄ва̄нативаттанато рӯпасаман̃н̃а̄ хоти. йатха̄ адуддхампи кхӣрам̣ там̣сабха̄ва̄нативаттанато ‘‘дуддха’’нти вуччатӣти. атха ва̄ кин̃ча̄пи таттха упагха̄тако сӣта̄дипхассависесо наттхи, анугга̄хако пана аттхи. татха̄ хи брахма̄нам̣ утуджарӯпам̣ аттхи, тасма̄ аттхева таттха руппананти на кочи таттха рӯпасаман̃н̃а̄йа вибандхоти.
рӯпайатӣти ва̄ти сайам̣ виджджама̄намева аттано санта̄нам̣ вика̄рама̄па̄дайатӣти аттхо. ити пуримавиггахена вика̄руппатти ‘‘руппана’’нти дӣпитам̣. имина̄ пана виродхипаччайасаннипа̄те виджджама̄нассева йо аттано санта̄не висадисуппаттихетубха̄во, там̣ руппананти дӣпитам̣ хоти. имасмим̣ паккхе арӯпасса рӯпасаман̃н̃а̄пасан̇го ева наттхи. нируддхамева хи там̣ анантара̄дипаччайехи арӯпам̣ уппа̄дети, на виджджама̄нанти. гхат̣т̣ане вика̄ра̄паттийам̣ рӯпа-саддасса рул̣хӣ, тасма̄ арӯпадхамма̄нам̣ гхат̣т̣ана̄бха̄вато на тесу рӯпасаман̃н̃а̄ти кечи. пат̣игха̄то руппананти апаре, тесам̣ матена кин̃ча̄пи саппат̣игхарӯпа̄намева рӯпасаман̃н̃а̄пасан̇го, атха кхо авайававоха̄рена самуда̄йопи вохарӣйатӣти саббамева рӯпам̣ рӯпасаман̃н̃ам̣ лабхати. кечи панеттха ‘‘рӯпайатӣти ван̣н̣а̄йатанавасена вутта’’нти ваданти. тан̃хи ван̣н̣авика̄рам̣ а̄паджджама̄нам̣ рӯпайати, хадайан̇гатабха̄вам̣ пака̄сетӣти. тайидам̣ упари ван̣н̣а̄йатананиддесе висум̣йева вуччатӣти на тасса идха сам̣ван̣н̣ане пайоджанам̣ аттхи. сурӯпоти дваттим̣самаха̄пурисалаккхан̣аасӣтианубйан̃джанабйа̄маппабха̄кетума̄ла̄дӣхи алан̇кататта̄ собханарӯпака̄йо, сабха̄ваттхо ва̄ рӯпа-саддо ‘‘йам̣ локе пийарӯпам̣ са̄тарӯпа’’нтиа̄дӣсу (пат̣и. ма. 1.114) вийа, тасма̄ сурӯпоти собханасабха̄во, тена дасабалачатувеса̄раджджа̄диаса̄дха̄ран̣агун̣ависесасама̄йогадӣпанато саттху дхаммака̄йасампаттийа̄пи собханата̄ дассита̄ хоти.
624. бхӯтопа̄да̄йабхедатоти еттха тададхӣнавуттита̄йа бхавати еттха упа̄да̄рӯпанти бхӯтам̣. атха ва̄ маха̄бхӯта̄йева идха пуримападалопавасена бхӯта-саддена вутта̄. тена̄ха ‘‘чатуббидха̄ маха̄бхӯта̄’’ти. бхӯта̄ни упа̄дийатева, на пана сайам̣ техи ан̃н̃ехи ва̄ упа̄дийатӣти упа̄да̄йам̣. еван̃ча катва̄ чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ нисса̄йа паваттама̄на̄нампи упа̄да̄йарӯпата̄пасан̇го наттхи. на хи те кевалам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ упа̄дийантева, атха кхо сайам̣ упа̄да̄йарӯпехи упа̄дийанти, тасма̄ упа̄да̄йа-саддаггахан̣аса̄маттхийато на маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йарӯпата̄пасан̇готи. атха ва̄ ‘‘чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йарӯпа’’нти (дха. са. 584) вачанато чатумаха̄бхӯтасаннисситата̄ва упа̄да̄йарӯпалаккхан̣ам̣, на бхӯтаттайа̄дисаннисситата̄пӣти на тесам̣ упа̄да̄йарӯпата̄ти. бхӯтан̃ча упа̄да̄йан̃ча бхӯтопа̄да̄йам̣, тесам̣ васена бхедатоти бхӯтопа̄да̄йабхедато. бхӯтасаддасса убхайалин̇гатта̄ а̄ха ‘‘маха̄бхӯта̄’’ти. упа̄да̄ти упа̄да̄йарӯпа̄ни ‘‘пат̣исан̇кха̄ йонисо’’тиа̄дӣсу вийа еттха йа-ка̄ралопо дат̣т̣хаббо.
625. катаме пана чатта̄ро маха̄бхӯта̄, катхан̃ча те маха̄бхӯтасан̃н̃ита̄, ка̄ни ча упа̄да̄йарӯпа̄ни, катхан̃ча та̄ни ‘‘упа̄да̄йарӯпа̄нӣ’’ти вуччантӣти идам̣ чоданам̣ хадайе катва̄ камена содхенто а̄ха ‘‘патхавӣдха̄тӯ’’тиа̄ди. чатта̄ромети чатта̄ро име. маха̄ ча со бхӯто ча̄ти маха̄бхӯто, тена маха̄бхӯтена садеваке локе махантабха̄вена па̄тубхӯтена самма̄самбуддхена̄ти аттхо. атха ва̄ –
‘‘ка̄ло гхасати бхӯта̄ни,
сабба̄нева сахаттана̄;
йо ча ка̄лагхасо бхӯто,
са бхӯтапачаним̣ пачӣ’’ти. (джа̄. 1.2.190) –
а̄дӣсу вийа бхӯта-саддасса саттесу, кхӣн̣а̄савесу ча паваттанато маха̄бхӯтена̄ти махата̄ саттена, маха̄кхӣн̣а̄савена̄ти ва̄ аттхо. кхӣн̣а̄савопи хи париккхӣн̣апат̣исандхикатта̄ бхӯтойева на бхавати, на ча бхависсатӣти бхӯтоти вуччати.
626. маханта̄ па̄тубхӯта̄ти упа̄диннакасанта̄непи анупа̄диннакасанта̄непи сасамбха̄радха̄тувасена маханта̄ хутва̄ бхӯта̄ джа̄та̄ ниббатта̄ти аттхо. тесам̣ анупа̄диннакасанта̄не –
‘‘дуве сатасахасса̄ни, чатта̄ри нахута̄ни ча;
еттакам̣ бахалаттена, сан̇кха̄та̄йам̣ васундхара̄’’ти. (дха. са. ат̣т̣ха. 584) –
а̄дина̄ найена махантапа̄тубхӯтата̄ вутта̄. упа̄диннакасанта̄непи анекайоджанасатикамаччхакаччхапатига̄вутаппама̄н̣адевада̄нава̄дисарӣравасена дат̣т̣хабба̄. вуттампи хетам̣ ‘‘санти, бхиккхаве, маха̄самудде йоджанасатика̄пи аттабха̄ва̄’’тиа̄ди (а. ни. 8.20; чӯл̣ава. 385; уда̄. 45).
маха̄бхӯтасама̄ти анекаббхутависесадассанена, анекабхӯтадассанена ча маханта̄ бхӯта̄, маханта̄ни аббхута̄ни ва̄ етесӯти маха̄бхӯта̄, ма̄йа̄ка̄ра̄, йаккха̄дайо ва̄ джа̄тивасенева маханта̄ бхӯта̄ти маха̄бхӯта̄, техи ете сама̄ти маха̄бхӯтасама̄. ете хи йатха̄ ма̄йа̄ка̄ра̄ аман̣им̣ ева удакам̣ ман̣им̣ катва̄ дассенти, асуван̣н̣ам̣йева лед̣д̣уа̄дикам̣ суван̣н̣ам̣ катва̄ дассенти, йатха̄ ча сайам̣ нева йаккха̄ на паккхино сама̄на̄ йаккха̄дибха̄вампи дассенти, евамевам̣ сайам̣ анӣла̄нева хутва̄ нӣлам̣ упа̄да̄йарӯпам̣ дассенти, сайам̣ апӣта̄йева…пе… сайам̣ анода̄та̄йева хутва̄ ода̄там̣ упа̄да̄йарӯпам̣ дассентӣти ма̄йа̄ка̄рамаха̄бхӯтаса̄ман̃н̃ато маха̄бхӯта̄.
йатха̄ ча йаккха̄ маха̄бхӯта̄ йам̣ ган̣ханти, невасса антосарӣре т̣ха̄нам̣ упалаббхати, на сарӣрато бахи, на ча тасса ан̇гаман̇гам̣ нисса̄йа на тит̣т̣ханти. йади хи сарӣрасса анто т̣хита̄, сакаласарӣре бйа̄панам̣ на сийа̄. атха бахи т̣хита̄, йаккхаггахитакена катакусала̄кусалам̣ йаккхасса на сийа̄. йади часса ан̇гаман̇гам̣ нисса̄йа на т̣хита̄, йаккхаггахитаке пахат̣е йаккхасса дуккхаведануппатти на сийа̄, на ча сарӣре ра̄джиут̣т̣ха̄нам̣ бхавеййа. йасма̄ панетам̣ саббам̣ аттхи, тасма̄ те аниддиситаббат̣т̣ха̄на̄, еваметепи на ан̃н̃аман̃н̃асса анто на бахи т̣хита̄ упалаббханти, на ча ан̃н̃аман̃н̃ам̣ нисса̄йа на тит̣т̣ханти. йади хи те ан̃н̃аман̃н̃асса анто т̣хита̄, на сакасакакиччакара̄ сийум̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ анупавесанато. атха ан̃н̃аман̃н̃ато бахи т̣хита̄, виниббхутта̄ сийум̣, татха̄ ча сати авиниббхуттава̄до париха̄йеййа, тасма̄ аниддиситаббат̣т̣ха̄на̄ти. йаккхамаха̄бхӯтасама̄ната̄йа маха̄бхӯтасама̄. аниддиситаббат̣т̣ха̄на̄пи чете патит̣т̣ха̄на̄дина̄ йатха̄сакакиччависесена сеса̄нам̣ тин̣н̣ам̣ упака̄рака̄ хонта̄ сахаджа̄та̄дина̄ паччайена паччайо хутва̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ нисса̄йева тит̣т̣ханти.
ван̃чакатта̄ абхӯтена̄ти йаккхинӣа̄дайо вийа абхӯтена атаччхена мана̄паван̣н̣асан̣т̣ха̄на̄дина̄ сатта̄нам̣ ван̃чакатта̄ маханта̄ни абхӯта̄ни етесӯти маха̄бхӯта̄ти саммата̄. йатха̄ хи йаккхинӣа̄дайо мана̄пехи ка̄л̣аса̄ма̄диван̣н̣ехи, путхулапӣваракиса̄дисан̣т̣ха̄нехи, хаттхабхамуа̄дивиккхепехи ча аттано бхайа̄накабха̄вам̣ пат̣иччха̄детва̄ сатте ван̃ченти, аттано васам̣ ненти, еваметепи иттхипуриса̄дӣсу мана̄пена чхавиван̣н̣ена, мана̄пена ан̇гапаччан̇гасан̣т̣ха̄нена, мана̄пена ча хаттхапа̄даан̇гулибхамукавиккхепена аттано каккхал̣атта̄дисарӣралаккхан̣ам̣ пат̣иччха̄детва̄ ба̄ладжанам̣ ван̃ченти, аттано сабха̄вам̣ дат̣т̣хум̣ на дента̄ там̣ аттано васам̣ ненти.
627-30. чаккхусотантиа̄дӣсу рӯпамева рӯпата̄. хадайан̃ча там̣ ваттху ча манодха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнанти хадайаваттху, хадайасса ва̄ вин̃н̃а̄н̣асса ваттхӯти хадайаваттху, пуримападалопена пана ‘‘ваттху’’нти вуттам̣. кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ройева а̄ха̄рата̄. кин̃ча̄пи дхаммасан̇ган̣ийам̣ рӯпаниддесе кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро оса̄не уддит̣т̣хо, идха пана ниппханнарӯпа̄нам̣ екат̣т̣ха̄не дассанаттхам̣ хадайаваттхуанантарам̣ уддит̣т̣хоти. лахута̄ а̄ди йа̄сам̣ мудута̄камман̃н̃ата̄нанти лахута̄дайо, та̄сам̣ тайам̣ лахута̄диттайам̣, таттха лахубха̄во лахута̄, татха̄ мудута̄пи. каммани са̄дху камман̃н̃ам̣, тасса бха̄во камман̃н̃ата̄. лахута̄дӣнам̣ сайам̣ аниппханнатта̄ ниппханнарӯпавика̄рабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘рӯпасса̄’’ти висесанам̣ катам̣. чатувӣсатӣти ган̣анапариччхедо, балаварӯпа̄дӣнам̣ ниседханаттхо. таттха йам̣ ваттаббам̣, там̣ парато а̄ви бхависсати. нисса̄йа̄ти нисса̄йа ева, на пана ниссайавасенапи. чатӯхи упа̄да̄нехи нимуттата̄йа никкхантам̣ упа̄да̄нато ма̄насам̣ етасса̄ти нирупа̄да̄нама̄насо.
631-2. паттхат̣атта̄ти путхутта̄, тена путхубха̄вато путхавӣ, путхавӣ ева патхавӣти нируттинайена саддасиддхи дӣпита̄ хоти. айам̣ пана самбха̄рапатхавийа̄ васена йуджджати. са̄ хи путхубхӯта̄ паттхат̣а̄ти. лаккхан̣апатхавийа̄ васена пана патханат̣т̣хена патхавӣ, сахаджарӯпа̄нам̣ патит̣т̣ха̄бха̄вена паккха̄йати упат̣т̣ха̄тӣти аттхо. пуримопи ва̄ аттхо лаккхан̣апатхавийа̄ васена лаббхати. ва̄йанатоти самудӣран̣ато, десантаруппаттихетубха̄вена бхӯтасан̇гха̄т̣асса па̄панатоти аттхо. теджети парипа̄чети, нисети ва̄, тиккхабха̄вена сесабхӯтаттайам̣ усма̄петӣти аттхо. га̄тха̄бандхавасена четтха ити-саддалопато ‘‘теджети’’ччева вуттам̣. евам̣ ‘‘а̄петӣ’’ти еттха̄пи. тасма̄ теджетӣти теджо, а̄петӣти а̄поти вуттам̣ хоти. а̄пети па̄лана̄ти анупа̄летаббарӯпапарийоса̄нам̣ а̄пети паттхарати. татха̄ хетам̣ ‘‘а̄бандханакичча’’нти вуччати. а̄пӣйатӣти а̄по. сосӣйати пивӣйатӣти аттхоти кечи. айам̣ панаттхо сасамбха̄ра̄пе йуджджатӣти ваданти, лаккхан̣а̄пепи йуджджатева. сопи хи пхарусапа̄чанависосана̄ка̄рена сесабхӯтаттайена пӣйама̄но вийа паваттатӣти. а̄па̄йатӣти ва̄ а̄по, брӯхети вад̣д̣хетӣти аттхо. татха̄ хеса парибрӯханарасо. тесанти йатха̄вутта̄нам̣ бхӯтопа̄да̄йабхеда̄нам̣ рӯпа̄нам̣. ваккха̄мӣти катхесса̄ми. ким̣ ка̄ран̣а̄ти а̄ха ‘‘лаккхан̣а̄дӣсӯ’’тиа̄ди. хи-саддо хетуаттхо. йасма̄ лаккхан̣а̄дӣсу н̃а̄тесу дхамма̄ а̄ви бхависсанти, тасма̄ тесам̣ парато а̄вибха̄вахетӯти аттхо.
633-4. ка̄ни пана та̄ни лаккхан̣арасапаччупат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄на̄ни на̄ма, йесу н̃а̄тесу дхамма̄ а̄ви бхависсантӣти имам̣ чоданам̣ содхетум̣ лаккхан̣арасапаччупат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄на̄ни сарӯпато катхенто а̄ха ‘‘са̄ман̃н̃ам̣ ва̄’’тиа̄ди. са̄ман̃н̃ам̣ са̄дха̄ран̣о аничча̄дико. сабха̄во каккхал̣а̄дипхусана̄дико аса̄дха̄ран̣абха̄во. киччанти сандха̄ран̣а̄дикиччам̣. сампаттӣти сампаннабха̄во. ‘‘сурасо гандхаббо’’тиа̄дӣсу хи гандхаббасампаттийа̄ раса-саддена вуччама̄натта̄ сампатти расоти. пхаланти сахаджа̄тана̄наккхан̣икавасена т̣хитам̣ пхалам̣. упат̣т̣ха̄нанайоти гахетаббабха̄вена н̃а̄н̣асса упат̣т̣ха̄на̄ка̄ро. а̄саннака̄ран̣анти падха̄нака̄ран̣ам̣.
лаккхӣйати етена̄ти лаккхан̣ам̣, каккхал̣аттам̣ лаккхан̣аметисса̄ти каккхал̣атталаккхан̣а̄. нану ча каккхал̣аттамева патхавӣдха̄тӯти? саччаметам̣. татха̄ хи вин̃н̃а̄та̄вин̃н̃а̄тасаддаттхата̄васена асамбхиннепи дхамме каппана̄сиддхена бхедена евам̣ ниддесо като. еван̃хи аттхависеса̄вабодхо хотӣти. атха ва̄ лаккхӣйатӣти лаккхан̣ам̣, каккхал̣а̄ хутва̄ лаккхийама̄на̄ дха̄ту каккхал̣атталаккхан̣а̄ти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. сеса̄супи есева найо. патит̣т̣ха̄нараса̄ти сахаджа̄тадхамма̄нам̣ патит̣т̣ха̄набха̄вакичча̄. асахаджа̄та̄нампи сантативасена патит̣т̣ха̄набха̄во хотева. тато ева несам̣ сампат̣иччхана̄ка̄рена н̃а̄н̣асса паччупат̣т̣ха̄тӣти сампат̣иччханапаччупат̣т̣ха̄на̄. имина̄ киччавасеневеттха ‘‘паччупат̣т̣ха̄на’’нти дассети. падат̣т̣ха̄нам̣ панеттха чатуннампи екато катва̄ ваккхати.
паггхаран̣алаккхан̣а̄ти дравата̄бха̄вато виссанданалаккхан̣а̄. брӯханараса̄ти сахаджа̄тадхамма̄нам̣ мила̄табха̄вӯпагаманам̣ адатва̄ вад̣д̣ханакичча̄. татха̄ хи са̄ тесам̣ пӣн̣итабха̄вам̣ дассетӣти вуччати. сан̇гахапаччупат̣т̣ха̄на̄ти ба̄хиракаудакам̣ вийа наха̄нийачун̣н̣асса сахаджа̄тадхамма̄нам̣ виппакиритум̣ адатва̄ сампин̣д̣анавасена сан̇ган̣ханапаччупат̣т̣ха̄на̄. парипа̄чанараса̄ти парин̣атабха̄вакаран̣араса̄. маддава̄нуппада̄напаччупат̣т̣ха̄на̄ти ба̄хирагги вийа джатулоха̄дӣнам̣ сахаджа̄тадхамма̄нам̣ мудубха̄ва̄нуппада̄напаччупат̣т̣ха̄на̄. виттхамбханалаккхан̣а̄ти пӯран̣алаккхан̣а̄. самудӣран̣араса̄ти кампанараса̄. абхинӣха̄ро бхӯтаттайасса десантаруппаттихетубха̄во, нӣхаран̣ам̣ ва̄ бӣджато ан̇кура̄дикасса вийа. екека̄…пе… табба̄ти патхавӣдха̄ту а̄па̄дибхӯтаттайападат̣т̣ха̄на̄, а̄подха̄ту патхавӣтеджа̄дибхӯтаттайападат̣т̣ха̄на̄ти евам̣ екека̄ дха̄ту авасит̣т̣хабхӯтаттайападат̣т̣ха̄на̄.
а̄рохапарин̣а̄хавасена хи маджджхиме имасмим̣ сарӣре париггайхама̄на̄ парама̄н̣убхедасан̃чун̣н̣а̄ сукхумараджабхӯта̄ патхавӣдха̄ту дон̣аматта̄ сийа̄. са̄ ча тато упад̣д̣хаппама̄н̣а̄йа а̄подха̄туйа̄ йатха̄ на викирати, евам̣ а̄бандханавасена сан̇гахита̄. йатха̄ пана паггхаран̣асабха̄ва̄йа а̄подха̄туйа̄ васена килиннабха̄вам̣ пиччхалабха̄вам̣ на̄паджджати, евам̣ теджодха̄туйа̄ анупа̄лита̄. йатха̄ пана тасса̄ васена на викирӣйати, евам̣ ва̄йодха̄туйа̄ виттхамбхита̄ сан̇гха̄табха̄вам̣ па̄пита̄. евам̣ сукхумараджабхӯта̄пи а̄бандханапарипа̄чанасамудӣран̣акичча̄хи а̄потеджова̄йодха̄тӯхи ладдхапаччайа̄ синехена темита̄, теджаса̄ парипакка̄, ва̄йуна̄ виттхамбхита̄ пит̣т̣хачун̣н̣а̄ни вийа на ито чито ча викирӣйати виддхам̣сӣйати, авикирийама̄на̄ авиддхам̣сийама̄на̄ на̄наппака̄ракам̣ иттхипурисалин̇га̄дибха̄вавибха̄гам̣ упагаччхати, ан̣утхӯладӣгхарассатхиракатхина̄дибха̄ван̃ча пака̄сети.
йӯсагата̄ а̄бандхана̄ка̄рабхӯта̄ панеттха а̄подха̄ту патхавӣпатит̣т̣хита̄ теджа̄нупа̄лита̄ ва̄йовиттхамбхита̄ на гал̣ати, на паггхарати, на париссавати. евам̣ тӣхи дха̄тӯхи анупа̄лита̄ апаггхарама̄на̄ апариссавама̄на̄ пин̣д̣итабха̄вам̣ дассети. еса̄ хи анубрӯханараса̄.
