7. саттамо париччхедо
випа̄качиттаппаваттиниддесаван̣н̣ана̄
376. анантан̃а̄н̣ена̄ти ананта̄рамман̣е паваттан̃а̄н̣ена. ниран̇ган̣ена̄ти еттха ра̄га̄дайо акусала̄ ан̇ганти етехи там̣саман̇гино пуггала̄ нихӣнабха̄вам̣ гаччхантӣти ан̇ган̣а̄ти вуччанти. йатха̄ха –
‘‘ра̄го ан̇ган̣ам̣, досо ан̇ган̣ам̣, мохо ан̇ган̣ам̣, па̄пака̄нам̣ кхо, а̄вусо, акусала̄нам̣ иччха̄вачара̄нам̣ адхивачанам̣ йадидам̣ ан̇ган̣а’’нти ча а̄ди (вибха. 924).
аттано санта̄не сӣла̄дигун̣е есӣ гавесӣти гун̣есӣ, тена гун̣есина̄. карун̣а̄йам̣ нийутто, са̄ асса аттхӣти ва̄ ка̄рун̣ико, тена ка̄рун̣икена. еттха ча ‘‘анантан̃а̄н̣ена̄’’ти имина̄ бхагавато саббан̃н̃убха̄вама̄ха, ‘‘ниран̇ган̣ена̄’’ти кхӣн̣а̄савабха̄вам̣, ‘‘гун̣есина̄’’ти пуббачарийам̣, ‘‘ка̄рун̣икена̄’’ти маха̄карун̣а̄саман̇гибха̄вам̣. еттакена пана тхоманена бхагавато випа̄кадесана̄йа ниййа̄ника̄дибха̄вам̣ дӣпети. асаббан̃н̃уна̄ хи деситам̣ аниййа̄никам̣ хоти, акхӣн̣а̄савена деситам̣ на па̄кат̣ам̣, апун̃н̃авата̄ деситам̣ наппатит̣т̣ха̄ти, ака̄рун̣икена вуттам̣ сукхада̄йакам̣ на хоти. бхагавато пана саббан̃н̃убха̄вато тена деситам̣ ниййа̄никам̣, кхӣн̣а̄саватта̄ па̄кат̣ам̣, пун̃н̃авантата̄йа патит̣т̣ха̄ти, маха̄карун̣а̄саман̇гита̄йа сукхада̄йаканти. читтаппабхаванти випа̄качитта̄нам̣ уппаттим̣.
377-86. ида̄ни випа̄какатха̄йа ма̄тика̄васена ат̣т̣хакатха̄йа т̣хапите дасаппака̄ре дассетум̣ ‘‘екӯнатим̣са камма̄нӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха йатха̄раддха̄йа випа̄какатха̄йа мӯлака̄ран̣абха̄вато ‘‘екӯнатим̣са камма̄нӣ’’ти пат̣хамам̣ каммававаттха̄нам̣ катам̣. камме пана катхите випа̄какатха̄йа адхит̣т̣ха̄набхӯта̄ випа̄ка̄пи катхетабба̄ти ‘‘па̄ка̄ дваттим̣са дассита̄’’ти дутийам̣ випа̄кававаттха̄нам̣ катам̣. каммавипа̄ка̄нан̃ча адва̄ресу адиссанато ‘‘тӣсу…пе… диссаре’’ти татийам̣ каммадва̄равипа̄кадва̄ра̄ вутта̄. каммавипа̄ка̄нам̣ вачанаппасан̇гейева екассева каммасса там̣ там̣ паччайама̄гамма анекапхаланиппха̄данам̣ дассетум̣ ‘‘кусалам̣…пе… вивидхам̣ пхала’’нти чатуттхам̣ ка̄ма̄вачаракусаласса паваттипат̣исандхӣсу на̄на̄пхаланиппха̄данам̣ вуттам̣. евам̣ вутте пана паваттипат̣исандхӣнам̣ лаббхама̄навипа̄кавасена вуттабха̄вам̣ аджа̄нанта̄ –
‘‘тассева каммасса випа̄ка̄васесена̄’’ти;
‘‘екам̣ пуппхам̣ чаджитва̄на, асӣтикаппакот̣ийо;
дуггатим̣ на̄бхиджа̄на̄мӣ’’ти. ча –
евама̄дивачанасса бйан̃джаначчха̄йа̄йа аттхам̣ гахетва̄ диннапат̣исандхика̄йапи четана̄йа пуна пат̣исандхида̄нам̣ ман̃н̃еййунти ‘‘ека̄йа…пе… пака̄сита̄’’ти пан̃чамам̣ екена каммена екисса̄йева пат̣исандхийа̄ ниббаттанам̣ вуттам̣. екасмим̣ бхаве на̄на̄каммасса випа̄каппаваттим̣ сун̣анта̄ ‘‘дисва̄ кума̄рам̣ сатапун̃н̃алаккхан̣а’’нтиа̄дивачанасса аттхам̣ аджа̄нанта̄ ‘‘на̄на̄каммена ека̄ва пат̣исандхи хотӣ’’ти чинтеййунти ‘‘на̄на̄…пе… пат̣исандхийо’’ти чхат̣т̣хам̣ на̄на̄каммасса на̄на̄пат̣исандхида̄нам̣ вуттам̣. татха̄ випаччантасса ча екасса каммасса сол̣аса випа̄ка̄ни два̄дасамагго ахетукат̣т̣хакампӣти айам̣ випа̄кавибха̄го хетубхедавасена хотӣти дассанаттхам̣ ‘‘тихетукам̣…пе… на ча хоти тихетука̄’’ти саттамам̣ ат̣т̣хакатха̄йа а̄гатахетукиттанам̣ дасситам̣. там̣ пана хетукиттанам̣ екекасса каммасса випа̄кавибха̄гадассанаттханти. ида̄ни типит̣акачӯл̣ана̄гаттхерасса, морава̄пива̄симаха̄даттаттхерасса, типит̣акамаха̄дхаммараккхитаттхерасса̄ти тин̣н̣ам̣ тхера̄нам̣ ва̄десу ‘‘ека̄йа четана̄йа два̄даса випа̄ка̄ни еттхева дасакамагго ахетукат̣т̣хакампӣ’’ти а̄гатасса дутийаттхерава̄дасса, ‘‘ека̄йа четана̄йа даса випа̄ка̄ни еттхева ахетукат̣т̣хакампӣ’’ти а̄гатасса татийаттхерасса ва̄дасса ча на самма̄патит̣т̣хитатта̄ суппатит̣т̣хитасса пат̣хаматтхерава̄дасса васена дассетум̣ випа̄кесу асан̇кха̄расасан̇кха̄равидха̄нам̣ паччайабалена хоти, но каммабалена̄ти дӣпанаттхам̣ ат̣т̣хамам̣, ‘‘асан̇кха̄расасан̇кха̄ра’’нтиа̄дина̄ каммена саха асама̄нампи катва̄ сан̇кха̄рабхедо вутто. каммасса соманассупеккха̄сахагатабха̄вепи а̄рамман̣авасенева випа̄каведана̄йа париваттанам̣ дассетум̣ ‘‘а̄рамман̣ена…пе… париваттана’’нти навамам̣ а̄рамман̣ена ведана̄париваттанам̣ вуттам̣. каммавасена чева а̄рамман̣авасена ча анийатасса тада̄рамман̣асса джаванавасена нийамадассанаттхам̣ ‘‘тада̄рамман̣а…пе… нийа̄мита’’нти дасамам̣ джаванена тада̄рамман̣анийамо вуттоти.
екӯнатим̣са камма̄нӣти кусала̄кусалавасена вӣсати паритта̄ни, нава махаггата̄нӣти екӯнатим̣са камма̄ни. йасма̄ панеса̄ ват̣т̣авасена випа̄какатха̄, тасма̄ локуттаракусалам̣ ваджджетва̄ екӯнатим̣сева камма̄ни вутта̄ни. евам̣ ‘‘па̄ка̄ дваттим̣са̄’’ти еттха̄пи тевӣсати паритта̄, нава махаггата̄ти па̄ка̄ дваттим̣са. тӣсу два̄ресӯти ка̄йавачӣманодва̄равасена тӣсу каммадва̄ресу. каммадва̄рававаттха̄нам̣ хет̣т̣ха̄ сан̇кхепато дасситамева. виттха̄рато панетам̣ ат̣т̣хаса̄линийа̄ дхаммасан̇гахат̣т̣хакатха̄йа (дха. са. ат̣т̣ха. 1 ка̄йакаммадва̄ра), там̣сам̣ван̣н̣ана̄дито ча гахетаббам̣. ка̄мам̣ камма̄нипи чхасу два̄ресу паваттанти, пан̃чадва̄раппаватта̄ни пана авипа̄ка̄ни, манодва̄радва̄раттайавасена бхинна̄нам̣ випа̄када̄йака̄намева сан̇ган̣ханаттхам̣ ‘‘тӣсу два̄ресӯ’’ти вуттам̣. чхасӯти чаккхудва̄ра̄дӣни пан̃ча, манодва̄ран̃ча̄ти чхасу випа̄кадва̄ресу.
там̣ там̣ паччайама̄гамма̄ти ка̄ласампада̄дикам̣ там̣ там̣ паччайама̄гамма. тена̄ху пора̄н̣а̄ –
‘‘ка̄лопадхиппайога̄нам̣, гатийа̄ ча йатха̄рахам̣;
сампаттин̃ча випаттин̃ча, каммама̄гамма паччатӣ’’ти.
атха ва̄ там̣ там̣ паччайанти соманасса̄дихетубхӯтам̣ там̣ там̣ сахака̄рипаччайам̣. вивидхам̣ пхаланти соманассупеккха̄сахагатасахетука̄хетукаасан̇кха̄расасан̇кха̄равасена на̄наппака̄рапхалам̣. ека̄йа четана̄йа̄ти упападжджаведанӣйабхӯта̄йа, апара̄парийаведанӣйабхӯта̄йа ва̄ ека̄йа четана̄йа. дит̣т̣хадхаммаведанӣйабхӯта̄ пана паваттивипа̄камева ниббаттети, но пат̣исандхим̣.
кин̃ча̄пи ‘‘тихетука’’нти ависесена вуттам̣, уккат̣т̣хамева пана тихетукакаммам̣ тихетукавипа̄кам̣ дети, татха̄ духетукампи уккат̣т̣хамева духетукавипа̄кам̣ дети. омакам̣ пана тихетукакаммам̣ духетукуккат̣т̣хасадисам̣, духетука̄хетукамева випа̄кам̣ дети. татха̄ духетукампи ахетукамева випа̄кам̣ детӣти. уккат̣т̣хомакавибха̄го ча панеса кусала̄кусалапарива̄рала̄бхато, а̄севанавиппат̣иса̄раппаваттийа̄ ва̄ дат̣т̣хаббо. йан̃хи каммам̣ аттано паваттика̄ле пуримапаччха̄бха̄гаппаваттехи кусаладхаммехи парива̄ритам̣, паччха̄ ва̄ а̄севанала̄бхена самуда̄чин̣н̣ам̣, там̣ уккат̣т̣хам̣. йам̣ пана каран̣ака̄ле акусаладхаммехи парива̄ритам̣, паччха̄ ва̄ ‘‘дуккат̣ам̣ майа̄’’ти виппат̣иса̄руппа̄данена парибха̄витам̣, там̣ омакам̣ на̄ма хоти.
