8. ат̣т̣хамо париччхедо
пакин̣н̣аканиддесаван̣н̣ана̄
475-6. ида̄ни йатха̄вутта̄нам̣ саббесампи читта̄нам̣ па̄кат̣абха̄ваттхам̣ –
‘‘суттам̣ дова̄рико чева,
га̄милло амбагол̣ийо;
джаччандхо пӣт̣хасаппӣ ча,
упаниссайаматтхасо’’ти. (дха. са. ат̣т̣ха. 498 випа̄куддха̄ракатха̄) –
ат̣т̣хакатха̄йа а̄гатама̄тика̄йа васена пакин̣н̣аканайам̣ дассетум̣ ‘‘ида̄ни пана̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха манасанти читта̄нам̣. ‘‘ма̄наса’’нтипи пат̣ханти, там̣ на сундарам̣. пантхамаккат̣акоти па̄н̣акапат̣ан̇га̄дӣнам̣ сан̃чаран̣ат̣т̣ха̄не джа̄лам̣ паса̄ретва̄ тесам̣ маггараккхан̣ато ‘‘пантхамаккат̣ако’’ти ладдхана̄мо ун̣н̣ана̄бхи. диса̄су пана пан̃часӯти упаметабба̄нам̣ пан̃чапаса̄да̄нам̣ васена вуттам̣. таттха̄ти магге, таттха джа̄ламаджджхети ва̄ самбандхо. суттам̣ паса̄ретва̄ти джа̄лабандханама̄ха.
478-80. нти рудхирама̄ха. диса̄су дутийа̄дӣсу сутте…пе… гхат̣т̣итети самбандхо. ‘‘паса̄да̄ пан̃ча дат̣т̣хабба̄’’тиа̄ди упама̄сам̣санданам̣. читтам̣…пе… вийа̄ти хадайаваттхум̣ нисса̄йа паваттама̄начиттам̣ джа̄ламаджджхе нипаннамаккат̣ако вийа дат̣т̣хаббам̣.
482-5. паса̄дагхат̣т̣ананти паса̄де гхат̣т̣итам̣. бхаван̇га̄ват̣т̣ананти бхаван̇гам̣ а̄ват̣т̣ентам̣. дхаммато ан̃н̃а̄ ка̄чи кирийа̄ на̄ма наттхӣти дхаммамева чаланена саха упамети. сутта̄нуса̄рам̣ва̄ти сутта̄нуса̄рена гаманам̣ вийа. джаванасса а̄рамман̣араса̄нубхаванато тасса паватти йӯсапа̄нена саддхим̣ упаметва̄ вутта̄. ваттхум̣йева̄ти йатха̄ пуримачитта̄ни хадайаваттхуниссита̄ни паса̄даваттхум̣ анугата̄ни ан̃н̃а̄рамман̣а̄ни ча хонти, на евам̣ бхаван̇гам̣. там̣ пана ваттха̄рамман̣антарарахитам̣ кевалам̣ хадайаваттхумева нисса̄йа паваттатӣти дӣпети. париваттананти пуна бхаван̇габха̄вена париваттанам̣. бхаван̇га̄ваджджана̄дӣнам̣ дхаммато бхедепи сантативасена екаттам̣ гахетва̄ екенева маккат̣акена упама̄сам̣санданам̣ вуттам̣.
486-90. упама̄ ева опаммам̣. тато паса̄даваттхуто читта̄ти самбандхо. дӣпитам̣ имина̄ опаммена. екека̄рамман̣анти рӯпа̄дӣсу пан̃часу екекам̣ а̄рамман̣ам̣. саббасоти саббесу чаккха̄дӣсу йаттха каттхачӣти аттхо. ида̄ни екека̄рамман̣асса двӣсу двӣсу а̄па̄тхагаманам̣ пака̄сетум̣ ‘‘рӯпам̣ чаккхупаса̄дамхӣ’’тиа̄ди вуттам̣. кхе а̄ка̄се гаччхатӣти кхаго, паккхи. са̄кхиноти руккхасса.
492-3. рӯпасса̄ти самбандхе са̄мивачанам̣, тасса пана гхат̣т̣анам̣, а̄па̄тхагаманампи ча̄ти двӣхи саха самбандхо. паса̄дасса̄ти камматтхе са̄мивачанам̣, аттхато а̄па̄тхагаманампи ча̄ти самбандхо. а̄рамман̣авасена, а̄па̄тхам̣ а̄гаччхантассапи паса̄дагхат̣т̣анена ча бхаван̇гачаланасса паччайабха̄вена а̄па̄тхам̣ вийа упагамананти аттхо.
494-5. татоти бхаван̇гачаланато парам̣, кусалам̣ джаванам̣ читтанти ка̄ма̄вачаракусаладжаваначиттам̣. акусаламева ва̄ти ва̄-саддена кирийа̄бйа̄катачиттампи сан̇ган̣ха̄ти. еттха сийа̄ – ко панетам̣ джаванам̣ кусалата̄йа ва̄ акусалата̄йа ва̄ нийаметӣти? йонисоманасика̄ро чева айонисоманасика̄ро ча. йасса хи чатучаккасампада̄васена йонисоманасика̄ро паваттати, а̄ваджджанам̣, вот̣т̣хаббанан̃ча йонисова а̄ват̣т̣ети, ваваттха̄пети ча, тасса акусалуппатти наттхи. йасса пана вуттавипарийа̄йена айонисоманасика̄ро ча хоти, а̄ваджджанам̣, вот̣т̣хаббанан̃ча айонисо ча а̄ват̣т̣ети, ваваттха̄пети ча, тасса кусаладжавануппатти наттхи, тасма̄ йонисоманасика̄ро кусалата̄йа, айонисоманасика̄ро акусалата̄йа ча нийаметӣти дат̣т̣хаббам̣. кирийа̄джаванам̣ пана арахаттамева нийамети. кечи пана ‘‘кирийа̄джаванам̣ пана манасика̄ро ча нийамети. йатха̄ хи а̄ваджджанам̣ кусала̄кусала̄нам̣ висум̣ висум̣ паччайо хоти, евам̣ кирийа̄джаванасса̄пӣ’’ти ваданти.
497. дова̄рикопама̄дӣнӣти еттха еко ра̄джа̄ сайанагато нидда̄йати, тасса парича̄рако па̄де паримаджджанто нисӣди, бадхирадова̄рико два̄ре т̣хито, тайо пат̣иха̄ра̄ сайанасса, два̄расса ча маджджхе пат̣ипа̄т̣ийа̄ т̣хита̄. атхеко паччантава̄сӣ мануссо пан̣н̣а̄ка̄рам̣ а̄да̄йа два̄рам̣ а̄кот̣еси, бадхирадова̄рико саддам̣ на сун̣а̄ти, па̄дапаримаджджако сан̃н̃ам̣ ака̄си, та̄йа сан̃н̃а̄йа два̄рам̣ виваритва̄ пасси, пат̣хамапат̣иха̄ро пан̣н̣а̄ка̄рам̣ гахетва̄ дутийасса ада̄си, дутийо татийасса, татийо ран̃н̃о, ра̄джа̄ парибхун̃джи. таттха ра̄джа̄ вийа джаванам̣ дат̣т̣хаббам̣, па̄дапаримаджджако вийа а̄ваджджанам̣, бадхирадова̄рико вийа чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣, тайо пат̣иха̄ра̄ вийа сампат̣иччхана̄дӣни тӣн̣и вӣтхичитта̄ни, паччантава̄сино пан̣н̣а̄ка̄рам̣ а̄да̄йа два̄ра̄кот̣анам̣ вийа а̄рамман̣асса паса̄дагхат̣т̣анам̣, па̄дапаримаджджакена сан̃н̃а̄йа диннака̄ло вийа кирийа̄манодха̄туйа̄ бхаван̇гасса а̄ват̣т̣итака̄ло, тена диннасан̃н̃а̄йа бадхирадова̄рикасса два̄равиварака̄ло вийа чаккхувин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣е дассанакиччаса̄дханака̄ло, пат̣хамапат̣иха̄рена пан̣н̣а̄ка̄расса гахитака̄ло вийа випа̄каманодха̄туйа̄ а̄рамман̣асса сампат̣иччхитака̄ло, пат̣хамена дутийасса диннака̄ло вийа випа̄камановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ а̄рамман̣асса сантӣритака̄ло, дутийена татийасса диннака̄ло вийа кирийа̄мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ а̄рамман̣асса ваваттха̄питака̄ло, татийена ран̃н̃о диннака̄ло вийа вот̣т̣хаббанена джаванасса ниййа̄титака̄ло, ран̃н̃о парибхогака̄ло вийа джаванасса а̄рамман̣араса̄нубхаванака̄лоти айам̣ дова̄рикопама̄.
‘‘идам̣ пана опаммам̣ ким̣ дӣпетӣ’’тиа̄ди уччхуйантӯпама̄йа вуттанайена ведитабба̄. самбахула̄ га̄мада̄рака̄ антаравӣтхийам̣ пам̣сум̣ кӣл̣анти, таттхекасса хаттхе каха̄пан̣о пат̣ихан̃н̃и. со ‘‘майхам̣ хаттхе пат̣ихатам̣, ким̣ ну кхо ета’’нти а̄ха. атхеко ‘‘пан̣д̣арам̣ ета’’нти а̄ха. апаро саха пам̣суна̄ га̄л̣хам̣ ган̣хи. ан̃н̃о ‘‘путхулам̣ чатурассам̣ ета’’нти а̄ха. апаро ‘‘каха̄пан̣о есо’’ти а̄ха. атха а̄харитва̄ ма̄ту адам̣су, са̄ камме упанеси. таттха самбахула̄нам̣ да̄рака̄нам̣ антаравӣтхийам̣ кӣл̣анта̄нам̣ саннисиннака̄ло вийа читтаппаватти дат̣т̣хабба̄, каха̄пан̣асса хаттхе пат̣ихатака̄ло вийа а̄рамман̣ена паса̄дасса гхат̣т̣итака̄ло, ‘‘ким̣ ну кхо ета’’нти вуттака̄ло вийа там̣ а̄рамман̣ам̣ гахетва̄ кирийа̄манодха̄туйа̄ бхаван̇гасса а̄ват̣т̣итака̄ло, ‘‘пан̣д̣арам̣ ета’’нти вуттака̄ло вийа чаккхувин̃н̃а̄н̣ена дассанакиччасса са̄дхитака̄ло, саха пам̣суна̄ га̄л̣хам̣ гахитака̄ло вийа випа̄каманодха̄туйа̄ а̄рамман̣асса сампат̣иччхитака̄ло, ‘‘путхулам̣ чатурассам̣ ета’’нти вуттака̄ло вийа випа̄камановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ а̄рамман̣асса сантӣритака̄ло, ‘‘каха̄пан̣о есо’’ти вуттака̄ло вийа кирийа̄мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ а̄рамман̣асса ваваттха̄питака̄ло, ма̄тара̄ камме упанӣтака̄ло вийа джаванасса а̄рамман̣араса̄нубхаванам̣ ведитаббанти айам̣ га̄мада̄ракопама̄.