аситапӣта̄дипарипа̄чита̄ четтха усума̄ка̄рабхӯта̄ ун̣хатталаккхан̣а̄ теджодха̄ту патхавӣпатит̣т̣хита̄ а̄посан̇гахита̄ ва̄йовиттхамбхита̄ имам̣ ка̄йам̣ парипа̄чети, ван̣н̣асампаттин̃часса а̄вахати. са̄ хи йатха̄нубхуттасса а̄ха̄расса самма̄ парин̣а̄манена раса̄дисампаттийа̄ хетубха̄вам̣ гаччхантӣ имам̣ ка̄йам̣ парипа̄чети, ван̣н̣асампаттин̃ча а̄вахати. каммӯпаниссайа̄йа хи читтапаса̄дахетука̄йа ча сарӣре ван̣н̣асампада̄йа теджодха̄ту висесапаччайо, пагева утуа̄ха̄расамут̣т̣ха̄на̄йа рӯпасампаттийа̄ти. та̄йа ча пана парипа̄чито айам̣ ка̄йо на пӯтибха̄вам̣ гаччхати.
ан̇гаман̇га̄нусат̣а̄ четтха самудӣран̣авиттхамбханалаккхан̣а̄ ва̄йодха̄ту патхавӣдха̄туйа̄ аттани патит̣т̣ха̄пӣйати. йатха̄ сахаджа̄тадхаммехи висум̣ на хоти, евам̣ а̄подха̄туйа̄ сан̇гайхати. йатха̄ сахаджа̄тадхамма̄ на париссаванти, евам̣ теджодха̄туйа̄ анупа̄лӣйати. са̄ евам̣ тӣхи дха̄тӯхи йатха̄рахам̣ анупа̄лийама̄на̄ имам̣ ка̄йам̣ виттхамбхети. та̄йа пана виттхамбхито айам̣ ка̄йо на парипатати, уджукам̣ тит̣т̣хати, иччевам̣ екека̄йа дха̄туйа̄ тиссаннам̣ дха̄тӯнам̣ васенева паваттанато вуттам̣ ‘‘екека̄ четтха сесабхӯтаттайападат̣т̣ха̄на̄ти ведитабба̄’’ти.
евам̣ бхӯтарӯпа̄нам̣ саддхим̣ вачанаттхехи лаккхан̣а̄дайо дассетва̄ ида̄ни упа̄да̄йарӯпа̄ни дассенто а̄ха ‘‘чаккхатӣ’’тиа̄ди. анекаттхатта̄ дха̄тӯнам̣ чаккхати-саддасса вибха̄ванаттхата̄пи самбхаватӣти катва̄ вуттам̣ ‘‘вибха̄ветӣти аттхо’’ти. чаккхатӣти пана вин̃н̃а̄н̣а̄дхит̣т̣хитам̣ самависамам̣ а̄чиккхантам̣ вийа, абхибйаттам̣ вадантам̣ вийа хотӣти аттхо. атха ва̄ чаккхатӣти вин̃н̃а̄н̣а̄дхит̣т̣хитам̣ рӯпам̣ асса̄дентам̣ вийа хотӣти аттхо. чаккхатӣти хи айам̣ саддо ‘‘мадхум̣ чаккхати, бйан̃джанам̣ чаккхатӣ’’тиа̄дӣсу вийа асса̄даттхо. вуттан̃хетам̣ – ‘‘чаккхум̣ кхо, ма̄ган̣д̣ийа, рӯпа̄ра̄мам̣ рӯпаратам̣ рӯпасамудита’’нти (ма. ни. 2.209). ваккхати ча ‘‘рӯпесу а̄вин̃чханараса’’нти. йади евам̣ ‘‘сотам̣ кхо, ма̄ган̣д̣ийа, садда̄ра̄ма’’нтиа̄дивачанато (ма. ни. 2.209) сота̄дӣнампи садда̄диасса̄дакабха̄во аттхӣти тесампи чаккхусадда̄бхидхеййата̄ а̄паджджатӣти? на̄паджджати нирул̣хатта̄. нирул̣хо хи еса чаккху-саддо лочанейева падума̄дӣсу пан̇каджа̄дисадда̄ вийа̄ти.
635-6. чаккхурӯпасса ниддесаппакаран̣епи чаккху-саддаса̄ман̃н̃ато а̄гатам̣ саббампи чаккхум̣ пабхедато дассетум̣ ‘‘таттха чаккхӯ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха̄ти тасмим̣ чаккхуниддесе. пан̃н̃а̄мам̣саппабхедатоти пан̃н̃а̄чаккху мам̣сачаккхӯти евам̣ пан̃н̃а̄мам̣са̄нам̣ васена пабхедато. таттха̄ти тасмим̣ дувидхе чаккхумхи. пан̃н̃а̄йева пан̃н̃а̄майам̣. на̄матоти на̄мехи пан̃чавидханти самбандхо. катамехи на̄мехӣти а̄ха ‘‘буддхадхамма̄’’тиа̄ди. таттха буддхадхаммасамантехӣти буддхачаккху дхаммачаккху самантачаккхӯти имехи на̄мехи. н̃а̄н̣адиббехӣти н̃а̄н̣ачаккху диббачаккхӯти ча на̄мехи. йатха̄нуккаматоти йатха̄вуттаануккамато. на̄наттанти бхедам̣. мети майхам̣ сантика̄, майхам̣ вачанатоти ва̄ аттхо. нибодхатха джа̄на̄тха.
637. таттха ‘‘аддасам̣ кхо ахам̣, бхиккхаве, буддхачаккхуна̄ локам̣ волокенто сатте аппараджаккхе маха̄раджаккхе тиккхиндрийе’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.283) а̄гатам̣ буддхачаккху на̄ма̄ти дассенто а̄ха ‘‘а̄сайа̄нусайе’’тиа̄ди. таттха а̄сайа̄нусайети сатта̄нам̣ а̄сайе чева анусайе ча, тасмим̣ паваттанти аттхо. таттха а̄гантва̄ сети читтам̣ еттха̄ти а̄сайо. бйаггха̄сайо вийа. йатха̄ хи бйаггхо гочараттха̄йа паккантопи пуна а̄гантва̄ ванагаханейева сайати, тенева ча там̣ тасса а̄сайоти вуччати, евам̣ ан̃н̃аттха̄пи паваттам̣ читтам̣ а̄гантва̄ йаттха сайати, там̣ тасса а̄сайоти ведитаббам̣. со пана сассатадассана̄дивасена чатуббидхо хоти. вуттан̃хетам̣ –
‘‘сассатуччхедадит̣т̣хӣ ча, кханти чева̄нуломика̄;
йатха̄бхӯтан̃ча йам̣ н̃а̄н̣ам̣, етам̣ а̄сайасан̃н̃ита’’нти. (висуддхи. маха̄. 1.136; дӣ. ни. т̣ӣ. 1.пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄ван̣н̣ана̄; са̄раттха. т̣ӣ. 1. пат̣хамамаха̄сан̇гӣтиван̣н̣ана̄; ви. ви. т̣ӣ. 1.веран̃джакан̣д̣аван̣н̣ана̄)
анусайакатха̄ упари а̄гамиссати. индрийа̄нам̣ паропарети саддха̄пан̃чамака̄нам̣ индрийа̄нам̣ тиккхамудубха̄ве. тиккхан̃хи индрийам̣ уккат̣т̣хагататта̄ парам̣, муду апарам̣ ануккат̣т̣хагататта̄. идам̣ пана буддхачаккху чхасу аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣есу пуримадвайанти дат̣т̣хаббам̣.
638. хет̣т̣ха̄…пе… сан̃н̃итанти ‘‘тасмим̣йева а̄сане вираджам̣ вӣтамалам̣ дхаммачаккхум̣ удапа̄дӣ’’ти евам̣ вуттам̣ хет̣т̣ха̄ тӣсу маггесу н̃а̄н̣ам̣ дхаммачаккхунти сан̃н̃итам̣. н̃а̄н̣ам̣ саббан̃н̃ута̄ пана̄ти саббан̃н̃убха̄васан̇кха̄там̣ н̃а̄н̣ам̣. тан̃хи саббан̃н̃ӯти абхидха̄насса, буддхийа̄ ча паваттинимиттата̄йа саббан̃н̃убха̄во на̄ма хоти. н̃еййам̣ самантачаккхунти кхандха̄дивасена самантато саббасо дассанат̣т̣хена самантачаккхунти н̃еййам̣. тенева̄ха –
‘‘на тасса аддит̣т̣хамидхаттхи кин̃чи,
атхо авин̃н̃а̄тамаджа̄нитаббам̣;
саббам̣ абхин̃н̃а̄си йадаттхи н̃еййам̣,
татха̄гато тена самантачаккхӯ’’ти. (чӯл̣ани. могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддеса 85);
639. йам̣ чаккхум̣ удапа̄дӣти а̄гатанти йам̣ н̃а̄н̣ам̣ ‘‘идам̣ дуккханти, бхиккхаве, пуббе анануссутесу дхаммесу чаккхум̣ удапа̄ди, н̃а̄н̣ам̣ удапа̄дӣ’’ти (маха̄ва. 15) евам̣ таттха таттха суттесу а̄гатам̣, чатӯсу саччесу тепариват̣т̣авасена ‘‘дуккхам̣ парин̃н̃еййам̣ парин̃н̃а̄та’’нти евама̄дина̄ два̄дасавидхена а̄ка̄рена паваттам̣, идам̣ н̃а̄н̣ачаккху. йа̄ пана ‘‘аддасам̣ кхо ахам̣, бхиккхаве, диббена чаккхуна̄ висуддхена̄’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.284) а̄гата̄ пан̃чамаджджха̄насан̇кха̄таабхин̃н̃а̄читтасампайутта̄ пан̃н̃а̄, айам̣ диббачаккхӯти дассетум̣ ‘‘абхин̃н̃а̄читтаджа̄’’тиа̄ди вуттам̣. еттха ча пат̣хамататийан̃а̄н̣а̄ни ка̄ма̄вачара̄нийева. чатуттхампи пана пуримадвайамива ка̄ма̄вачаранти а̄нанда̄чарийена вуттам̣. н̃а̄н̣ачаккхум̣ сахаарийамаггавипассана̄н̃а̄н̣антипи йуджджатӣти апаре. аггамаггена саха випассана̄паччавеккхан̣ан̃а̄н̣анти пана йуттам̣ вийа диссати.
640-4. евам̣ пан̃н̃а̄чаккхусса пабхедам̣ дассетва̄ пуна мам̣сачаккхусса̄пи пабхедам̣ дассетум̣ ‘‘мам̣сачаккхупӣ’’тиа̄ди вуттам̣. сасамбха̄рапаса̄датоти сасамбха̄рачаккху паса̄дачаккхӯти имесам̣ двиннам̣ васена самбхарӣйати етехӣти самбха̄ра̄, авайава̄. те пана упаттхамбхакабхӯта̄ чатусамут̣т̣ха̄никарӯпасантатийо дат̣т̣хабба̄. саха самбха̄рехӣти сасамбха̄рам̣. сасамбха̄ран̃ча на̄ма мам̣сапин̣д̣о павуччатӣти самбандхо. аккхикӯпат̣т̣хина̄ хет̣т̣ха̄ти хет̣т̣ха̄гатааккхикӯпасса ат̣т̣хина̄ париччхинноти самбандхо. уддханти аккхикӯпато уддхам̣. убхато аккхикот̣ӣхӣти аккхикӯпасса убхайабха̄ге аккхикот̣ӣхи. маттхалун̇гена антатоти аккхикӯпасса аббхантаре т̣хитена маттхалун̇гена. нха̄русуттена а̄бандхоти наха̄рураджджӯхи анто маттхалун̇гена саха а̄бандхо. сакалопи ча локоти сакалопи ба̄лапутхуджджаналоко. йанти йам̣ мам̣сапин̣д̣ам̣. камаласса далам̣ вийа̄ти путхулавипуланӣлата̄йа нӣлуппаладалам̣ вийа. джа̄на̄тӣти ган̣ха̄ти. чаккху на̄ма на там̣ хотӣти татха̄ гайхама̄нам̣ там̣ чаккху на̄ма на хоти. кин̃чарахи танти а̄ха ‘‘ваттху тасса̄ти вуччатӣ’’ти. тасса̄ти тасса йатха̄дхиппетасса параматтхачаккхуно. идам̣ пана̄ти нигаманам̣.
645-7. там̣ пана сасамбха̄рачаккху йехи самбха̄рехи самбхарӣйати, те сарӯпато, ган̣анато ча дассетум̣ ‘‘ван̣н̣о гандхо’’тиа̄ди вуттам̣. бха̄воти иттхийа̄ иттхибха̄во, пурисасса пумбха̄воти лаббхама̄накабха̄во. самбхавоти а̄подха̄тумева самбхавабхӯтама̄ха. сан̣т̣ха̄нанти ча тена тена̄ка̄рена саннивит̣т̣хесу маха̄бхӯтесу там̣там̣сан̣т̣ха̄навасена вин̃н̃а̄йама̄нам̣ ван̣н̣а̄йатанама̄ха. а̄подха̄туван̣н̣а̄йатанехи ча анаттхантарабхӯта̄нампи самбхавасан̣т̣ха̄на̄нам̣ висум̣ вачанам̣ татха̄бхӯта̄нам̣, ататха̄бхӯта̄нан̃ча а̄па̄дӣнам̣ йатха̄вуттамам̣сапин̣д̣е виджджама̄натта̄. а̄подха̄туван̣н̣а̄йатана̄нан̃хи санта̄навасена паваттама̄на̄нам̣ аваттха̄висесо самбхаво сан̣т̣ха̄нан̃ча̄ти. дасетети чатассо дха̄туйо, танниссита̄ ван̣н̣а̄дайо ча̄ти име даса. чатусамут̣т̣ха̄на̄ти антогатахетваттхамидам̣ висесанам̣, чатусамут̣т̣ха̄никатта̄ти вуттам̣ хоти.
648. чаккху…пе… джӣвитамева ча̄ти има̄ни екантакаммасамут̣т̣ха̄на̄ни, пурима̄ни ча чатусамут̣т̣ха̄на̄нӣти чатта̄лӣсан̃ча чатта̄ри ча рӯпа̄ни бхаванти, чатучатта̄лӣса рӯпа̄ни хонтӣти аттхо.
649-52. имесам̣ пана рӯпа̄нам̣ васена̄ти йатха̄вутта̄нам̣ сан̇кхепато чуддасаннам̣, виттха̄рато чатучатта̄лӣса̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ васена. парипин̣д̣итанти самантато пин̣д̣итам̣. йаттха сетампи аттхи, кан̣хампи лохитампи патхавӣпи а̄попи теджопи ва̄йопи, идам̣ пана семхуссадатта̄ сетам̣ хоти, питтуссадатта̄ кан̣хам̣, рухируссадатта̄ лохитакам̣, патхавуссадатта̄ паттхинам̣ хоти, а̄пуссадатта̄ паггхарати, теджуссадатта̄ парид̣айхати, ва̄йуссадатта̄ самбхамати. идам̣ самбха̄равантата̄йа самбха̄рачаккхӯти пан̣д̣итехи буддха̄дӣхи пака̄ситам̣ паридӣпитам̣. еттха ситоти етам̣ сасамбха̄рачаккхум̣ ниссито тада̄йаттабхӯто. тена̄ха ‘‘еттха пат̣ибаддхо’’ти. чатуннам̣ пана бхӯта̄нам̣ паса̄доти чатуннам̣ бхӯта̄нам̣ пасанната̄сабха̄во паса̄до, ‘‘сетена ман̣д̣аленасса̄’’ти па̄т̣хо йуджджати. поттхакесу пана ‘‘сете ту ман̣д̣але тасса̄’’ти ликханти. кан̣хаман̣д̣аламаджджхети идха̄пи ‘‘кан̣хаман̣д̣аласса маджджхе’’ти ваттаббе ‘‘чатуттхадӯ’’тиа̄дӣсу вийа чханда̄нураккхан̣аттхам̣ вибхаттилопам̣ катва̄ ‘‘кан̣хаман̣д̣аламаджджхе’’ти вуттам̣. еван̃хи аттхо ча йоджана̄ ча сут̣т̣ху упапанна̄ хонти. ат̣т̣хакатха̄йампи хи ‘‘сетаман̣д̣алапариккхиттасса кан̣хаман̣д̣аласса маджджхе’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. 596) вуттам̣. апаре пана йатха̄т̣хитавасенева па̄т̣хам̣ гахетва̄ ‘‘саббасо париккхиттасса тасса сасамбха̄расса чаккхуно маджджхе сетаман̣д̣але кан̣хаман̣д̣але маджджхе’’ти йодженти. дит̣т̣хаман̣д̣алети абхимукхе т̣хита̄нам̣ сарӣрасан̣т̣ха̄нуппаттидесабхӯте дит̣т̣хаман̣д̣але.
653-5. сандха̄ран̣а̄…пе… хутва̄на̄ти сандха̄ран̣анаха̄панаман̣д̣анабӣджанакичча̄хи чатӯхи дха̄тӣхи кхаттийакума̄ро вийа сандха̄ран̣а̄бандханапарипа̄чанасамудӣран̣акичча̄хи аттаниссайабхӯта̄хи чатӯхи дха̄тӯхи катӯпака̄рам̣ хутва̄. утучитта̄дина̄ти тӣхи сантатисамут̣т̣ха̄пакехи утучитта̄ха̄рехи. еттха ча кала̄пантарагата̄ утуа̄ха̄ра̄ адхиппета̄ти ваданти. а̄йуна̄ катапа̄лананти чатудха̄тунисситенева джӣвитиндрийена раккхийама̄нам̣. татха̄ хетам̣ каммаджарӯпапарипа̄ланалаккхан̣ам̣. ван̣н̣агандхараса̄дӣхӣти а̄ди-ггахан̣ена оджам̣ сан̇ган̣ха̄ти, ‘‘ван̣н̣агандхарасоджа̄хӣ’’ти ва̄ па̄т̣хо. ваттхудва̄ран̃ча са̄дхайанти йатха̄йогам̣ ваттхудва̄рабха̄вам̣ са̄дхайама̄нам̣. чаккхувин̃н̃а̄н̣асса хи ниссайабха̄вато ваттхубха̄вам̣, паваттимукхабха̄вато два̄рабха̄ван̃ча са̄дхети. сампат̣иччхана̄дӣнам̣ пана тада̄рамман̣а̄васа̄на̄нам̣ ан̃н̃анисситатта̄ два̄рабха̄вамева са̄дхети, на ваттхубха̄вам̣. ӯка̄сирасама̄нена пама̄н̣ена̄ти ӯка̄сирасама̄нена падесаппама̄н̣ена лаккхитам̣ хутва̄ ӯка̄сирасама̄наппама̄н̣е т̣ха̄нети ва̄ аттхо. тит̣т̣хатӣти сатта аккхипат̣ала̄ни бйа̄петва̄ саттасу пичупат̣алесу а̄ситтателам̣ вийа тит̣т̣хати. еван̃ча катва̄ чаккхусса анекакала̄пагатата̄ сиддха̄ хоти. упаддава̄нам̣ пат̣аланира̄каран̣епи хи чаккху виджджатева̄ти. йатха̄ ча чаккху, евамимасса ниссайабхӯта̄ чатассо дха̄туйо, а̄йуван̣н̣а̄дӣни ча сатта аккхипат̣ала̄ни бйа̄петва̄ т̣хита̄нева авиниббхогавуттитта̄ти гахетаббам̣.
656. вуттанти дхаммасена̄патина̄ вуттам̣. рӯпа̄ни манупассатӣти ма-ка̄ро падасандхикаро ‘‘ан̃н̃аман̃н̃ам̣ саман̣амачало’’тиа̄дӣсу вийа. атха ва̄ манӯти маччоти аттхо. кин̃ча̄пи чаккху рӯпам̣ на пассати, кин̃чарахи таннисситам̣ вин̃н̃а̄н̣амева. татха̄ хи ‘‘ман̃ча̄ уккут̣т̣хим̣ каронтӣ’’тиа̄дӣсу вийа нисситакирийам̣ ниссайе вийа катва̄ воха̄расамбхавато ‘‘чаккхупаса̄дена пассатӣ’’ти вуттам̣. а̄чарийаджотипа̄латтхерена̄пи хи имина̄ва адхиппа̄йена идам̣ вуттам̣. идаметтха саннит̣т̣ха̄нам̣, ким̣ чаккху рӯпам̣ пассати, уда̄ху вин̃н̃а̄н̣анти, кин̃четтха – йади чаккху пассеййа, ан̃н̃авин̃н̃а̄н̣асаман̇гинопи чаккху пассеййа. атха вин̃н̃а̄н̣ам̣, кут̣т̣а̄диантаритампи пассеййа тасса аппат̣игха̄татта̄? на̄йам̣ досо. йасса ‘‘чаккху пассатӣ’’ти матам̣, тасса̄пи на саббам̣ чаккху пассати, атха кхо вин̃н̃а̄н̣а̄дхит̣т̣хитамева. йасса пана вин̃н̃а̄н̣ам̣ пассатӣти матам̣, тасса̄пи на саббам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ пассати, атха кхо чаккхунисситамева, тан̃ча антарите нуппаджджати. йаттха а̄локасса кут̣т̣а̄дӣхи винибандхо, йаттха пана со наттхи пхаликааббхапат̣ала̄димхи, таттха антаритепи уппаджджати ева, тасма̄ там̣ ануппаннатта̄ антаритам̣ на пассати. идамева ча саннит̣т̣ха̄нам̣, йам̣ кхо чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ пассатӣти. тан̃хи дассанакиччам̣. йади евам̣ катхам̣ чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ти. тена два̄рена каран̣абхӯтена̄ти айаметтха абхисандхи. атха ва̄ нисситакирийа̄ ниссайасса павуччати йатха̄ ‘‘ман̃ча̄ уккут̣т̣хим̣ каронтӣ’’ти. ӯка̄сирасамӯпаманти ӯка̄сирасама̄нӯпамам̣, ӯка̄сираппама̄н̣анти вуттам̣ хоти. идан̃часса патит̣т̣ха̄нока̄савасена вуттам̣, на пана аттано пама̄н̣авасена. тан̃хи парама̄н̣упарийантена пама̄н̣ена атисукхумамева̄ти. ӯка̄сираппама̄н̣е пана падесе идам̣ паваттати. на кевалан̃ча идамева, сабба̄нипи саббат̣т̣ха̄никарӯпа̄ни таттха паваттантева. идан̃ча таттха ниббаттантам̣ там̣ падесам̣ пӯретва̄ ева ниббаттати. екӯнапан̣н̣а̄сакала̄павасена ча сахева паваттати, саттарасачиттаккхан̣а̄йукатта̄ рӯпа̄нам̣, екекасса ча читтасса тӣсу тӣсу кхан̣есу каммаджарӯпа̄нам̣ уппаджджама̄натта̄.