атхеттха йатха̄вуттавидха̄нам̣ ким̣ пат̣исандхипаваттӣнам̣ ависесена, уда̄ху паваттивасенева̄ти че? паваттивасенева, пат̣исандхийам̣ пана айам̣ висесоти дассенто а̄ха ‘‘тихетукена̄’’тиа̄ди. еттха̄пи тихетукуккат̣т̣хакамменева тихетукапат̣исандхи хоти, омакена пана духетукуккат̣т̣хена ча духетука̄ пат̣исандхи, духетукомакена пана ахетука̄ва̄ти айам̣ висесо ведитаббо. йасма̄ панеттха н̃а̄н̣ам̣ джаччандха̄дивипаттинимиттасса мохасса, сабба̄кусаласса ва̄ пат̣ипаккхам̣, тасма̄ там̣сампайуттам̣ каммам̣ джаччандха̄дивипаттипаччайам̣ на хотӣти тихетукам̣ атидуббалампи сама̄нам̣ духетукапат̣исандхимева а̄кад̣д̣хати, на̄хетуканти а̄ха ‘‘на ча хоти ахетука̄’’ти. йасма̄ пат̣исамбхида̄магге сугатийам̣ джаччандхабадхира̄дивипаттийа̄ ахетукӯпапаттим̣ ваджджетва̄ гатисампаттийа̄ ахетукӯпапаттим̣ дассентена дхаммасена̄патина̄ –
‘‘гатисампаттийа̄ н̃а̄н̣асампайутте ат̣т̣ханнам̣ хетӯнам̣ паччайа̄ упапатти хоти, гатисампаттийа̄ н̃а̄н̣асампайутте катамесам̣ ат̣т̣ханнам̣ хетӯнам̣ паччайа̄ упапатти хоти? кусаласса каммасса джаванаккхан̣е тайо хетӯ кусала̄ тасмим̣ кхан̣е джа̄тачетана̄йа сахаджа̄тапаччайа̄ хонти, тена вуччати кусаламӯлапаччайа̄пи сан̇кха̄ра̄. никантиккхан̣е две хетӯ акусала̄ тасмим̣ кхан̣е джа̄тачетана̄йа сахаджа̄тапаччайа̄ хонти, тена вуччати акусаламӯлапаччайа̄пи сан̇кха̄ра̄. пат̣исандхиккхан̣е тайо хетӯ абйа̄ката̄ тасмим̣ кхан̣е джа̄тачетана̄йа сахаджа̄тапаччайа̄ хонти, тена вуччати на̄марӯпапаччайа̄пи вин̃н̃а̄н̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄пи на̄марӯпа’’нти (пат̣и. ма. 1.231-232) –
евам̣ джаванаккхан̣е тин̣н̣ам̣ хетӯнам̣ паччайа̄ н̃а̄н̣асампайуттавипа̄куппатти вутта̄, на пана ‘‘джаванаккхан̣е двиннам̣ хетӯнам̣ паччайа̄’’ти, тасма̄ тихетукакамменева тихетукапат̣исандхи хоти, на духетукена̄ти а̄ха ‘‘духетукена…пе… на ча хоти тихетука̄’’ти. йади хи духетукакаммена тихетукапат̣исандхи сийа̄, йатха̄ ‘‘ат̣т̣ханнам̣ хетӯнам̣ паччайа̄ упапатти хотӣ’’ти ватва̄ тасса вибхан̇го като, евам̣ ‘‘гатисампаттийа̄ н̃а̄н̣асампайутте саттаннам̣ хетӯнам̣ паччайа̄ упапатти хоти. гатисампаттийа̄ н̃а̄н̣асампайутте катамесам̣ саттаннам̣ хетӯнам̣ паччайа̄ упапатти хоти? кусаласса каммасса джаванаккхан̣е две хетӯ кусала̄ тасмим̣ кхан̣е…пе… сан̇кха̄ра̄, никантиккхан̣е две хетӯ акусала̄ тасмим̣ кхан̣е…пе… сан̇кха̄ра̄, пат̣исандхиккхан̣е тайо хетӯ абйа̄ката̄ тасмим̣ кхан̣е…пе… на̄марӯпа’’нти саттаннам̣ хетӯнам̣ паччайа̄ н̃а̄н̣асампайуттӯпапаттим̣ ватва̄ тасса вибхан̇го ка̄таббо сийа̄, на ча паневам̣ аттхи, тасма̄ вин̃н̃а̄йати ‘‘духетукакаммена тихетукапат̣исандхи на хотӣ’’ти.
йади евам̣ –
‘‘гатисампаттийа̄ н̃а̄н̣авиппайутте чханнам̣ хетӯнам̣ паччайа̄ упапатти хоти. гатисампаттийа̄ н̃а̄н̣авиппайутте катамесам̣…пе… хоти? кусаласса каммасса джаванаккхан̣е две хетӯ кусала̄ тасмим̣ кхан̣е…пе… сан̇кха̄ра̄. никантиккхан̣е две хетӯ акусала̄ тасмим̣ кхан̣е…пе… сан̇кха̄ра̄. пат̣исандхиккхан̣е две хетӯ абйа̄ката̄ тасмим̣ кхан̣е…пе… на̄марӯпа’’нти –
евам̣ духетукакаммена духетукӯпапаттим̣ уддхаритва̄ ‘‘гатисампаттийа̄ н̃а̄н̣авиппайутте саттаннам̣ хетӯнам̣ паччайа̄ упапатти хоти. гатисампаттийа̄ н̃а̄н̣авиппайутте катамесам̣ саттаннам̣ хетӯнам̣ паччайа̄ упапатти хоти? кусаласса каммасса джаванаккхан̣е тайо хетӯ кусала̄ тасмим̣ кхан̣е…пе… сан̇кха̄ра̄. никантиккхан̣е две хетӯ акусала̄ тасмим̣ кхан̣е…пе… сан̇кха̄ра̄. пат̣исандхиккхан̣е две хетӯ абйа̄ката̄ тасмим̣ кхан̣е…пе… на̄марӯпа’’нти евам̣ тихетукакаммена духетукапат̣исандхийа̄пи ануддхат̣атта̄ са̄пи на хотӣти че? но на хоти, духетукомакакаммена ахетукапат̣исандхийа̄ вийа тихетукомакена духетукапат̣исандхийа̄ва да̄таббатта̄, каммасариккхакавипа̄кадассанаттхам̣ пана маха̄тхерена па̄т̣хо са̄васесо като.
йади евам̣ пуримавуттехи идам̣ сама̄нам̣ каммасариккхаката̄бха̄ватоти духетукакаммена тихетукапат̣исандхи на уддхат̣а̄, на пана алаббханатоти? там̣ на, акусалакаммасса алобхасампайога̄бха̄вато, алобхапхалуппа̄дане вийа н̃а̄н̣авиппайуттасса н̃а̄н̣апхалуппа̄дане асаматтхабха̄вато. пан̃н̃а̄баласампайогато хи там̣н̃а̄н̣апхалуппа̄дане саматтхам̣ хоти.
еттха̄ха – ким̣ панетам̣ каммамева пат̣исандхим̣ дентам̣ аттана̄ садисаведанамева дети, уда̄ху висадисаведанампӣти? духетукомакамева висадисаведанам̣ дети, итарам̣ пана садисаведанамева. татха̄ хи папан̃часӯданийа̄ маджджхимат̣т̣хакатха̄йа маха̄каммавибхан̇гасутте сукхаведанӣйа̄дикаммаван̣н̣ана̄йа –
‘‘ка̄ма̄вачаракусалато соманассасахагатачиттасампайутта̄ чатассо четана̄, рӯпа̄вачаракусалато чатуккаджджха̄начетана̄ти евам̣ пат̣исандхипаваттесу сукхаведана̄йа джананато сукхаведанӣйам̣ каммам̣ на̄ма. ка̄ма̄вачаран̃четтха пат̣исандхийам̣йева екантена сукхам̣ джанети, паватте пана ит̣т̣хамаджджхатта̄рамман̣е адуккхамасукхампи.
‘‘акусалачетана̄ паватте ка̄йадва̄раппаваттадуккхасса джананато дуккхаведанӣйам̣ каммам̣ на̄ма.
‘‘ка̄ма̄вачаракусалато пана упеккха̄сахагатачиттасампайутта̄ чатассо четана̄, рӯпа̄вачаракусалато чатуттхаджджха̄начетана̄ти евам̣ пат̣исандхипаваттесу татийаведана̄йа джананато адуккхамасукхаведанӣйам̣ каммам̣ на̄ма. еттха ча ‘‘ка̄ма̄вачарам̣ пат̣исандхийам̣йева екантена адуккхамасукхам̣ джанети, паватте ит̣т̣ха̄рамман̣е сукхампӣ’’ти (ма. ни. ат̣т̣ха. 3.300) –
вуттам̣. нану ча ‘‘а̄рамман̣ена хотева, ведана̄париваттана’’нти вачанато а̄рамман̣авасена ведана̄нийамо хоти, на ча соманассасахагатакаммена пат̣исандхим̣ ган̣хантасса ит̣т̣ха̄рамман̣амева камманимитта̄дикама̄па̄тхама̄гаччхатӣти нийамо аттхи, упеккха̄сахагатакаммена ва̄ ит̣т̣хамаджджхатта̄рамман̣анти на сакка̄ ваттум̣, тасма̄ катхам̣ каммавасенева ведана̄нийамоти? вуччате – ит̣т̣ха̄диа̄рамман̣ампи а̄па̄тхама̄гаччхантам̣ каммабаленева а̄гаччхатӣти соманассасахагатакаммена пат̣исандхиггахан̣ака̄ле тасса балена ит̣т̣ха̄рамман̣ама̄па̄тхама̄гаччхати, упеккха̄сахагатакаммена ит̣т̣хамаджджхатта̄рамман̣анти на на сакка̄ ваттум̣, тасма̄ каммавасена пат̣исандхийа̄ а̄рамман̣анийамо, а̄рамман̣авасена ведана̄нийамоти. апича ‘‘а̄рамман̣ена хотева, ведана̄париваттана’’нти идам̣ тада̄рамман̣ам̣ сандха̄йа вуттанти на тена пат̣исандхийа̄ каммасариккхакаведана̄бха̄во пат̣иккхипитум̣ сакка̄, духетукомакам̣ пана соманассасахагатампи аттано нихӣната̄йа духетукапхалуппа̄дане асаматтхатта̄, ахетука̄йа ча аттана̄ садисаведана̄йа пат̣исандхийа̄ асамбхавато упеккха̄сахагатапат̣исандхийа̄ анурӯпато ит̣т̣хамаджджхатта̄рамман̣амупат̣т̣хапетва̄ тада̄рамман̣ам̣ упеккха̄сахагатамева пат̣исандхим̣ дети.