идам̣ опаммам̣ ким̣ дӣпети? кирийа̄манодха̄ту адисва̄ва бхаван̇гам̣ а̄ват̣т̣ети, випа̄каманодха̄ту адисва̄ва сампат̣иччхати, випа̄камановин̃н̃а̄н̣адха̄ту адисва̄ва сантӣрети, кирийа̄мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту адисва̄ва ваваттха̄пети, джаванам̣ адисва̄ва а̄рамман̣арасам̣ анубхавати, екантена пана чаккхувин̃н̃а̄н̣амева дассанакиччам̣ са̄дхетӣти дӣпети. джаччандхапӣт̣хасаппӣупама̄ упари а̄гамиссати.
498-509. еттака̄ упама̄ сан̇гахетва̄ ‘‘дова̄рикопама̄дӣнӣ’’ти ватва̄ ‘‘упаниссайаматтхасо’’ти еттха упаниссайабха̄вам̣ пака̄сетум̣ ‘‘асамбхедена̄’’тиа̄дима̄ха. асамбхедена̄ти авинат̣т̣хабха̄вена, ва̄тапитта̄дӣхи анупахатабха̄вена ча. ва̄тапитта̄диупахатампи хи чаккхувин̃н̃а̄н̣асса паччайабха̄ва̄нупагаманато самбхиннамева на̄ма хоти, пан̃чиндрийа̄нам̣ аттхиккхан̣ейева ниссайабха̄вӯпагаманато кхан̣авасена асамбхедопи йуджджати. еса найо сотапаса̄да̄дӣсупи. рӯпа̄па̄тхагамена̄ти дӯре т̣хитасса пхалика̄дӣхи антаритасса чаккхувин̃н̃а̄н̣уппаттийа̄ паччайо бхавитум̣ йогйадесе ават̣т̣хитавасена рӯпасса а̄па̄тхагаманена. еван̃ча катва̄ дӯре т̣хитам̣, параммукхе т̣хитампи диббачаккхусса а̄па̄тхагатамева на̄ма хоти. а̄локаниссайена̄пӣти рӯпа̄вабха̄санасаматтхаа̄локасан̇кха̄таниссайена. а̄локе сати самбхаво четтха а̄локаниссайата̄, на а̄локасса ниссайапаччайатта̄. манакка̄рова хету манакка̄рахету, тена саха ваттатӣти саманакка̄рахету. тена а̄локанисситам̣ дассети. саметехӣти сам̣йуттехи екӣбхӯтехи, на екассапи вирахена̄ти аттхо.
а̄ка̄саниссайена̄ти кан̣н̣аччхиддасан̇кха̄таа̄ка̄саниссайена. тенева хи ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘на хи пихитакан̣н̣аччхиддасса сотавин̃н̃а̄н̣ам̣ паваттатӣ’’ти вуттам̣. ба̄хира̄ка̄сампи пана иччхитамева. татха̄ хи авиваре гехе нисӣдитва̄ вуччама̄на̄нам̣ бахи т̣хита̄ на сун̣анти. ва̄йосанниссайена̄ти на̄сикаччхиддам̣ пависанава̄йусанниссайена. а̄посанниссайена̄ти кхел̣асан̇кха̄таа̄посанниссайена. патхавӣсанниссайена̄ти ка̄йапаса̄даваттхусса патхавӣдха̄тусанниссайена. мановин̃н̃а̄н̣анти джаванамановин̃н̃а̄н̣ам̣.
510-11. мано…пе… ведитаббанти ‘‘асамбхеда̄ манасса̄’’ти еттха вуттам̣ мано бхаван̇гачиттанти ведитаббам̣. там̣ пана чутивасена нируддхампи кирийа̄майачиттасса паччайабха̄вам̣ анупагантва̄ кевалам̣ бхаван̇гаппаваттивасена мандатха̄магатам̣ хутва̄ паваттанампи самбхиннамева̄ти дат̣т̣хаббам̣. на̄йам̣ саббаттха гаччхатӣти чатувока̄ре алаббханато. тена̄ха ‘‘бхавам̣ ту пан̃чавока̄ра’’нтиа̄ди. таттха пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ вока̄ро еттха̄ти пан̃чавока̄ро. хоти хи бхинна̄дхикаран̣ампи ан̃н̃ападаттхасама̄со йатха̄ ‘‘урасиломо’’ти. атха ва̄ йатха̄паччайам̣ пан̃чахи кхандхехи вокарӣйатӣти пан̃чавока̄ро. ‘‘аттхато’’ти евама̄дикам̣ падам̣ чаккха̄дӣни дассана̄дикичча̄нӣти еттакамева сандха̄йа вуттам̣, на ан̃н̃ам̣ кин̃чи висесананти на таттха виниччхайо вутто.
512-4. сабба̄нӣти ка̄ма̄вачара̄дибхедам̣ ана̄маситва̄ сабба̄ни. камманти пат̣исандхиниббаттака̄ упападжджаведанӣйабхӯта̄, апара̄парийаведанӣйабхӯта̄ ва̄ четана̄. камманимиттанти йам̣ ваттхум̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ а̄йӯханака̄ле каммам̣ а̄йӯхати, там̣ да̄нӯпакаран̣а̄дикам̣, па̄н̣агха̄топакаран̣а̄дикан̃ча. гатинимиттанти бхавантарамупападжджитаббабхавапарийа̄паннаван̣н̣а̄йатанам̣, там̣ пана сугатийам̣ мануссалоке ниббаттантасса раттакамбаласадисама̄тукуччхиван̣н̣авасена, девалоке ниббаттантасса уййа̄накаппаруккхаван̣н̣авасена, дуггатийам̣ ниббаттантасса аггиджа̄ла̄диван̣н̣авасена, петатираччха̄найонӣсу петатираччха̄на̄нам̣ нибаддхасан̃чаран̣ат̣т̣ха̄напарийа̄панната̄ван̣н̣авасена ча дат̣т̣хаббам̣. ‘‘тивидха’’нти идам̣ йатха̄самбхававасена вуттам̣, рӯпа̄рӯпасамбандхӣнам̣ пана камманимиттамева а̄рамман̣ам̣ хоти. татха̄ хи махаггатавипа̄ка̄ни екантена каммасадиса̄рамман̣а̄ни вутта̄ни.
паччуппаннаматӣтам̣ ва̄ти кхан̣авасена паччуппаннаматӣтам̣ ва̄. таттха гатинимиттам̣ екантена паччуппаннамева, камманимиттам̣ паччуппаннаматӣтам̣ ва̄, каммам̣ пана атӣтамева. ана̄гата̄рамман̣ам̣ пана паччуппаннакамманимиттагатинимиттам̣ вийа ана̄па̄тхагататта̄, атӣтакаммакамманимиттам̣ вийа ананубхӯтатта̄ ча вибхӯтам̣ хутва̄ нопатит̣т̣ха̄тӣти атисантабха̄вена паваттама̄на̄ пат̣исандхи там̣ а̄раббха паваттитум̣ на саккотӣти вуттам̣ ‘‘наттхи ана̄гата’’нти. махаггатапат̣исандхӣнам̣ екантена каммасадиса̄рамман̣абха̄вена каммасса вийа атӣтанаваттабба̄рамман̣атта̄ на та̄сам̣ висум̣ а̄рамман̣ам̣ уддхат̣ам̣. таттха дутийачатуттха̄рӯпапат̣исандхӣнам̣ атӣтамева а̄рамман̣ам̣ итара̄сам̣ наваттаббанти дат̣т̣хаббам̣.
517-20. маха̄випа̄ка̄нам̣ пат̣исандха̄дичатукиччавасенева паваттанато рӯпа̄рӯпабхаве пат̣исандхибхаван̇гачутивасена там̣там̣випа̄кассева паваттито, тада̄рамман̣асса ча абха̄вена таттха на лаббхатӣти а̄ха ‘‘маха̄па̄ка̄…пе… двайе’’ти. анит̣т̣харӯпа̄нам̣ брахмалоке асамбхавепи таттха т̣хатва̄ идха анит̣т̣ха̄рамман̣ам̣ пассанта̄нам̣ акусалавипа̄ка̄ни на уппаджджантӣти на ваттаббанти рӯпабхавепи сантӣран̣аттайам̣ вуттам̣. абхидхамматтхасан̇гахасаччасан̇кхепа̄дӣсупи хи имина̄ва адхиппа̄йена рӯпалоке акусалавипа̄каппаватти дассита̄. апаре пана ‘‘ка̄мабхаве сантӣран̣аттайам̣, рӯпабхаве сантӣран̣адвайанти йатха̄ла̄бхавасена йоджетабба’’нти ваданти.