657. сун̣а̄тӣти сотанти еттха ким̣ сотам̣ сун̣а̄ти, уда̄ху вин̃н̃а̄н̣антиа̄дина̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайена йатха̄самбхавам̣ йоджетаббам̣. танутамбалома̄читети сасамбха̄расотабиласса анто сукхумехи тамбаван̣н̣аломехи сан̃чите. ан̇гуливедхакасан̣т̣ха̄не падесети ан̇гулимуддика̄сан̣т̣ха̄намам̣сайутте падесе. вуттаппака̄ра̄хӣти сандха̄ран̣а̄дикичча̄хи. а̄йуна̄ парипа̄лийама̄нанти еттха ван̣н̣а̄дӣхи парива̄ританти самбандхитаббам̣. тит̣т̣хатӣти пуббе вуттанайена там̣ падесам̣ пӯретва̄ тит̣т̣хати. сесам̣ вуттанайена ведитаббам̣. гха̄йатӣти гандхопа̄да̄нам̣ кароти. са̄йатӣти расам̣ виндати. джӣвитамавха̄йатӣти еттха расаггахан̣амӯлакатта̄ аджджхохаран̣асса джӣвитанимиттам̣ аджджхохаран̣арасо джӣвитам̣, там̣ авха̄йати тасмим̣ нинната̄йа авха̄йантамива хоти. уппаладалаггасан̣т̣ха̄не падесети маджджхе чхиннасса уппаладаласса аггабха̄гасан̣т̣ха̄не падесе. мала̄нанти килеса̄димала̄нан̃чева малависайа̄нан̃ча са̄савадхамма̄нам̣ ануттарийабха̄вам̣ гаччхантесу ка̄мара̄ганида̄накаммаджанитесу ка̄мара̄гасса ча висесапаччайесу гха̄надживха̄ка̄йесу ка̄йасса висесато са̄савапаччайатта̄ сойева тесам̣ а̄йоти вуччати. тена хи пхот̣т̣хаббасукхам̣ асса̄дента̄ сатта̄ метхунампи севанти. атха ва̄ ка̄йиндрийаваттхука̄ чатта̄ро кхандха̄ балавака̄мара̄га̄дихетубха̄вато висесато мала̄, тесамайам̣ а̄йо хетӯти ка̄йоти вутто. имасмим̣ ка̄йети имасмим̣ сасамбха̄рака̄йе. сопи хи куччхита̄нам̣ кеса̄димала̄нам̣ а̄йабха̄вато ка̄йоти вуччати. йа̄вата̄ упа̄диннакам̣ аттхӣти имина̄ кесагганакхагга̄дӣсу ка̄йапаса̄дасса абха̄вама̄ха. каппа̄сапат̣але снехо вийа̄ти имина̄сса нирантарабха̄вам̣. име ча пана чаккха̄дайо рӯпа̄дигочаранинната̄йа ваммикаудакаа̄ка̄сага̄масиватхика̄сан̇кха̄тагочаранинната̄йа ахисум̣сума̄рапаккхикуккурасига̄ла̄ вийа дат̣т̣хабба̄. висамаджджха̄сайата̄йа хи чаккху ваммикаччхидда̄бхиратасаппо вийа, биладжджха̄сайата̄йа сотам̣ удакабила̄бхиратасум̣сума̄ро вийа, а̄ка̄саджджха̄сайата̄йа гха̄нам̣ аджат̣а̄ка̄са̄бхиратапаккхи вийа, га̄маджджха̄сайата̄йа дживха̄ га̄ма̄бхиратакуккуро вийа, упа̄диннакаджджха̄сайата̄йа ка̄йо а̄макасуса̄на̄бхиратасига̄ло вийа̄ти. висамаджджха̄сайата̄йа̄ти чаккхусса висамаджджха̄сайам̣ вийа хотӣти катва̄ вутта̄. чаккхумато ва̄ пуггаласса аджджха̄сайавасена чаккху висамаджджха̄сайам̣. еса найо сесесупи.
дат̣т̣ху…пе… лаккхан̣анти еттха дат̣т̣хум̣ ка̄метӣти дат̣т̣хука̄мо тасса бха̄во дат̣т̣хука̄мата̄, рӯпатан̣ха̄йетам̣ адхивачанам̣. са̄ пана ана̄гате чаккха̄дӣсу а̄дӣнавапат̣иччха̄дика̄виджджа̄мӯлапаттхана̄сабха̄ва̄ па̄кат̣а̄ апа̄кат̣а̄ти дувидха̄. таттха йа̄ айам̣ ‘‘ӣдисам̣ ӣдисан̃ча сукхуматамависайаггахан̣асаматтхам̣ чаккху хотӯ’’ти евам̣ камма̄йӯханато пуббе, паччха̄ ва̄ уппанна̄ па̄кат̣а̄. индрийависесам̣ пана ана̄маситва̄ ависесена парипун̣н̣а̄йатанабхавасампаттим̣ паттхетва̄, апаттхетва̄ ва̄ таттха авигататан̣ха̄васена каммам̣ каронтасса аппахӣнабха̄вена анусайита̄ апи каммаса̄маттхийавичиттахетубхӯта̄ апа̄кат̣а̄. са̄ дувидха̄пи нида̄нам̣ упаниссайо йасса там̣ дат̣т̣хука̄мата̄нида̄нам̣, тадева каммам̣, там̣ самут̣т̣ха̄наметесанти дат̣т̣хука̄мата̄нида̄накаммасамут̣т̣ха̄на̄ни, евам̣видха̄нам̣ бхӯта̄нам̣ паса̄до дат̣т̣хука̄мата̄…пе… паса̄до, там̣ лаккхан̣амасса, татха̄ хутва̄ лаккхӣйатӣти ва̄ дат̣т̣хука̄мата̄нида̄накаммасамут̣т̣ха̄набхӯтапаса̄далаккхан̣ам̣.
еттха ча габбхасеййака̄нам̣ диннапат̣исандхикам̣, ан̃н̃ам̣ ва̄ каммам̣ чаккха̄дӣни ниббаттети. опапа̄тика̄нам̣ пана пат̣исандхиккхан̣ева парипун̣н̣а̄йатана̄нам̣ ниббаттама̄на̄нам̣ пат̣исандхиджанакамева каммам̣ парипун̣н̣асакаламаттабха̄вам̣ ниббаттетӣти гахетаббам̣. катхам̣ пана екакаммуна̄ ниббаттама̄на̄нам̣ чаккха̄дӣнам̣ висесоти? ка̄ран̣асса бхиннатта̄. там̣там̣бхавапаттхана̄бхӯта̄ хи тан̣ха̄ там̣там̣бхавапарийа̄панна̄йатана̄бхила̄сата̄йа сайам̣ вичиттарӯпа̄ упаниссайабха̄вена там̣там̣бхаваниббаттакакаммассапи вичиттабхедатам̣ видахати. йато тада̄хитависесам̣ татха̄видхасаматтхата̄йогена анекарӯпа̄паннам̣ вийа анекависит̣т̣хасабха̄вам̣ пхалам̣ ниббаттети, на четтха саматтхата̄саматтхата̄сабха̄вато ан̃н̃а̄ ведитабба̄. ка̄ран̣ависесена а̄хитависесасса висит̣т̣хапхаланиппха̄данасаматтхата̄бха̄вато екассева каммасса сол̣аса̄дивипа̄каниббаттанахетубха̄вена ча айаматтхо сампат̣иччхитаббо. локепи екассева са̄либӣджасса парипун̣н̣а̄парипун̣н̣атан̣д̣улапхаланиббаттихетута̄ диссатева. ким̣ ва̄ ета̄йа йуттичинта̄йа, на чинтитаббамеветам̣. йато каммапхалам̣ чаккха̄дӣни, каммавипа̄ко ча саббасо буддха̄нам̣йева н̃а̄н̣асса висайо, на ан̃н̃есам̣ атакка̄вачаратта̄. тенева бхагавата̄ ‘‘каммавипа̄ко ачинтеййо, на чинтетаббо, йо чинтеййа, умма̄дасса вигха̄тасса бха̄гӣ асса̄’’тиа̄дӣнавам̣ (а. ни. 4.77) дассетва̄ пат̣иккхиттам̣.
рӯпесу а̄вин̃чханарасанти а̄вин̃чханам̣ пуггаласса, а̄ваджджана̄дивин̃н̃а̄н̣асса ва̄ танниннабха̄ваппаттийа̄ хетубха̄во. а̄дха̄рабха̄вапаччупат̣т̣ха̄нанти ниссайапаччайабха̄вато. а̄лока̄дисанниссайена када̄чи уппаджджама̄на̄нампи хи чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджанака̄ле чаккхум̣ нисса̄йа ева уппаджджатӣти. еттха̄ха – чаккхувин̃н̃а̄н̣уппаттисамайе самбхавантесу манда̄мандамаджджхима̄йукесу екӯнапан̣н̣а̄сачаккхӯсу катамам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса а̄дха̄рабха̄вам̣ паччанубхотӣти? вуччате –
‘‘пат̣исандхичиттасса уппа̄даккхан̣е уппаннам̣ т̣ха̄наппаттам̣ пуреджа̄там̣ ваттхум̣ нисса̄йа дутийабхаван̇гам̣ уппаджджати, тена саддхим̣ уппаннам̣ т̣ха̄наппаттам̣ пуреджа̄там̣ ваттхум̣ нисса̄йа татийабхаван̇гам̣ уппаджджати, имина̄ найена йа̄вата̄йукам̣ читтаппаватти ведитабба̄’’ти (висуддхи. 2.700) –
магга̄магган̃а̄н̣аниддесе вуттанайена екачиттаккхан̣а̄тӣтам̣ чаккху рӯпе гхат̣т̣итва̄ вин̃н̃а̄н̣асса ниссайо хоти, тасма̄ двӣсу бхаван̇гачаланесу пуримасса анантарапаччайабхӯтена бхаван̇гачиттена саха уппаннанти айаматтхо идха сӣхал̣асам̣ван̣н̣ана̄йам̣, висуддхимаггасса сӣхал̣асам̣ван̣н̣ана̄йан̃ча вутто.
тал̣а̄кага̄мамӯлава̄сида̄т̣ха̄на̄гаттхерена пана ‘‘а̄ваджджанена, тасса анантарапаччайабхӯтена бхаван̇гена ва̄ саха уппаннам̣ чаккху’’нти вуттам̣, там̣ дувуттам̣. еван̃хи сати ан̃н̃асмим̣ гхат̣т̣ите ан̃н̃ам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса ниссайо хотӣти вуттам̣ хоти, еван̃ча бхаван̇гачаланато хет̣т̣ха̄ татийачатуттхехи йа̄ва терасамачиттена саха уппаннампи ниссайо хотӣти а̄паджджеййа, на четам̣ ваттаббам̣, татийачатуттхачиттато пат̣т̣ха̄йа уппаннам̣ кесан̃чи вӣтхичитта̄нам̣ два̄рабха̄вам̣ на гаччхати нируддхатта̄, манодва̄расса нируддхассева два̄рабха̄васса дассанато. йади сийа̄ ‘‘пат̣исандхичиттасса уппа̄даккхан̣е уппаннам̣ ваттхум̣ нисса̄йа дутийабхаван̇гам̣ уппаджджатӣ’’тиа̄дивачанато ‘‘екачиттаккхан̣а̄тӣтамева ниссайоти адхиппета’’нти идампи екачиттаккхан̣а̄тӣтам̣ ниссайоти йуджджатӣти, евам̣ сати ‘‘тасса анантарапаччайабхӯтена бхаван̇гена ва̄’’ти вачанам̣ йуджджеййа, тена хи ‘‘читтаккхан̣адвайа̄тӣтампи ниссайо’’ти пат̣ин̃н̃а̄там̣ сийа̄, тасма̄ на̄йам̣ тхерасса адхиппа̄йоти диссати. ‘‘екачиттаккхан̣а̄тиккамо’’ти ча анатӣтекачиттаккхан̣асса дуббалата̄йа екачиттаккхан̣а̄тиккамена тасса балавабха̄вадӣпанаттхам̣ вуччати, на пана двитичатучиттаккхан̣а̄тӣта̄нам̣ ниссайабха̄ва̄бха̄вато. еван̃ча катва̄ вуттам̣ а̄чарийадхаммапа̄латтхерена ‘‘сампат̣иччхана̄дӣни чутиа̄санна̄ни тадуддхам̣ каммаджарӯпасса ануппаттито екасмим̣йева хадайаваттхусмим̣ ваттантӣ’’ти, тасма̄ там̣ тхерасса маноратхамева̄ти на са̄рато паччетаббам̣.
сахаджа̄тесу бахӯсу паса̄десу ким̣ еко ниссайо хоти, уда̄ху саббейева̄ти? нану вуттам̣ ‘‘пуббе екампи чаккху вин̃н̃а̄н̣асса паччайо хотӣ’’ти, катамам̣ пана танти? йам̣ таттха висадам̣ хутва̄ рӯпа̄бхигхат̣т̣ана̄рахам̣. висуддхимаггасӣхал̣асам̣ван̣н̣ана̄йам̣ пана ‘‘саббейева ниссайа̄ хонтӣ’’ти ватва̄ ‘‘йади евам̣ ‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣а’нти еттха ‘рӯпе ча̄’ти вачанам̣ вийа ‘чаккхӯнӣ’типи бахувачанам̣ каттаббанти ануйогам̣ катва̄ там̣висодханаттхам̣ ‘сасамбха̄рачаккхудвайанисситам̣ паса̄дадвайам̣ нисса̄йа екамева вин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджатӣти ган̣хеййу’нти имам̣ виппат̣ипаттим̣ нира̄каронтена бхагавата̄ бахувачанамакатва̄ ‘рӯпа̄йатанам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ там̣сампайуттака̄нан̃ча дхамма̄нам̣ а̄рамман̣апаччайена паччайо’тиа̄дӣсу (пат̣т̣ха̄. 1.1.2) вийа са̄ман̃н̃авасена екавачанам̣ ката’’нти вуттам̣. а̄чарийадхаммапа̄латтхерена пана тадева сӣхал̣асам̣ван̣н̣ана̄вачанам̣ аниччхантена ‘‘екампи чаккху вин̃н̃а̄н̣асса паччайо хоти, рӯпам̣ пана анекамева паччайабха̄вависесато’’ти вуттам̣. татха̄ чева амхехипи хет̣т̣ха̄ вибха̄витанти. йесам̣ бхӯта̄намайам̣ паса̄до, тейева имасса а̄саннака̄ран̣анти вуттам̣ ‘‘дат̣т̣ху…пе… падат̣т̣ха̄на’’нти. сотапаса̄да̄дӣнампи лаккхан̣а̄диниддесе вуттанайа̄нуса̄рена аттхо йоджетаббо.
658. кечӣти маха̄сан̇гхийесу екачче. чаккха̄дӣсу теджа̄диадхиката̄ на̄ма танниссайабхӯта̄нам̣ тададхиката̄йа̄ти дассенто ‘‘теджа̄дхика̄на’’нтиа̄дима̄ха. таттха теджа̄дхика̄нанти пама̄н̣авасена чатуннам̣ дха̄тӯнам̣ сама̄набха̄вепи киччавасена теджодха̄туадхика̄нам̣. евам̣ сесесупи. а̄ка̄са …пе… сесака̄ти а̄ка̄са̄дхика̄нам̣ бхӯта̄нам̣ паса̄до сотам̣, ва̄йуадхика̄нам̣ гха̄нам̣, тойа̄дхика̄нам̣ дживха̄, пхот̣т̣хаббасан̇кха̄тапатхава̄дхика̄нам̣ ка̄йоти аттхо.
659. евам̣ пана ваданта̄нам̣ ким̣ уттаранти а̄ха ‘‘те пана̄’’тиа̄ди. суттам̣ а̄харатха̄ти на тумха̄кам̣ вачанаматтенева айаматтхо сакка̄ саддха̄тум̣, тасса пана паридӣпакам̣ суттама̄харатха. сутте хи а̄хат̣е тасса неййаттхатам̣ нӣтаттхатам̣ вича̄ретва̄ йади тасса васена айаматтхо пан̃н̃а̄йетха, ган̣хеййа̄ма нанти адхиппа̄йо. суттамева…пе… кин̃чипӣти ито чито ча суттам̣ гавесама̄на̄пи аддха̄ екантена кин̃чипи екага̄тха̄падаматтампи тадаттхапаридӣпакам̣ суттам̣ на даккхиссантева тепит̣аке буддхавачане та̄дисассева суттантасса абха̄вато.
660. кин̃ча̄пи суттантавасена айаматтхо на диссати, йуттито пана диссатӣти че, тампи наттхӣти дассенто а̄ха ‘‘висесе сатӣ’’тиа̄ди. бхӯта̄нан̃хи висесе сати паса̄до катхам̣ бхаве, нева бхавеййа, на ча бхавеййа, ким̣ ка̄ран̣анти а̄ха ‘‘сама̄на̄нан̃хи бхӯта̄нам̣, паса̄до паридӣпито’’ти. йасма̄ сама̄на̄намева бхӯта̄нам̣ паса̄до пора̄н̣ехи паридӣпито, на висама̄на̄нам̣. патхавӣдха̄туадхикакала̄пасса хи каккхал̣атта̄, а̄подха̄туадхикакала̄пасса виссанданато, теджодха̄туадхикакала̄пасса париггайхама̄натта̄, ва̄йодха̄туадхикакала̄пасса ча виссаран̣ато на тесу паса̄до патит̣т̣ха̄тум̣ саккоти, тасма̄ тесам̣ киччато сама̄на̄нам̣йева паса̄до уппаджджеййа, на висама̄на̄нанти.
661-2. йади евам̣ катхам̣ паса̄да̄нам̣ висесата̄ти а̄ха ‘‘тасма̄’’тиа̄ди. йасма̄ вуттаппака̄рена паса̄даваттхука̄нам̣ бхӯта̄нам̣ висесена на бхавитаббам̣, тасма̄ етесам̣ паса̄даниссайабхӯта̄нам̣ идамӯнам̣, идамадхиканти етам̣ висесапарикаппанам̣ саббасо сабба̄ка̄рена паха̄йа н̃еййа̄ каммависесена паса̄да̄нам̣ висесата̄. йатха̄ ависесепи бхӯта̄нам̣ рӯпа̄нам̣ раса̄дайо ан̃н̃аман̃н̃ависадиса̄ хонти, евам̣ чаккха̄дайопи бхӯтависеса̄бха̄вепи ан̃н̃аман̃н̃ависадиса̄ хонти. со пана̄йам̣ висит̣т̣хабха̄во каммависесена вин̃н̃а̄таббо. екампи хи каммам̣ пан̃ча̄йатаникаттабха̄вапаттхана̄ниппханнам̣ чаккха̄дивисесахетута̄йа ан̃н̃аман̃н̃асса аса̄дха̄ран̣ависит̣т̣хам̣ са̄маттхийависесато. на хи йена висесена чаккхусса паччайо, тенева сотасса хоти индрийантарабха̄ваппаттито. ‘‘пат̣исандхиккхан̣е махаггата̄ четана̄ кат̣атта̄рӯпа̄нам̣ каммапаччайена паччайо’’ти вачанато пат̣исандхиккхан̣е виджджама̄на̄нам̣ саббесам̣йева кат̣атта̄рӯпа̄нам̣ ека̄ четана̄ каммапаччайо хотӣти вин̃н̃а̄йати. на̄на̄четана̄йа хи тада̄ индрийуппаттийам̣ сати париттена ча махаггатена ча каммена кат̣атта̄рӯпам̣ а̄паджджеййа, на чека̄ пат̣исандхи анекакамманиббатта̄ хотӣти сиддхамекена каммена анекиндрийуппатти хотӣти. ‘‘на хи бхӯтависесена, хоти тесам̣ висесата̄’’ти идам̣ нигаманавасена вуттам̣.
663. евам̣ каммависесато висит̣т̣хесу ча етесу а̄рамман̣аггахан̣епи айам̣ висесоти дассетум̣ ‘‘еваметесӯ’’тиа̄ди вуттам̣. аппаттага̄хаканти асампаттагга̄хакам̣ аттано ниссайена саха аналлӣйананиссайе ева рӯпа̄дивисайе вин̃н̃а̄н̣уппаттихетубха̄вато. кечи пана тампи ‘‘сампаттагга̄хакамева̄’’ти ваданти, там̣ на сундарам̣ са̄нтаре адхике ча висайе вин̃н̃а̄н̣уппаттихетубха̄вато. йади хи чаккхусота̄ни сампаттависайамева ган̣ханти, чаккхупаса̄дато виччхиннадесе т̣хитесу та̄рака̄дӣсу ниссайавасена ча пама̄н̣ато адхикесу чандаман̣д̣ала̄дӣсу рӯпа̄йатанесу сотапаса̄дато ча виччхиннадесасамбхӯтесу ударачаммасандхичамма̄диантаритесу куччхисаддасандхисадда̄дӣсу путхулесу ча самуддасадда̄дӣсу садда̄йатанесу вин̃н̃а̄н̣уппатти на сийа̄ сампаттагга̄хака̄нам̣ ка̄йиндрийа̄дӣнам̣ татха̄ адассанато.