нану ча ‘‘паччхимабхавикамаха̄бодхисатта̄нам̣ метта̄пуббабха̄гам̣ соманассакаммам̣ пат̣исандхим̣ детӣ’’ти ат̣т̣хакатха̄су вуттам̣, маха̄сиваттхеро ча упеккха̄сахагатан̃а̄н̣асампайуттаасан̇кха̄рикавипа̄качиттена пат̣исандхим̣ иччхати. вуттан̃хи тена ‘‘соманассасахагатато упеккха̄сахагатам̣ балаватарам̣, тена пат̣исандхим̣ ган̣ханти, тена гахитапат̣исандхика̄ хи махаджджха̄сайа̄ хонти типит̣акачӯл̣ана̄гаттхеро вийа̄’’ти, тасма̄ соманассасахагатакусалато упеккха̄сахагатапат̣исандхипи лаббхати йатха̄ ча, евам̣ татха̄ упеккха̄сахагатато соманассасахагата̄пӣти катхам̣ каммасадисаведана̄ пат̣исандхӣти? еттха̄пи ча каммампи упеккха̄сахагатамева̄ти тхерасса адхиппа̄йо сийа̄ти сакка̄ ваттум̣. апича̄йам̣ ва̄до маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ пат̣иккхиттова. татха̄ хи вуттам̣ сан̇гахака̄рехи ‘‘ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана айам̣ тхерасса маноратхо, наттхи ета’’нти пат̣иккхипитва̄ саббан̃н̃убодхисатта̄нам̣ хитӯпача̄ро балава̄ хоти, тасма̄ метта̄пуббабха̄гака̄ма̄вачаракусалавипа̄касоманассасахагататихетукаасан̇кха̄рикачиттена пат̣исандхим̣ ган̣хантӣти вуттанти, тасма̄ пат̣иккхиттава̄дам̣ гахетва̄ на сакка̄ ат̣т̣хакатха̄вачанам̣ ча̄летунти сампат̣иччхитаббамеветам̣ каммасадисаведана̄ пат̣исандхӣти. асампат̣иччхантехи ва̄ ат̣т̣хакатха̄йа адхиппа̄йо са̄дхукам̣ катхетабботи.
асан̇кха̄ранти асан̇кха̄рикакаммам̣. асан̇кха̄рам̣ сасан̇кха̄рампи пхалам̣ детӣти самбандхо.
а̄рамман̣ена̄ти ит̣т̣ха̄диа̄рамман̣ена. ведана̄париваттананти тасса тасса а̄рамман̣асса анурӯпато соманасса̄диведана̄йа париваттанам̣, кусалавипа̄касантӣран̣атада̄рамман̣а̄ни сандха̄йа четам̣ вуттам̣. та̄ни хи ит̣т̣ха̄рамман̣е соманассасахагата̄ни, ит̣т̣хамаджджхатте упеккха̄сахагата̄ни. акусалавипа̄кам̣ пана сантӣран̣атада̄рамман̣ам̣ анит̣т̣хе, анит̣т̣хамаджджхатте ча а̄рамман̣е упеккха̄сахагатамева. на хи тасса а̄рамман̣авасена ведана̄бхедо аттхи, хет̣т̣ха̄ вуттанайена двӣсупи упеккха̄сахагатамева. двипан̃чавин̃н̃а̄н̣асампат̣иччханесу ча т̣хапетва̄ ка̄йавин̃н̃а̄н̣адвайам̣ сеса̄ни ит̣т̣ха̄дӣсу саббаттха хет̣т̣ха̄ вуттака̄ран̣авасенева упеккха̄сахагата̄ни, татха̄ ка̄йавин̃н̃а̄н̣ам̣ ит̣т̣ха̄дӣсу сукхасахагатам̣, анит̣т̣ха̄дӣсу дуккхасахагатанти. джаванена нийамитам̣ ат̣т̣хакатха̄йанти адхиппа̄йо. хетунийаманамева четтха джаванавасена хоти ведана̄бхедасса а̄рамман̣енева, сан̇кха̄рабхедасса ча паччайавасенева нийамитатта̄. еттха ча акусалавипа̄ка̄нам̣ вибха̄га̄бха̄вато кусалавипа̄катада̄рамман̣а̄намева а̄рамман̣аджаванапаччайавасена нийаманам̣ хоти. там̣ пана сарӯпато евам̣ ведитаббам̣ – тихетукуккат̣т̣хакаммена хи тада̄рамман̣ам̣ паваттама̄нам̣ каммавасена нийама̄бха̄вато саббесупи кусалавипа̄катада̄рамман̣есу сампаттесу а̄рамман̣аджаванапаччайавасена, а̄рамман̣аджаванавасенева ва̄ нийатам̣ екамева уппаджджати. катхам̣? тада̄рамман̣есу хи а̄рамман̣авасена ведана̄нийамо хоти, джаванавасена хетунийамо, паччайавасена сан̇кха̄ранийамо. ахетукесу пана сан̇кха̄рабхеда̄бха̄вато паччайавасена нийаманам̣ наттхи. таттха а̄рамман̣ена ведана̄нийаманам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайена ведитаббам̣. джаванавасена хетунийамане пана каммасариккхакахетувасена тихетука̄ни духетука̄ни ахетука̄нӣти тӣн̣и джавана̄ни ведитабба̄ни. таттха каммасариккхакахетувасена тихетукаджавана̄ни на̄ма ка̄ма̄вачаракусалакирийа̄су н̃а̄н̣асампайуттаджавана̄ни, духетукаджавана̄ни на̄ма н̃а̄н̣авиппайуттаджавана̄ни, ахетука̄ни на̄ма акусаладжавана̄ни чева кирийа̄хетукаджаванан̃ча. акусаладжавана̄нипи хи кусалакаммасариккхакахетувасена ахетука̄ни кусалахетӯнам̣ тесу абха̄вато.
таттха каммасса джаванасадисатада̄рамман̣а̄бхиниппха̄данаса̄маттхийе сати тихетукаджаване джавите тихетукатада̄рамман̣ам̣ хоти, духетукаджаване джавите духетукатада̄рамман̣ам̣, ахетукаджаване джавите ахетукатада̄рамман̣ам̣ хотӣти. евам̣ джаванавасена хетунийаманам̣ дат̣т̣хаббам̣. катхам̣ паччайавасена сан̇кха̄ранийамоти? ка̄ласампада̄дӣнам̣, утусампада̄дӣнан̃ча паччайа̄нам̣ балавабха̄ве сати асан̇кха̄рикатада̄рамман̣ам̣ хоти, дуббалабха̄ве сасан̇кха̄рикам̣. ахетукатада̄рамман̣асса пана паччайавасена нийамо наттхи, тасма̄ йади ит̣т̣ха̄рамман̣ам̣ хоти, тада̄ упеккха̄сахагатам̣ тада̄рамман̣ам̣ пат̣иба̄хитва̄ соманассасахагататада̄рамман̣амева хоти. соманассасахагататада̄рамман̣есупи анийамена а̄рамман̣авасена саббесу сампаттесу джаванасса тихетукабха̄ве духетука̄хетуке пат̣иба̄хитва̄ тихетукамева тада̄рамман̣ам̣ хоти. тихетукатада̄рамман̣есупи анийамена джаванавасена саббесу сампаттесу паччайасса балавабха̄ве сати сасан̇кха̄рикатада̄рамман̣ам̣ пат̣иба̄хитва̄ асан̇кха̄рикамева тада̄рамман̣ам̣ хоти. етенева найена сесам̣ тада̄рамман̣ампи там̣там̣джавана̄нурӯпато нийаманам̣ дат̣т̣хаббам̣.
ахетукатада̄рамман̣ам̣ пана паччайам̣ анапеккхитва̄ а̄рамман̣авасена чева джаванавасена ча нийаманам̣ хоти. идаметтха йебхуййаппаваттивасена нийаманам̣. када̄чи пана а̄рамман̣авасена, паччайавасена, паричитавасена ча тада̄рамман̣анийамо хоти. таттха а̄рамман̣авасена чева паччайавасена ча нийаманам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайамева. паричитавасена пана нийамане йебхуййена тихетукакусалаппаваттийа̄ тесу паричитасса када̄чи духетуке, ахетуке ва̄ джаване джавите паричайавасена тихетукатада̄рамман̣амева хоти. йебхуййена ча духетукаджаванаппаваттийа̄ таттха паричитасса када̄чи тихетуке, ахетуке ва̄ джаване джавите паричайавасена духетукатада̄рамман̣амева хоти. татхева акусалесу паричитасса када̄чи тихетукадухетукесупи джаванесу джавитесу паричайавасена ахетукатада̄рамман̣амева хотӣти. еван̃ча катва̄ пат̣т̣ха̄не –
‘‘кусала̄кусале нируддхе сахетуко випа̄ко тада̄рамман̣ата̄ уппаджджати, сахетуке кхандхе аниччато дуккхато анаттато випассати, кусала̄кусале нируддхе ахетуко випа̄ко тада̄рамман̣ата̄ уппаджджатӣ’’ти –
ависесена акусаладжавана̄нантарампи сахетукатада̄рамман̣ам̣, тихетукаджавана̄нантаран̃ча ахетукатада̄рамман̣ам̣ вуттам̣. тихетукомакена, пана духетукуккат̣т̣хена ча каммена тада̄рамман̣аппаваттийам̣ каммасса тихетукавипа̄када̄не асаматтхата̄йа тихетукаджаванепи джавите духетукатада̄рамман̣амева хоти. сесам̣ вуттанайамева. духетукомакена пана каммена тада̄рамман̣аппаваттийам̣ каммасса сахетукатада̄рамман̣аниббаттане асаматтхата̄йа сахетукаджаванепи джавите ахетукатада̄рамман̣амева хоти. сесам̣ вуттанайамева.
387-91. тулйена па̄качиттена̄ти соманассасахагатан̃а̄н̣асампайуттаасан̇кха̄рикена маха̄випа̄качиттена. балава̄рамман̣ети атимаханта̄рамман̣е. чатуббидхан̃хи а̄рамман̣ам̣ атимахантам̣ махантам̣ париттам̣ атипариттанти. вуттан̃ча –
‘‘татха̄ хи висайам̣ а̄ху, чатудха̄ еттха пан̣д̣ита̄;
маханта̄тимахантато, паритта̄типариттато’’ти.
атимаханта̄дибха̄во часса а̄па̄тхагатака̄ле уппаджджанакачиттаккхан̣авасена ведитаббо. татха̄ хи а̄па̄тхагатаккхан̣ато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва сол̣асачиттаккхан̣а̄, та̄ва виджджама̄на̄йукаа̄рамман̣ам̣ атимахантам̣ на̄ма. паннарасачуддасачиттаккхан̣а̄йукам̣ махантам̣ на̄ма. терасачиттаккхан̣ато пат̣т̣ха̄йа ат̣т̣хачиттаккхан̣а̄йукам̣ париттам̣ на̄ма. тато парам̣ атипариттам̣ на̄ма. таттха атимаханта̄рамман̣е тада̄рамман̣апарийоса̄на̄ни вӣтхичитта̄ни уппаджджанти. маханте джаванапарийоса̄на̄ни, наттхи тада̄рамман̣уппа̄до. паритте джаванампи на уппаджджати, сантӣран̣а̄нантарам̣ вот̣т̣хаббанамева дваттиккхаттум̣ паваттати. атипаритте бхаван̇гачаланаматтамева. катхам̣? атимаханте хи а̄рамман̣е пан̃чадва̄ресу йатха̄нурӯпам̣ ан̃н̃атарасмим̣ два̄ре а̄па̄тхагате паса̄дагхат̣т̣ана̄нубха̄вена хадайаваттхусанниссита̄ бхаван̇гасантати воччхиджджати, воччхиджджама̄на̄ ча сахаса̄ на оччхиджджати. йатха̄ пана вегена дха̄ванто пурисо антара̄ т̣ха̄тука̄мопи екадвепадава̄ре атиккамитва̄ва т̣ха̄тум̣ саккоти, на пана т̣ха̄тука̄мата̄йа саддхим̣йева, евамева дӣпасикха̄ вийа, ган̇га̄сото вийа, вегена джавама̄на̄ бхаван̇гасантати антара̄ оччхиджджама̄на̄пи паса̄дагхат̣т̣анато парам̣ дваттиккхаттум̣ уппаджджитва̄ва оччхиджджати. таттха пат̣хамачиттам̣ бхаван̇гасантатийа̄ чалана̄ка̄рена уппаджджанато бхаван̇гачаланам̣ на̄ма, дутийам̣ упаччхиджджанавасена уппаджджанато бхаван̇гупаччхедо на̄ма. чаланан̃четтха висадисачиттасса упаниссайабха̄вагаманам̣. вуттан̃ча –
‘‘а̄рамман̣антара̄па̄тхе, двиккхаттум̣ чалите мано;
читтантарасса хетуттам̣, йа̄нам̣ чаланамӣрита’’нти.