када̄чипӣти паритта̄рамман̣есу париттаджавана̄нам̣ уппа̄депи. ‘‘бӣджасса̄бха̄вато’’ти рӯпа̄рӯпабхавадвайе тада̄рамман̣а̄бха̄васса ка̄ран̣ам̣ ватва̄ тамева пака̄сетум̣ ‘‘пат̣исандхибӣджа’’нтиа̄ди вуттам̣. пат̣исандхийева бӣджабхӯтанти пат̣исандхибӣджам̣. тасса̄ти тада̄рамман̣асса.
521. йади евам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнампи ка̄ма̄вачарапат̣исандхибӣджатта̄ таттха абха̄во а̄паджджатӣти чоденто а̄ха ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣна’’нтиа̄ди. индрийа̄нанти чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ ваттхудва̄рабхӯта̄нам̣ чаккха̄дӣнаминдрийа̄нам̣. паватта̄нубха̄ватоти тесам̣ таттха аттхита̄нубха̄вато. айан̃хеттха адхиппа̄йо – чаккхусотавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ ваттхубхӯта̄ни чаккхусотиндрийа̄ни таттха паваттантӣти тесам̣ паваттиа̄нубха̄вато чаккхусотавин̃н̃а̄н̣а̄ни паваттанти. сати ча тесам̣ паваттийам̣ вӣтхичиттуппа̄до нийатоти чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ вийа сампат̣иччханасантӣран̣а̄нампи таттха самбхаво сиддхоти.
523-4. ака̄ма̄вачарадхаммети ка̄ма̄вачарадхаммато ан̃н̃е махаггаталокуттарадхамме. на̄нубандхатӣти на̄нуваттати. джанакам̣…пе… анубандхатӣти йатха̄ на̄ма гехато никкхамитва̄ бахи гантука̄мо тарун̣ада̄рако аттано джанакам̣ питарам̣ ва̄ ан̃н̃ам̣ ва̄ питусадисам̣ хитака̄мам̣ н̃а̄тим̣ ан̇гулийам̣ гахетва̄ анубандхати, на ан̃н̃ам̣ ра̄джапуриса̄дим̣, татха̄ етампи бхаван̇га̄рамман̣ато бахи никкхамитука̄масабха̄гата̄йа аттано джанакам̣ пат̣хамакусала̄дикам̣ садисам̣ ва̄ дутийакусала̄дика̄ма̄вачараджаванамева анубандхати, на ан̃н̃ам̣ махаггатам̣ локуттаранти айаметтха аттхо. кусала̄кусала̄динти а̄ди-ггахан̣ена кирийа̄бйа̄катам̣ сан̇ган̣ха̄ти. а̄нанда̄чарийо пана пат̣т̣ха̄не ‘‘кусала̄кусале нируддхе випа̄ко тада̄рамман̣ата̄ уппаджджатӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. 3.1.98) випа̄кадхаммадхамма̄намева̄нантарам̣ тада̄рамман̣ам̣ вуттам̣. виппха̄равантан̃хи джаванам̣ на̄вам̣ вийа надӣсото бхаван̇гам̣ анубандхати, на пана чхал̣ан̇гупеккха̄вато сантавуттим̣ кирийа̄джаванам̣ пан̣н̣апут̣ам̣ вийа надӣсототи кирийа̄джавана̄нантарам̣ тада̄рамман̣ам̣ на иччхати, а̄чарийаджотипа̄латтхера̄дайо пана ‘‘лаббхама̄нассапи кеначи адхиппа̄йена каттхачи авачанам̣ диссати, йатха̄ там̣ дхаммасан̇гахе акусаланиддесе лаббхама̄нопи адхипати на вутто, тасма̄ йади абйа̄ката̄нантарампи тада̄рамман̣ам̣ вуччеййа, тада̄ вот̣т̣хаббана̄нантарампи тасса паваттим̣ ман̃н̃еййунти кирийа̄джавана̄нантарам̣ тада̄рамман̣ам̣ на вуттам̣, на пана алаббханато. йан̃четтха пан̣н̣апут̣ам̣ нидасситам̣, там̣ нидасситаббена сама̄нам̣ на хоти, на̄ва̄пан̣н̣апут̣а̄нан̃хи надӣсотасса а̄ват̣т̣анам̣ гати ча висадисӣти на̄ва̄йам̣ надӣсотасса анубандханам̣, пан̣н̣апут̣асса ананубандханан̃ча йуджджати, идха пана кирийа̄джаванетараджавана̄нам̣ бхаван̇гасотасса а̄ват̣т̣анам̣ гати ча садисӣти етасса ананубандханам̣, итарасса анубандханан̃ча на йуджджати, тасма̄ вича̄ретаббамева та’’нти ваданти.
525-6. йатха̄ четам̣ махаггаталокуттарадхамме на̄нуваттати, татха̄ йада̄ ете ка̄ма̄вачарадхамма̄пи махаггата̄нуттарадхамма̄рамман̣а̄ хутва̄ паваттанти, тада̄ тепи на̄нубандхатӣти а̄ха ‘‘ка̄ма̄вачарадхамма̄пӣ’’тиа̄ди. махаггата̄-ггахан̣ена четтха локуттара̄нампи сан̇гахо дат̣т̣хаббо. те ча̄пӣти ча-саддена локуттара̄рамман̣а̄нам̣ гахан̣ам̣. касма̄ на̄нубандхатӣти а̄ха ‘‘паритта̄рамман̣атта̄’’тиа̄ди. паритта̄рамман̣атта̄ти хет̣т̣ха̄ вуттанайена ка̄ма̄вачаравипа̄ка̄нам̣ екантена паритта̄рамман̣атта̄. татха̄паричитатта̄ти йатха̄ джаванам̣, евам̣ апаричитатта̄. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ хи со питарам̣, питусадисам̣ ва̄ кан̃чи анубандханто тарун̣ада̄рако гхарадва̄рантаравӣтхичатукка̄димхи паричитейева десе анугаччхати, на аран̃н̃ам̣ ва̄ раккхасабхӯмим̣ ва̄ гаччхантам̣, евам̣ ка̄ма̄вачарадхамме анубандхантампи париттамхи паричитейева десе паваттама̄не те дхамме анубандхати, на махаггаталокуттарадхамме а̄раббха паваттама̄непи.
527-32. ида̄ни ким̣ има̄йа йуттикатха̄йа, ат̣т̣хакатха̄пама̄н̣ато четам̣ гахетаббанти дассенто а̄ха ‘‘ким̣ тена̄’’тиа̄ди. джаванети ка̄ма̄вачараджаване. тада̄рамман̣ачитта̄ни ‘‘тада̄рамман̣а’’нти ладдхана̄ма̄ни читта̄ни тада̄рамман̣абха̄вам̣ на ган̣ханти, тада̄рамман̣абха̄вена на паваттантӣти аттхо. атха ва̄ на̄маготтам̣ а̄раббха джаване джавите тада̄рамман̣ам̣ тасса джаванасса а̄рамман̣ам̣ на ган̣ханти на лаббхантӣти аттхо. рӯпа̄рӯпабхавесу ва̄ти ва̄-саддена ‘‘джаване джавитепи тада̄рамман̣ам̣ на ган̣хантӣ’’ти а̄кад̣д̣хати. пан̣н̣аттим̣ а̄раббха̄ти ка̄мабхавепи пан̣н̣аттим̣ а̄раббха. лаккхан̣а̄рамман̣а̄йа̄ти аничча̄дилаккхан̣аттайа̄рамман̣а̄йа, балававипассана̄йа̄ти аттхо. ‘‘тӣн̣и лаккхан̣а̄ни, тиссо ча пан̃н̃аттийо кусалаттике на лаббхантӣ’’ти ат̣т̣хакатха̄йа вуттатта̄ тин̣н̣ам̣ лаккхан̣а̄нам̣ дхаммато абха̄вена там̣ а̄раббха паватта̄йа випассана̄йа тада̄рамман̣а̄ни на лаббханти. пат̣т̣ха̄не пана ‘‘секха̄ ва̄ путхуджджана̄ ва̄ кусалам̣ аниччато дуккхато анаттато випассанти, кусала̄кусале нируддхе випа̄ко тада̄рамман̣ата̄ уппаджджатӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.406) вачанато кхандха̄рамман̣икавипассана̄йа тада̄рамман̣ам̣ лаббхатӣти дат̣т̣хаббам̣. миччхаттанийатесӯти ‘‘катаме дхамма̄ миччхаттанийата̄? чатта̄ро дит̣т̣хигатасампайуттачиттуппа̄да̄’’ти (дха. са. 1426) евама̄гатесу миччха̄га̄хавасена паваттесу дхаммесу джаванам̣ хутва̄ джавитесу. касма̄ пана тесу джавитесу тада̄рамман̣ам̣ на лаббхатӣти? ка̄ма̄вачаравипа̄ка̄нан̃хи нийатамиччха̄дит̣т̣хи вийа ‘‘атта̄ оччхиджджатӣ’’тиа̄дина̄ аттапарикаппана̄васена аппаваттанато нийатамиччха̄дит̣т̣хивасаппаваттесу тесу джавитесу таданантарам̣ тада̄рамман̣а̄ни на уппаджджанти, анийатамиччха̄дит̣т̣хивасаппаваттесу пана джавитесу тада̄рамман̣ам̣ нуппаджджатӣти наттхи. атха ва̄ миччхаттанийатесӯти миччха̄бха̄ванийатасабха̄весу там̣висайесӯти аттхо. миччхаттанийатадхамма̄нам̣ дхаммасабха̄вам̣ аггахетва̄ миччхаттанийатасабха̄вассева гахан̣ато, тасса ча випа̄ка̄нам̣ авибхӯтатта̄ миччхаттанийатасабха̄ве а̄раббха тада̄рамман̣а̄ на лаббханти. пи-саддена самматтанийатесупӣти сампин̣д̣ети, ‘‘локуттарадхамме а̄раббха̄’’ти ва̄ етена сиддхатта̄ на тесам̣ висум̣ уддхаран̣ам̣ катам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана миччхаттанийатасамматтанийата̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃апат̣ипаккхабха̄вена балавабха̄вато тада̄рамман̣асса аваттхубха̄вадассанаттхам̣ миччхаттанийата̄нантарам̣ самматтанийата̄пи уддхат̣а̄. миччхаттанийатасабха̄васса вийа пат̣исамбхида̄сабха̄вассапи ка̄ма̄вачаравипа̄ка̄нам̣ авибхӯтабха̄вена пат̣исамбхида̄н̃а̄н̣а̄ни а̄раббха джаване джавите тада̄рамман̣ам̣ на лаббхатӣти а̄ха ‘‘пат̣исамбхида̄н̃а̄н̣а̄нӣ’’тиа̄ди. манодва̄репӣти на кевалам̣ пан̃чадва̄ресуйева, атха кхо манодва̄репи. саббесанти ахетукадухетука̄дӣнам̣ саббесам̣. анупуббатоти хет̣т̣ха̄ вуттаануккамато.