еттха ча вадеййа – адхит̣т̣ха̄нато бахиндрийасса паватти хотӣти сампаттависайамева йаттакам̣ висайам̣, таттакам̣ висайам̣ гахан̣а̄ка̄рам̣ пхаритва̄ ган̣ха̄ти, тасма̄ асиддхаметам̣ ‘‘са̄нтаре адхике ча висайе вин̃н̃а̄н̣уппаттихетубха̄вато’’ти? там̣ на, адхит̣т̣ха̄нато бахи индрийуппаттийа̄ ева абха̄ва̄. адхит̣т̣ха̄надесе ева хи индрийам̣ паваттати таттха кичча̄диппайогадассанато. сати ча етасса бахи паваттийам̣ адхит̣т̣ха̄не пихитепи висайаггахан̣ам̣ сийа̄, тасма̄ адхит̣т̣ха̄надесе т̣хита̄нам̣йева чаккхусота̄нам̣ асампаттависайассева гахан̣ато на̄сиддхаметам̣ ‘‘са̄нтаре адхике ча вин̃н̃а̄н̣уппаттихетубха̄вато’’ти. тена̄ху пора̄н̣а̄ –
‘‘саббагочарайогепи, дит̣т̣хам̣ рӯпаравесу йам̣;
виччхиннапутхувин̃н̃а̄н̣ам̣, сампаттагга̄хаба̄дхака’’нти.
тассаттхо – саббесам̣ чаккха̄дӣнам̣ гочарена рӯпа̄дина̄ йоге екака̄рийаса̄дхакатта̄ самбандхе гхат̣т̣ане ва̄ сама̄не сати рӯпаравесу рӯпасадда̄йатанесу висайабхӯтесу чаккха̄дито дӯрабха̄вена чева кеначи анантаритабха̄вена ча виччхиннесу пама̄н̣ато путхулесу ча висайесу уппаджджама̄нам̣ йам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣, там̣ чаккхусота̄нам̣ сампаттагга̄хасса сампаттаггахан̣асса ба̄дхаканти.
апича йади чаккху сампаттагга̄хакам̣ сийа̄, аттано ман̣д̣але т̣хитам̣ ван̣н̣ампи пассеййа. татха̄ аккхипут̣е ан̃джанам̣ пакхумамӯле аккхиван̣н̣ам̣ пакхумамӯле гхат̣т̣ийама̄нам̣ ан̃джанасала̄кампи пассеййа, на ча панетам̣ диссати, тасма̄ танниссайе десе т̣хитамева висайам̣ ган̣ха̄ти. сота̄йатанампи йади сампаттагга̄хакам̣ абхависса, читтасамут̣т̣ха̄нам̣ садда̄йатанам̣ сотавин̃н̃а̄н̣асса када̄чипи а̄рамман̣апаччайо на сийа̄. на хи бахиддха̄ читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ уппатти аттхи. пат̣т̣ха̄не ча ‘‘садда̄йатанам̣ сотавин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.2) ависесенева саддасса сотавин̃н̃а̄н̣а̄рамман̣абха̄во вутто. кин̃ча йади сотам̣ сампаттагга̄хакам̣ сийа̄, аттано висайападесейева гахетаббато гандхасса вийа саддасса̄пи диса̄десававаттха̄нам̣ на сийа̄. еван̃ча садда̄нуса̄рена кан̣д̣ам̣ па̄тентасса саддаведхино аттано кан̣н̣абилейева сарапа̄танам̣ сийа̄, тасма̄ йаттха уппанно саддо, таттхева т̣хито сотапатхе а̄па̄тхама̄гаччхати.
йади евам̣ катхам̣ дӯре т̣хитехи раджака̄дисадда̄ чирена суййанти. асампаттагга̄хакатте хи дӯра̄саннадесаваттӣнам̣ самакамева саванена бхавитаббанти? найидамевам̣ дӯра̄санна̄нам̣ йатха̄па̄кат̣е садде гахан̣ависесато. йатха̄ хи дӯра̄санна̄нам̣ вачанасадде йатха̄па̄кат̣ева гахан̣ависесато аккхарависесанам̣ гахан̣ам̣, аггахан̣ан̃ча хоти, евам̣ раджака̄дисаддепи а̄саннасса а̄дито пабхути йа̄ва аваса̄на̄ камена па̄кат̣ӣбхӯте, дӯрасса ча аваса̄не, маджджхе ва̄ пин̣д̣авасена паваттипа̄кат̣ӣбхӯте йатха̄па̄кат̣ам̣ ниччхайагга̄хака̄нам̣ сотавин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ парато паватта̄нам̣ манодва̄рикаджавана̄нам̣ гахан̣ависесато лахукам̣ суто, чирена сутоти абхима̄но хоти. сотавин̃н̃а̄н̣аппаватти пана убхайаттха сама̄на̄ саддасса уппаннадесе т̣хитасса аттано виджджама̄наккхан̣ейева сота̄па̄тхагаманато. йади саддасса бхӯтапарампара̄йа самантато паватти наттхи, катхам̣ пат̣игхосуппаттӣти? дӯре т̣хитопи саддо ан̃н̃аттха пат̣игхосуппаттийа̄, бха̄джана̄дичаланасса ча паччайо хоти айоканто вийа айочаланасса̄ти дат̣т̣хаббам̣.
сесам̣…пе… га̄хаканти йам̣ пана авасесам̣ гха̄надживха̄ка̄йасан̇кха̄там̣ паса̄даттайам̣, там̣ сампаттагга̄хакам̣ хоти ниссайавасена чева сайан̃ча аттано ниссайе аллӣнейева висайе вин̃н̃а̄н̣уппаттихетубха̄вато. гандхараса̄нам̣ ниссайесу гха̄надживха̄ниссайехи саха аллӣна̄йева гандхараса̄ вин̃н̃а̄йанти. пхот̣т̣хаббан̃ча бхӯтаттайарӯпам̣ ка̄йаниссайена аллӣнамева вин̃н̃а̄йатӣти.
ван̣н̣авика̄рама̄паджджама̄нанти доса̄дӣхи ка̄ран̣ехи амана̄паван̣н̣асса уппаттивасена ван̣н̣авика̄рам̣ а̄паджджама̄нам̣. хадайан̇гатабха̄ванти читтагатам̣ аджджха̄сайам̣. пака̄сетӣти рӯпамива пака̄сам̣ кароти, савиггахамива дассетӣти аттхо. анекаттхатта̄ хи дха̄тӯнам̣ пака̄санаттхо ева рӯпа-саддо дат̣т̣хаббо. там̣ пана рӯпанти самбандхо. чаккхумхи, чаккхусса ва̄ пат̣ихананам̣ лаккхан̣аметасса̄ти чаккхупат̣ихананалаккхан̣ам̣. евам̣ сотапат̣ихананалаккхан̣антиа̄дӣсупи. пат̣ихананан̃четтха висайависайӣнам̣ ан̃н̃аман̃н̃а̄бхимукхабха̄во йогйадеса̄ват̣т̣ха̄нам̣ пат̣игха̄то вийа̄ти катва̄. йатха̄ пат̣игха̄те сати дуббаласса чаланам̣ хоти, евам̣ висайа̄бхимукхабха̄ве сати висайино там̣самбандхасса ча ваттхурӯпасса, таннисситасса ча бхаван̇гасса чаланам̣ хоти. со рӯпасса чаккхумхи, чаккхусса ва̄ рӯпе хоти. тена̄ха ‘‘йамхи чаккхумхи анидассанамхи саппат̣игхамхи рӯпам̣ санидассанам̣ саппат̣игхам̣ пат̣ихан̃н̃и ва̄, йам̣ чаккху анидассанам̣ саппат̣игхам̣ рӯпамхи санидассанамхи саппат̣игхамхи пат̣ихан̃н̃и ва̄’’ти (дха. са. 597) ча а̄ди. висайабха̄во а̄рамман̣апаччайата̄. гочарабха̄вапаччупат̣т̣ха̄нанти еттха анан̃н̃атха̄бха̄во висайата̄, таббахулата̄ гочарабха̄воти айам̣ висайагочара̄нам̣ висесо. садда̄йатӣти уда̄харӣйати, сакехи ва̄ паччайехи сотавин̃н̃еййабха̄вам̣ упанӣйатӣти аттхо. атта̄нам̣ гандхайатӣти сугандхам̣, дуггандханти ва̄ атта̄нам̣ пака̄сети. тена̄ха ‘‘сӯчайатӣ’’ти.
664. иттхийа̄ ева индрийам̣ иттхиндрийам̣. йатха̄ чаккха̄дӣни индрийа̄ни пурисассапи хонти, найидам̣ татха̄. идам̣ пана нийамена иттхийа̄ ева хоти, тасма̄ ‘‘иттхиндрийа’’нти вуччати. евам̣ пурисиндрийепи. иттхийа̄ бха̄во, иттхӣти бхавати етена читтам̣, абхидха̄нам̣ ва̄ти иттхибха̄во. пат̣исандхисамут̣т̣хитоти пат̣исандхийам̣йева самут̣т̣хито, пат̣исандхичиттена саха екаккхан̣е самут̣т̣хито. етена т̣хапетва̄ лин̇гапариваттанам̣ чаккхундрийа̄дӣни вийа имасса апа̄тубха̄вама̄ха. йан̃четам̣ иттхилин̇га̄дӣти йам̣ панетам̣ индрийапхалабхӯтам̣ иттхилин̇га̄ди. а̄ди-ггахан̣ена иттхинимиттаиттхикуттаиттха̄каппа̄нам̣ сан̇гахо. таттха висадаависадахаттхапа̄да̄дита̄ сан̣т̣ха̄нам̣ иттхилин̇гам̣. иттхӣнан̃хи хаттхапа̄дагӣва̄ураа̄дисан̣т̣ха̄нам̣ на пуриса̄нам̣ вийа хоти. татха̄ хи та̄сам̣ хет̣т̣химака̄йо висадо, упаримака̄йо ависадо, хаттхапа̄да̄ кхуддака̄, мукхам̣ кхуддакам̣, тханамам̣са̄ ависада̄, та̄ ниммассуда̄т̣хика̄. кесабандхаваттхаггахан̣ан̃ча иттхинимиттам̣. дахарака̄лепи суппакамусалака̄дӣхи кӣл̣а̄ макачива̄кена суттакантананти ча евама̄ди иттхикуттам̣, иттхикирийа̄ти аттхо. ависадат̣т̣ха̄нагамана̄диа̄ка̄ро иттха̄каппо. пурисампи хи ависадам̣ дисва̄ ма̄туга̄мо вийа тит̣т̣хати нипаджджати нисӣдати кха̄дати бхун̃джатӣти ваданти. идам̣ пана иттхилин̇га̄дипаридӣпанам̣ акусаланти ватва̄ ан̃н̃атха̄пи ван̣н̣енти а̄чарийа̄. катхам̣? йонипадесо иттхилин̇гам̣, сара̄дхиппа̄йа̄ иттхинимиттам̣, ависадат̣т̣ха̄нагамана̄дайо иттхикуттам̣, иттхисан̣т̣ха̄нам̣ иттха̄каппоти. еттха ча адхиппа̄йо на̄ма пурисасмим̣ метхунатан̣ха̄. са̄ хи та̄сам̣ ниччам̣ балаватара̄ паваттати, ато са̄пи иттхӣти сан̃джа̄нанасса нимиттата̄йа ‘‘иттхинимитта’’нти вуччати. кин̃ча̄пи иттхӣти сан̃н̃а̄н̣асса нимиттата̄йа кутта̄каппа̄нампи нимиттейева антогадхата̄, татха̄пи тесам̣ висум̣ гахан̣ато сара̄дхиппа̄йа̄ ева нимиттабха̄вена адхиппета̄.
665. ким̣ панетам̣ иттхилин̇га̄ди иттхиндрийам̣ вийа пат̣исандхисамут̣т̣хитам̣ хотӣти а̄ха ‘‘иттхиндрийам̣ пат̣иччева̄’’тиа̄ди. кин̃ча̄пи хи иттхилин̇га̄дӣни йатха̄сакам̣ камма̄дина̄ паччайена самут̣т̣хаханти, йебхуййена пана иттхиндрийасахитейева санта̄не там̣тада̄ка̄ра̄ хутва̄ самбхаванти, итараттха ча на бхавантӣти тесам̣ таббха̄вабха̄витам̣ упа̄да̄йа ‘‘иттхиндрийам̣ пат̣иччева джа̄йантӣ’’ти вутта̄ни. еван̃ча катва̄ ваккхати ‘‘иттхи…пе… ка̄ран̣абха̄вапаччупат̣т̣ха̄на’’нти. ӣдисенева ка̄ран̣абха̄васан̇кха̄тена адхипатибха̄вена тасса индрийата̄ вутта̄ индрийасахите санта̄не иттхилин̇га̄диа̄ка̄рарӯпапаччайа̄нам̣ ан̃н̃атха̄ ануппа̄данато, на пана индрийа̄дипаччайасамбхавато. татха̄ хетам̣ джӣвитиндрийам̣ вийа екакала̄пагата̄нам̣ а̄ха̄ро вийа кала̄пантарарӯпа̄нам̣ упаттхамбхакаманупа̄лакам̣ ва̄ на хоти. еван̃ча катва̄ джӣвитиндрийаа̄ха̄ра̄нам̣ вийа имасса индрийапаччайата̄, аттхиавигатапаччайата̄ ча па̄л̣ийам̣ на вутта̄. йасма̄ паччайантара̄дхӣна̄ни иттхилин̇га̄дӣни, тасма̄ йаттхасса а̄дхипаччам̣, там̣садисесу матачиттакатарӯпесупи там̣сан̣т̣ха̄ната̄ диссати. йасма̄ панете иттхиндрийам̣ пат̣ичча джа̄йанта̄пи габбхасеййака̄нам̣ пат̣исандхийам̣ на самут̣т̣хаханти, паваттейева самут̣т̣хаханти, тасма̄ а̄ха ‘‘паватте…пе… пат̣исандхийа’’нти.
666-7. сам̣седаджаопапа̄тика̄нам̣ пана кин̃чи иттхиндрийена саха пат̣исандхийамева ниббаттати. на ча̄ти ча-ка̄ро вачанӣйантарасамуччайе. ‘‘кин̃ча̄’’ти имасса аттхе дат̣т̣хаббо. йасма̄ лин̇га̄диа̄ка̄ресу рӯпесу рӯпа̄йатанам̣ чаккхувин̃н̃еййам̣, тасма̄ а̄ха ‘‘иттхилин̇га̄дайо чаккхувин̃н̃еййа̄ хонтӣ’’ти. йасма̄ пана тато ан̃н̃а̄ни йатха̄йогам̣ сотавин̃н̃еййа̄ни чева мановин̃н̃еййа̄ни ча, тасма̄ вуттам̣ ‘‘на ва̄’’ти. йатха̄вутто папан̃чо пурисиндрийепи йатха̄самбхавам̣ йоджетабботи атидесам̣ каронто а̄ха ‘‘есева̄’’тиа̄ди. сесепӣти еттакейева вутте ито сесесу саббесупӣти када̄чи кочи чинтеййа̄ти а̄ха ‘‘пурисиндрийе’’ти. пат̣хамакаппа̄нанти пат̣хамакаппиканара̄нам̣. тесан̃хи а̄бхассаралокато чавитва̄ идхӯпапанна̄нам̣ дӣгхасса ка̄ласса аччайена ол̣а̄рикам̣ а̄ха̄рам̣ а̄харатам̣ муттакарӣсесу сан̃джа̄тесу тесам̣ никкхаманаттха̄йа ван̣амукха̄ни бхиджджанти, пурисасса пурисабха̄во, иттхийа̄ ча иттхибха̄во па̄турахоси. татха̄ хи пуриматтабха̄весу паваттаупача̄раджха̄на̄нубха̄вена йа̄ва саттасанта̄не ка̄мара̄гавиккхамбханавего на пат̣ипассамбхати, на та̄ва балавака̄мара̄гӯпаниссайа̄ни иттхипурисиндрийа̄ни па̄турахесум̣. йада̄ панасса виччхинната̄йа балавака̄мара̄го ладдха̄васаро ахоси, тада̄ тадӯпаниссайа̄ни та̄ни сатта̄нам̣ санта̄не сан̃джа̄йанти.
668. паратоти пат̣хамакаппато апарабха̄ге. паватте…пе… париваттатӣти йатха̄ там̣ сореййакасет̣т̣хипуттасса вийа̄ти адхиппа̄йо. апи-саддена пат̣хамапа̄ра̄джика̄йам̣ винӣтаваттхупа̄л̣ийам̣ а̄гатабхиккхусса, бхиккхунийа̄ вийа ча пат̣исандхийам̣ самут̣т̣хитассапи паватте париваттанам̣ дӣпети. йатха̄ха –
‘‘тена кхо пана самайена ан̃н̃атарасса бхиккхуно иттхилин̇гам̣ па̄тубхӯтам̣ хоти. тена кхо пана самайена ан̃н̃атарисса̄ бхиккхунийа̄ пурисалин̇гам̣ па̄тубхӯтам̣ хотӣ’’ти (па̄ра̄. 69).
йасса пана пат̣исандхийам̣ двӣсу екампи на самут̣т̣хитам̣, со абха̄вако на̄ма, тасса паваттийампи индрийуппатти на хотӣти дат̣т̣хаббам̣.
669. ким̣ панетасса убхайассапи ниббаттийа̄, вина̄санасса ча ка̄ран̣ам̣, йато идам̣ самут̣т̣ха̄ти, париваттатӣти ча вуччатӣти имам̣ ануйогам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘махата̄ па̄пакаммена̄’’тиа̄ди. таттха махата̄ти парада̄рикакамма̄дина̄ маха̄балена. па̄пакаммена упаниссайабхӯтена. махата̄ кусаленева̄ти идам̣ сугатим̣ сандха̄йа вуттам̣. дуггатийам̣ пана убхайампи акусалакамменева джа̄йати.
670. индрийе винат̣т̣хе екантенева лин̇гампи винассатева̄ти а̄ха ‘‘иттхилин̇гам̣ винассатӣ’’ти. айам̣ панеттха адхиппа̄йо дат̣т̣хаббо – имесу двӣсу пурисиндрийам̣ уттамам̣, иттхиндрийам̣ хӣнам̣, пурисиндрийасса антарадха̄нам̣ махантена акусалена каммена хоти, самут̣т̣ха̄нам̣ махантена кусалакаммена, иттхиндрийасса антарадха̄нам̣ дуббала̄кусалена, самут̣т̣ха̄нампи дуббалакусалена, дуггатийам̣ пана убхайасса̄пи антарадха̄нам̣, самут̣т̣ха̄нан̃ча акусаленева хотӣти. йади сугатийам̣ иттхиндрийампи кусаленева ниббаттати, катхан̃чарахи ‘‘парада̄рикакаммам̣ катва̄ нирайе паччитва̄ тенева па̄пакаммена пан̃часатаккхаттум̣ мануссалоке иттхӣ хутва̄ ниббаттатӣ’’тиа̄дивачананти? на̄йам̣ виродхо ниссандапхалавасена вуттатта̄. татха̄ хи пат̣исандхийам̣ та̄ва пурисиндрийаниббаттана̄рахампи каммам̣ када̄чи парада̄рика̄дина̄ балавапа̄пакаммена пат̣иба̄хитаса̄маттхийам̣ асса, тада̄ аттано пурисиндрийаниббаттане асаматтхата̄йа иттхиндрийамева ниббаттети. паваттийам̣ пана аттано балавабха̄вена иттхиндрийӯпаниссайам̣ парада̄рикамакусалакаммам̣ пат̣иба̄хитва̄ пат̣исандхито пат̣т̣ха̄йа пурисиндрийам̣ самут̣т̣ха̄пентам̣ када̄чи ладдхаса̄маггита̄сан̃джа̄табалависесена парада̄рика̄дина̄ каммена пат̣иба̄хитаса̄маттхийам̣ бхавеййа, тада̄ аттано дуббалата̄йа пурисиндрийам̣ на ниббаттети, иттхиндрийамева ниббаттети. евам̣ парада̄рика̄дикаммӯпаниссайена иттхиндрийасса ниббаттанато там̣ тена ниббаттитам̣ катва̄ вуччати.
671-2. йада̄ пана там̣ каммам̣ пуна са̄маггипат̣ила̄бхато, париккхӣн̣апа̄пакаммата̄йа ва̄ балаваппаттам̣ абхависса, тада̄ диннаведхам̣ вийа руккхам̣ тадапагаме аттано бала̄нурӯпам̣ пурисиндрийам̣ ниббаттети, иттхиндрийам̣ пана аттано ка̄ран̣а̄бха̄вато нуппаджджати. убхайасса пана ниббаттийампи висадисиндрийаниббаттанато пуре саттарасамачиттасса т̣хитика̄ламупа̄да̄йа там̣там̣самут̣т̣ха̄пакакаммам̣ там̣ там̣ индрийам̣ на джанети. саттарасамачиттена саха уппаннам̣ висадисиндрийуппаттито пуримачиттена саха нируджджхати. йади хи саттарасамачиттуппа̄дато парампи уппаджджеййа, итарам̣ нуппаджджати екасмим̣ санта̄не двиннам̣ сахуппаттийа̄ аниччхитатта̄. тенева хи ‘‘йасса ва̄ пана пурисиндрийам̣ уппаджджати, тасса иттхиндрийам̣ уппаджджатӣ’’ти (йама. 3.индрийайамака.188) имасмим̣ пан̃хе ‘‘но’’ти (йама. 3.индрийайамака.188) пат̣иккхепо катоти. еван̃ча катва̄ ваккхати ‘‘убхатобйан̃джанасса̄пӣ’’тиа̄ди. екасмин̃ча нируддхе таппат̣ибаддха̄ни лин̇га̄дӣни катипайадивасехи нируджджханти, тесу нируддхесу итара̄ни ануккамена джа̄йантӣти а̄чарийа̄. иттхинимиттуппа̄дакакаммато, пурисанимиттуппа̄дакакаммато ва̄ти убхато дувидхам̣ бйан̃джанамасса̄ти убхатобйан̃джано. тасса̄пӣти йасса дувидхам̣ бйан̃джанаматтхи, тасса̄пи екамева индрийам̣ сийа̄, ким̣ пана итарасса̄ти дассети.