йади евам̣ дутийассапи там̣ аттхӣти тампи бхаван̇гачаланамиччева ваттаббанти? саччам̣, бхаван̇гасса пана упаччхиджджанавасена паваттивисесам̣ гахетва̄ пуримасса на̄мато висадисана̄мам̣ ка̄тум̣ ‘‘бхаван̇гупаччхедо’’ти вуччатӣти. нану ча рӯпа̄дӣхи паса̄де гхат̣т̣ите паса̄данисситассева чаланам̣ йуттам̣, катхам̣ пана хадайаваттхусанниссита̄йа бхаван̇гасантатийа̄ чалананти? сантативасена ека̄баддхатта̄. йатха̄ хи бхерийа̄ екасмим̣ тале т̣хитасаккхара̄йа маккхика̄йа нипанна̄йа апарасмим̣ тале дан̣д̣а̄дина̄ пахат̣е ануккамена бхеричаммаваратта̄дӣнам̣ чаланена саккхара̄йа чалита̄йа маккхика̄йа пала̄йанам̣ хоти, евамева рӯпа̄димхи паса̄де гхат̣т̣ите танниссайесу маха̄бхӯтесу чалитесу ануккамена там̣самбандха̄нам̣ сесарӯпа̄нампи чаланена хадайаваттхумхи чалите таннисситасса бхаван̇гасса чалана̄ка̄рена паватти хоти. вуттан̃ча –
‘‘гхат̣т̣ите ан̃н̃аваттхумхи, ан̃н̃анисситакампанам̣;
ека̄баддхена хотӣти, саккхаропамайа̄ ваде’’ти. (са. са. 176);
евам̣ бхаван̇гачаланабхаван̇гупаччхедесу уппаджджитва̄ нируддхесу ‘‘ким̣ на̄мета’’нти вадантӣ вийа вӣтхичитта̄ни а̄рамман̣а̄бхимукхам̣ пат̣ипа̄дентӣ кирийа̄манодха̄ту уппаджджати, тасса̄нантарам̣ йатха̄рахам̣ дассана̄дикиччам̣ са̄дхайама̄на̄ пан̃чавин̃н̃а̄н̣адха̄тӯсу ан̃н̃атара̄ уппаджджати, таданантарам̣ та̄йа гахитамева̄рамман̣ам̣ сампат̣иччхама̄на̄ випа̄ка̄хетукаманодха̄ту уппаджджати, таданантарам̣ тадева̄рамман̣ам̣ сантӣрайама̄на̄ випа̄ка̄хетукамановин̃н̃а̄н̣адха̄ту уппаджджати, таданантарам̣ тамева̄рамман̣ам̣ ваваттха̄пайама̄на̄ кирийа̄хетукамановин̃н̃а̄н̣адха̄ту уппаджджати, таданантарам̣ ка̄ма̄вачаракусала̄кусалакирийаджаванесу йам̣ кин̃чи ладдхапаччайам̣ тадева̄рамман̣ам̣ а̄раббха джаванам̣ хутва̄ йебхуййена саттаккхаттум̣ джавати, таданантарам̣ ека̄дасатада̄рамман̣ачиттесу ан̃н̃атарам̣ каммам̣ а̄рамман̣ам̣ джаванам̣ паччайо паричитата̄ти имесам̣ анурӯпавасена двиккхаттум̣ уппаджджати, таданантарам̣ бхаван̇гапа̄то хоти.
идха т̣хатва̄ имисса̄ читтапарампара̄йа сукхаггахан̣аттхам̣ амбопама̄ ведитабба̄. катхам̣? еко кира пурисо пхалитамбаруккхасса хет̣т̣ха̄ сасӣсам̣ па̄рупитва̄ нипанно нидда̄йати, атхекам̣ амбапаккам̣ ван̣т̣ато муччитва̄ тасса кан̣н̣асаккхалим̣ пун̃чхама̄нам̣ вийа ‘‘т̣ха’’нти бхӯмийам̣ патати, со тасса саддена пабуджджхитва̄ сӣсато ваттхам̣ апанетва̄ чаккхум̣ уммӣлетва̄ олокеси, тато хаттхам̣ паса̄ретва̄ пхалам̣ гахетва̄ маддитва̄ упасин̇гхитва̄ паккабха̄вам̣ н̃атва̄ парибхун̃джитва̄ мукхагатам̣ саха семхена асса̄детва̄ пуна татхева нидда̄йати. таттха тасса пурисасса амбаруккхамӯле нидда̄йанака̄ло вийа бхаван̇гасаман̇гика̄ло, амбапаккасса патитака̄ло вийа а̄рамман̣асса паса̄дагхат̣т̣анака̄ло, патанасаддена пабуддхака̄ло вийа манодха̄туйа̄ бхаван̇гасса а̄ват̣т̣итака̄ло, уммӣлетва̄ олокитака̄ло вийа чаккхувин̃н̃а̄н̣асса дассанакиччам̣ са̄дханака̄ло, хаттхам̣ паса̄ретва̄ гахитака̄ло вийа випа̄каманодха̄туйа̄ а̄рамман̣асампат̣иччханака̄ло, гахетва̄ маддитака̄ло вийа випа̄камановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ а̄рамман̣асса сантӣритака̄ло, упасин̇гхитака̄ло вийа кирийа̄мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ ваваттха̄питака̄ло, парибхуттака̄ло вийа джаванасса а̄рамман̣арасаанубхавитака̄ло, мукхагатам̣ саха семхена асса̄дитака̄ло вийа тада̄рамман̣асса джаванена анубхӯта̄рамман̣аанубхаванака̄ло, пуна нидда̄йанам̣ вийа пуна бхаван̇гака̄лоти еваметтха упама̄сам̣санданам̣ ведитаббам̣.
айам̣ пана упама̄ ким̣ дӣпети? а̄рамман̣асса паса̄дагхат̣т̣анамева киччам̣, кирийа̄манодха̄туйа̄ бхаван̇га̄ват̣т̣анамева киччам̣, пан̃чавин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнам̣ дассана̄дикамева киччам̣, випа̄камановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ сампат̣иччханамева киччам̣, випа̄камановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ сантӣран̣амева киччам̣, кирийа̄мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ ваваттха̄панамева киччам̣, джаванассева пана а̄рамман̣араса̄нубхаванам̣ тада̄рамман̣асса етена анубхӯтассева анубхавананти евам̣ киччавасена дхамма̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃а̄сам̣кин̣н̣атам̣ дӣпети, евам̣ паваттама̄нам̣ пана читтам̣ ‘‘твам̣ а̄ваджджанам̣ на̄ма хохи, твам̣ дассана̄дӣсу ан̃н̃атарам̣, твам̣ сампат̣иччханам̣ на̄ма̄’’тиа̄дина̄ нийун̃джаке ка̄раке асатипи читтанийа̄мавасенева паваттатӣти ведитаббам̣. там̣ пана читтанийа̄мам̣ саддхим̣ утунийа̄ма̄дӣхи париччхеда̄васа̄не ваккхати. айам̣ та̄ва атимаханта̄рамман̣е читтаппаваттивибха̄вана̄.
маханта̄рамман̣е пана тада̄рамман̣уппа̄дасса абха̄вато тасмим̣ а̄па̄тхагате вуттанайена джаванапарийоса̄несу вӣтхичиттесу уппаннесу бхаван̇гапа̄това хоти, а̄рамман̣асса пана париккхӣн̣а̄йукатта̄ екачиттаккхан̣икаппама̄н̣епи ва̄ а̄йумхи сати сама̄саннамаран̣о вийа пурисо дуббалабха̄вато тада̄рамман̣ам̣ нуппаджджати. апича тада̄рамман̣амуппаджджантам̣ нийамато двиккхаттумева уппаджджати, на екава̄рам̣. екачиттаккхан̣а̄васит̣т̣хе ча а̄рамман̣е екасмим̣ тада̄рамман̣е уппаннесу дутийасса уппаджджанака̄ле тасса нируддхатта̄ нуппаджджати. на хи двӣсу тада̄рамман̣есу екам̣ паччуппанна̄рамман̣ам̣, екам̣ атӣта̄рамман̣ам̣ хоти, тасма̄ дутийасса ануппаттийа̄ пат̣хамампи нуппаджджатӣти. маджджхимат̣т̣хакатха̄йам̣ пана сакимпи тада̄рамман̣асса паватти вутта̄. параматтхавиниччхайепи ча тамева ва̄дам̣ сампат̣иччхитва̄ ‘‘саким̣ две ва̄ тада̄ламба’’нти (парама. ви. 116) вуттам̣. абхидхаммат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘читтаппаваттиган̣ана̄йам̣ саббава̄ресу две ева читтава̄ра̄ни а̄гата̄нӣ’’ти ватва̄ там̣ на сампат̣иччхитам̣, тасма̄ маханта̄рамман̣е джавана̄васа̄не бхаван̇гапа̄това хоти, наттхи тада̄рамман̣уппа̄до, айан̃ча тада̄рамман̣ехи туччхата̄йа ‘‘могхава̄ро’’ти вуччати.
паритта̄рамман̣е джавануппа̄дассапи абха̄вато сантӣран̣а̄васа̄несу вӣтхичиттесу уппаннесу таданантарам̣ вот̣т̣хаббанамева а̄севанам̣ лабхитва̄ джаванат̣т̣ха̄не т̣хатва̄ двиккхаттум̣ паваттати, тато бхаван̇гапа̄то хоти. вот̣т̣хаббанам̣ пана аппатва̄ антара̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дикам̣ патва̄ ниваттиссатӣти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджати. джаванам̣ пана а̄рамман̣асса аппа̄йукабха̄вена паридуббалатта̄ нуппаджджати. тан̃хи уппаджджама̄нам̣ саттачиттаккхан̣а̄йукейева уппаджджати, катипайачиттаккхан̣а̄йуке пана пат̣хамаджаванамева нуппаджджати. тадануппаттийан̃хи итара̄нипи нуппаджджанти, тасма̄ паритта̄рамман̣е наттхи джавануппа̄доти айам̣ дутийо могхава̄ро ат̣т̣хакатха̄йа вутто. т̣ӣка̄ка̄ро пана татха̄ асампат̣иччхитва̄ ан̃н̃атха̄ дутийамогхава̄рам̣ пакаппети. вуттан̃хи тена тӣсу могхава̄ресу дутийамогхава̄ро упапариккхитва̄ гахетаббо.