533. на виджджатӣти манодва̄расса аппат̣игхабха̄вена на виджджати. бхаван̇гатоти бхаван̇гасанта̄нато, тасса а̄рамман̣ато ва̄. вут̣т̣ха̄нанти бхаван̇гасанта̄не, тасса̄рамман̣е ва̄ сати тасса вут̣т̣ха̄нам̣.
535-6. сатта сатта̄ти екекасса сатта сатта̄ти катва̄. па̄папа̄ка̄ти акусалавипа̄ка̄. ‘‘два̄даса̄пун̃н̃ачитта̄на’’нти ватва̄ ‘‘па̄папа̄ка̄’’ти вачанам̣ ‘‘татридам̣ сугатасса сугатачӣвараппама̄н̣а’’нтиа̄дӣсу вийа сан̃н̃а̄саддавасена вуттам̣. евам̣ паваттийам̣ акусалавипа̄ка̄нам̣ паваттим̣ дассетва̄ ида̄ни пат̣исандхийам̣ дассетум̣ ‘‘ека̄дасавидха̄на’’нтиа̄ди вуттам̣. уддхаччачетана̄йа паваттивипа̄када̄наматтам̣ вина̄ пат̣исандхида̄на̄бха̄вато а̄ха ‘‘хитва̄ уддхаччама̄наса’’нти. ким̣ панеттха ка̄ран̣ам̣, адхимоккхавирахена саббадуббалампи вичикиччха̄сахагатам̣ пат̣исандхим̣ а̄кад̣д̣хати, адхимоккхасабха̄вато тато балаватарампи уддхаччасахагатам̣ на̄кад̣д̣хатӣти? пат̣исандхида̄насабха̄ва̄бха̄вато. ‘‘балавам̣ а̄кад̣д̣хати, дуббалам̣ на̄кад̣д̣хатӣ’’ти хи айам̣ вича̄ран̣а̄ пат̣исандхида̄насабха̄весуйева. йасса пана пат̣исандхида̄насабха̄во ева наттхи, на тасса балавабха̄во пат̣исандхиа̄кад̣д̣хане ка̄ран̣анти.
катхам̣ панетам̣ вин̃н̃а̄таббам̣ ‘‘уддхаччасахагатасса пат̣исандхида̄насабха̄во наттхӣ’’ти? дассаненапаха̄таббесу ана̄гататта̄. тивидха̄ хи акусала̄ дассаненапаха̄табба̄, бха̄вана̄йапаха̄табба̄, сийа̄ дассаненапаха̄табба̄ сийа̄ бха̄вана̄йапаха̄табба̄ти. таттха дит̣т̣хисампайуттавичикиччха̄сахагатачиттуппа̄да̄ дассаненапаха̄табба̄ на̄ма. йатха̄ха ‘‘катаме дхамма̄ дассаненапаха̄табба̄? чатта̄ро дит̣т̣хигатасампайуттачиттуппа̄да̄ вичикиччха̄сахагато читтуппа̄до’’ти (дха. са. 1408). те хи пат̣хамам̣ нибба̄надассанато ‘‘дассана’’нти ладдхана̄мена сота̄паттимаггенева паха̄таббатта̄ ‘‘дассаненапаха̄табба̄’’ти вуччанти. уддхаччасахагатачиттуппа̄до бха̄вана̄йапаха̄таббо на̄ма. йатха̄ха ‘‘катаме дхамма̄ бха̄вана̄йапаха̄табба̄? уддхаччасахагато читтуппа̄до’’ти. со хи аггамаггена паха̄таббатта̄ ‘‘бха̄вана̄йапаха̄таббо’’ти вутто. упаримаггаттайан̃хи пат̣хамамаггена дит̣т̣хасмим̣йева бха̄вана̄васена уппаджджати, на адит̣т̣хапуббам̣ кин̃чи пассати, тасма̄ ‘‘бха̄вана̄’’ти вуччати. дит̣т̣хивиппайуттадоманассасахагатачиттуппа̄да̄ пана сийа̄ дассаненапаха̄табба̄ сийа̄ бха̄вана̄йапаха̄табба̄ на̄ма. йатха̄ха ‘‘чатта̄ро дит̣т̣хигатавиппайутта̄ лобхасахагатачиттуппа̄да̄ две доманассасахагатачиттуппа̄да̄. име дхамма̄ сийа̄ дассаненапаха̄табба̄ сийа̄ бха̄вана̄йапаха̄табба̄’’ти (дха. са. 1409). те хи апа̄йаниббаттака̄ваттха̄йа пат̣хамамаггена, сеса̄ваттха̄йа упаримаггехи пахӣйама̄натта̄ сийа̄ дассаненапаха̄табба̄ сийа̄ бха̄вана̄йапаха̄табба̄ на̄ма. таттха сийа̄ дассаненапаха̄таббампи дассаненапаха̄таббаса̄ман̃н̃ена идха ‘‘дассаненапаха̄табба̄’’твева вохаранти. йади ча уддхаччасахагатам̣ пат̣исандхим̣ дадеййа, тада̄ акусалапат̣исандхийа̄ сугатийам̣ асамбхавато апа̄йесвева дадеййа, апа̄йагаманӣйан̃ча екантена дассаненапаха̄табба̄ сийа̄, итаратха̄ апа̄йагаманӣйасса аппахӣнатта̄ секха̄нам̣ апа̄йуппатти а̄паджджати, на ча панетам̣ йуттам̣, ‘‘чатӯхапа̄йехи ча виппамутто (кху. па̄. 6.11; су. ни. 234), авинипа̄тадхаммо’’тиа̄дивачанехи саха вируджджханато, сати ча панетасса дассаненапаха̄таббабха̄ве ‘‘сийа̄ дассаненапаха̄табба̄’’ти имасса вибхан̇ге ваттаббам̣ сийа̄, на ча панетам̣ вуттанти. атха сийа̄ ‘‘апа̄йагаманӣйо ра̄го досо мохо тадекат̣т̣ха̄ ча килеса̄’’ти евам̣ дассаненапаха̄таббесу вуттатта̄ уддхаччасахагатасса̄пи таттха сан̇гахо сакка̄ ка̄тунти? там̣ на, тасса нийа̄мато бха̄вана̄йапаха̄таббабха̄вена вуттатта̄ти тасма̄ дассаненапаха̄таббесу авачанамева пат̣исандхида̄на̄бха̄вам̣ са̄дхетӣти.
нану ча пат̣исамбхида̄вибхан̇ге –
‘‘йасмим̣ самайе акусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти упеккха̄сахагатам̣ уддхаччасампайуттам̣, рӯпа̄рамман̣ам̣ ва̄…пе… дхамма̄рамман̣ам̣ ва̄ йам̣ йам̣ ва̄ пана̄раббха, тасмим̣ самайе пхассо хоти…пе… авиккхепо хоти, име дхамма̄ акусала̄. имесу дхаммесу н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄, тесам̣ випа̄ке н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 731) –
евам̣ уддхаччасахагатачиттуппа̄дам̣ уддхаритва̄ тасса випа̄копи уддхат̣оти катхамасса пат̣исандхида̄на̄бха̄во сампат̣иччхитабботи? на идам̣ пат̣исандхида̄нам̣ сандха̄йа уддхат̣ам̣, атха кхо паваттивипа̄кам̣ сандха̄йа. пат̣т̣ха̄не пана –
‘‘сахаджа̄та̄ дассаненапаха̄табба̄ четана̄ читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ рӯпа̄нам̣ каммапаччайена паччайо, на̄наккхан̣ика̄ дассаненапаха̄табба̄ четана̄ випа̄ка̄нам̣ кхандха̄нам̣ кат̣атта̄ ча рӯпа̄нам̣ каммапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.8.89) –
дассаненапаха̄таббачетана̄йа ева сахаджа̄тана̄наккхан̣икакаммапаччайабха̄вам̣ уддхаритва̄ва ‘‘сахаджа̄та̄ бха̄вана̄йапаха̄табба̄ четана̄ читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ рӯпа̄нам̣ каммапаччайена паччайо’’ти бха̄вана̄йапаха̄таббачетана̄йа сахаджа̄такаммапаччайабха̄вова уддхат̣о, на пана на̄наккхан̣икакаммапаччайабха̄во. татха̄ паччанӣйанайепи –
‘‘дассаненапаха̄таббо дхаммо невадассаненанабха̄вана̄йапаха̄таббасса дхаммасса а̄рамман̣апаччайена паччайо, сахаджа̄та… упаниссайа…пе… паччха̄джа̄та… каммапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.8.98) –
дассаненапаха̄таббассева каммапаччайабха̄вам̣ уддхаритва̄ –
‘‘бха̄вана̄йапаха̄таббо дхаммо невадассаненанабха̄вана̄йапаха̄таббасса дхаммасса а̄рамман̣апаччайена паччайо, сахаджа̄та… упаниссайа… паччха̄джа̄тапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.8.99) –
бха̄вана̄йапаха̄таббасса дхаммасса сахаджа̄та̄дипаччайабха̄вова вутто, на пана каммапаччайабха̄во, на ча на̄наккхан̣икакаммапаччайам̣ вина̄ пат̣исандхиа̄кад̣д̣ханам̣ аттхи, тасма̄ наттхи тасса саббатха̄пи пат̣исандхида̄нам̣. паваттивипа̄кам̣ панасса на сакка̄ нива̄ретум̣ пат̣исамбхида̄вибхан̇ге уддхаччасахагата̄нампи випа̄касса уддхат̣атта̄, на̄наккхан̣икакаммапаччайасса ча пат̣исандхивипа̄камева сандха̄йа ануддхат̣атта̄. еван̃ча пана катва̄ йадеке а̄чарийа̄ ваданти ‘‘уддхаччачетана̄ убхайавипа̄кампи на дети пат̣т̣ха̄не на̄наккхан̣икакаммапаччайасса ануддхат̣атта̄’’ти, там̣ тесам̣ абхинивесаматтамева̄ти дат̣т̣хаббам̣.