нану ча дувидхе бйан̃джане сати индрийадвайена̄пи бхавитаббам̣, бйан̃джанан̃хи там̣ там̣ индрийам̣ пат̣ичча джа̄йатӣти? саччам̣ джа̄йати, еттха̄пи иттхиубхатобйан̃джанасса иттхиндрийам̣ пат̣ичча иттхинимиттамева йа̄ваджӣвам̣ паваттати, пурисаубхатобйан̃джанасса пурисиндрийам̣ пат̣ичча пурисанимиттамева, итарам̣ пана на тасса иттхиндрийапурисиндрийахетуто джа̄йати. там̣ пана йена ка̄ран̣ена хоти, там̣ дассетум̣ ‘‘евам̣ санте’’ти ануйогам̣ катва̄ ‘‘на ча̄бха̄во’’тиа̄дина̄ содханам̣ ту вуттам̣. евам̣ сантети екасмим̣йева индрийе сати. абха̄во ча̄ти йам̣ пат̣ичча джа̄йати, тасса абха̄вато пурисаубхатобйан̃джанасса иттхибйан̃джана̄бха̄во, иттхиубхатобйан̃джанасса пурисабйан̃джана̄бха̄воти аттхо. на ча̄бха̄во сийа̄ти нева дутийабйан̃джанасса абха̄во сийа̄. на там̣ бйан̃джанака̄ран̣анти там̣ индрийам̣ дутийабйан̃джанака̄ран̣ам̣ на хоти. касма̄? сада̄ абха̄вато. иттхиубхатобйан̃джанасса хи йада̄ иттхийа̄ ра̄гачиттам̣ уппаджджати, тада̄ пурисабйан̃джанам̣ па̄кат̣ам̣ хоти, иттхибйан̃джанам̣ пат̣иччханнам̣ гул̣хам̣ хоти, татха̄ итарасса итарам̣. йади ча тесам̣ индрийам̣ дутийабйан̃джанака̄ран̣ам̣ бхавеййа, сада̄пи бйан̃джанадвайам̣ тит̣т̣хеййа, на пана тит̣т̣хати, тасма̄ ведитаббаметам̣ ‘‘на тасса там̣ бйан̃джанака̄ран̣а’’нти. кин̃чарахи ка̄ран̣анти че? а̄ха ‘‘тасса̄…пе… ка̄ран̣а’’нти. таттха каммасаха̄йанти пуримабхавасиддхасса индрийаниббаттакакаммасса саха̄йам̣. ра̄гачиттанти иттхийа̄ пурисасмим̣, пурисасса иттхийам̣ ва̄ уппаннам̣ метхунара̄гачиттам̣. тасмин̃хи уппанне там̣ па̄кат̣ам̣ хоти, тасмим̣ пат̣иппассаддхе пат̣иччханнам̣ хоти. йасма̄ панимасса екамева индрийам̣ хоти, тасма̄ иттхиубхатобйан̃джанако сайампи парам̣ уддисса габбхам̣ ган̣ха̄ти, атта̄нам̣ уддисса парампи ган̣ха̄пети. со хи иттхиндрийавантата̄йа сайам̣ ган̣ха̄ти, паресу упаккамакаран̣ато парам̣ ган̣ха̄пети. пурисаубхатобйан̃джанако паресу упаккамакаран̣ато парам̣ габбхам̣ ган̣ха̄пети, сайам̣ пана пурисиндрийавантата̄йа габбхам̣ на ган̣ха̄ти.
йасма̄ иттхиндрийе сати иттхилин̇га̄дайо хонти, тесу ча сантесу иттхӣти пака̄со хоти, тасма̄ там̣ тасса пака̄санака̄ран̣анти а̄ха ‘‘иттхӣти пака̄санараса’’нти. дувидхампи панетам̣ индрийам̣ ка̄йапаса̄до вийа сакаласарӣрабйа̄пакамева, на часса ка̄йапаса̄дена сан̇каро лаккхан̣абхедато, ниссайабхедато ча.
673. сахаджарӯпапарипа̄ланалаккхан̣анти йатха̄ аттана̄ сахаджа̄тарӯпа̄ни тӣсу кхан̣есу паваттанти, евам̣ анупа̄ланалаккхан̣ам̣. джӣвитиндрийасса екантакаммаджатта̄ сахаджаггахан̣енева анупа̄летабба̄нампи каммаджабха̄вова сиддхоти каммаджаггахан̣ам̣ на катам̣. йатха̄сакам̣ кхан̣аттайаматтат̣т̣ха̄йӣнампи каммаджарӯпа̄нам̣ паваттихетубха̄венева там̣ анупа̄лакам̣. тена̄ха ‘‘тесам̣ паваттанараса’’нти. паваттанан̃четтха вуттанайена тесам̣ йа̄панам̣ т̣хапанам̣ т̣хитихетуката̄. на хи каммаджа̄нам̣ каммамева т̣хитихету бхавитум̣ саккоти а̄ха̄раджа̄дӣнам̣ а̄ха̄ра̄ди вийа. ким̣ ка̄ран̣ам̣? тан̇кхан̣а̄бха̄вато. камман̃хи нируддхам̣ рӯпасса паччайо хоти, тато там̣самут̣т̣ха̄нарӯпа̄ни матапитика̄ вийа путта̄ чӯл̣апитуа̄диниссайена ан̃н̃аниссайенева паваттанти, ан̃н̃ан̃ча тесам̣ йа̄панасаматтхам̣ наттхи ан̃н̃атра джӣвитиндрийена̄ти тадева тесам̣ паваттанарасам̣. а̄ха̄раджа̄дайо пана дхарама̄накапитика̄ вийа путта̄ ан̃н̃анирапеккха̄ сакасакапаччайавасенева паваттанти. а̄ха̄ра̄дайо хи аттано аттхиккхан̣ейева рӯпа̄ни самут̣т̣ха̄петва̄ тесам̣ т̣хитипаваттийа̄ва тит̣т̣ханти, тато там̣самут̣т̣ха̄на̄ни джӣвитиндрийанирапеккха̄ни. сеса̄нипи там̣там̣паччайавасенева тит̣т̣хантӣти на ан̃н̃ам̣ т̣хапанака̄ран̣ам̣ пачча̄сӣсанти. каммасамут̣т̣ха̄нампи четам̣ уппа̄дато пат̣т̣ха̄йева анупа̄лакам̣. йа̄петабба̄ни паваттетабба̄ни сахаджа̄табхӯта̄ни падат̣т̣ха̄наметасса̄ти йа̄петаббабхӯтападат̣т̣ха̄нам̣.
674. мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти т̣хапетва̄ арӯпа̄вачаравипа̄камановин̃н̃а̄н̣адха̄тум̣ авасеса̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту. тена̄ха ‘‘пан̃чавока̄ре’’ти. пан̃чавока̄ре манодха̄ту, мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйо ча йам̣ рӯпам̣ нисса̄йа паваттанти, там̣ ‘‘ваттхӯ’’ти павуччатӣти самбандхо. пан̃чавока̄рети ча висесанам̣ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тувасена катам̣, манодха̄ту пана чатувока̄рабхаве наттхева. па̄л̣ийам̣ ана̄гатасса̄пи хадайаваттхуно а̄гамато, йуттито ча аттхибха̄во вин̃н̃а̄таббо. таттха а̄гамо та̄ва –
‘‘йам̣ рӯпам̣ нисса̄йа манодха̄ту ча мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту ча паваттанти, там̣ рӯпам̣ манодха̄туйа̄ ча мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ ча там̣сампайуттака̄нан̃ча дхамма̄нам̣ ниссайапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.8) –
евама̄ди пат̣т̣ха̄навачанам̣. йутти пана евам̣ ведитабба̄ – ниппханнаупа̄да̄йарӯпаниссайам̣ дха̄тудвайам̣ пан̃чавока̄рабхаве рӯпапат̣ибаддхавуттитта̄. йам̣ йан̃хи рӯпапат̣ибаддхавутти, там̣ там̣ ниппханнаупа̄да̄йарӯпаниссайам̣ диссати йатха̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту. таттха на та̄ва рӯпа̄йатана̄дӣнам̣, оджа̄йа ча танниссайата̄ йуджджати индрийапат̣ибаддхато бахипи тесам̣ паваттидассанато, на̄пи иттхиндрийапурисиндрийа̄нам̣ тадубхайавирахите абха̄вакасанта̄непи дха̄тудвайадассанато. джӣвитиндрийасса̄пи сахаджапарипа̄ланалаккхан̣акиччантарам̣ виджджатӣти на танниссайата̄ йуджджати. тан̃хи киччантаре пасутам̣ на има̄сам̣ ниссайо бхавитум̣ саккоти, тасма̄ па̄рисесато тесам̣ ниссайо хадайаваттху на̄ма аттхӣти вин̃н̃а̄таббам̣. хоту та̄ва дха̄тудвайаниссайо ваттху, упа̄да̄йарӯпан̃ча, там̣ панетам̣ каммасамут̣т̣ха̄нам̣ пат̣инийатакиччам̣ хадайаппадесе т̣хитамеканти дат̣т̣хаббам̣. катхаметам̣ вин̃н̃а̄йатӣти? вуччате – ваттхурӯпабха̄вато каммасамут̣т̣ха̄нам̣ чаккху вийа. йан̃хи вин̃н̃а̄н̣асса ваттхубхӯтам̣ рӯпам̣, там̣ каммасамут̣т̣ха̄нам̣ йатха̄ чаккхупаса̄до, тато ева пат̣инийатакиччам̣ ат̣т̣хим̣ катва̄ манаси катва̄ саббам̣ четаса̄ саманна̄харитва̄ кин̃чи чинтентасса хадайаппадесасса кхиджджанато таттхедам̣ тит̣т̣хатӣти вин̃н̃а̄йати. йатха̄ху а̄чарийа̄ –
‘‘каммаджам̣ ваттхубха̄ва̄ там̣, чаккхум̣ва нийатакрийам̣;
чинта̄йа ча урокхеда̄, татра тит̣т̣ханти виджа̄нийа’’нти.
йади манодха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнам̣ ниссайабхӯтам̣ хадайаваттху на̄ма аттхи, касма̄ панетам̣ рӯпакан̣д̣е на вуттам̣. на хи лаббхама̄насса авачане ка̄ран̣ам̣ аттхӣти? но наттхи ка̄ран̣антарасамбхавато. ким̣ пана там̣ ка̄ран̣ам̣? десана̄бхедо. йатха̄ хи чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣни екантато чаккха̄диниссайа̄ни, на евам̣ мановин̃н̃а̄н̣ам̣ екантена хадайаваттхунисситам̣ пан̃чавока̄рабхавейева танниссайатта̄, екантена нисситавасенева ча ваттхудесана̄ паватта̄. ‘‘аттхи рӯпам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса ваттху, аттхи рӯпам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса на ваттхӯ’’тиа̄дина̄ (дха. са. 584) чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣхи нисситехи висеситатта̄. йампи екантена хадайаваттхуниссайам̣ тасса васена ‘‘аттхи рӯпам̣ мановин̃н̃а̄н̣асса ваттхӯ’’тиа̄дина̄ дука̄дӣсу вуччама̄несу на таданугун̣а̄ а̄рамман̣адука̄дайо самбхаванти. на хи ‘‘аттхи рӯпам̣ мановин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣ам̣, аттхи рӯпам̣ на мановин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣а’’нти сакка̄ ваттунти ваттха̄рамман̣адука̄ бхиннагатика̄ сийум̣, на екараса̄ десана̄ бхавеййа, екарасан̃ча десанам̣ десетум̣ таттха бхагавато аджджха̄сайо, тасма̄ таттха хадайаваттху на вуттам̣, на алаббхама̄натта̄. еса̄ хи бхагавато пакати, йам̣ екарасенева десанам̣ десетум̣ лаббхама̄насса̄пи кассачи аггахан̣ам̣. татха̄ хи никкхепакан̣д̣епи читтуппа̄давибха̄гена авуччама̄натта̄ авитакка̄вича̄рападависаджджане витакко вича̄ро ча̄ти ваттум̣ на сакка̄ти авитаккавича̄раматтападависаджджане лаббхама̄нопи витакко на уддхат̣о, ан̃н̃атха̄ ‘‘витакко ча̄’’ти ваттаббам̣ сийа̄ти. ниссайабха̄вато упари а̄ропетва̄ вахантам̣ вийа паччупат̣т̣ха̄тӣти убба̄ханапаччупат̣т̣ха̄нам̣.
675. чатӯсу а̄ха̄ресу идха рӯпа̄дхика̄рато кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро гахетабботи а̄ха ‘‘а̄ха̄рата̄ти кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро’’ти. таттха кабал̣ам̣ карӣйатӣти кабал̣ӣка̄ро. а̄харӣйатӣти а̄ха̄ро, кабал̣ам̣ катва̄ аджджхохарӣйатӣти аттхо. идан̃ча саваттхукам̣ катва̄ а̄ха̄рам̣ дассетум̣ вуттам̣. кабал̣ӣка̄ра̄ха̄расса пана оджа̄ идха а̄ха̄ро на̄ма. тена̄ха ‘‘йа̄йа оджа̄йа̄’’тиа̄ди. со ча рӯпа̄харан̣асабха̄во упаттхамбханабалакаро ан̇гаман̇га̄нуса̄рӣраса̄харан̣абхӯто бхӯтаниссито еко висесо. ба̄хира̄ха̄рапаччайам̣ пат̣илабхитва̄ ева аджджхаттика̄ха̄ро рӯпам̣ уппа̄детӣти айам̣ аджджхаттика̄ха̄расса упаниссайабха̄вена̄пи рӯпам̣ а̄харатӣти а̄ха ‘‘оджат̣т̣хамакам̣ рӯпам̣ а̄харатӣ’’ти. оджа̄ ат̣т̣хамӣ йасса там̣ оджат̣т̣хамакам̣. йа̄йа оджа̄йа̄ти аттано удайа̄нантарам̣ рӯпаджананато оджа̄сан̇кха̄та̄йа оданакумма̄са̄диваттхугата̄йа йа̄йа пхаран̣аоджа̄йа. йаттха йаттха̄ти йамхи йамхи джанападе, нагара̄дӣсу ча. ‘‘кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро’’ти павуччати таббаттхукатта̄ти адхиппа̄йо.
676. ким̣ пана ваттхуно киччам̣, ким̣ оджа̄йа̄ти че? париссайахаран̣ам̣ ваттхусса киччам̣, па̄ланам̣ оджа̄йа̄ти дассенто а̄ха ‘‘аннапа̄на̄дика’’нтиа̄ди. аггим̣ харати каммаджанти каммаджатеджам̣ ган̣ха̄ти. антокуччхийан̃хи одана̄диваттхусмим̣ асати каммаджатеджо ут̣т̣хахитва̄ ударапат̣аласан̇кха̄тамупа̄диннарӯпам̣ ган̣ха̄ти, ‘‘чха̄томхи, а̄ха̄рам̣ ме детха̄’’ти вада̄пети, бхуттака̄ле ударапат̣алам̣ мун̃читва̄ анупа̄диннакаваттхум̣ ган̣ха̄ти, атха сатто екагго хоти. йатха̄ хи чха̄йа̄раккхасо чха̄йа̄павит̣т̣хам̣ дисва̄ гахетва̄ девасан̇кхалика̄йа бандхитва̄ аттано бхаване моданто чха̄така̄ле а̄гантва̄ сӣсе дам̣сати, со дат̣т̣хатта̄ виравати, там̣ виравам̣ сутва̄ саче ан̃н̃епи манусса̄ а̄гаччханти, со а̄гата̄гате гахетва̄ кха̄дитва̄ сакабхаване модати, евам̣ йам̣ йам̣ аннапа̄на̄дикам̣ ваттху, там̣ там̣ каммаджатеджо гахетва̄ джӣра̄петва̄ пуна ударапат̣алам̣ ган̣ха̄ти, тасма̄ аннапа̄на̄дикам̣ ваттху аттано ударапат̣алам̣ павит̣т̣хака̄ле упа̄диннака̄йам̣ гахетва̄ т̣хитам̣ тато мочетва̄ атта̄нам̣ ган̣ха̄панавасена там̣ аттано сантикам̣ харати. кеваланти оджа̄вийуттам̣ ваттху джӣвитам̣ каммаджабхӯтам̣ там̣ па̄летум̣ на саккоти.
677. оджа̄…пе… па̄чаканти оджа̄ джӣвитам̣ па̄летум̣ саккоти, каммаджам̣ теджам̣ харитум̣ на саккоти а̄ма̄сайасса апун̣н̣атоти адхиппа̄йо. упаттхамбханапаччупат̣т̣ха̄ноти оджат̣т̣хамакарӯпахаран̣авасенева имасса ка̄йасса упаттхамбханавасена паччупат̣т̣ха̄ти. ка̄йена̄ти рӯпака̄йена. аттано бха̄ванти аттано адхиппа̄йам̣. вин̃н̃а̄пента̄нанти паресам̣ сан̃н̃а̄пента̄нам̣. ка̄йаггахан̣а̄нуса̄рена̄ти пхандама̄нака̄йагатаван̣н̣асса гахан̣абхӯта̄нам̣ чаккхудва̄рикаджавана̄нантараппаватта̄нам̣ ниччхайаггахан̣асан̇кха̄та̄нам̣ манодва̄рикаджавана̄нам̣ ануссаран̣ена тесам̣ анантаранти аттхо. пан̃чадва̄ре хи рӯпа̄диа̄рамман̣е а̄па̄тхагате йатха̄паччайам̣ кусала̄кусаладжаване уппаджджитва̄ бхаван̇гам̣ отин̣н̣е манодва̄рикаджаванам̣ тадева̄рамман̣ам̣ катва̄ бхаван̇гам̣ отарати, пуна тасмим̣йева два̄ре висайам̣ ваваттха̄петва̄ джаванам̣ бхаван̇гам̣ отарати, тасма̄ чаккхудва̄рикаджавана̄нантараппаватта̄нам̣ двиннам̣ джаванава̄ра̄наманантарам̣ татийава̄ре паватта̄йа манодва̄раджаванавӣтхийа̄ ева гахита̄йа ета̄йа каран̣абхӯта̄йа чатуттхава̄ре манодва̄ре джаваненева бха̄во вин̃н̃а̄йати. етена вин̃н̃атти-саддасса каран̣аса̄дханата̄ вутта̄. сайам̣ ва̄тиа̄дина̄ пана каммаса̄дханаттама̄ха.
евам̣ вин̃н̃атти-саддасса ка̄ракадвайе самбхавам̣ дассетва̄ ида̄ни ка̄йа-саддена саха каммадха̄райасама̄сам̣ дассетум̣, ‘‘ка̄йо’’ти воха̄расса вин̃н̃аттийампи ча паваттим̣ дассенто ‘‘ка̄йена сам̣варо’’тиа̄дисуттама̄ха. ка̄йавиппханданена адхиппа̄йавин̃н̃а̄панахетутта̄ти виппхандама̄нака̄йена каран̣абхӯтена адхиппа̄йавин̃н̃а̄панахетубха̄вато ка̄йена вин̃н̃аттӣтипи ка̄йавин̃н̃аттӣти самбандхо. айам̣ панеттха аттхо – вин̃н̃аттийа̄ ка̄йавиппханданасса хетубха̄вато там̣хетукам̣ ка̄йавиппханданасан̇кха̄там̣ ка̄йам̣ гахетва̄ адхиппа̄йаджа̄нанато вин̃н̃атти адхиппа̄йавин̃н̃а̄панасса ка̄ран̣абха̄вена гайхатӣти ка̄йена адхиппа̄йам̣ вин̃н̃а̄петӣти. татха̄ ка̄йавиппханданам̣ гахетва̄ тасса ка̄ран̣аметтха аттхӣти вин̃н̃аттийа̄ гайхама̄натта̄ сайан̃ча ка̄йена вин̃н̃а̄йати, тасма̄ ка̄йена вин̃н̃аттӣтипи ка̄йавин̃н̃аттӣти.
678. читтаджа̄ниладха̄туйа̄ти абхиккама̄дипаваттакачиттасамут̣т̣ха̄нава̄йодха̄туйа̄. а̄ка̄равика̄рата̄ти а̄ка̄рабхӯто вика̄ро. касса пана са̄ а̄ка̄равика̄рата̄ти? са̄маттхийато ва̄йодха̄туадхика̄нам̣ читтаджамаха̄бхӯта̄нам̣. ким̣ там̣ са̄маттхийам̣? чаланахетута̄, читтаджата̄, упа̄да̄йарӯпата̄ ча. атха ва̄ читтаджа̄ниладха̄туйа̄ ека̄ а̄ка̄равика̄рата̄ти самбандхо. на кевалан̃хи са̄мивачанам̣ чаланасамбандха̄пеккха̄йа ева, атха кхо а̄ка̄равика̄расамбандха̄пеккха̄йапӣти.
йади евам̣, катхам̣ вин̃н̃аттийа̄ упа̄да̄йарӯпаттам̣. ‘‘читтаджа̄ниладха̄туйа̄’’ти хи вачанена ва̄йодха̄туйа̄ва а̄ка̄равика̄рата̄ вин̃н̃атти а̄паджджати, на ча екабхӯтанисситам̣ упа̄да̄йарӯпам̣ на̄ма аттхи ‘‘чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йарӯпа’’нти (дха. са. 584) вачанатоти? на̄йам̣ досо, чатуннам̣ вика̄рата̄ чатӯсу екассапи хоти чатуса̄дха̄ран̣адханам̣ вийа. аниладха̄туадхикакала̄по ва̄ идха ‘‘аниладха̄тӯ’’ти вуччати, тададхике там̣воха̄рато йатха̄ самбха̄радха̄туйа̄ адхикабха̄вена патхавӣвоха̄ро, тасма̄ ва̄йодха̄туадхика̄нам̣ читтаджамаха̄бхӯта̄нам̣ ека̄ а̄ка̄равика̄рата̄ ка̄йавин̃н̃аттӣти на кочи виродхо. адхиката̄ часса̄ са̄маттхийато дат̣т̣хабба̄, на пама̄н̣ато. итаратха̄ хи тесам̣ авиниббхогавуттита̄ на йуджджеййа. адхиката̄ хи аттано адхикавасена итарехи виниббхогаппаваттито хоти. са̄маттхийа̄дхикан̃ча ка̄ран̣а̄нука̄рита̄йа. ка̄ран̣ан̃хи абхиккама̄дипаваттакам̣ читтам̣, там̣ чалана̄дхиппа̄йасабха̄вам̣ тато самут̣т̣хите кала̄пе анукаронте ва̄йодха̄туйа̄ ева адхикаттам̣ йуттанти. кечи пана ‘‘ва̄йодха̄туйа̄ ева а̄ка̄равика̄рата̄’’ти ган̣ханти, тесам̣ матена упа̄да̄рӯпаттам̣ дурӯпапаннам̣. на хи екасса вика̄ро чатуннам̣ упа̄да̄рӯпанти сакка̄ ваттум̣.