йади хи ануломе ведана̄ттике пат̣иччава̄ра̄дӣсу ‘‘а̄севанапаччайа̄ на магге две, намаггапаччайа̄ а̄севане две’’ти ча вуттам̣ сийа̄, сопи могхава̄ро лаббхеййа. йади ча вот̣т̣хаббанампи а̄севанапаччайо сийа̄, кусала̄кусала̄нампи сийа̄. на хи а̄севанапаччайам̣ ладдхум̣ йуттасса а̄севанапаччайабха̄вӣ дхаммо а̄севанапаччайо хотӣти авутто аттхи. вот̣т̣хаббанасса пана кусала̄кусала̄нам̣ а̄севанапаччайабха̄во на вутто. ‘‘кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча кусало дхаммо уппаджджати на̄севанапаччайа̄. акусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча акусало дхаммо уппаджджати на̄севанапаччайа̄’’ти вачанато пат̣иккхиттова. атха̄пи сийа̄ ‘‘асама̄наведана̄нам̣ васеневам̣ вутта’’нти, евампи йатха̄ ‘‘а̄ваджджана̄ кусала̄нам̣ кхандха̄нам̣, акусала̄нам̣ кхандха̄нам̣ анантарапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.417) вуттам̣, евам̣ ‘‘а̄севанапаччайена паччайо’’типи ваттаббам̣ сийа̄. джа̄тибхеда̄ на вуттанти че, ‘‘бхӯмибхиннасса ка̄ма̄вачарасса рӯпа̄вачара̄дӣнам̣ а̄севанапаччайабха̄во вийа джа̄тибхиннассапи бхавеййа̄’’ти ваттаббо ева сийа̄, абхиннаджа̄тикасса ча васена йатха̄ ‘‘а̄ваджджана̄ сахетука̄нам̣ кхандха̄нам̣ анантарапаччайена паччайо’’ти вуттам̣, евам̣ ‘‘а̄севанапаччайена паччайо’’типи ваттаббам̣ сийа̄, на ту вуттам̣, тасма̄ ведана̄ттикепи сам̣кхитта̄йа ган̣ана̄йа ‘‘а̄севанапаччайа̄ намагге екам̣, намаггапаччайа̄ а̄севане ека’’нти евам̣ ган̣ана̄йа ниддха̄рийама̄на̄йа вот̣т̣хаббанасса а̄севанапаччайатта̄бха̄ва̄ йатха̄вуттаппака̄ро дутийо могхава̄ро вӣмам̣ситва̄ гахетаббо. вот̣т̣хаббанам̣ пана вӣтхивипа̄касантатийа̄ а̄ват̣т̣анато ‘‘а̄ваджджана̄’’иччева вуттам̣. тато висадисасса джаванасса каран̣ато манасика̄ро ча. еван̃ча катва̄ пат̣т̣ха̄не ‘‘вот̣т̣хаббанам̣ кусала̄нам̣ кхандха̄нам̣ анантарапаччайена паччайо’’тиа̄ди на вуттам̣, ‘‘а̄ваджджана̄’’иччева вуттам̣, тасма̄ вот̣т̣хаббанато чатуннам̣ ва̄ пан̃чаннам̣ ва̄ джавана̄нам̣ а̄рамман̣апуреджа̄там̣ бхавитум̣ асакконтам̣ рӯпа̄диа̄ваджджана̄дӣнам̣ паччайо бхавитум̣ на саккоти, айаметасса сабха̄воти джавана̄па̄рипӯрийа̄ дутийо могхава̄ро дассетум̣ йутто сийа̄ти.
айан̃хи а̄чарийасса адхиппа̄йо – йади вот̣т̣хаббанампи а̄севанапаччайо сийа̄, йатха̄ ‘‘сукха̄йа ведана̄йа сампайуттам̣ дхаммам̣ пат̣ичча сукха̄йа ведана̄йа сампайутто дхаммо уппаджджати а̄севанапаччайа̄ намаггапаччайа̄’’ти ануломапаччанийе, паччанийа̄нуломе ча ‘‘сукха̄…пе… намаггапаччайа̄ а̄севанапаччайа̄’’ти ча вуттам̣ хаситуппа̄дачиттавасена, евампи вот̣т̣хаббанавасена ‘‘адуккхамасукха̄йа ведана̄йа сампайуттам̣ дхаммам̣ пат̣ичча̄’’тиа̄дина̄ пуббе вуттанайена па̄т̣хо сийа̄. татха̄ ча сати ва̄радвайавасена ган̣ана̄йа ‘‘а̄севанапаччайа̄ намагге две, намаггапаччайа̄ а̄севане две’’ти ча ваттаббам̣ сийа̄, на пана вуттам̣, ‘‘а̄севанапаччайа̄ намагге екам̣, намаггапаччайа̄ а̄севане ека’’нтиччева вуттам̣. апича йади хи вот̣т̣хаббанампи а̄севанапаччайо сийа̄, дутийамогхава̄ро вийа пуримава̄ресупи сийа̄. татха̄ ча сати аттано вийа кусала̄кусала̄нампи сийа̄. на хи а̄севанапаччайам̣ ладдхум̣ йуттасса а̄севанапаччайабха̄вӣ дхаммо а̄севанапаччайо хотӣти авутто аттхи ‘‘пурима̄ пурима̄ кусала̄ кхандха̄’’тиа̄дина̄ анавасесато вуттатта̄, вот̣т̣хаббанасса пана авутто ‘‘абйа̄като дхаммо кусаласса дхаммасса а̄севанапаччайена паччайо’’тиа̄дивачанасса абха̄вато. на кевалам̣ авуттова, атха кхо ‘‘кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча кусало дхаммо уппаджджати, акусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча акусало дхаммо уппаджджатӣ’’ти пхасса̄дикусала̄кусаладхамме пат̣ичча сахаджа̄та̄дипаччайавасена кусала̄кусаласса уппаттим̣ ватва̄ пат̣хамаджаванасса вот̣т̣хаббанато а̄севанапаччайа̄ла̄бхам̣ сандха̄йа ‘‘на̄севанапаччайа̄’’ти пат̣иккхиттова.
атха̄петтха самодха̄нам̣ сийа̄, сама̄наведана̄нам̣ ева а̄севанапаччайабха̄васса дассанато вот̣т̣хаббанена асама̄наведана̄нам̣ кусала̄кусала̄нам̣ васена̄йам̣ пат̣иккхепо катоти. евампи сати йатха̄ ‘‘а̄ваджджана̄ кусала̄нам̣ кхандха̄нам̣ акусала̄нам̣ кхандха̄нам̣ анантарапаччайена паччайо’’ти вуттам̣, евам̣ сама̄наведана̄васена ‘‘а̄севанапаччайена паччайо’’типи ваттаббам̣ сийа̄. атха вот̣т̣хаббанасса кусала̄кусалехи бхиннаджа̄тикатта̄ тасса тесам̣ а̄севанапаччайабха̄во на вуттоти че. йатха̄ бхӯмивасена бхиннасса готрабхувода̄навасена т̣хитасса ка̄ма̄вачарасса рӯпа̄вачара̄дӣнам̣ а̄севанабха̄во диссати, евам̣ джа̄тивасена бхиннасса вот̣т̣хаббанасса а̄севанапаччайабха̄ве на кочи вибандхо, апича абхиннаведанасса, абхиннаджа̄тикасса ча упеккха̄сахагатамаха̄кирийачиттасса васена йатха̄ ‘‘а̄ваджджана̄ сахетука̄нам̣ кхандха̄нам̣ анантарапаччайена паччайо’’ти вуттам̣, евам̣ ‘‘а̄севанапаччайена паччайо’’типи ваттаббам̣ сийа̄, на ту вуттам̣, тасма̄ ведана̄ттикепи вот̣т̣хаббанасса а̄севанапаччайаттасса абха̄ва̄ вот̣т̣хаббанасса а̄севанабха̄вадассанавасена вутто дутийо могхава̄ро вӣмам̣ситва̄ гахетаббо. вот̣т̣хаббана̄ваджджана̄нам̣ пана анаттхантарабха̄вато а̄ваджджана̄йа ча кусала̄кусала̄нам̣ анантарапаччайабха̄васса вуттатта̄ сати уппаттийам̣ вот̣т̣хаббанам̣ ка̄ма̄вачаракусала̄кусалакирийа̄джавана̄нам̣ екантато анантарапаччайабха̄венева ваттеййа, на пана ан̃н̃атха̄ти мун̃чха̄маран̣а̄саннавела̄дӣсу джавана̄па̄рипӯрийа̄ мандӣбхӯтавегата̄йа айам̣ дассетабботи.
а̄чарийадхаммапа̄латтхерена панеттха идам̣ вуттам̣ – ‘‘йам̣ джаванабха̄ваппаттам̣, там̣ чхиннамӯларуккхапуппхам̣ вийа̄’’ти ваккхама̄натта̄ анупаччхиннабхавамӯла̄нам̣ паваттасса вот̣т̣хаббанасса кирийабха̄во на сийа̄, вутто ча ‘‘йасмим̣ самайе мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту уппанна̄ кирийа̄ невакусала̄, на̄кусала̄, на ча каммавипа̄ка̄ упеккха̄сахагата̄’’ти, тасма̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘джаванат̣т̣ха̄не т̣хатва̄’’ти вачанам̣ джаванасса уппаджджанат̣т̣ха̄не двиккхаттум̣ паваттитва̄ на джаванабха̄вена̄ти адхиппа̄йена вуттам̣, ‘‘а̄севанам̣ лабхитва̄’’ти ча ‘‘а̄севанам̣ вийа а̄севана’’нти вутте на кочи виродхоти. виппха̄рикасса пана сато двиккхаттум̣ паваттийеветтха а̄севанасадисата̄. виппха̄риката̄йа хи вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пакаттан̃часса вуччати. виппха̄рикампи джаванам̣ вийа анекаккхаттум̣ аппаваттийа̄ дуббалатта̄ на ниппарийа̄йато а̄севанапаччайабха̄вена паваттеййа̄ти на имасса па̄т̣хе а̄севанаттам̣ вуттам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана парийа̄йато вуттам̣, йатха̄ пхалачиттесу магган̇гам̣ маггапарийа̄паннанти. йадипи ‘‘джавана̄па̄рипӯрийа̄…пе… йутто’’ти вуттам̣, ‘‘а̄ваджджана̄дӣнам̣ паччайо бхавитум̣ на саккотӣ’’ти пана вуттатта̄ читтаппаваттивасена пат̣хамамогхава̄рато етасса на кочи висесоти.