йади ча те вадеййум̣ – йатха̄ ‘‘випа̄кадхаммадхамма̄’’ти еттха випа̄ка-саддена випа̄ка̄рахата̄ вуччати, евам̣ идха̄пи уддхаччасахагата̄нам̣ випа̄ка̄рахатам̣ сандха̄йа ‘‘тесам̣ випа̄ке н̃а̄н̣а’’нти вуттам̣. йатха̄ саддхиндрийавинимуттасса адхимуччанат̣т̣хасса абха̄вепи саддхиндрийасса адхимуччанасаттивисесам̣ гахетва̄ саддхиндрийадхаммо адхимуччанат̣т̣хо аттхоти вуччати, евамидха̄пи дхаммавинимуттасса випа̄ка̄рахабха̄васса абха̄вепи дхамма̄намева випа̄ка̄рахаса̄маттхийам̣ гахетва̄ тасса аттхибха̄во вутто. йади ча те паваттивипа̄кам̣ дадеййум̣, йатха̄ –
‘‘сукха̄йа ведана̄йа сампайутто дхаммо дуккха̄йа ведана̄йа сампайуттасса дхаммасса каммапаччайена паччайо, на̄наккхан̣ика̄’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.2.57) –
паваттивипа̄кассапи васена на̄наккхан̣икакаммапаччайо вутто, еваметтха̄пи на̄наккхан̣икакаммапаччайабха̄во ваттаббо сийа̄. на хи лаббхама̄насса авачане ка̄ран̣ам̣ аттхӣти тасма̄ йатха̄дхаммаса̄сане авачанампи абха̄вамева дӣпети. апича йади уддхаччасахагатасса паваттивипа̄када̄нам̣ адхиппетам̣ сийа̄, тада̄ ‘‘анупа̄диннупа̄да̄нийо дхаммо упа̄диннупа̄да̄нийасса дхаммасса на каммапаччайена паччайо’’ти пат̣иседхо на ка̄таббо сийа̄. на хи т̣хапетва̄ уддхаччам̣ ан̃н̃о кочи анупа̄диннупа̄да̄нийо дхаммо упа̄диннупа̄да̄нийасса дхаммасса паччайо бхавитум̣ асаматтхо аттхӣти, тайидаметесам̣ абхила̄паматтам̣. татха̄ хи йам̣ та̄ва вуттам̣ ‘‘випа̄ка̄рахабха̄вам̣ гахетва̄ тесам̣ випа̄кети вутта’’нти, тадева тасса випа̄касаббха̄вам̣ дӣпети. на хи випа̄ка̄рахабха̄ве сати абхин̃н̃а̄дӣнам̣ вийа тасса авипа̄ката̄йа ка̄ран̣ам̣ аттхӣти. йампи вуттам̣ ‘‘на̄наккхан̣икакаммапаччайасса авачанам̣ випа̄кабха̄вам̣ дӣпетӣ’’ти, тампи на сундарам̣, лаббхама̄насса̄пи каттхачи кеначи адхиппа̄йена авачанато. татха̄ хи дхаммасан̇ган̣ийам̣ лаббхама̄нампи хадайаваттху на вуттам̣. тасма̄ йади паваттивипа̄кам̣ сандха̄йа на̄наккхан̣икакаммапаччайабха̄во вуччеййа, тада̄ пат̣исандхивипа̄када̄намписса ман̃н̃еййунти лаббхама̄нассапи паваттивипа̄касса васена на̄наккхан̣икакаммапаччайабха̄во на вуттоти. йам̣ пана анупа̄диннупа̄да̄нийасса упа̄диннупа̄да̄нийам̣ пати каммапаччайапат̣иккхепавачанам̣, там̣ абхин̃н̃а̄кусала̄дике сандха̄йа̄ти на етта̄вата̄ уддхаччасахагатасса паваттивипа̄када̄нам̣ саббатха̄пи пат̣иккхипитум̣ сакка̄ти. йампи ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘йатха̄ ча абхин̃н̃а̄четана̄, евамуддхаччачетана̄пи ‘сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣а’нти еттха апанетабба̄’’ти вуттам̣, тампи уддхаччачетана̄йа таттха ниддисийама̄на̄йа йатха̄ итара̄ пат̣исандхипаваттивасена дувидхассапи випа̄кавин̃н̃а̄н̣асса паччайо, евамуддхаччачетана̄пӣти ган̣хеййунти вуттам̣, на тасса паваттивипа̄ка̄бха̄ватоти.
а̄чарийабуддхамитта̄дайо пана уддхаччасахагатам̣ двидха̄ вибхаджитва̄ екасса убхайавипа̄када̄нам̣, екасса саббатха̄пи випа̄ка̄бха̄вам̣ ван̣н̣енти. тесан̃хи айам̣ виниччхайо – аттхи уддхаччам̣ бха̄вана̄йапаха̄таббампи, аттхи набха̄вана̄йапаха̄таббампи. тесу бха̄вана̄йапаха̄таббам̣ секхасанта̄наппаваттам̣, итарам̣ путхуджджанасанта̄наппаваттам̣. пхалада̄нан̃ча путхуджджанасанта̄не паваттассева, нетарасса. татха̄ хи дассанабха̄вана̄нам̣ абха̄вепи йесам̣ путхуджджана̄нам̣, секха̄нан̃ча дассанабха̄вана̄хи бхавитаббам̣, тесам̣ тадуппаттика̄ле та̄хи паха̄тум̣ саккун̣еййа̄ акусала̄ ‘‘дассаненапаха̄табба̄, бха̄вана̄йапаха̄табба̄’’ти ча вуччанти. путхуджджана̄нам̣ пана бха̄вана̄йа абха̄вато бха̄вана̄йапаха̄таббачинта̄ наттхи, тена тесам̣ паваттама̄на̄ те дассанена паха̄тум̣ асаккун̣еййа̄пи ‘‘бха̄вана̄йапаха̄табба̄’’ти на вуччанти. йади вуччеййум̣, дассаненапаха̄табба̄ бха̄вана̄йапаха̄табба̄нам̣ кесан̃чи кечи када̄чи а̄рамман̣а̄рамман̣а̄дхипатиупаниссайапаччайехи паччайа̄ бхавеййум̣. сакабхан̣д̣е чхандара̄га̄дӣнан̃хи кесан̃чи сакка̄йадит̣т̣ха̄дайо кечи атӣта̄дӣсу кисмин̃чи ка̄ле а̄рамман̣а̄дхипатиупаниссайехи паччайа̄ хонтӣти наттхи, на ча пат̣т̣ха̄не ‘‘дассаненапаха̄табба̄ бха̄вана̄йапаха̄табба̄нам̣ кеначи паччайена паччайо’’ти вутта̄, тасма̄ наттхи путхуджджанесу паваттама̄на̄намакусала̄нам̣ бха̄вана̄йапаха̄таббапарийа̄йо. йади таттха авачанамева пама̄н̣ам̣, евам̣ сати секхасанта̄напаватта̄нампи акусала̄нам̣ бха̄вана̄йапаха̄таббапарийа̄йо наттхӣти а̄паджджатӣти? на̄паджджати, секхасанта̄наппаватта̄нам̣ бха̄вана̄йа паха̄тум̣ саккун̣еййатта̄. тенева ча кин̃чи катва̄ секха̄нам̣ дассаненапаха̄табба̄нам̣ акусала̄нам̣ пахӣнабха̄вена асса̄дана̄бхинандана̄нам̣ ваттхӯни на хонти. пахӣната̄йа ева соманассасса хетубхӯта̄, авиккхепахетубхӯта̄ ча на доманассам̣, уддхаччан̃ча уппа̄дентӣти на тесам̣ а̄рамман̣а̄рамман̣а̄дхипатипакатӯпаниссайабха̄вам̣ гаччханти. на хи пахӣнакилесе упанисса̄йа арийа̄ ра̄гадосавиккхепе уппа̄денти. вуттан̃ча ‘‘сота̄паттимаггена йе килеса̄ пахӣна̄, те килесе на пунети, на паччети, на пачча̄гаччхатӣти сугато, сакада̄га̄ми…пе… арахаттамаггена…пе… сугато’’ти. путхуджджана̄нам̣ пана дассанена паха̄тум̣ саккун̣еййа̄ дассанена паха̄тум̣ асаккун̣еййа̄нам̣ кеначи паччайена паччайа̄ на хонтӣти на сакка̄ ваттум̣, ‘‘дит̣т̣хим̣ асса̄дети абхинандати, там̣ а̄раббха ра̄го уппаджджати, дит̣т̣хи уппаджджати, вичикиччха̄ уппаджджати, уддхаччам̣ уппаджджати, вичикиччхам̣ а̄раббха вичикиччха̄ уппаджджати, дит̣т̣хи уппаджджати, уддхаччам̣ уппаджджатӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.407) дит̣т̣хивичикиччха̄нам̣ уддхачча̄рамман̣абха̄васса вуттатта̄. еттха хи уддхаччанти уддхаччасахагатам̣ читтуппа̄дам̣ сандха̄йа вуттам̣, на дассаненапаха̄таббесупи лаббхама̄начетасикам̣ уддхаччам̣. еван̃ча катва̄ адхипатипаччайаниддесе ‘‘дит̣т̣хим̣ гарум̣ катва̄ асса̄дети абхинандати, там̣ гарум̣ катва̄ ра̄го уппаджджати, дит̣т̣хи уппаджджатӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.415) еттакамева вуттам̣, на вуттам̣ ‘‘уддхаччам̣ уппаджджатӣ’’ти, тасма̄ секхасанта̄наппаватта̄намакусала̄нам̣ дассаненапаха̄табба̄нам̣ кеначи паччайена паччайатта̄бха̄вато путхуджджана̄нам̣ санта̄нева дассаненапаха̄табба̄намакусала̄нам̣ паччайа̄ на хонтӣти на сакка̄ ваттунти пат̣т̣ха̄не дассаненапаха̄табба̄нам̣ бха̄вана̄йапаха̄таббасса а̄рамман̣а̄рамман̣а̄дхипатиупаниссайапаччайатта̄нуддхаран̣ам̣ секхасанта̄наппаватта̄нам̣ бха̄вана̄йапаха̄таббапарийа̄йабха̄вам̣ са̄дхети, путхуджджанасанта̄нейева надассаненапаха̄табба̄намакусала̄нам̣ бха̄вана̄йапаха̄таббапарийа̄йабха̄вам̣ на са̄дхети, тасма̄ дассанабха̄вана̄хи паха̄табба̄нам̣ атӣта̄дибха̄вена наваттаббаттепи йа̄диса̄нам̣ та̄хи ануппаттидхаммата̄ а̄па̄детабба̄, те путхуджджанесу паваттама̄на̄ дассанена паха̄тум̣ саккун̣еййа̄ дассанамагга̄пеккха̄йа тадаппаваттийампи дассаненапаха̄табба̄ на̄ма. секхесу паваттама̄на̄ бха̄вана̄йа паха̄тум̣ саккун̣еййа̄ тадаппаваттийампи тадапеккха̄йа бха̄вана̄йапаха̄табба̄ на̄ма. дассанена паха̄тум̣ асаккун̣еййа̄ пана путхуджджанесу паваттама̄на̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайена невадассаненапаха̄табба̄ набха̄вана̄йапаха̄табба̄, тесу бха̄вана̄йапаха̄табба̄ саха̄йавирахато випа̄кам̣ на джаненти. татха̄ хи тесам̣ дассаненапаха̄таббасан̇кха̄там̣ сахака̄рӣка̄ран̣ам̣ саха̄йабхӯтам̣ наттхӣти бха̄вана̄йапаха̄таббачетана̄йа на̄наккхан̣икакаммапаччайабха̄во на вутто. апеккхитаббадассанабха̄вана̄рахита̄нам̣ пана путхуджджанесу уппаджджама̄на̄нам̣ сакабхан̣д̣е чхандара̄га̄дӣнам̣, уддхаччасахагатачиттуппа̄дасса ча сам̣йоджанаттайатадекат̣т̣хакилеса̄нам̣ анупаччхинната̄йа апариккхӣн̣асаха̄йа̄нам̣ випа̄куппа̄данам̣ на сакка̄ пат̣иккхипитунти уддхаччасахагатадхамма̄нам̣ випа̄ко вибхан̇ге вуттоти.