кӣдисӣ пана̄йам̣ вика̄рата̄ти а̄ха ‘‘сахаджа̄тасса рӯпасса чалане хетӯ’’ти. таттха сахаджа̄тасса̄ти аттана̄ сахаджа̄тасса. йасма̄ утучитта̄ха̄раджа̄нам̣ чаланам̣ читтаджарӯпасамбандхенева хоти, надӣсотачаланена таттха паккхиттасуккхагомайапин̣д̣а̄дӣнам̣ вийа. вин̃н̃аттивасена пана читтаджа̄намева чаланам̣, тасма̄ вуттам̣ ‘‘сахаджа̄тасса̄’’ти. рӯпасса̄ти рӯпака̄йасса. чаланети сантхамбханасандха̄ран̣ачаланасан̇кха̄те чалитабха̄ве. сантхамбхана̄дикампи хи чалана̄бхимукхата̄йа чалананти йуджджати. хетӯти хетубхӯта̄ сахака̄рӣка̄ран̣абхӯта̄. етта̄вата̄ ча ким̣ вуттам̣ хоти? ка̄йавин̃н̃атти на̄ма нева пхандама̄нарӯпака̄йо, на ча пхандама̄на̄ ва̄йодха̄ту, атха кхо махантам̣ па̄са̄н̣ам̣ уккхипантасса саббатха̄мена гахан̣ака̄ле сарӣрасса усса̄ханавика̄ро вийа рӯпака̄йасса париппханданапаччайабха̄вена лаббхама̄но еко а̄ка̄равика̄ро ка̄йавин̃н̃атти на̄ма̄ти вуттам̣ хоти.
нану ча пхандама̄наван̣н̣а̄дивинимутто кочи вика̄ро аттхи, тасса ван̣н̣аггахан̣а̄нантарам̣ гахан̣ам̣ хотӣти катхаметам̣ вин̃н̃а̄йатӣти? адхиппа̄йаггахан̣ато. на хи вин̃н̃аттивика̄рарахитесу руккхачалана̄дӣсу адхиппа̄йаггахан̣ам̣ дит̣т̣хам̣, хаттхачалана̄дӣсу пана дит̣т̣хам̣, тасма̄ пхандама̄наван̣н̣а̄дивинимутто кочи вика̄ро аттхи адхиппа̄йасса вин̃н̃а̄пакоти сампат̣иччхитаббаметам̣ екантена. н̃а̄пако ча хету сайам̣ гахитойева аттано н̃а̄петаббаматтхам̣ н̃а̄пети, на виджджама̄наматтена̄ти. н̃а̄петаббаван̣н̣аггахан̣а̄нантарам̣ вика̄раггахан̣ампи анума̄нато сиддхам̣. татха̄ хи ваданти –
‘‘висайаттамана̄панна̄,
садда̄ неваттхабодхака̄;
на сатта̄маттато аттхе,
те ан̃н̃а̄та̄ пака̄сака̄’’ти.
йади вика̄раггахан̣амева ка̄ран̣амадхиппа̄йаггахан̣асса, касма̄ аггахитасан̇кета̄нам̣ адхиппа̄йаггахан̣ам̣ на хотӣти? на кевалам̣ вика̄раггахан̣амева адхиппа̄йасса гахан̣асса ка̄ран̣ам̣, атха кхо пуримасиддхасамбандхаггахан̣ан̃ча имасса упаниссайоти дат̣т̣хаббам̣. йатха̄ хи аран̃н̃е удакатиттхе усса̄петва̄ т̣хапитагосӣса̄дӣни удаканимитта̄ни дисва̄ таданантараппаватта̄йа авин̃н̃а̄йама̄нантара̄йа манодва̄раджаванавӣтхийа̄ госӣса̄дӣнам̣ удакасахача̄рӣпака̄расан̃н̃а̄н̣а̄ка̄рам̣ гахетва̄ ‘‘удакаметтха аттхӣ’’ти джа̄нанам̣, евам̣ пхандама̄наван̣н̣ам̣ гахетва̄ таданантаппаватта̄йа авин̃н̃а̄йама̄нантара̄йа манодва̄равӣтхийа̄ пуримаггахитасамбандхӯпаниссайасахита̄йа са̄дхиппа̄йавика̄раггахан̣ам̣ хотӣти.
681-2. сахаджарӯпачаланасса вин̃н̃аттивика̄расахита̄йа ва̄йодха̄туйа̄ хетубха̄во йутто, ким̣ сабба̄ ева ва̄йодха̄ту сахаджарӯпам̣ ча̄летӣти имам̣ чоданам̣ содхетум̣ ‘‘лабхитва̄ панупаттхамбха’’нтиа̄ди вуттам̣. упаттхамбхетӣти упаттхамбхам̣, упаттхамбхакапаччайанти аттхо. ека̄ваджджанавӣтхийанти манодва̄рикаджаванавӣтхим̣ сандха̄йа̄ха пан̃чадва̄рикавӣтхийа̄ вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пакатта̄бха̄вато. хет̣т̣ха̄хи чхахи ча читтехӣти саттасу джаванесу хет̣т̣химехи чхахи джаванехи самут̣т̣хитам̣ ва̄йодха̄тум̣ упаттхамбхам̣ лабхитва̄ти самбандхо. кечи пана поттхакесу ‘‘ва̄йодха̄тусамут̣т̣хита’’нти па̄т̣хам̣ дисва̄ упаттхамбханти бха̄васа̄дханавасена гахетва̄ хет̣т̣ха̄ чхахи читтехи уппаннава̄йодха̄тусамут̣т̣хитам̣ упаттхамбхам̣ лабхитва̄ти йодженти. вин̃н̃аттисахитаттана̄ти сайам̣ вин̃н̃аттисахита̄ аттана̄ сахаджа̄там̣ читтаджарӯпам̣ десантаруппаттихетубха̄вена чалайати, на итара̄ти аттхо.
айам̣ панеттха̄дхиппа̄йо – йатха̄ на̄ма саттахи йугехи а̄кад̣д̣хитаббасакат̣е саттамайугайутта̄ ева гон̣а̄ хет̣т̣ха̄ чхасу йугесу йуттагон̣ехи ладдхупаттхамбха̄ сакат̣ам̣ ча̄ленти, пат̣хамайуга̄дийутта̄ пана сантхамбханасандха̄ран̣аматтамева са̄дхента̄ тесам̣ упаттхамбхака̄ хонти, евамевам̣ саттамаджаванасамут̣т̣хита̄ ва̄йодха̄ту хет̣т̣ха̄ чхахи джаванехи самут̣т̣хитава̄йодха̄туто ладдхупаттхамбха̄ читтаджарӯпам̣ ча̄лети. пат̣хамаджавана̄дисамут̣т̣хита̄ пана сантхамбханасандха̄ран̣аматтам̣ са̄дхента̄ тасса упаттхамбхака̄ хонти, десантаруппаттийева четтха чаланам̣ уппаннадесато кесаггаматтампи дхамма̄нам̣ чалана̄бха̄вато, итаратха̄ дхамма̄нам̣ абйа̄па̄рата̄, кхан̣иката̄ ча на сийа̄. катхам̣ панасса сахаджарӯпа̄нам̣ десантаруппаттийа̄ хетубха̄воти? йатха̄ аттана̄ сахаджарӯпа̄ни хет̣т̣химаджавана̄дисамут̣т̣хитарӯпехи патит̣т̣хитат̣т̣ха̄нато ан̃н̃аттха уппаджджанти, евам̣ техи саха таттха уппаттийевасса десантаруппаттихетубха̄воти дат̣т̣хаббам̣.
атха пхандама̄наван̣н̣аггахан̣а̄нантарам̣ вин̃н̃аттиггахан̣асса вуттатта̄ вин̃н̃аттисахита̄ти саттамаджаванасамут̣т̣хита̄йа ева ча висеситатта̄ чалана̄ка̄расахита̄йева ва̄йодха̄ту вика̄расахита̄ти? найидамевам̣ десантаруппаттихетубха̄вена чалайитумасакконтийопи сантхамбханасандха̄ран̣аматтакаран̣ена пат̣хамаджавана̄дисамут̣т̣ха̄нава̄йодха̄туйопи вин̃н̃аттивика̄расахита̄ ева. йена диса̄бха̄гена гантва̄ абхиккама̄дӣни паваттетука̄мо тадабхимукхабха̄вавика̄расамбхавато. адхиппа̄йасахабха̄винан̃хи вика̄рам̣ вин̃н̃аттима̄чиккханти. тенева хи бхагавата̄ ‘‘катамам̣ там̣ рӯпам̣ ка̄йавин̃н̃атти? йа̄ кусалачиттасса ва̄…пе… абйа̄катачиттасса ва̄ абхиккамантасса ва̄…пе… паса̄рентасса ва̄ ка̄йасса тхамбхана̄ сантхамбхана̄ сантхамбхитаттам̣ вин̃н̃атти вин̃н̃а̄пана̄ вин̃н̃а̄питаттам̣. идам̣ там̣ рӯпам̣ ка̄йавин̃н̃аттӣ’’ти (дха. са. 720) сантхамбханасандха̄ран̣а̄нампи паччайабха̄ва̄ка̄ро ка̄йавин̃н̃аттӣти вутто. еван̃ча катва̄ манодва̄ра̄ваджджанасса̄пи вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄паката̄вачанам̣ сут̣т̣ху упапаннам̣ хоти.
683-4. читтаджа̄та̄йа патхавӣдха̄туйа̄ упа̄диннакагхат̣т̣ане паччайо йо а̄ка̄равика̄ро, айам̣ вачӣвин̃н̃атти вин̃н̃еййа̄ти самбандхо. таттха читтаджа̄та̄йа̄ти вачӣбхедаппаваттакачиттасамут̣т̣ха̄на̄йа. упа̄диннакагхат̣т̣анети упа̄диннакакала̄пасан̇кха̄тасса аккхаруппаттит̣т̣ха̄насса гхат̣т̣анасан̃н̃ите кичче гхат̣т̣анасса̄ти аттхо. паччайоти тасса сахака̄рӣка̄ран̣абхӯто. еко а̄ка̄равика̄роти гхат̣т̣ийама̄наупа̄диннарӯпато, гхат̣т̣анти йа̄ патхавӣдха̄туто ча виниват̣т̣о патхавӣдха̄туйа̄ упа̄диннагхат̣т̣анапаччайасабха̄варӯпо еко а̄ка̄равика̄рависесоти аттхо. патхавидха̄туйа̄ти са̄мивачанам̣ ‘‘убхайасамбандха̄пеккха’’нтиа̄ди ка̄йавин̃н̃аттийам̣ вуттанайена ведитаббам̣. айам̣ пана висесо – йатха̄ таттха пхандама̄наван̣н̣аггахан̣а̄нантарам̣ гайхати, евамидха суййама̄насаддасавана̄нантаранти дат̣т̣хаббам̣. идан̃ча сантхамбхана̄дӣнам̣ абха̄вена гхат̣т̣анена саддхим̣йева саддасса уппаджджанато ‘‘лабхитва̄ панупаттхамбха’’нтиа̄динайо на лаббхати. гхат̣т̣анан̃хи пат̣хамаджавана̄дӣсупи лаббхатева. тена̄ха ‘‘саддаваса̄’’ти. атха гхат̣т̣аначалана̄нам̣ ко висесоти? гхат̣т̣анам̣ паччайависесена бхӯтакала̄па̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ а̄саннатаруппа̄дата̄, чаланам̣ екасса̄пи десантаруппа̄данапарампарата̄ти айаметесам̣ висесо. госӣса̄диупама̄петтха йатха̄самбхавам̣ йоджетабба̄. са̄ва̄ти са̄ ева сахасадда̄ вин̃н̃атти. сакйакулиндуна̄ти супарисуддхагаганаталасса саккара̄джакуласса авабха̄сакат̣т̣хена тасса ниса̄карабхӯтена. атха ва̄ индати парамиссарийам̣ каротӣти инду. инду-саддасса уттамава̄чакатта̄ саккакулуттамена̄ти аттхо.
685. атха вин̃н̃атти та̄ва сахасадда̄ва, саддо пана читтаджо авин̃н̃аттико аттхӣти че? наттхӣти дассенто а̄ха ‘‘саддо на читтаджо’’тиа̄ди. вин̃н̃аттигхат̣т̣ананти вин̃н̃аттипаччайам̣ патхавӣдха̄туйа̄ гхат̣т̣анам̣. дха̄тусан̇гхат̣т̣аненева̄тиа̄дина̄ вуттамеваттхам̣ саматтхети. йасма̄ дха̄тусан̇гхат̣т̣аненева саддо джа̄йати, на тена вина̄, тасма̄ти аттхо. анена ча йе ваданти ‘‘витаккавиппха̄расаддо на сотавин̃н̃еййоти маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттатта̄ читтасамут̣т̣ха̄но витаккавиппха̄расаддо вин̃н̃аттийа̄ вина̄пи уппаджджати. ‘йа̄ та̄йа ва̄ча̄йа вин̃н̃атти вин̃н̃а̄пана̄’ти (дха. са. 636) хи вачанато асотавин̃н̃еййена саддена саха вин̃н̃атти на уппаджджати, татова читтаджопи садданавако аттхӣ’’ти, тесам̣ ва̄дам̣ пат̣иккхипати. маха̄ат̣т̣хакатха̄ва̄допи хи саддова хоти, на сотавин̃н̃еййоти вируддхаметанти ман̃н̃ама̄нехи сан̇гахака̄рехи пат̣иккхиттова. а̄нанда̄чарийо пана маха̄ат̣т̣хакатха̄ва̄дам̣ аппат̣иккхипитва̄ва таттха адхиппа̄йам̣ ван̣н̣ети. катхам̣? ‘‘дживха̄та̄лучалана̄дикаравитаккасамут̣т̣хитам̣ вин̃н̃аттисахаджамева сукхумасаддам̣ диббасотена сутва̄ а̄дисатӣ’’ти сутте, пат̣т̣ха̄не ча ол̣а̄рикам̣ саддам̣ сандха̄йа сотавин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣апаччайабха̄во вуттоти имина̄ адхиппа̄йена витаккавиппха̄расаддасса асотавин̃н̃еййата̄ вутта̄ти.
686-7. вин̃н̃а̄панатоти вачӣгхосена адхиппа̄йавин̃н̃а̄панахетутта̄. сайам̣ вин̃н̃еййатоти гахан̣а̄нуса̄рена вачӣгхосена ва̄ хетуна̄ сайам̣ вин̃н̃еййатта̄. тасса̄ти вин̃н̃аттисаддасса. самбхаво ка̄ракадвайети вин̃н̃а̄пайатӣти вин̃н̃атти, вин̃н̃а̄йатӣти вин̃н̃аттӣти евам̣ хетумхи, каммани ва̄ тасса самбхаво ниббатти хотӣти аттхо. ким̣ панетам̣ вин̃н̃аттидвайам̣ читтасамут̣т̣ха̄нам̣, уда̄ху камма̄дисамут̣т̣ха̄нанти а̄ха ‘‘на вин̃н̃аттидвайа’’нтиа̄ди. ат̣т̣ха рӯпа̄ни вийа̄ти сакасакакала̄пагатаат̣т̣харӯпа̄ни вийа, вин̃н̃аттидвайасса екато вуччама̄натта̄ ка̄йавин̃н̃аттисахаджакала̄пе саддо на лаббхатӣти вачӣвин̃н̃аттикала̄пе лаббхама̄нампи там̣ хитва̄ ‘‘ат̣т̣ха’’иччева вуттам̣.
йатха̄вуттавика̄раггахан̣амукхена ‘‘айам̣ идам̣ на̄ма ка̄тука̄мо’’ти там̣саман̇гино адхиппа̄йо вин̃н̃а̄йатӣти а̄ха ‘‘адхиппа̄йаппака̄санараса̄’’ти. ка̄йавиппханданахетубхӯта̄йа ва̄йодха̄туйа̄ вика̄ратта̄ тасса̄ ка̄йавиппханданасса хетубха̄ва̄ка̄рена паччупат̣т̣ха̄нанти вуттам̣ ‘‘ка̄йа…пе… паччупат̣т̣ха̄на̄’’ти. ва̄йодха̄туйа̄ кичча̄дхиката̄йа а̄ха ‘‘читтасамут̣т̣ха̄нава̄йодха̄тупадат̣т̣ха̄на̄’’ти. вачӣгхосасса хетубха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄ти вуттанайенева вачӣгхосасан̇кха̄тасса читтаджасаддасса хетубха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄.
кечи панеттха ‘‘гхат̣т̣ане паччайоти вуттатта̄ гхат̣т̣ана̄нантарам̣ саддасса уппатти хотӣти гахетва̄ читтасамут̣т̣ха̄напатхавӣдха̄ту упа̄диннагхат̣т̣анаматтам̣ кароти, гхат̣т̣итаккхан̣е утусамут̣т̣ха̄нова саддо уппаджджати, со пана читтапаччайатта̄ парийа̄йена читтасамут̣т̣ха̄ноти вуччатӣ’’ти ваданти. тесам̣ матена читтаджасаддойева на лаббхати, тасма̄ евам̣ аггахетва̄ удаката̄панака̄ле антоудакейева уппаджджанакасаддо вийа упа̄динне гхат̣т̣етва̄ уппаджджама̄начиттасамут̣т̣ха̄напатхавӣдха̄туйа̄ уппаттисамака̄ламева тасмим̣ кала̄пе навамам̣ хутва̄ антойева бхӯтикасаддо уппаджджатӣти гахетаббам̣, тасма̄ читтасамут̣т̣ха̄насаддопи вачӣвин̃н̃аттивасенева уппаджджати, аччхара̄пахаран̣а̄дисаддо пана вачӣвин̃н̃аттийа̄ абха̄вато читтапаччайаутусамут̣т̣ха̄нойева̄ти.
688. виггаха̄бха̄вато на кассати, каситум̣ чхиндитум̣ на саккотӣти ака̄со, сойева а̄ка̄соти а̄ха ‘‘на кассатӣти а̄ка̄со’’ти, ко панесоти а̄ха ‘‘рӯпа̄нам̣ виваро’’ти, кан̣н̣аччхидда̄дирӯпа̄нам̣ антаранти аттхо. анена аджат̣а̄ка̄сама̄ха. йо…пе… париччхедоти пана имина̄ идха̄дхиппетама̄ка̄сам̣, со пана рул̣хӣвасена а̄ка̄соти павуччати.
рӯпа̄ни париччхиндати, сайам̣ ва̄ техи париччхиджджати, тесам̣ ва̄ париччхедаматтанти рӯпапариччхедо, там̣ лаккхан̣аметасса̄ти рӯпапариччхедалаккхан̣о. айан̃хи там̣ там̣ рӯпакала̄пам̣ париччхинданто вийа хоти. тена̄ха ‘‘рӯпапарийантаппака̄санарасо’’ти. ‘‘айам̣ рӯпа̄нам̣ хет̣т̣химо парийанто, айам̣ упаримо’’ти евам̣ вибха̄ванакиччоти аттхо. аттхато пана йасма̄ рӯпа̄нам̣ париччхедаматтам̣ хутва̄ гайхати, тасма̄ вуттам̣ ‘‘рӯпамарийа̄дапаччупат̣т̣ха̄но’’ти. еттха̄ха – ким̣ панеса рӯпе париччхинданто чатусамут̣т̣ха̄накала̄пато париччхиндати, атха екасамут̣т̣ха̄набахукала̄пато, уда̄ху екекасамут̣т̣ха̄наекекакала̄пато, екекарӯпато ва̄ти? екекасамут̣т̣ха̄наекекакала̄патоти дат̣т̣хаббам̣.
йади хи чатусамут̣т̣ха̄накала̄пато, екасамут̣т̣ха̄набахукала̄пато ва̄ париччхиндати, евам̣ сати сампхут̣т̣хабха̄вапаччупат̣т̣ха̄но ва̄ париччхиндеййа, екакала̄пагатарӯпа̄нам̣ вийа на̄на̄кала̄пагатарӯпа̄нампи авиниббхогавуттита̄ ва̄ а̄паджджеййа. атха ва̄ екекарӯпато париччхиндати, евам̣ сати екекакала̄пагатарӯпа̄нампи на̄на̄кала̄пагатарӯпа̄нам̣ вийа ан̃н̃аман̃н̃авиниббхогавуттита̄пасан̇го сийа̄, убхайампи панетам̣ анит̣т̣хам̣, тасма̄ екекасамут̣т̣ха̄наекекакала̄пато париччхиндатӣти дат̣т̣хаббам̣.
асампхут̣т̣хабха̄вачхиддавиварабха̄вапаччупат̣т̣ха̄но ва̄ти асампхут̣т̣хабха̄вапаччупат̣т̣ха̄но ва̄ чхиддавиварабха̄вапаччупат̣т̣ха̄но ва̄ти вуттам̣ хоти. таттха йасмим̣ кала̄пе бхӯта̄нам̣ париччхедо, техева асампхут̣т̣хабха̄вена паччупат̣т̣ха̄нато асампхут̣т̣хабха̄вапаччупат̣т̣ха̄но. кин̃ча̄пи хи кала̄пантарабхӯта̄ кала̄пантарабхӯтехи сампхут̣т̣ха̄ва екагханапин̣д̣абха̄вена паваттатта̄, татха̄пи дхаммато ан̃н̃аман̃н̃ам̣ вивиттатта̄ асам̣кин̣н̣а̄ ева. тесам̣ йа̄ вивиттата̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ асам̣кин̣н̣ата̄, айам̣ париччхедо. бхӯтантарехи вийа техи со асампхут̣т̣хова, итаратха̄ париччхинната̄ на сийа̄ тесам̣ бхӯта̄нам̣ бйа̄пибха̄ва̄паттито. абйа̄пибха̄во хи асампхут̣т̣хата̄. тена̄ха бхагава̄ имасса ниддесе ‘‘асампхут̣т̣хам̣ чатӯхи маха̄бхӯтехӣ’’ти (дха. са. 637).