чаккхусса̄па̄тхама̄гатети чаккхудва̄расса йогйадеса̄ват̣т̣ха̄навасена а̄па̄тхама̄гате. та̄йа̄ти манодха̄туйа̄ бхаван̇га̄ват̣т̣ане па̄кат̣ата̄йа кирийа̄манодха̄тум̣ пачча̄масати. а̄ват̣т̣итети сантативасена паваттитум̣ адатва̄ ниваттите, парин̣а̄мите ва̄. джа̄тесу джа̄йатети самбандхо. гатети нируддхе. тадева̄ти джавана̄нубхӯтамева ит̣т̣ха̄рамман̣ам̣. тенева̄ти джаванам̣ хутва̄ нируддхена тена ка̄ма̄вачаракусалачиттена. тада̄рамман̣асан̃н̃итанти джаванаггахитейева а̄рамман̣е паваттанато ‘‘брахмассаро’’тиа̄дӣсу вийа тасса а̄рамман̣ам̣ а̄рамман̣амасса̄ти маджджхападалопавасена тада̄рамман̣анти сан̃н̃итам̣. тулйатоти а̄рамман̣ато висадисабха̄вепи соманассасахагата̄дина̄ садисатта̄. мӯласадисам̣ бхаван̇гам̣ мӯлабхаван̇гам̣. тада̄рамман̣ампи бхаван̇гасабха̄ватта̄ ‘‘бхаван̇га’’нти вуччати йатха̄ ‘‘сахетукам̣ бхаван̇гам̣ ахетукасса бхаван̇гасса анантарапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 3.1.102). еттха хи пат̣исандхичитте ева паваттийам̣ ‘‘бхаван̇га’’нти вуччама̄не на тасса хетувасена бхедоти ‘‘сахетукам̣ бхаван̇гам̣ ахетукасса бхаван̇гасса анантарапаччайена паччайо’’ти на сакка̄ ваттум̣. на̄пи четам̣ ‘‘сахетукам̣ чутим̣ ахетукапат̣исандхин̃ча сандха̄йа вутта’’нти сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣. бхавасса ан̇габха̄ва̄бха̄вато чутичиттасса бхаван̇гавоха̄ра̄ла̄бхатоти ‘‘сахетукам̣ бхаван̇га’’нти тада̄рамман̣ам̣ вуттанти вин̃н̃а̄йати. ‘‘тада̄рамман̣асан̃н̃ита’’нти ватва̄ ‘‘мӯлабхаван̇ганти вуччатӣ’’ти вуттатта̄ на̄мадвайампи имасса лаббхатӣти дӣпитам̣ хоти.
392. тан̃ча̄ти тада̄рамман̣ан̃ча. еттха̄ти имесу вӣтхичиттесу. ган̣анӯпагачитта̄нӣти випа̄каган̣анӯпагачитта̄ни.
394. асама̄натта̄ти асан̇кха̄рикабха̄вена асама̄натта̄.
396. пурима̄ни пан̃ча випа̄качитта̄ни имина̄ саддхим̣ чха хонтӣти самбандхо. еттха ча йебхуййато ит̣т̣ха̄рамман̣е соманассаппаваттивасена соманассасахагатаджавана̄нантарамева соманассатада̄рамман̣ам̣ вуттам̣. джаванасса пана пакаппетва̄ а̄рамман̣аггахан̣асаббха̄вато, випа̄касса ча тадабха̄вато ит̣т̣ха̄рамман̣е упеккха̄сахагатаджаванесупи джавитесу соманассасахагатамева тада̄рамман̣ам̣ хоти.
399-403. тасмим̣ два̄рети тасмим̣йева чаккхудва̄ре. ведана̄ париваттатӣти каммасса соманассасахагатабха̄вепи а̄рамман̣асса ит̣т̣хамаджджхаттата̄йа соманассаведана̄ париваттитва̄ упеккха̄ведана̄ хоти. атха ва̄ хет̣т̣ха̄ випа̄каведана̄йа соманассабха̄вепи ит̣т̣ха̄рамман̣асса маджджхаттабха̄вена там̣васена ведана̄ париваттатӣти аттхо.
джаванесу джавитесӯти самбандхо. ‘‘джавитесу чатӯсвапӣ’’ти ва̄ па̄т̣хо. джа̄йарети тада̄рамман̣авасена джа̄йанти. ведана̄йа̄ти ведана̄йа каран̣абхӯта̄йа. асама̄натта̄ти пат̣исандхийа̄ саха асама̄натта̄. пуримехӣти хет̣т̣ха̄ вуттатада̄рамман̣ачатуккато. атха ва̄ ‘‘пуримехи асама̄натта̄’’ иччева йоджана̄. пуримехи саха асама̄набха̄ве вутте тесам̣ сандхийа̄ саха асама̄набха̄вопи вуттова хотӣти чатта̄ри на̄мато пит̣т̣хибхаван̇га̄ни ча хонтӣти йоджана̄. ча-саддена а̄гантукабхаван̇га̄ни, тада̄рамман̣а̄ни ча хонтӣти дассети. еттха̄пи ча йебхуййена ит̣т̣хамаджджхатта̄рамман̣е упеккха̄сахагатаджаванасса уппаджджанато упеккха̄сахагатаджавана̄нантарамева упеккха̄сахагататада̄рамман̣ам̣ вуттам̣, хет̣т̣ха̄ вуттанайена пана упеккха̄сахагататада̄рамман̣ам̣ хоти. н̃а̄н̣асампайутта̄дӣсу джавитесу н̃а̄н̣авиппайуттатада̄рамман̣а̄нам̣ самбхаво хет̣т̣ха̄ вуттанайена ведитаббо. кин̃ча̄пи асан̇кха̄расасан̇кха̄равидха̄нам̣ джаванавасена вуттам̣, татха̄пи утубходжана̄дипаччайа̄нам̣ дуббалабха̄ве джаванассева асан̇кха̄рикатта̄бха̄вато асан̇кха̄раджавана̄васа̄не асан̇кха̄рамева тада̄рамман̣ам̣ хоти, на сасан̇кха̄ранти нийамо. паччайасса пана балавабха̄ве сатипи паресам̣ усса̄хабалена сасан̇кха̄расса джаванасса самбхавато сасан̇кха̄раджавана̄васа̄не сасан̇кха̄рамева тада̄рамман̣ам̣ хоти, сасан̇кха̄рикатта̄бха̄вато асан̇кха̄раджавана̄васа̄не асан̇кха̄рамева̄ти нийамо наттхӣти асан̇кха̄раджавана̄васа̄не асан̇кха̄рампи сасан̇кха̄рампи тада̄рамман̣ам̣ хоти, сасан̇кха̄раджавана̄васа̄не сасан̇кха̄рампи асан̇кха̄рампи тада̄рамман̣ам̣ хоти.
пан̃чима̄нӣти ит̣т̣хамаджджхатта̄рамман̣е вутта̄ни упеккха̄сахагатасантӣран̣а̄дӣни пан̃ча випа̄ка̄ни. пуримехи саттахӣти ит̣т̣ха̄рамман̣е вуттехи чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣхи саттахи виниддисе чаккхудва̄расминти адхиппа̄йо.
405-6. ека̄йа четана̄йа̄ти ека̄йа тихетукасоманассасахагатаасан̇кха̄рикачетана̄йа. евам̣ самасат̣т̣хи випа̄ка̄ни уппаджджантӣти самбандхо. йасма̄ пана чаккхудва̄ра̄дӣсу ануппаджджитва̄ сотадва̄ра̄дӣсуйева уппаджджама̄на̄ сотавин̃н̃а̄н̣а̄дайо вийа пан̃часу два̄ресу ануппаджджитва̄ манодва̄рейева уппаджджама̄но ка̄ма̄вачаравипа̄ко наттхи, тасма̄ манодва̄ре випа̄каппаватти на вутта̄. атха ва̄ чаккхудва̄ре гахита̄намева манодха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнам̣ сотадва̄ра̄дӣсупи гахан̣ена пан̃чадва̄ресу гахита̄йа мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ манодва̄репи гахан̣анайадассанам̣ катам̣ хоти, евам̣ сати чхасу два̄ресупи самасаттати випа̄ка̄ни хонти. атха ва̄ манодва̄ре лаббхама̄на̄йапи пан̃чадва̄раппаватта̄йа мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ манодва̄ре аггахан̣ена сотадва̄ра̄дӣсу лаббхама̄на̄нампи чаккхудва̄ре гахитаманодха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнам̣ сотадва̄ра̄дӣсу аггахан̣асса найадассанам̣ катам̣ хоти, евам̣ сати пан̃чадва̄ресу сол̣аса випа̄ка̄ни хонти. еван̃ча катва̄ вуттам̣ ‘‘гахита̄ггахан̣ена̄’’тиа̄ди.
408-9. тӣхи випа̄кехӣти техи тӣхи кусалачиттехи сама̄нехи тӣхи випа̄кехи динна̄йа пат̣исандхийа̄ти самбандхо. упеккха̄сахитадвайети упеккха̄сахагатапат̣исандхийугал̣е. идха т̣хатва̄ на̄л̣ийантӯпама̄ ведитабба̄. катхам̣? уччхупӣл̣анасамайе кира екасма̄ га̄ма̄ ека̄даса йантава̄ха̄ никкхамитва̄ екам̣ уччхува̄т̣ам̣ дисва̄ тасса парипаккабха̄вам̣ н̃атва̄ уччхуса̄микам̣ упасан̇камитва̄ ‘‘йантава̄ха̄ майа’’нти а̄рочесум̣. со ‘‘ахам̣ тумхейева парийесисса̄мӣ’’ти уччхуса̄лам̣ гахетва̄ агама̄си. те таттха на̄л̣ийантам̣ йоджетва̄ ‘‘майам̣ ека̄даса джана̄ апарампи екам̣ ладдхум̣ ват̣т̣ати, ваттанена ган̣хатха̄’’ти а̄хам̣су. уччхуса̄мико ‘‘ахамева саха̄йо бхависса̄мӣ’’ти уччхуса̄лам̣ пӯра̄петва̄ тесам̣ саха̄йо ахоси. те аттано аттано кичча̄ни катва̄ пха̄н̣итапа̄чакена уччхурасе пакке гул̣е баддхе уччхуса̄микена тулайитва̄ бха̄гесу диннесу аттано аттано бха̄гам̣ а̄да̄йа са̄лам̣ са̄ласа̄микам̣ пат̣иччха̄петва̄ етенева упа̄йена апара̄супи чатӯсу са̄ла̄су каммам̣ катва̄ паккамим̣су. таттха пан̃ча йантаса̄ла̄ вийа пан̃ча паса̄да̄ дат̣т̣хабба̄, пан̃ча уччхува̄т̣а̄ вийа пан̃ча а̄рамман̣а̄ни, ека̄даса вичаран̣акайантава̄ха̄ вийа ека̄даса випа̄качитта̄ни, пан̃ча уччхуса̄ласа̄мино вийа пан̃ча вин̃н̃а̄н̣а̄ни, пат̣хамакаса̄ла̄йа са̄ласа̄микена саддхим̣ два̄дасаннам̣ джана̄нам̣ екато хутва̄ катакамма̄нам̣ бха̄гаггахан̣ака̄ло вийа ека̄дасаннам̣ випа̄качитта̄нам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ена саддхим̣ екато хутва̄ чаккхудва̄ре рӯпа̄рамман̣е сакасакакиччакаран̣ака̄ло, са̄ласа̄микасса са̄ла̄йа сампат̣иччхитака̄ло вийа чаккхувин̃н̃а̄н̣асса два̄расан̇кантиакаран̣ам̣, дутийататийачатуттхапан̃чамаса̄ла̄йа два̄дасаннам̣ екато хутва̄ катакамма̄нам̣ бха̄гаггахан̣ака̄ло вийа ека̄дасаннам̣ випа̄качитта̄нам̣ ка̄йавин̃н̃а̄н̣ена саддхим̣ екато хутва̄ ка̄йадва̄ре пхот̣т̣хабба̄рамман̣е сакасакакиччакаран̣ака̄ло, са̄микасса сампат̣иччхитака̄ло вийа ка̄йавин̃н̃а̄н̣асса два̄расан̇кантиакаран̣ам̣ ведитаббам̣.