йади евам̣, апеккхитаббадассанабха̄вана̄рахита̄нам̣ акусала̄нам̣ ‘‘невадассаненанабха̄вана̄йапаха̄табба̄’’ти ваттаббата̄ а̄паджджатӣти? на̄паджджати, аппаха̄таббасабха̄ва̄нам̣ кусала̄дӣнам̣ ‘‘невадассаненанабха̄вана̄йапаха̄табба̄’’ти вуттатта̄, аппаха̄таббавируддхасабха̄ватта̄ ча акусала̄нам̣. йади евам̣ те имасмим̣ тике наваттабба̄ти ваттабба̄ а̄паджджантӣти? на̄паджджанти, читтуппа̄дакан̣д̣е дассита̄нам̣ два̄даса̄кусалачиттуппа̄да̄нам̣ двӣхи падехи сан̇гахитатта̄. йатха̄ хи уппаннаттике дхаммавасена саббесам̣ сан̇кхатадхамма̄нам̣ сан̇гахитатта̄ ка̄лавасена асан̇гахита̄пи атӣта̄ ‘‘наваттабба̄’’ти на вутта̄ читтуппа̄да̄нурӯпена сан̇гахитесу наваттаббасса абха̄ва̄, евам̣ идха̄пи читтуппа̄дабха̄вена сан̇гахитесу наваттаббасса абха̄ва̄ ‘‘наваттабба̄’’ти на вутта̄. саббена саббан̃хи дхаммавасена асан̇гахитасса тикадукесу наваттаббата̄патти. йаттха хи читтуппа̄до кочи нийогато наваттаббо аттхи, таттха тесам̣ чатуттхо кот̣т̣ха̄со аттхӣти йатха̄вуттападесу вийа таттха̄пи бхиндитва̄ бха̄джетаббе читтуппа̄де бхиндитва̄ бха̄джети ‘‘сийа̄ наваттабба̄паритта̄рамман̣а̄’’тиа̄дина̄, тадабха̄ва̄ уппаннаттике, идха ча татха̄ на вуттанти.
атха ва̄ йатха̄ саппат̣игхехи сама̄насабха̄ватта̄ рӯпадха̄туйам̣ ‘‘тайо маха̄бхӯта̄ саппат̣игха̄’’ти вутта̄, йатха̄ха ‘‘асан̃н̃асатта̄нам̣ анидассанасаппат̣игхам̣ екам̣ маха̄бхӯта’’нти, евам̣ путхуджджана̄нам̣ паваттама̄на̄ бха̄вана̄йапаха̄таббасама̄насабха̄ва̄ ‘‘бха̄вана̄йапаха̄табба̄’’ти вуччеййунти наттхи наваттаббата̄пасан̇го. еван̃ча сати путхуджджана̄нам̣ паваттама̄на̄пи бха̄вана̄йапаха̄табба̄ сакабхан̣д̣е чхандара̄га̄дайо парабхан̣д̣е чхандара̄га̄дӣнам̣ упаниссайапаччайо, ра̄го ча ра̄гадит̣т̣хӣнам̣ адхипатипаччайоти айаматтхо ладдхо хоти. тенева хи –
‘‘бха̄вана̄йапаха̄таббо дхаммо дассаненапаха̄таббасса дхаммасса упаниссайапаччайена паччайо, а̄рамман̣ӯпаниссайо, пакатӯпаниссайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.8.84) –
имисса̄ ниддесе дассаненапаха̄табба̄нам̣ упаниссайапаччайабха̄вӣдхамме ниддисантена бхагавата̄ –
‘‘пакатӯпаниссайо – паттханам̣ упанисса̄йа па̄н̣ам̣ ханати…пе… сан̇гхам̣ бхиндати, бха̄вана̄йапаха̄таббо ра̄го досо мохо ма̄но паттхана̄ дассаненапаха̄таббасса ра̄гасса досасса мохасса ма̄насса дит̣т̣хийа̄ паттхана̄йа упаниссайапаччайена паччайо. сакабхан̣д̣е чхандара̄го парабхан̣д̣е чхандара̄гасса упа…пе… сакапариггахе чхандара̄го парапариггахе чхандара̄гасса упаниссайапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.8.84) –
путхуджджанасанта̄не паттхана̄дайо ниддит̣т̣ха̄.
евампи йатха̄ апхот̣т̣хаббатта̄ рӯпадха̄туйам̣ тайо маха̄бхӯта̄ на параматтхато саппат̣игха̄, евам̣ апеккхитаббабха̄вана̄рахита̄ путхуджджанесу паваттама̄на̄ сакабхан̣д̣е чхандара̄га̄дайо пана параматтхато бха̄вана̄йа паха̄табба̄ти бха̄вана̄йапаха̄табба̄нам̣ на̄наккхан̣икакаммапаччайата̄ на вутта̄, на ча ‘‘дассаненапаха̄табба̄ бха̄вана̄йапаха̄табба̄нам̣ кеначи паччайена паччайо’’ти вутта̄. йе хи дассаненапаха̄таббапаччайа̄ килеса̄, на те дассанато уддхам̣ паваттанти. дассаненапаха̄таббапаччайасса̄пи пана уддхаччасахагатасса саха̄йавекалламаттамева дассанена катам̣, на тасса кочи бха̄во дассанена ануппаттидхамматам̣ а̄па̄дитоти тасса екантабха̄вана̄йапаха̄таббата̄ вутта̄, тасма̄ уддхаччабха̄вена екасабха̄вассева тасса сати саха̄йе випа̄куппа̄данавачанам̣, асати ча випа̄ка̄нуппа̄данавачанам̣ на вируджджхати. тайидам̣ саббаметесам̣ а̄чарийа̄нам̣ ахопурисика̄раматтам̣. касма̄? уддхаччасахагатасса екантабха̄вана̄йапаха̄таббабха̄вена вуттатта̄. еван̃хи вуттам̣ бхагавата̄ ‘‘катаме дхамма̄ бха̄вана̄йапаха̄табба̄. уддхаччасахагато читтуппа̄до’’ти (дха. са. 1406). йади ча уддхаччасахагатам̣ набха̄вана̄йапаха̄таббам̣ абхависса, йатха̄ атӣта̄рамман̣аттике ‘‘нийога̄ ана̄гата̄рамман̣а̄ наттхӣ’’ти (дха. са. 1433) ватва̄ вибхаджджа вуттам̣, евамидха̄пи ‘‘нийога̄ бха̄вана̄йапаха̄табба̄ наттхӣ’’ти ватва̄ ‘‘уддхаччасахагато сийа̄ бха̄вана̄йапаха̄таббо сийа̄ наваттаббо ‘дассаненапаха̄таббо’типи ‘бха̄вана̄йапаха̄таббо’типӣ’’тиа̄ди ваттаббам̣ сийа̄, на ча татха̄ вуттам̣. йа̄ ча ‘‘таматтхам̣ пат̣ипа̄дентехи йади вуччеййу’’нтиа̄дина̄ йутти вутта̄, са̄пи айутти. касма̄? дассаненапаха̄табба̄рамман̣а̄нам̣ ра̄гадит̣т̣хивичикиччха̄уддхачча̄нам̣ тена тена паха̄таббабха̄вавасена иччхитатта̄. йан̃ча ‘‘уддхаччам̣ уппаджджатӣ’’ти уддхаччасахагатачиттуппа̄до вуттоти дассетум̣ адхипатипаччайаниддесе уддхаччасса ануддхаран̣ам̣ ка̄ран̣авасена вуттам̣, тампи ака̄ран̣ам̣ ан̃н̃аттха̄пи са̄васесапа̄т̣ха̄нам̣ дассанато. татха̄ хи ‘‘атӣто дхаммо паччуппаннасса дхаммасса, ана̄гато дхаммо паччуппаннасса дхаммасса а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти етесам̣ вибхан̇ге четопарийан̃а̄н̣аггахан̣ам̣ катва̄ ‘‘паччуппанно дхаммо паччуппаннасса дхаммасса̄’’ти имасса вибхан̇ге лаббхама̄нампи четопарийан̃а̄н̣ам̣ на гахитам̣. йампи бха̄вана̄йапаха̄таббасса випа̄када̄намхи дассаненапаха̄таббасса саха̄йабха̄вӯпагаманам̣ вуттам̣, тампи вича̄ретаббам̣ – ким̣ авиджджа̄ди вийа да̄насӣла̄дӣнам̣ упапаттийам̣йева випа̄када̄наса̄маттхийа̄ т̣ха̄навасена дассаненапаха̄табба̄ бха̄вана̄йапаха̄табба̄нам̣ сахака̄рӣка̄ран̣ам̣ хоти, уда̄ху килесо вийа каммасса пат̣исандхида̄намхӣти? кин̃четтха – йади та̄ва пуримо найо, секхасанта̄не бха̄вана̄йапаха̄таббасса акирийа̄бха̄во а̄паджджати, пахӣна̄виджджа̄ма̄натан̣ха̄нусайасмим̣ санта̄не да̄на̄ди вийа саха̄йавекаллена авипа̄касабха̄ватам̣ а̄паннатта̄. атха дутийо, бха̄вана̄йапаха̄таббаттена абхиматасса̄пи дассаненапаха̄таббабха̄во а̄паджджати, пат̣исандхида̄не сати апа̄йагаманӣйасабха̄ва̄нативаттанато, тасма̄ амхехи хет̣т̣ха̄ вуттанайенева уддхаччасахагатасса випа̄када̄нам̣ сампат̣иччхитаббам̣, на йесам̣ кесан̃чи вачанам̣. пат̣т̣ха̄на̄нуса̄рӣхи бхавитаббанти.