атха ва̄ кала̄пантарабхӯта̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ асам̣кин̣н̣абха̄вена паччупат̣т̣ха̄нато асампхут̣т̣хата̄паччупат̣т̣ха̄набха̄во вутто, кан̣н̣аччхиддамукхавивара̄дивасена чхиддавиварабха̄васса паччупат̣т̣ха̄нато чхиддавиварабха̄вапаччупат̣т̣ха̄ната̄ вутта̄. рӯпапариччхеде хи сати чхиддавиварабха̄во хоти. йесам̣ рӯпа̄нам̣ париччхедо, таттхева тесам̣ париччхедабха̄вена лаббхатӣти вуттам̣ ‘‘париччхиннарӯпападат̣т̣ха̄но’’ти.
689-91. рӯпассалахута̄диттайаниддесети рӯпассалахута̄ рӯпассамудута̄ рӯпассакамман̃н̃ата̄ти имасса рӯпалахута̄диттайасса ниддесе сампатте идам̣ вуччатӣти адхиппа̄йо. хет̣т̣ха̄ вуттанайенева̄ти арӯпасса лахута̄дӣсу ‘‘ка̄йалахубха̄во ка̄йалахута̄’’тиа̄дина̄ вуттанайа̄нуса̄ренева ‘‘рӯпасса лахубха̄во лахута̄’’тиа̄дина̄ рӯпасамбандхӣбха̄вена рӯпавика̄ра̄пи вин̃н̃а̄табба̄. рӯпасса лахубха̄во лахута̄, са̄ рӯпасса гарубха̄вавӯпасамалаккхан̣а̄, гарубха̄ваниммадданараса̄, адандхата̄паччупат̣т̣ха̄на̄, лахурӯпападат̣т̣ха̄на̄. рӯпасса мудубха̄во мудута̄, са̄ рӯпасса тхаддхабха̄вавӯпасамалаккхан̣а̄, тхаддхабха̄ваниммадданараса̄, саббакирийа̄су авиродхита̄паччупат̣т̣ха̄на̄, мудурӯпападат̣т̣ха̄на̄. рӯпасса камман̃н̃абха̄во камман̃н̃ата̄, са̄ рӯпасса акамман̃н̃абха̄вавӯпасамалаккхан̣а̄, акамман̃н̃абха̄ваниммадданараса̄, сарӣракирийа̄су анукӯлабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄, камман̃н̃арӯпападат̣т̣ха̄на̄ти. аттхо панеттха таттха таттха амхехи вутта̄нуса̄рена ведитаббо. има̄ пана тиссо рӯпа̄нам̣ вика̄рабха̄вато ‘‘рӯпавика̄ра̄’’ти вуччантӣти дассетум̣ ‘‘тиссо…пе… вибха̄вина̄’’ти вуттам̣.
йатха̄ккамам̣ панета̄ рӯпасса дандхаттакарадха̄туккхобхапат̣ипаккхапаччайасамут̣т̣ха̄на̄, тхаддхаттакарадха̄туккхобхапат̣ипаккхапаччайасамут̣т̣ха̄на̄, рӯпа̄нам̣ сарӣракирийа̄су ананукӯлабха̄вакарадха̄туккхобхапат̣ипаккхапаччайасамут̣т̣ха̄на̄ти ведитаббам̣. таттха дха̄туккхобхоти ва̄тапиттасемхапакопо, раса̄дидха̄тӯнам̣ ва̄ вика̄ра̄ваттха̄, двидха̄ вутта̄пи аттхато патхавӣдха̄туа̄дӣнам̣йева вика̄роти дат̣т̣хаббам̣. пат̣ипаккхапаччайа̄ саппа̄йаутуа̄ха̄ра̄виккхиттачиттата̄, са̄ ча там̣там̣вика̄расса висесапаччайабха̄вато вутта̄, ависесена пана саббесам̣ паччайа̄, татха̄ хи те када̄чипи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ на виджаханти. татха̄ авиджаханта̄нам̣ пана дуббиджа̄нӣйам̣ на̄наттанти там̣пака̄санаттхам̣ ‘‘ета̄са’’нтиа̄ди вуттам̣. каматова нидассананти самбандхо. лахута̄йа хи арогӣ нидассанам̣, мудута̄йа маддитачаммам̣, камман̃н̃ата̄йа судхантасуван̣н̣ам̣.
нану четтха арогино та̄ва нидассанам̣ йуттам̣ тасса индрийабаддхасанта̄натта̄, супаримаддитачаммасудхантасуван̣н̣а̄нам̣ пана катхам̣. на хи аниндрийабаддхарӯпасанта̄не лахута̄дӣни самбхаванти татха̄ дха̄туккхобхапат̣ипаккхапаччайа̄бха̄вато? саччам̣, мудукамман̃н̃асадисарӯпанидассанаматтаметам̣, на пана таттха идха̄дхиппетамудута̄камман̃н̃ата̄сабха̄вато. йади евам̣, катхам̣ тӯлапичуа̄дӣсу лахубха̄ва̄диканти? на таттха параматтхато лахубха̄ва̄дикам̣ аттхи, гарубха̄ва̄дихетӯнам̣ пана абха̄вато таттха лахубха̄ва̄дивоха̄ро.
каммам̣ ка̄тум̣ на саккоти екантена та̄сам̣ паччуппаннапаччайа̄пеккхатта̄, итаратха̄ саббада̄бха̄винӣхи лахута̄дӣхи бхавитаббам̣ сийа̄ти. адандхата̄лаккхан̣а̄ти агарубха̄валаккхан̣а̄. гарубха̄васса виноданам̣ кхипанам̣ апанайанам̣ киччаметисса̄ти гарубха̄вавиноданараса̄. кин̃ча̄пи хи айам̣ рӯпа̄нам̣ гарубха̄вам̣ винодетум̣ на саккоти, гарурӯпапат̣ипаккха̄нам̣ пана адандхарӯпа̄нам̣ вика̄ратта̄ ‘‘джа̄ти нам̣ уппа̄детӣ’’тиа̄дӣсу вийа парийа̄йена гарубха̄вам̣ винодети на̄ма. тассан̃хи виджджама̄на̄йам̣ уппаннарӯпа̄нам̣ агарубха̄войева̄ти. еса найо мудута̄камман̃н̃ата̄су. четасикалахута̄дайо пана аттано аттано паччанӣка̄нам̣ там̣там̣акусаладхамма̄нам̣ виддхам̣сакабха̄вена паваттантӣти вика̄раматтабха̄вато ниппарийа̄йенева та̄сам̣ там̣киччата̄ лаббхатӣти дат̣т̣хаббам̣. лахупариваттитапаччупат̣т̣ха̄на̄ти адандхасса арогӣпурисасса апара̄парам̣ сан̇канти париваттанам̣ вийа адандхапариваттанам̣ хутва̄ паччупат̣т̣ха̄на̄ти аттхо. йасса рӯпасса лахута̄, таттхева вика̄рабха̄вена упалаббханато лахурӯпападат̣т̣ха̄на̄. евамитара̄супи. атхаддхата̄ти акатхината̄. аттано мудубха̄венева саббакирийа̄су авируддха̄ хутва̄ паччупат̣т̣ха̄тӣти авиродхита̄паччупат̣т̣ха̄на̄. муду хи каттхачи на вируджджхати. тӣсупи т̣ха̄несу пат̣ипаккхаттхе а-ка̄ро. дандхата̄дихетӯнам̣ пат̣ипаккхасамут̣т̣ха̄натта̄ лахута̄дӣнанти кечи. апаре пана сатта̄пат̣иседхети ваданти. сарӣрена каттаббакирийа̄нам̣ анукӯлата̄сан̇кха̄то камман̃н̃абха̄во лаккхан̣аметисса̄ти сарӣракирийа̄нукӯлакамман̃н̃абха̄валаккхан̣а̄. акамман̃н̃ам̣ дуббалам̣ на̄ма хотӣти камман̃н̃ата̄ адуббалабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄ вутта̄.
692. рӯпа̄нама̄чайо йотиа̄дӣсу йо ниппханнарӯпа̄нам̣ а̄дито чайо, йатха̄паччайам̣ тато тато а̄гатасса вийа чайоти ва̄ а̄чайасан̇кха̄то рӯпа̄нам̣ пат̣хамуппа̄до вад̣д̣хи ча, со упачайоти уддесе вутто ‘‘упан̃н̃аттам̣ упаситта’’нтиа̄дӣсу вийа упа-саддасса пат̣хамӯпариаттхадассанато. йа̄ пана тесам̣йева рӯпа̄нам̣ ануппабандхата̄ ануппабандхавасена паватти, са̄ сантатӣти павуччати. пат̣исандхиккхан̣е хи рӯпуппаттиа̄дичайабха̄вато а̄чайо на̄ма, тато парам̣ йа̄ва саттарасамачиттуппа̄да̄ вад̣д̣хибха̄вато упачайо на̄ма. тада̄ хи рӯпасса каммачиттаутӯхи чайойева, на ха̄ни. атха ва̄ йа̄ва а̄ха̄расамут̣т̣ха̄на рӯпуппа̄до, чаккха̄диуппа̄до ва̄, та̄ва упачайо на̄ма, тато парам̣ пана чутипарийоса̄нам̣ сантати на̄ма. еван̃ча катва̄ –
‘‘йо а̄йатана̄нам̣ а̄чайо, со рӯпасса упачайо. йо рӯпасса упачайо, са̄ рӯпасса сантатӣ’’ти (дха. са. 641-642) –
евам̣ упачайасантатӣнам̣ аттхато на̄натта̄бха̄вадӣпанаттхам̣ вутта̄йа па̄л̣ийа̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ –
‘‘а̄чайо на̄ма ниббатти, упачайо на̄ма вад̣д̣хи, сантати на̄ма паваттӣ’’ти ватва̄ ‘‘надӣтӣре кхатакӯпасмин̃хи удакуггаманака̄ло вийа а̄чайо ниббатти, парипун̣н̣ака̄ло вийа упачайо вад̣д̣хи, аджджхоттхаритва̄ гаманака̄ло вийа сантати паваттӣ’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. 641; висуддхи. 2.444) –
упама̄ вутта̄. ‘‘рӯпа̄нама̄чайо’’ти четтха бахувачананиддесена уппа̄до на̄ма уппаджджама̄на̄нам̣ вика̄ро. вика̄ратте ча сати аттано вика̄равантадхаммабхедабхиннатта̄ екаккхан̣епи уппаджджама̄на̄нам̣ бахӯнампи рӯпа̄нам̣ висум̣ висум̣йева уппа̄давика̄рабха̄во, на пин̣д̣ассева̄ти дӣпитам̣ хоти. на кевалан̃ча рӯпа̄намева уппатти ӣдисӣ, атха кхо арӯпадхамма̄нампи уппа̄до рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣ джарата̄, аниччата̄, рӯпасса лахумудукамман̃н̃ата̄ ча̄ти дат̣т̣хаббам̣.
693. джа̄тирӯпанти дӣпитам̣ ат̣т̣хакатха̄су убхайассапи рӯпуппа̄дасабха̄ватта̄ти адхиппа̄йо. йади евам̣, касма̄ вибхаджджа вуттам̣? бхагавата̄ татхева деситатта̄. бхагавата̄пи касма̄ татха̄ деситанти а̄ха ‘‘вуттама̄ка̄рана̄натта̄’’тиа̄ди. а̄ка̄рана̄наттам̣ хет̣т̣ха̄ вибха̄витамева. аккхарасса пат̣хамуппатти упачайо, пунаппунам̣ уппатти сантати. евам̣ тисамут̣т̣ха̄нарӯпа̄нампи дат̣т̣хаббанти евам̣ тесам̣ а̄ка̄рана̄наттам̣ ван̣н̣енти. венеййа̄нам̣ васена ва̄ти тада̄ кира сотӯнам̣ евам̣ читтам̣ уппаннам̣, айам̣ джа̄ти саббесам̣ дхамма̄нам̣ пабхаво, сайам̣ пана на куточи джа̄йати, йатха̄ там̣ ‘‘пакатива̄дӣнам̣ пакатӣ’’ти. тесам̣ миччха̄га̄хам̣ видхаменто ‘‘джа̄ти на̄ма на ан̃н̃а̄, упачайасантативасена т̣хита̄ рӯпуппаттийева пана татха̄ вуччати, са̄ ча йасса уппа̄до, тасса паччайехева джа̄тапарийа̄йам̣ лаббхатӣ’’ти дассанаттхам̣ упачайо сантатӣти двидха̄ бхиндитва̄ десетӣти а̄чарийа̄.
пуббантато пуббакот̣т̣ха̄сато, ана̄гатабха̄ватоти аттхо. уппаджджама̄не рӯпадхамме уппа̄до ана̄гатаккхан̣ато уммуджджа̄пенто вийа хотӣти вуттам̣ ‘‘уммуджджа̄панарасо’’ти. ‘‘име рӯпадхамма̄ сампат̣иччхатха не’’ти ниййа̄тенто вийа гайхатӣти вуттам̣ ‘‘ниййа̄танапаччупат̣т̣ха̄но’’ти. парипун̣н̣абха̄вапаччупат̣т̣ха̄ната̄ упари чайо упачайоти имасса аттхасса васена ведитабба̄. йатха̄ уппа̄даккхан̣аппаттам̣ уппаннам̣ на̄ма хоти а̄дикамме таппаччайавасена, евам̣ уппа̄даккхан̣агатам̣ упачитам̣ на̄ма хотӣти вуттам̣ ‘‘упачитарӯпападат̣т̣ха̄но’’ти.
паваттилаккхан̣а̄ти ануппабандхато уппаттивасена паваттама̄нарӯпа̄нам̣ паваттананти лаккхитабба̄. ануппабандханараса̄ти пубба̄паравасена ануппабандханакичча̄. асати хи уппа̄де пубба̄паравасена ануппабандхо на сийа̄. ануппабандхарасатта̄йева анупаччхедавасена гахетаббато а̄ха ‘‘анупаччхедапаччупат̣т̣ха̄на̄’’ти. пубба̄паравасена гхат̣итарӯпесу упалаббханато вуттам̣ ‘‘ануппабандхарӯпападат̣т̣ха̄на̄’’ти.
694. джӣран̣анти джин̣н̣абха̄во, абхинавабха̄ваха̄нӣти аттхо.
па̄кат̣а̄ рӯпадхаммесу кхан̣д̣ичча̄дибха̄вена данта̄дӣсу вика̄радассанато, итара̄ тадабха̄вато апа̄кат̣а̄. ка̄мам̣ рӯпадхамма̄нампи кхан̣икаджара̄ пат̣иччханна̄ ева, йа̄ ‘‘авӣчиджара̄’’ти ва̄ вуччати. арӯпадхамма̄нам̣ пана джара̄йа сут̣т̣ху пат̣иччханнабха̄вадассанаттхам̣ ‘‘па̄кат̣а̄ рӯпадхаммесӯ’’ти ависесена вуттам̣. кхан̣д̣ичча̄дивика̄ро пана кхан̣икаджара̄йа наттхи. рӯпапарипа̄ко рӯпадхамма̄нам̣ джин̣н̣ата̄, джарам̣ паттасса бхан̇го авассам̣бха̄вӣти вуттам̣ ‘‘упанайанараса̄’’ти, бхан̇гӯпанайанакичча̄ти аттхо. сабха̄ва̄напагамепӣтикаккхал̣атта̄дисабха̄ва̄напагамепи, т̣хитиккхан̣е хи джара̄ на̄ма, на ча тада̄ дхаммасабха̄вам̣ виджахати. навабха̄во уппа̄да̄ваттха̄, тасса̄ апагамабха̄вена гайхатӣти а̄ха ‘‘навабха̄ва̄пагамапаччупат̣т̣ха̄на̄’’ти. вӣхипура̄н̣абха̄во вийа̄ти вӣхибха̄ва̄напагамепи абхинавабха̄ва̄пагаманакаро вӣхипура̄н̣абха̄во вийа. вӣхипура̄н̣абха̄во сабба̄ваттха̄ни апанети, айам̣ пана кевалам̣ уппа̄да̄ваттхамева апанети. парито саббато бхиджджананти лаккхитабба̄ти парибхедалаккхан̣а̄. ниччам̣ на̄ма дхувам̣, рӯпам̣ пана кхан̣абхан̇гита̄йа на ниччанти аниччам̣, тасса бха̄во аниччата̄. са̄ пана т̣хитиппаттарӯпам̣ т̣хитийамева вина̄санабха̄вена сам̣сӣдентӣ вийа хотӣти сам̣сӣданараса̄. йасма̄ ча са̄ бхан̇габха̄вато кхайавайа̄ка̄ренева гайхати, тасма̄ вуттам̣ ‘‘кхайавайабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄’’ти. ануккамена вина̄со кхайо на̄ма, дӣпават̣т̣ика̄йа саха теласса вийа саха ниродхо вайоти ваданти.
696-7. самодха̄натоти ра̄сито. кечӣти абхайагирива̄сино. миддхарӯпасса ваданасӣла̄, миддхава̄до ва̄ етесанти миддхава̄дино. миддхарӯпам̣ на̄ма̄ти утучитта̄ха̄равасена тисамут̣т̣ха̄нам̣ миддхам̣ на̄ма рӯпам̣. те пат̣иккхипитабба̄ти самбандхо. катхам̣ пат̣иккхипитабба̄ти а̄ха ‘‘мунӣсӣ’’тиа̄ди. наттхи нӣваран̣а̄ти сота̄паттимаггена вичикиччха̄нӣваран̣асса, ана̄га̄мимаггена ка̄маччхандабйа̄па̄дакуккуччанӣваран̣а̄нам̣, арахаттамаггена тхинамиддханӣваран̣а̄нан̃ча пахӣнатта̄. айан̃хеттха адхиппа̄йо – йади миддхам̣ рӯпам̣ сийа̄, аппаха̄таббам̣ бхавеййа. рӯпаккхандхо абхин̃н̃еййо парин̃н̃еййо на паха̄таббо на бха̄ветаббо на саччхика̄таббо. ‘‘катаме дхамма̄ невадассаненанабха̄вана̄йапаха̄табба̄. чатӯсу бхӯмӣсу кусалам̣, чатӯсу бхӯмӣсу випа̄ко, тӣсу бхӯмӣсу кирийа̄бйа̄катам̣, рӯпан̃ча нибба̄нан̃ча, име дхамма̄ невадассаненанабха̄вана̄йапаха̄табба̄’’ти (дха. са. 1407) вачанена рӯпадхамма̄нам̣ паха̄на̄бха̄вато. еван̃ча сати тасса нӣваран̣абха̄во вируджджхеййа нӣваран̣а̄нам̣ паха̄таббатта̄. на хи нӣваран̣а̄нам̣ аппаха̄таббатте –
‘‘йа̄ ме кан̇кха̄ пуре а̄си, там̣ ме аккха̄си чаккхума̄;
аддха̄ мунӣси самбуддхо, наттхи нӣваран̣а̄ тава̄’’ти. (су. ни. 546) –
нӣваран̣аппаха̄нена бхагавато тхоманам̣ йуджджеййа. йади сийа̄, ‘‘рӯпам̣, бхиккхаве, на тумха̄кам̣, там̣ паджахатха̄тиа̄дивачанато (ма. ни. 1.247; сам̣. ни. 3.33-34) рӯпасса паха̄таббата̄пи пан̃н̃а̄йатӣти? там̣ на, таббисайачхандара̄гаппаха̄насса таттха адхиппетатта̄. тена̄ха бхагава̄ ‘‘йо, бхиккхаве, рӯпе чхандара̄гавинайо, там̣ таттха паха̄на’’нти. на ча панетам̣ на сакка̄ ваттум̣ еттха̄пи ‘‘таббисайачхандара̄гаппаха̄навасенева вутта’’нти са̄дхакавачанабха̄вато, ка̄маччханда̄дӣнам̣ таттха паха̄насса анадхиппетатта̄ ча, тасма̄ ‘‘наттхи нӣваран̣а̄ тава̄’’тиа̄дивачанехи вируджджханато на миддхам̣ рӯпанти.
йади пана паро дал̣хамӯл̣хагга̄хита̄йа там̣висайачхандара̄гаппаха̄навасенева нӣваран̣аппаха̄нам̣ адхиппетанти сакава̄дам̣ од̣д̣еййа, тасса танниседханаттхам̣ пуна тхинамиддханӣваран̣асса авиджджа̄нӣваран̣ена саха сампайогавачанан̃ча а̄харанто а̄ха ‘‘тхинамиддханӣваран̣а’’нтиа̄ди. тхинамиддханӣваран̣ан̃чева авиджджа̄нӣваран̣ан̃ча нӣваран̣ена сампайуттанти самбандхо. идам̣ вуттам̣ хоти – ‘‘чатӯхи сампайого’’ти (дха̄ту. 3) вачанато арӯпадхамма̄намева ан̃н̃аман̃н̃асса сампайого лаббхати, на рӯпадхамма̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ арӯпена ва̄, тасма̄ йади миддхам̣ рӯпам̣ сийа̄, на там̣ сампайогавачанамарахатӣти. атха сийа̄ – йатха̄ла̄бхавачанаметтха сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣, ‘‘саккхаракатхалампи маччхагумбампи чарантампи тит̣т̣хантампӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.249) вийа. йатха̄ хи ‘‘саккхаракатхаликам̣ маччхагумбампи чарантампи тит̣т̣хантампӣ’’тиа̄дӣсу саккхаракатхаликасса чаран̣а̄йогато маччхагумба̄пеккха̄йа чаран̣ам̣, убхайа̄пеккха̄йа т̣ха̄нанти евам̣ йатха̄ла̄бхо йоджӣйати, евамидха̄пи тхина̄пеккха̄йа сампайогавачанам̣, убхайа̄пеккха̄йа нӣваран̣авачананти? тампи на, рӯпабха̄вассева асиддхатта̄. сиддхе хи рӯпабха̄ве асамбхавато йатха̄ла̄бхайоджана̄ йуджджеййа̄ти. еттакенева миддхасса арӯпабха̄ве сиддхепи йатха̄ двиккхаттум̣ бандхам̣ субандхам̣ хоти, еваманекасуттаса̄дхитам̣ аппадхам̣сийам̣ хотӣти пат̣т̣ха̄наппакаран̣е ‘‘нӣваран̣ам̣ дхаммам̣ пат̣ичча…пе… паччайа̄’’ти (пат̣т̣ха̄. 3.8.8) имасса вибхан̇ге ‘‘арӯпе…пе… уппаджджатӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. 3.8.8) вуттам̣ арӯпабхавуппаттимпи а̄харанто а̄ха ‘‘маха̄пакаран̣апат̣т̣ха̄не’’тиа̄ди. джха̄наникантиа̄дӣнампи дхаммато лобха̄дибха̄вато ка̄маччханданӣваран̣а̄дӣхи абхиннатта̄ вуттам̣ ‘‘ка̄маччханданӣваран̣а’’нтиа̄ди.