414. асса̄ти имасса бӣджасса. хетупаваттитоти паччайаппаваттито.
415. ида̄ни тихетукомакакаммена гахитадухетукапат̣исандхикасса випа̄каппаватти духетукуккат̣т̣хена гахитадухетукапат̣исандхикасса випа̄каппаваттийа̄ сама̄на̄ти там̣ т̣хапетва̄ духетукакаммена гахитадухетукапат̣исандхикассева випа̄каппаваттим̣ дассетум̣ ‘‘духетукена каммена̄’’тиа̄ди вуттам̣.
418-9. духетукапат̣исандхикасса ка̄ма̄вачаратихетукаджавана̄нам̣ самбхавепи каммасариккхака̄нева джавана̄ни дассетум̣ ‘‘соманасса…пе… духетуке’’ти вуттам̣. тихетукаджавана̄васа̄непи панасса пат̣исандхида̄йакакаммам̣ тихетукавипа̄када̄не асаматтханти тихетукатада̄рамман̣а̄бха̄вато, джаванасса ча каммасариккхакахетувасена духетукабха̄вато духетукатада̄рамман̣амева хоти.
424. има̄ни ча бхаван̇га̄нӣти има̄ни чатта̄ри мӯла̄гантукапит̣т̣хибхаван̇га̄ни. ат̣т̣ха хӣти ат̣т̣хева.
426. сотагха̄на̄дина̄ти сотагха̄на̄дивин̃н̃а̄н̣ехи. еттха̄пи амбопама̄ па̄кат̣ика̄ва. йантава̄хопама̄йа панеттха сатта йантава̄ха̄ техи хаттхайанте на̄ма саджджите са̄ласа̄микам̣ ат̣т̣хамам̣ катва̄ вуттанайа̄нуса̄ренева йоджана̄ ведитабба̄.
434-6. вуддхимупетасса̄ти ма̄тукуччхито никкхамитва̄ сам̣вара̄сам̣варе пат̣т̣хапетум̣ саматтхабха̄вена вуд̣д̣хиппаттасса. кин̃ча̄пи ахетукапат̣исандхикасса каммасариккхакаджаванамева дассетум̣ ‘‘духетӯнам̣…пе… васа̄насми’’нти вуттам̣. тихетукаджаванампи пана тесам̣ джавати, джаванасса духетукабха̄вепи каммасса духетукавипа̄када̄не асаматтхата̄йа ‘‘ахетука…пе… джа̄йате’’ти вуттам̣.
443-8. ‘‘ахетупат̣исандхисса̄’’тиа̄дӣсу адхиппа̄йо хет̣т̣ха̄ а̄гатова. апа̄йесу пат̣исандхида̄йакакаммена пат̣исандхито хӣнатада̄рамман̣асса аниппханнато тасса лаббхама̄нат̣т̣ха̄намева дассетум̣ ‘‘сугатийа’’нти вуттам̣, ка̄ма̄вачарасугатийанти аттхо. тена̄ти тена джа̄тапат̣исандхивипа̄кена. ‘‘чатӯсу апа̄йесу лаббхатӣ’’ти ватва̄ тасса висайадассанаттхам̣ ‘‘тхеро нерайика̄на’’нтиа̄ди вуттам̣. тхероти нирайача̄рика̄йа па̄кат̣атта̄ маха̄моггалла̄наттхерама̄ха. нирайе бхава̄ нерайика̄. дхаммам̣ десетӣти нирайе падумам̣ ма̄петва̄ падумакан̣н̣ика̄йа нисинно дхаммам̣ десети. вассатӣти антохетваттхам̣ катва̄ вуттам̣, васса̄петӣти аттхо. тхерам̣ дисва̄ти тхерасса дассанахету. имина̄ инданӣлапат̣има̄ван̣н̣асса тхерасса ит̣т̣ха̄рамман̣абха̄вена кусалавипа̄качаккхувин̃н̃а̄н̣уппаттийа̄ ка̄ран̣ам̣ дассети. еса найо ‘‘дхаммам̣ сутва̄’’тиа̄дӣсупи. гандханти тена ма̄питагандхам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘чанданаване дива̄виха̄рам̣ нисиннасса чӣварагандха’’нти (дха. са. ат̣т̣ха. 498 випа̄куддха̄ракатха̄) вуттам̣. гха̄йатанти гха̄йанта̄нам̣. сантӣран̣адвайанти атиит̣т̣хамаджджхаттасса гандха̄дино васена сантӣран̣адвайам̣. кусалавипа̄ка̄нам̣, ит̣т̣ха̄рамман̣асса ча нирайе самбхавадӣпанена сеса̄па̄йаттайепи самбхаво дасситова хоти.
450. нийамойева нийаматтам̣, тада̄рамман̣ачиттампи джаванена нийа̄митанти вуттанийамоти аттхо. кусалам̣ пана сандха̄йа̄ти кусаладжаванам̣ сандха̄йа дӣпитам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣, кусаласса вийа акусаласса садисавипа̄ка̄бха̄ватоти адхиппа̄йо. еттха ча кусаладжавана̄нантарам̣ сахетукатада̄рамман̣ассева вачанам̣. джаванасса каммасариккхакахетувасена сахетукатта̄ джавана̄нурӯпато вуттам̣. паричитавасена пана ан̃н̃акаммена̄пи там̣ ахетукатада̄рамман̣ам̣ на хотӣти на ваттаббам̣. на хи пат̣исандхиджанакамева каммам̣ тада̄рамман̣ам̣ джанети, атха кхо ан̃н̃акаммампи пат̣исандхида̄йакакаммена ниббаттетаббатада̄рамман̣ато висадисампи ниббаттетӣти. акусаладжавана̄нантаран̃ча ахетукатада̄рамман̣ампи джаванасса каммасариккхакахетукатта̄ таданурӯпато вуттам̣. йатха̄вуттанайена пана сахетукатада̄рамман̣ампи на хотӣти наттхи.
456-7. етта̄вата̄ типит̣акачӯл̣ана̄гаттхерава̄де сол̣аса випа̄качитта̄ни саддхим̣ два̄дасакамаггена чева ахетукат̣т̣хакена ча вибха̄ветва̄ морава̄пива̄симаха̄даттаттхерава̄де висеса̄бха̄вато там̣ ана̄маситва̄ маха̄дхаммараккхитаттхерава̄де кусала̄кусалакирийавасена пин̣д̣итва̄ дассита̄нам̣ пин̣д̣аджавана̄нам̣ васена тада̄рамман̣ам̣ дассетум̣ ‘‘соманассайуте читте’’тиа̄ди вуттам̣. соманасса…пе… джавитети ит̣т̣ха̄рамман̣е кусала̄кусалакирийа̄бйа̄катавасена соманассайутесу терасасу джаваначиттесу джавитесу. гавеситабба̄…пе… ма̄наса̄ти хет̣т̣ха̄ вуттанайена соманассасахагата̄ни пан̃чева тада̄рамман̣ачитта̄ни гавеситабба̄ни. упеккха̄…пе… джавитесӯти кусала̄кусалакирийавасена чуддасасу упеккха̄сахагатаджаваначиттесу джавитесу. чха гавеситабба̄нӣти упеккха̄сахагата̄ни чха ева гавеситабба̄ни. кхӣн̣а̄сава̄нам̣ пахӣнавипалла̄сата̄йа кирийа̄джаванам̣ ит̣т̣ха̄рамман̣е упеккха̄сахагатам̣ на хотӣти соманассасахагатакирийа̄джаванесу джавитесу соманассасахагататада̄рамман̣амева хоти. ит̣т̣хамаджджхатте, анит̣т̣ха̄дӣсу ча соманассабха̄вато упеккха̄сахагатакирийа̄джаванесу джавитесу упеккха̄сахагататада̄рамман̣амева̄ти идаметтха саннит̣т̣ха̄нам̣. секхапутхуджджана̄нам̣ пана аппахӣнавипалла̄сата̄йа ит̣т̣хамаджджхатте, анит̣т̣хаанит̣т̣хамаджджхатта̄рамман̣е ча соманассасахагатаджаванам̣ уппаджджатӣти соманассасахагатаджавана̄васа̄не соманассасахагататада̄рамман̣амева хоти, наттхи упеккха̄сахагатанти на̄йам̣ нийамо. ит̣т̣ха̄рамман̣епи вуттанайа̄нуса̄рена йоджетаббам̣. тенетам̣ вуччати –
‘‘париттакусала̄доса-па̄паса̄такрийа̄джава̄;
пан̃часвекам̣ тада̄ламбам̣, сукхитесу йатха̄рахам̣.
‘‘па̄па̄ ка̄масубха̄ чева, сопеккха̄ ча крийа̄джава̄;
сопеккхесу тада̄ламбам̣, чхасвекаманурӯпато’’ти.
458-62. духетука̄хетука̄нам̣ випа̄ка̄варан̣ехи саманна̄гататта̄ джха̄нуппа̄дойева наттхӣти а̄ха ‘‘тихетусоманассена̄’’ти. джха̄нато парихӣнасса̄ти уппа̄диталокийаджджха̄нато парихӣнасса. виппат̣иса̄риноти ‘‘махантена ва̄йа̄мена уппа̄дито ме пан̣ӣтадхаммо нат̣т̣хо’’ти уппаннавиппат̣иса̄равантасса. ким̣…пе… ма̄насанти айам̣ ануматипуччха̄, тада̄рамман̣ама̄насам̣ джа̄йате ким̣, на ва̄ти айан̃хеттха аттхо. бхаван̇гапа̄то ва̄ хоту тада̄рамман̣ам̣ ва̄, ко еттха вибандхоти а̄ха ‘‘пат̣т̣ха̄не пат̣исиддха̄’’тиа̄ди. авачанамева пат̣иседхоти катва̄ а̄ха ‘‘пат̣исиддха̄’’ти. йади соманасса̄нантарам̣ доманассам̣, доманасса̄нантарам̣ соманассам̣ ва̄ уппаджджеййа, тада̄ ‘‘сукха̄йа ведана̄йа сампайутто дхаммо адуккхамасукха̄йа ведана̄йа сампайуттасса дхаммасса анантарапаччайена паччайо’’тиа̄ди (пат̣т̣ха̄. 1.2.45) вийа ‘‘сукха̄йа ведана̄йа сампайутто дхаммо дуккха̄йа ведана̄йа сампайуттасса дхаммасса анантарапаччайена паччайо, дуккха̄йа ведана̄йа…пе… сукха̄йа ведана̄йа…пе… паччайо’’ти ваттаббам̣ сийа̄, татха̄ ган̣анава̄ре екекаведана̄сампайуттасса аттана̄ сама̄наведана̄сампайуттасса, итараведана̄двайасаман̇гисса ча паччайабха̄вам̣ сандха̄йа ‘‘анантаре нава̄’’ти ваттаббам̣ сийа̄, на ча паневам̣ па̄л̣и а̄гата̄. доманассасоманассаведана̄йа сампайутта̄нам̣ пана ан̃н̃аман̃н̃аанантарапаччайавасена ган̣анадвайам̣ париха̄петва̄ ‘‘анантаре сатта̄’’ти вуттам̣, тасма̄ йатха̄дхаммаса̄сане авачанампи пат̣иседхасадисам̣ абха̄вассева дӣпанатоти вуттам̣ ‘‘пат̣исиддха̄’’ти. асса ва̄ анантарам̣ доманассасса уппаттӣти самбандхо. асса̄ти соманассасса.