537-8. йанти йам̣ а̄ваджджанадвайам̣. каран̣аматтатта̄ти каран̣аматтамева т̣хапетва̄ пхалада̄на̄бха̄вато. ва̄тапуппхасаманти могхапуппхасамам̣, йатха̄ там̣ пат̣хамасан̃джа̄там̣ аччхиннамӯлепи руккхе ниббаттам̣ пуримехи адиннапхалатта̄ пхаланиббаттакам̣ на хоти, евамидам̣ анупаччхиннабхавамӯлепи санта̄не ниббаттам̣ ана̄севанабха̄вена пхалада̄йакам̣ на хотӣти адхиппа̄йо. джаванаттам̣ ту сампаттанти ат̣т̣ха̄расавидхам̣ кхӣн̣а̄сава̄вен̣икам̣ вин̃н̃а̄н̣ама̄ха. киччаса̄дханатоти бхаватан̣ха̄мӯласса авоччхиннабха̄ве сати кусала̄кусалакаммакиччасса са̄дханато, да̄на̄дитам̣там̣киччаса̄дханавасена ва̄. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ хи чхиннамӯласса руккхасса пуппхам̣ пуппханаматтам̣ т̣хапетва̄ апхаламева хоти, еваметампи там̣там̣киччаса̄дханаматтам̣ т̣хапетва̄ самуччхиннабхаватан̣ха̄мӯле санта̄не паваттанато апхаламева̄ти.
539-40. пат̣ичча̄ти хетудхаммасса пат̣имукхам̣ гантва̄ там̣ апаччаккха̄йа. етӣти паваттати, тит̣т̣хати уппаджджати ва̄ти вуттам̣ хоти. ‘‘етӣ’’ти хи идам̣ уппаттит̣т̣хитӣнам̣ са̄дха̄ран̣авасена паваттипаридӣпакам̣. тенева̄ха ‘‘т̣хитийуппаттийа̄пи ва̄’’ти. екаччо хи паччайо т̣хитийа̄ ева упака̄рако хоти йатха̄ паччха̄джа̄тапаччайо, екаччо уппаттийа̄ ева йатха̄ анантара̄дико, екаччо убхайасса йатха̄ хетуа̄дайо. евам̣ паччайа-саддасса вачанаттхам̣ дассетва̄ ида̄ни паччайалаккхан̣ам̣ дассенто а̄ха ‘‘йо дхаммо’’тиа̄ди. йоти хетудхаммо. йасса̄ти йасса пхаладхаммасса. т̣хитийуппаттийа̄пи ва̄ти т̣хититтхам̣, уппаттиттхам̣ ва̄. т̣хитийа̄ти ва̄ т̣хитиккхан̣е, уппаттийа̄ти уппа̄даккхан̣е. йасса дхаммасса упака̄ро, йасса дхаммасса т̣хитийуппаттийа̄ти ва̄ самбандхо. ‘‘упака̄ро’’ти имина̄ дхаммена дхаммасаттиупака̄ракам̣ дассети. ‘‘самбхаво’’тиа̄ди паччайассева парийа̄йадассанам̣. самбхавати етасма̄ти самбхаво. татха̄ пабхаво. хиноти патит̣т̣ха̄ти еттха̄ти хету. анекаттхатта̄ дха̄тусадда̄нам̣ хи-саддо мӯла-саддо вийа патит̣т̣хаттхо ведитаббо. хиноти ва̄ етена камманида̄набхӯтена уддхам̣ оджам̣ абхихарантена мӯлена вийа па̄дапо таппаччайам̣ пхалам̣ гаччхати, вуддхим̣ вирул̣хим̣ а̄паджджатӣти хету. аттано пхалам̣ каротӣти ка̄ран̣ам̣. паччайо матоти паччайова ‘‘самбхаво’’тиа̄дито мато. аттхато ете сама̄на̄, бйан̃джанаматтам̣йева несам̣ на̄наттанти вуттам̣ хоти.
541-5. евам̣ пат̣т̣ха̄не а̄гатасаббапаччайа̄нам̣ са̄дха̄ран̣авасена аттхам̣ ватва̄ идха̄дхиппетасса хетупаччайассева сарӯпам̣ дассетум̣ ‘‘лобха̄ди пана йо дхаммо’’тиа̄ди вуттам̣. мӯлат̣т̣хена̄ти сампайутта̄нам̣ суппатит̣т̣хитабха̄васа̄дханасан̇кха̄тамӯлат̣т̣хена. чхал̣ева̄ти мӯлат̣т̣хенӯпака̄ракабха̄васса тесамева а̄вен̣икабха̄вена ете чхал̣ева. джа̄титоти кусала̄кусала̄бйа̄катаджа̄тито. навадха̄ти тайо кусалахетӯ, тайо акусалахетӯ, тайо абйа̄катахетӯти навадха̄. дхамма̄нам̣…пе… са̄дхакоти йатха̄ са̄ливӣхибӣджа̄дӣни са̄ливӣхиа̄дибха̄васса са̄дхака̄ни, ман̣иа̄дипабха̄ваттхӯнан̃ча нӣла̄диван̣н̣а̄ни нӣла̄диман̣ипабха̄йа са̄дхака̄ни, евам̣ хетупаччайо йатха̄рахам̣ аттано сампайутта̄нам̣ кусала̄диттаса̄дхакоти кусала̄кусала̄бйа̄катадхамма̄нам̣ йатха̄ккамам̣ кусала̄кусала̄бйа̄катабха̄васа̄дхако мӯлат̣т̣хоти айаметтха аттхо. еке а̄чарийа̄ти ревата̄чарийам̣, тасса сисса̄нусиссе ча сандха̄йа̄ха. атха ва̄ гарумхи бахувачанампи йуджджатӣти ревата̄чарийамева сандха̄йа ‘‘еке а̄чарийа̄’’ти вуттам̣.
евам̣ сантети йади мӯлат̣т̣хо кусала̄дибха̄васа̄дхако, евам̣ сати. йатха̄ читтам̣ читтаджарӯпа̄нам̣ паччайо хоти, евам̣ там̣сампайуттадхамма̄пӣти а̄ха ‘‘там̣самут̣т̣ха̄нарӯписӯ’’ти, хетусамут̣т̣ха̄нарӯпесӯти аттхо. нева сампаджджатӣти на сиджджхати, ‘‘хетӯ хетусампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣ там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ хетупаччайена паччайо’’ти вутто хетупаччайабха̄во на сампаджджатӣти вуттам̣ хоти. йатха̄ кусала̄кусала̄ хетӯ там̣самут̣т̣ха̄нарӯпасса кусала̄дибха̄ва̄йа на парийатта̄, евам̣ абйа̄катопи хету там̣самут̣т̣ха̄насса рӯпасса абйа̄катабха̄ва̄йа на парийатто. сабха̄вена хи там̣ абйа̄катанти а̄ха ‘‘на хӣ’’тиа̄ди. йади кусала̄дибха̄вам̣ на са̄дхенти, паччайа̄пи на хонтӣти вадеййа̄ти а̄ха ‘‘на теса’’нтиа̄ди. ‘‘хетӯ хетусампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣ там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ хетупаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.1) вачанато те алобха̄дайо тесам̣ рӯпа̄нам̣ паччайа̄ на на хонти, бхавантева̄ти аттхо.