еттха сийа̄ – ‘‘пан̃чиме, бхиккхаве, а̄варан̣а̄ нӣваран̣а̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 5.51) тхинамиддхасса нӣваран̣абха̄вена екато а̄гататта̄ идха̄пи ‘‘тхинамиддханӣваран̣а’’нти екато вуттам̣, тхинамева ча пана арӯпабхаве уппаджджати тхинамиддханти? тайидамаса̄рам̣, куккуччасса на гахитатта̄. йади хи екато гахитаматтенева идха̄пи екато гахан̣ам̣ сийа̄, куккуччассапи таттха екато вуттасса идха гахан̣ам̣ самбхавеййа, на ча паневам̣ аттхи уддхаччанӣваран̣антвева вуттатта̄, тасма̄ на тасса арӯпабхавуппаттим̣ сакка̄ пат̣иба̄хитунти. а̄ди-саддена ‘‘кевало ха̄йам̣, бхиккхаве, акусалара̄си, йадидам̣ пан̃ча нӣваран̣а̄ (а. ни. 5.52), име пан̃ча нӣваран̣е паха̄йа, вигататхинамиддхоти тасса тхинамиддхасса чаттатта̄ вантатта̄ муттатта̄ пахӣнатта̄ пат̣иниссат̣т̣хатта̄, тена вуччати вигататхинамиддхоти, идам̣ читтам̣ имамха̄ тхинамиддхамха̄ содхети висодхети парисодхети мочети вимочети паримочети ва̄’’ти (вибха. 551) евама̄дим̣ па̄л̣им̣ сан̇ган̣ха̄ти.
йадипи сийа̄ дувидхам̣ миддхам̣ рӯпам̣, арӯпан̃ча. таттха йам̣ арӯпам̣, там̣ нӣваран̣есу деситам̣, на рӯпанти? тампи на, висесавачана̄бха̄вато. на хи висесетва̄ миддхам̣ нӣваран̣есу деситам̣ ‘‘йадапи, бхиккхаве, тхинам̣, тадапи нӣваран̣ам̣, йадапи миддхам̣, тадапи нӣваран̣ам̣, тхинамиддхам̣ нӣваран̣анти ити хидам̣ уддесам̣ а̄гаччхатӣ’’ти ависесена вуттатта̄, тасма̄ миддхасса дувидхатам̣ парикаппетва̄пи на сакка̄ нӣваран̣абха̄вам̣ ниваттетум̣. сакка̄ хи ваттум̣ йам̣ там̣ арӯпато ан̃н̃ам̣ миддхам̣ парикаппитам̣, тампи нӣваран̣ам̣ миддхасабха̄ватта̄ итарам̣ нӣваран̣ам̣ вийа̄ти. йади миддхасса рӯпабха̄вам̣ на сампат̣иччхатха, катхам̣ бхагавато нидда̄ хоти, нану миддхасса ‘‘нидда̄ пачала̄йика̄’’тиа̄дина̄ вибхан̇ге вуттатта̄ нидда̄бха̄во сиддхоти? найидамевам̣, иттхилин̇га̄дӣсу вийа нидда̄хетуно миддхасса нидда̄бха̄вена вибхаттатта̄. евампи нидда̄хетуно миддхасса абха̄вато катхам̣ бхагавато нидда̄ти че? са̄ бхагавато наттхӣти на сакка̄ ваттум̣ ‘‘абхиджа̄на̄ми кхо пана̄хам̣ аггивессана…пе… дива̄ супита̄’’тиа̄дивачанато (ма. ни. 1.387) на нидда̄ бхагавато миддхена, атха кхо сарӣрагелан̃н̃ена, тан̃ча бхагавато наттхӣти на сакка̄ ваттум̣ ‘‘пит̣т̣хи ме а̄гила̄йати, тамахам̣ а̄йамисса̄мӣ’’ти (ма. ни. 2.22; сам̣. ни. 4.243) вачанато. на четтха евамавадха̄ран̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣ ‘‘миддхамева нидда̄хетӯ’’ти, тасма̄ ан̃н̃опи аттхи нидда̄хету. ко пана соти? сарӣрагелан̃н̃ам̣, тасма̄ на бхагавато нидда̄ миддхахетука̄ти дат̣т̣хаббам̣.
698. висум̣ висум̣ абха̄вам̣ дассетва̄ти ва̄йодха̄туа̄дито висум̣ висум̣ наттхибха̄вам̣ дассетва̄. катхам̣ пана со дасситабботи а̄ха ‘‘ва̄йодха̄туйа̄’’тиа̄ди. таттха ка̄йабалам̣ на̄ма аттхато ва̄йодха̄туйа̄ паваттиа̄ка̄рависесо тасса̄ виппха̄рабха̄вато. йато ба̄ла̄нам̣ баланти вадантӣти вуттам̣ ‘‘ва̄йодха̄туйа̄ гахита̄йа баларӯпам̣ гахитамева̄’’ти. самбхаво ка̄мадха̄туйам̣ екаччасатта̄нам̣ индрийапарипа̄капаччайо а̄подха̄туйа̄ паваттиа̄ка̄рависесоти а̄ха ‘‘а̄подха̄туйа̄ самбхаварӯпа’’нти. гахита̄йа гахитамева̄ти самбандхо. упачайасантативинимутто рӯпуппа̄до наттхи, уппа̄да̄ваттха̄йа ча ан̃н̃а̄ джа̄ти на̄ма наттхева̄ти вуттам̣ ‘‘упачайасантатӣхи джа̄тирӯпа’’нти. каммасамут̣т̣ха̄нассапи рогасса висабха̄гапаччайасамуппанно дха̄туккхобхо а̄саннака̄ран̣ам̣, пагева итарасса. со аттхато рӯпадхамма̄нам̣ па̄ка̄ваттха̄ т̣хитибхан̇гаккхан̣есу ева сийа̄ти вуттам̣ ‘‘джарата̄аниччата̄дӣхи рогарӯпам̣ гахита’’нти.
699-704. рӯпа̄ни самут̣т̣хаханти джа̄йанти етехӣти рӯпасамут̣т̣ха̄на̄ни. ка̄ни пана та̄нӣти а̄ха ‘‘утучитта̄ха̄ракамма̄нӣ’’ти.
а̄ха̄ро рӯпахетуйоти еттха ити-саддо паккхипитаббо, каммам̣, уту ча читтан̃ча а̄ха̄роти име рӯпахетуйоти. рӯпахетуйоти ча рӯпасса джанакапаччайа̄ти аттхо. тена̄ха ‘‘етехева̄’’тиа̄ди. екамекам̣йева самут̣т̣ха̄нам̣ етесанти екасамут̣т̣ха̄на̄. нану екато ева паччайато паччайуппаннасса уппатти наттхӣти? саччам̣ наттхи, рӯпаджанакапаччайесу екатоти айаметтха абхисандхи. ат̣т̣хиндрийа̄нӣти чаккха̄дӣни пан̃ча, иттхипурисиндрийадвайам̣, джӣвитан̃ча̄ти ат̣т̣хиндрийа̄ни. ка̄йавачӣвин̃н̃аттивасена вин̃н̃аттидвайам̣.
двӣхӣти кочи читтена, кочи утуна̄ ча̄ти евам̣ двӣхи. на хи екассева две екаккхан̣е паччайа̄ хонти. евам̣ сесесупи. утуа̄ха̄ра…пе… катанти екекам̣ утуна̄, а̄ха̄рена, читтена ча̄ти тӣхи катам̣. чатассо ча̄пи дха̄туйоти чатта̄ри маха̄бхӯта̄ни. та̄ни хи ниссаттаниджджӣват̣т̣хена дха̄тӯти вуччанти. камма̄дӣхи чатӯхи бхавантӣти чатуббхава̄. двети джарата̄ аниччата̄.
705-6. ида̄ни миссакасамут̣т̣ха̄на̄нипи гахетва̄ там̣там̣паччайаджа̄та̄нам̣ ган̣анапариччхедам̣ дассетум̣ ‘‘каммена̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ат̣т̣хиндрийа̄ни ваттху суддхат̣т̣хакам̣ сантатйӯпачайа̄ка̄са̄ти вӣсати каммаджа̄. вин̃н̃аттидвайам̣ саддо лахута̄диттайам̣ суддхат̣т̣хака̄дайо ека̄даса̄ти саттараса четаса̄ джа̄йаре, читтаджа̄ти аттхо. саддо лахута̄диттайам̣ суддхат̣т̣хака̄дайо ека̄даса̄ти дасапан̃чева паннараса утуна̄ джа̄йаре. лахута̄диттайам̣ суддхат̣т̣хака̄дайо ека̄даса̄ти чуддаса а̄ха̄рато. джарата̄аниччата̄хи те ат̣т̣хасат̣т̣хи ча хонтева̄ти самбандхо.
707-8. ‘‘джарата̄…пе… самут̣т̣хита̄’’ти ватва̄ пуна таттха ка̄ран̣ам̣ дассетум̣ ‘‘джа̄тасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха джа̄тасса па̄кабхедатта̄ти джарата̄йа джа̄тадхаммасса па̄катта̄, аниччата̄йа ча бхедатта̄ти аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – джарата̄аниччата̄ на̄ма уппаннадхаммасса хонти, но уппаджджама̄насса. йади хи уппаджджама̄насса сийум̣, тада̄ та̄сампи джа̄йама̄наттапарийа̄йо йуджджеййа. уппаннадхаммасса пана джа̄тито парам̣ има̄сам̣ самбхавато на джа̄йантӣти ваттум̣ ват̣т̣атӣти. йади пана кочи тесампи джа̄табха̄ве ко виродхоти пат̣ипаджджеййа, тасса там̣ дугга̄хам̣ видхаменто а̄ха ‘‘джа̄йеййу’’нтиа̄ди. хонту на̄ма тесампи па̄кабхеда̄, тада̄пи ко виродхоти а̄ха ‘‘на хӣ’’тиа̄ди. па̄ко на парипаччатӣти самбандхо, етена на бхиджджатӣти дӣпитам̣ хоти. паккасса хи бхан̇го нийато. бхедо ва̄ на ча бхиджджатӣти еттха̄пи па̄кабха̄вопи вуттова. на хи апаккам̣ бхиджджатӣти, ан̃н̃атха̄ уппа̄дабхан̇га̄нам̣ анан̃н̃аттаппасан̇гато. наттхи танти па̄кабхеда̄нам̣ паччанам̣ бхиджджанам̣ наттхӣти вуттамеваттхам̣ сан̇кхипитва̄ а̄ха.
етта̄вата̄ ча ким̣ вуттам̣ хоти? йади джарата̄аниччата̄ кеначи паччайена джа̄йеййум̣, тада̄ уппаннасса на̄ма джара̄йа, бхан̇гена ча бхавитаббанти тесам̣ джарата̄аниччата̄пи сийум̣, на ча панета̄ упалаббханти. касма̄? йасма̄ на джарата̄ ан̃н̃аджара̄йа джӣрати, бхиджджати ва̄, на ча бхан̇го ан̃н̃ена бхан̇гена бхиджджати, джӣрати ва̄, итаратха̄ са̄пи джара̄ апара̄йа джара̄йа, бхан̇гена ча джӣрати, бхиджджати, со ча бхан̇го ан̃н̃а̄йа джара̄йа, ан̃н̃ена бхан̇гена джӣрати, бхиджджатӣти анават̣т̣ха̄наппасан̇гатоти вуттам̣ хоти.
709-10. ‘‘джа̄тасса̄’’тиа̄ди нигаманам̣. атха ва̄ уттари ваттаббачодана̄йа пхалат̣хапанам̣. ‘‘сийа̄ каттхачӣ’’тиа̄ди парамата̄сан̇канам̣. еттха̄ти етасмим̣ ‘‘джарата̄аниччата̄двайам̣ на паччати, на бхиджджати ва̄’’ти адхика̄ре. рӯпассӯпачайотӣти ити-саддо а̄диаттхо, тена ‘‘рӯпасса упачайо сантатӣ’’ти вачанена̄ти аттхо. евам̣ па̄копи паччату, бхедопи парибхиджджатӯти самбандхо. айам̣ панеттха адхиппа̄йо – йатха̄ камма̄дӣхи уппаджджанакарӯпаниддесе ‘‘катамам̣ там̣ рӯпам̣ упа̄диннам̣? чаккха̄йатанам̣…пе… ка̄йа̄йатанам̣ иттхиндрийам̣ пурисиндрийам̣ джӣвитиндрийам̣, йам̣ ва̄ панан̃н̃ампи аттхи рӯпам̣ каммасса кататта̄ рӯпа̄йатанам̣…пе… пхот̣т̣хабба̄йатанам̣ а̄ка̄садха̄ту рӯпасса упачайо рӯпасса сантати кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро’’тиа̄дина̄ (дха. са. 652) упачайасантатӣнам̣ ниддит̣т̣хатта̄ джа̄ти джа̄йатӣти дӣпитам̣ хоти тасса̄ апараджа̄тийа̄ абха̄вепи. евам̣ джара̄бхан̇га̄нам̣ апараджара̄бхан̇га̄бха̄вепи джӣран̣ам̣, бхиджджанан̃ча сампат̣иччхитаббам̣, итаратха̄ джа̄тийа̄пи бхедана̄ тадаваттха̄йева̄ти.
711. ‘‘на чева̄’’тиа̄ди йатха̄сан̇китапараматасса пат̣иккхипанам̣. йади джа̄йатӣти на вин̃н̃а̄таббам̣, еван̃ча сати ниддесе касма̄ вуттанти а̄ха ‘‘джа̄йама̄насса̄’’тиа̄ди. идам̣ вуттам̣ хоти – асатипи джа̄тийа̄ джа̄йама̄натте джа̄йама̄на̄нам̣ дхамма̄нам̣ абхиниббаттибха̄вато тасса̄ таппаччайабха̄вавоха̄ро ануматоти таттха вутта̄, на пана параматтхато джа̄йама̄натта̄. джа̄йама̄насса хи абхиниббаттиматтам̣ джа̄ти, тасма̄ асиддхена асиддхаса̄дханаметанти.
712-7. ‘‘таттха̄’’тиа̄дина̄ пунапи парамата̄сан̇кам̣ катва̄ пат̣иккхипати. таттха йесам̣ дхамма̄нам̣ йа̄ джа̄ти, са̄ таппаччайаттавоха̄рам̣, абхиниббаттисаммутин̃ча лабхатева̄ти самбандхо. татха̄ти йатха̄ лабхатева, татха̄. йам̣там̣-садда̄ хи абйабхича̄ритасамбандха̄. тесам̣ дхамма̄нам̣ паччайа̄ етисса̄ти таппаччайа̄, тасса̄ бха̄во таппаччайаттам̣, таппаччайаттена паватто воха̄ро таппаччайаттавоха̄ро, там̣ каммапаччайабха̄ва̄дивоха̄ранти аттхо. абхиниббаттисаммутинти абхиниббаттати джа̄йатӣти евам̣ абхиниббаттивасена паваттасаммутим̣. камма̄дисамбхаванти камма̄дичатупаччайасамут̣т̣ха̄нам̣. джанака̄нам̣ паччайа̄нам̣ а̄нубха̄ваккхан̣уппа̄де абха̄ватоти самбандхо. айам̣ панеттха аттхо – йе те рӯпа̄нам̣ джанакапаччайа̄, тесам̣ тадуппа̄данам̣ пати анупаратабйа̄па̄ра̄нам̣ йо со паччайӯпалаккхан̣ийо кичча̄нубха̄ваккхан̣о, тада̄ джа̄йама̄на̄нам̣ дхамма̄нам̣ вика̄рабха̄вена лаббхама̄натам̣ сандха̄йа винеййапуггалавасена джа̄тийа̄ паччайато джа̄таттам̣ анун̃н̃а̄там̣ тато пуре, паччха̄ ча анупалаббхама̄натта̄, еван̃ча катва̄ вуттам̣ ‘‘джа̄тийа̄ пана лаббхатӣ’’ти. джара̄бхан̇га̄нам̣ пана паччайа̄нубха̄ваккхан̣ато уттари т̣хитибхан̇гаккхан̣есу лаббхама̄натта̄ на евам̣ анун̃н̃а̄тум̣ сакка̄ти, джа̄тийа̄ пана лаббхати со воха̄роти адхиппа̄йо. таппаччайаттавоха̄рантиа̄дига̄тха̄двайам̣ нигаманавасена вуттам̣.
718-9. атха ким̣ има̄йа гӣва̄кан̣д̣ӯйа̄йа, нану вуттам̣ бхагавата̄ суттанте ‘‘джара̄маран̣ам̣, бхиккхаве, аниччам̣ сан̇кхатам̣ пат̣иччасамуппанна’’нти (сам̣. ни. 2.20), тасма̄ катхаметам̣ вуччати, джарата̄ аниччата̄ чева на кехичи самут̣т̣хита̄ти йо вадеййа, тасса витаккам̣ дассетва̄ пат̣иккхипитум̣ ‘‘аничча’’нтиа̄ди вуттам̣. касма̄ на ваттаббанти а̄ха ‘‘са̄ хи парийа̄йадесана̄’’ти. парийа̄йадесанаттамева вибха̄ветум̣ ‘‘аничча̄на’’нтиа̄ди вуттам̣. татха̄-саддена ‘‘сан̇кхата̄на’’нти сан̇ган̣ха̄ти.
720-3. аниччам̣ сан̇кхатан̃ча̄ти ча-саддена ‘‘пат̣иччасамуппанна’’нти сан̇ган̣ха̄ти. айан̃хеттха адхиппа̄йо – аниччасан̇кхатадхамма̄нам̣ джара̄маран̣атта̄ тесу сантесу хоти, асантесу на хоти. на хи аджа̄там̣ парипаччати, бхиджджати ва̄, тасма̄ там̣ джа̄типаччайатам̣ сандха̄йа ‘‘джара̄маран̣ам̣ сан̇кхатам̣ пат̣иччасамуппаннам̣, татойева ча аничча’’нти парийа̄йена сутте а̄гатам̣. йатха̄ вин̃н̃аттиа̄дӣнам̣ ниппарийа̄йато читтасамут̣т̣ха̄ната̄бха̄вепи читтаджа̄нам̣ вика̄ратта̄ читтасамут̣т̣ха̄набха̄воти. вин̃н̃аттийо вийа̄ти ча нидассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣ лахута̄дӣнампи читтаджа̄дибха̄васса парийа̄йенева иччхитатта̄. ниппарийа̄йена ат̣т̣ха̄расева ниппханнарӯпа̄ни камма̄дисамут̣т̣ха̄на̄нӣти. тайанти джа̄тиджара̄бхан̇гасан̇кха̄та̄нам̣ лаккхан̣арӯпаттайам̣.
кхам̣пуппхам̣ва̄ти а̄ка̄сакусумам̣ вийа. йатха̄ а̄ка̄сакусумам̣ саббасо аджа̄татта̄ наттхи, евамидампи наттхӣти аттхо. ниччам̣ ва̄сан̇кхатам̣ вийа̄ти йатха̄ асан̇кхатам̣ нибба̄нам̣ кеначи асан̇кхататта̄ ниччам̣ дхувам̣, евамидампи кеначи асан̇кхататта̄ ниччам̣ сассатам̣ ва̄ти аттхо. нобхайам̣ паниданти идам̣ пана убхайампи кхам̣пуппхам̣ вийа но наттхи, на ча нибба̄нам̣ вийа асан̇кхатам̣ ва̄ти аттхо. ниссайа̄йаттавуттитоти джа̄йама̄напарипаччама̄набхиджджама̄на̄нам̣ джа̄тиа̄диматтабха̄вена джа̄йама̄на̄диниссайапат̣ибаддхавуттитта̄. тамева ниссайа̄йаттавуттитам̣ саматтхетум̣ ‘‘бха̄ве патхавийа̄дӣна’’нтиа̄ди вуттам̣. айам̣ панеттха сан̇кхепаттхо – патхавӣа̄дӣнам̣ ниссайа̄нам̣ бха̄ве джа̄тиа̄диттайам̣ пан̃н̃а̄йати, тасма̄ но наттхи, йасма̄ ча тесам̣ абха̄ве на пан̃н̃а̄йати, тасма̄ на ниччанти имамева ча абхинивесам̣ ниседхетум̣ бхагавата̄ джа̄тийа̄ чатуджаттам̣, джара̄маран̣асса ча аничча̄дипарийа̄йо вуттоти дат̣т̣хаббам̣.
724-5. ниппханна̄ни на̄ма̄ти ‘‘рӯпасса париччхедо, рӯпасса вика̄ро, рӯпасса лаккхан̣а’’нтиа̄дина̄ париччхеда̄дибха̄вам̣ атиккамитва̄ аттано каккхал̣атта̄дина̄ сабха̄вена париччхиджджа гахетаббатта̄, апарийа̄йенева камма̄дипаччайехи ниппханнатта̄ ва̄ ниппханна̄ни на̄ма. таббипарӣтато аниппханна̄.