евам̣ бхаван̇гапа̄та̄бха̄ве ка̄ран̣ам̣ ватва̄ пуна тада̄рамман̣а̄бха̄вам̣ дассенто а̄ха ‘‘махаггата’’нтиа̄ди. таттхева пат̣исиддханти ‘‘паритта̄рамман̣о дхаммо махаггата̄рамман̣асса дхаммасса каммапаччайена паччайо’’ти вачана̄бха̄вато таттхева пат̣т̣ха̄не пат̣исиддхам̣. ким̣ ну ка̄таббанти ким̣ ка̄таббам̣. на хи сакка̄ еттакена ‘‘ачиттако’’ти ваттунти адхиппа̄йо. еттха ча махаггата̄рамман̣амева доманассаджаванам̣ нидассанавасена вуттам̣. ит̣т̣ха̄рамман̣абхӯте пана буддха̄диа̄рамман̣епи доманассаджаване джавите соманассапат̣исандхикасса тада̄рамман̣асамбхаво, бхаван̇гапа̄то ва̄ наттхи.
464-5. ит̣т̣ха̄рамман̣е упеккха̄сахагататада̄рамман̣асса доманасса̄нантаран̃ча соманассасса абха̄вато ‘‘упеккха̄сахита̄ хетӯ’’тиа̄дина̄ а̄чарийена вутте пуна чодако анубандханто а̄ха ‘‘а̄ваджджанам̣ кимасса̄’’ти. а̄чарийо пана киметтха а̄ваджджанагавесанена, тена вина̄ва идам̣ читтам̣ уппаджджатӣти дӣпенто а̄ха ‘‘наттхи та’’нти. пуна чодако а̄ваджджанена вина̄ читтаппаваттим̣ ависаханто а̄ха ‘‘там̣ джа̄йате катха’’нти. евам̣ пана вутте а̄чарийо киметтха а̄ваджджанена, кин̃ча а̄ваджджанена вина̄ читтаппаватти наттхӣти идам̣ на екантиканти дӣпетум̣ нира̄ваджджаначитта̄нам̣ самбхавам̣ дассенто а̄ха ‘‘бхаван̇га̄ваджджана̄на’’нтиа̄ди, бхаван̇га̄ваджджана̄нам̣ ким̣ а̄ваджджанам̣, нану наттхева̄ти адхиппа̄йо. нану ча бхаван̇га̄ваджджана̄ни та̄ва сакасакависайесу ниннатта̄ а̄ваджджанена вина̄ уппаттийам̣ бахулам̣ чин̣н̣атта̄ва уппаджджанти, айам̣ пана катхам̣ уппаджджатӣти идам̣ ануйогам̣ сандха̄йа пуна нира̄ваджджаначитта̄ни дассенто а̄ха ‘‘маггасса̄’’тиа̄ди. маггасса локуттарамаггасса читтасса. анантарасса пхаласса ча̄ти магга̄нантарасса пхаласса ча аттха̄йа ким̣ а̄ваджджананти самбандхо. евам̣ наттхӣти йатха̄ етесам̣, еваметасса̄пи наттхи.
а̄нанда̄чарийо панеттха арийамаггачиттам̣, магга̄нантара̄ни пхала̄ни ча парикамма̄ваджджанена са̄ваджджана̄ни сама̄на̄ни асатипи нира̄ваджджануппаттийам̣ нинна̄дибха̄ве уппаттийа̄ нидассанаматтавасена вутта̄нӣти ван̣н̣ети. айам̣ хисса адхиппа̄йо – йади хи нибба̄на̄рамман̣а̄ваджджана̄бха̄вам̣ сандха̄йа вутта̄ни сийум̣, готрабхувода̄на̄ни дасситабба̄ни сийум̣ техева етесам̣ нира̄ваджджаната̄сиддхито, пхаласама̄паттика̄ле ча ‘‘паритта̄рамман̣ам̣ махаггата̄рамман̣ам̣ ануломам̣ пхаласама̄паттийа̄ анантарапаччайена паччайо’’ти вачанато сама̄на̄рамман̣а̄ваджджанарахитатта̄ магга̄нантара̄ни пхалачитта̄нӣти евам̣ сама̄паттипхалачитта̄ни на ваджджетабба̄ни сийум̣, готрабхувода̄на̄ни пана йадипи нибба̄не чин̣н̣а̄ни, самуда̄чита̄ни ча на хонти, а̄рамман̣антаре чин̣н̣асамуда̄чита̄нева. пхаласама̄паттичитта̄ни ча маггавӣтхито уддхам̣ тадаттхам̣ парикаммасаббха̄ва̄ти тесам̣ гахан̣ам̣ на катам̣. анулома̄нантаран̃ча пхаласама̄паттичиттам̣ чин̣н̣асамуда̄читам̣, на невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄нантарам̣ магга̄нантарасса вийа тадаттхам̣ парикамма̄бха̄ва̄ти ‘‘ниродха̄ вут̣т̣хахантасса̄’’ти тан̃ча нидасситанти.
467. ‘‘кимасса̄рамман̣а’’нти ватва̄ нира̄ваджджанабха̄вам̣ вийа ана̄рамман̣абха̄вампи вадеййа̄ти таббха̄вадассанена аттано вачанам̣ са̄дхенто а̄ха ‘‘вина̄ а̄рамман̣ена̄’’тиа̄ди. йам̣ кин̃чӣти йам̣ кин̃чи паричитапуббам̣ а̄рамман̣ам̣ а̄раббха. нану ча тада̄рамман̣икам̣ сийа̄ти вуттам̣, тада̄рамман̣ан̃ча джавана̄рамман̣амева ган̣ха̄ти итаратха̄ тада̄рамман̣абха̄ва̄йогатоти катхамасса̄ паритта̄рамман̣анти? саччам̣, ка̄ма̄вачаравипа̄качитта̄нам̣ екантапаритта̄рамман̣атта̄ на̄сса̄ махаггата̄рамман̣абха̄во йутто, ‘‘тада̄рамман̣а’’нти ча тада̄рамман̣ат̣т̣ха̄не уппаттим̣ гахетва̄ вуттам̣, на тасса̄ тада̄рамман̣акиччасамбхавато. кена чарахи киччена̄йам̣ уппаджджатӣти? тада̄рамман̣акиччам̣ та̄ва йатха̄вуттака̄ран̣атова наттхи, на̄пи сантӣран̣акиччам̣ татха̄ аппаваттанато. пат̣исандхичутӣсу ваттаббамева наттхи. па̄рисесато пана бхавасса ан̇габха̄вато бхаван̇гакиччанти йуттам̣ сийа̄, пат̣исандхибхӯтамева читтам̣ бхаван̇ганти идам̣ йебхуййавасена вуччатӣти. а̄чарийадхаммапа̄латтхерена̄пи хи айаматтхо дасситова.
468-73. авиджджама̄не ка̄раке катхам̣ кассачи нира̄ваджджанаппаваттикасса са̄ваджджанабха̄вена̄ти чоданам̣ сандха̄йа читтанийа̄маниббаттаметанти дассетум̣ ‘‘утубӣджанийа̄мо ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. утубӣджанийа̄мо ча̄ти утунийа̄мо чева бӣджанийа̄мо ча, утусабха̄ванийа̄мо бӣджасабха̄ванийа̄моти вуттам̣ хоти. каммадхамма̄нам̣ нийа̄мо ева каммадхамманийа̄мата̄. екаппаха̄рена̄ти там̣ там̣ утусамайаманатиккамитва̄ екасмим̣йева ка̄ле. пхалапуппха̄дӣти а̄ди-саддена паллава̄дӣнам̣ сан̇гахо. саббесанти тасмим̣ самайе пхала̄диниббаттанака̄нам̣ саббесам̣. там̣там̣тулйапхалуббхавоти техи техи бӣджехи садиса̄нам̣ пхала̄нам̣ ниббатти, тесам̣ тесам̣ бӣджа̄нам̣ анурӯпапхаланиббаттӣти аттхо. ‘‘кулаттхагаччхасса уттараггабха̄во, даккхин̣аваллийа̄ даккхин̣аруккхапарихаран̣ам̣, сӯрийа̄ваттапуппха̄нам̣ сӯрийа̄бхимукхабха̄во, ма̄лувалата̄йа руккха̄бхимукхагамана’’нти евама̄дӣнипи еттхева самодха̄нам̣ гаччханти. чхиддаттанти чхиддавантабха̄во, чхиддам̣йева ва̄. бӣджаджоти бӣджасамбхаво нийа̄мо. йато детӣти йато йато паччайабха̄ванийа̄мато дети. айанти айам̣ аттано анурӯпасса, садисасса, висадисасса ча пхаласса ниббаттане нийа̄мо. апича –
‘‘на анталиккхе на самуддамаджджхе,
на паббата̄нам̣ виварам̣ пависса;
на виджджатӣ со джагатиппадесо,
йаттхат̣т̣хито муччеййа па̄пакамма̄’’ти. (дха. па. 127) –
имисса̄ га̄тха̄йа ат̣т̣хуппаттийам̣ а̄гатам̣ тин̣акала̄пасса гахитааггино ут̣т̣хахитва̄ а̄ка̄се гаччхато ка̄касса гӣва̄йа пат̣имуччанам̣, на̄викасса бхарийа̄йа ва̄лукагхат̣ам̣ кан̣т̣хе бандхитва̄ самуддудаке паккхипанам̣, паббатакӯт̣асса патитва̄ лен̣е васанта̄нам̣ бхиккхӯнам̣ два̄рапидахананти там̣там̣каммасариккхакавипа̄каниббаттанампи камманийа̄мойева̄ти ведитаббам̣. джа̄тийанти пат̣исандхиггахан̣е чева ма̄тукуччхито никкхамане ча, нидассанаматтан̃четам̣ абхисамбодхидхаммачаккаппаваттана̄дӣсупи меданӣкампана̄дикасса самбхавато. бодхисаттасса̄ти паччхимабхавикабодхисаттасса. меданӣкампана̄диканти патхавӣкампана̄дикам̣ дваттим̣сапуббанимиттам̣. висесаттаманекампӣти пуббанимиттато ан̃н̃ам̣ тада̄ па̄тубхӯтам̣ саббам̣ аччхарийам̣. уппатта̄ваджджана̄дӣнанти ‘‘твам̣ а̄ваджджанам̣ хохи, твам̣ дассана’’нтиа̄дина̄ нийун̃джакасса абха̄вепи там̣там̣киччавасена тесам̣ тесам̣ уппатти.
474. хадайе андхака̄ро вийа̄ти хадайандхака̄ро, саммохоти аттхо, тасса виддхам̣санам̣ паха̄накаран̣анти хадайандхака̄равиддхам̣санам̣. пайуттоти анупа̄да̄паринибба̄нам̣ аппатва̄ аносаккама̄нена вӣрийена вӣрийава̄. мохандхака̄ра̄пагаманти арахаттама̄ха.
ити абхидхамматтхавика̄синийа̄ на̄ма
абхидхамма̄вата̄расам̣ван̣н̣ана̄йа
випа̄качиттаппаваттиниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.