546-7. на гантабботи на паччетаббо. идам̣ вуттам̣ хоти – йади кусала̄дихетуйо аттано вийа аттахетука̄нам̣ дхамма̄нам̣ кусала̄дибха̄вам̣ са̄дхенти, кусала̄кусалахетупаччайасамбхӯта̄ рӯпадхамма̄пи те вийа кусала̄дайо сийум̣, хетуйо ва̄ рӯпа̄нам̣ паччайа̄ на сийум̣, на ча панетам̣ убхайампи аттхи, тасма̄ кусала̄дӣнам̣ кусала̄дибха̄васа̄дхако мӯлат̣т̣хоти на вин̃н̃а̄таббанти. апича йади хетупат̣ибаддхо кусала̄дибха̄во, тада̄ абйа̄катабха̄вопи таппат̣ибаддхо сийа̄, ахетука̄нам̣ абйа̄катабха̄во на сиджджхати. йади ча хетупат̣ибаддхо кусала̄дибха̄во, хетӯнампи кусала̄дибха̄во аппат̣ибаддхо сийа̄. атха тесампи сесахетупат̣ибаддхо, евампи момӯхачиттасампайуттасса хетуно акусалабха̄во на сиджджхеййа. атха тасса со ан̃н̃ахетуко сийа̄, евам̣ сати сесахетӯнампи там̣хетукова сийа̄. йатха̄ ча сесахетӯнам̣, евам̣ авасесасампайуттадхамма̄нампи там̣хетукова сийа̄. атха сийа̄ хетӯнам̣ сабха̄ватова кусала̄дибха̄во, сампайутта̄нам̣ пана хетупат̣ибаддхоти, евам̣ сати алобхо кусало ва̄ сийа̄ абйа̄като ва̄. йади хи со сабха̄вато кусало, там̣сабха̄ватта̄ абйа̄като на сийа̄. атха абйа̄като, там̣сабха̄ватта̄ кусало на сийа̄ алобхасабха̄васса адосатта̄бха̄во вийа. йасма̄ пана убхайатха̄пи хоти, тасма̄ йатха̄ убхайатха̄ хонтесу саддха̄дӣсу сампайуттесу хетупат̣ибаддхам̣ кусала̄дибха̄вам̣ парийесатха, на сабха̄вато, евам̣ хетӯсупи кусала̄дита̄ ан̃н̃апат̣ибаддха̄ парийеситабба̄, на сабха̄вато. са̄ пана парийесийама̄на̄ йонисоманасика̄ра̄дипат̣ибаддха̄ хотӣти хетӯсу вийа хетусампайуттадхаммесупи йонисоманасика̄ра̄дипат̣ибаддхо кусала̄дибха̄во, на хетупат̣ибаддхоти. тенева̄ха –
‘‘йонисо, бхиккхаве, манаси карото ануппанна̄ чева кусала̄ дхамма̄ уппаджджанти, уппанна̄ ча кусала̄ дхамма̄ абхивад̣д̣хантӣ’’тиа̄ди (а. ни. 1.67).
самайан̃н̃уна̄ти а̄бхидхаммикаматаведина̄. суппатит̣т̣хитабха̄васса са̄дханена̄ти аттахетука̄нам̣ дхамма̄нам̣ самма̄ патит̣т̣хитабха̄васса тхирабха̄васса са̄дханена. ладдхахетупаччайа̄ хи дхамма̄ вирул̣хамӯла̄ вийа па̄дапа̄ тхира̄ хонти суппатит̣т̣хита̄, ахетука̄ тилабӣджа̄дисева̄ла̄ вийа на суппатит̣т̣хита̄ти.
548. саббасоти ка̄ма̄вачара̄дисаббабха̄гена.
550-1. пат̣исандхиккхан̣е читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ рӯпа̄нам̣ абха̄вато аттана̄ сампайутта̄нам̣, кат̣атта̄рӯпа̄намева ча паччайабха̄воти а̄ха ‘‘аттана̄…пе… джа̄та̄на’’нти. каммасса кататта̄ ева ча упачитатта̄ ча на иссара̄дихетуно самбхӯта̄ни рӯпа̄ни кат̣атта̄рӯпа̄ни, каммасамут̣т̣ха̄нарӯпа̄нӣти аттхо, кат̣атта̄рӯпа̄нева джа̄та̄ни бхӯта̄ни ниббатта̄нӣти кат̣атта̄рӯпаджа̄та̄ни. татхева̄ти йатха̄ пат̣исандхийам̣ кат̣атта̄рӯпа̄нам̣, еванти аттхо. читтаджа̄нан̃ча̄ти ча-саддена ‘‘аттана̄ сампайутта̄на’’нти а̄кад̣д̣хати.
553. локуттаравипа̄ка̄нам̣ пат̣исандхивасена аппаваттанато наттхи каммасамут̣т̣ха̄насса паччайабха̄воти а̄ха ‘‘читтаджа̄на’’нтиа̄ди.
555. хетупаччайасамбхавоти хетупаччайасамбхӯтадхаммо, хетупаччайато паччайуппаннадхамма̄нам̣ самбхава̄ка̄ро ва̄. сан̃джа̄тасукхахетуна̄ти сан̃джа̄тан̃а̄н̣ена, сампаджан̃н̃ена̄ти аттхо. н̃а̄н̣ан̃хи ‘‘сукхино читтам̣ сама̄дхийати, сама̄хито йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣ’’тиа̄дивачанато сукхам̣ хету етасса̄ти,
‘‘дит̣т̣хе дхамме ча йо аттхо,
йо чаттхо сампара̄йико;
аттха̄бхисамайа̄ дхӣро,
пан̣д̣итоти павуччатӣ’’ти. (сам̣. ни. 1.129) –
а̄дивачанато сукхасса хетӯти ва̄ ‘‘сукхахетӯ’’ти вуччати.
556. локасса адхипати лока̄дхипати, сакалалокана̄йакена̄ти аттхо. атта̄дхӣна̄нам̣ патиноти адхипатӣ. чхандам̣ ту джет̣т̣хакам̣ катва̄ти ‘‘чхандавато ким̣ на̄ма на сиджджхатӣ’’тиа̄дикам̣ пурима̄бхисан̇кха̄рӯпаниссайам̣ лабхитва̄ уппаджджама̄не читтуппа̄де чхандо джет̣т̣хакабхӯто сампайуттадхамме васе ваттама̄но хутва̄ паваттати, сампайуттадхамма̄ ча тасса васе паваттанти хӣна̄дибха̄вена тадануваттанатоти а̄ха ‘‘чхандам̣ ту джет̣т̣хакам̣ катва̄’’тиа̄ди. катва̄ дхуранти сахаджа̄тапуббан̇гамавасена пуббан̇гамам̣ катва̄. чханда̄дхипати на̄ма со ва̄ читтуппа̄до чханда̄дхипати на̄ма ‘‘чхандо адхипати имасса̄’’ти катва̄. есева̄ти ‘‘читтам̣ дхурам̣ катва̄…пе… ка̄ласмим̣ читта̄дхипати на̄ма̄’’тиа̄дина̄ йатха̄вуттова найо. сесесӯти читта̄дӣсу. еттха ча ‘‘чхандам̣…пе… ка̄ласми’’нтиа̄дина̄ ка̄ласса нийамитатта̄ чатта̄ропете екаккхан̣е адхипатӣ на хонтӣти дат̣т̣хаббам̣. еван̃ча катва̄ пат̣т̣ха̄не ‘‘чханда̄дхипати чхандасампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣ там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ адхипатипаччайена паччайо’’тиа̄дина̄ (пат̣т̣ха̄. 1.1.3) чатуннампи адхипатӣнам̣ паччайабха̄во висум̣ висум̣йева уддхат̣о. йади хи те екаккхан̣ейева адхипатипаччайа̄ сийум̣, тада̄ йатха̄ хетупаччайаниддесе ‘‘хетӯ хетусампайуттака̄на’’нтиа̄дина̄ ависесена вуттам̣ мӯлат̣т̣хена упака̄ракабха̄васса виджджама̄нена двиннам̣, тин̣н̣ампи хетӯнам̣ екаккхан̣е паччайабха̄вӯпагаманато, евам̣ екаккхан̣ейева бахӯнам̣ джет̣т̣хакабха̄ве сати адхипатипаччайаниддесепи ‘‘адхипатӣ адхипатисампайуттака̄на’’нтиа̄дина̄ ваттаббам̣ сийа̄. йасма̄ пана евам̣ аватва̄ ‘‘чханда̄дхипати чхандасампайуттака̄на’’нтиа̄дина̄ чатта̄рова висесетва̄ вутта̄, тасма̄ екекадхаммойева екаккхан̣е адхипатипаччайо хотӣти дат̣т̣хаббам̣. джет̣т̣хат̣т̣хена̄ти памукхабха̄вена.
собхана̄ мати, собханам̣ ва̄ матам̣ етесам̣ аттхӣти суматино, самма̄дит̣т̣хика̄ти аттхо, тесам̣ матим̣ вибодхети пабодхетӣти суматимативибодханам̣. куччхита̄ мати, куччхитам̣ ва̄ матам̣ етесанти куматино, миччха̄дит̣т̣хика̄, тесам̣ матибхӯта̄ матибха̄вена парикаппитатта̄ти куматимати, миччха̄дит̣т̣хи, са̄йева индханасадисата̄йа индханам̣ тасса па̄вакам̣ агги вийа̄ти кумати…пе… па̄вакам̣. атимадхуранти нипун̣агамбхӣрена аттхарасена чева сувималасакхилена бйан̃джанарасена ча мадхурам̣. аведӣти ога̄хетва̄ джа̄на̄ти. йо йоти тхеранавамаджджхимесу йо кочи. джинавачанам̣ сакалам̣ аведӣти тепит̣акассапи сакаладжинавачанасса гахан̣асаматтхата̄пат̣ила̄бхена там̣ авагаччхати.
ити абхидхамматтхавика̄синийа̄ на̄ма
абхидхамма̄вата̄расам̣ван̣н̣ана̄йа
пакин̣н̣аканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.