2. дутийо париччхедо

четасиканиддесаван̣н̣ана̄

67. етта̄вата̄ ча читтам̣ четасикам̣ рӯпам̣ нибба̄нанти евам̣ уддит̣т̣хесу чатӯсу дхаммесу читтам̣ та̄ва джа̄тибхӯмисампайогаппаватта̄ка̄ра̄дивасена вибха̄гена ниддиситва̄ ида̄ни таданантарам̣ уддит̣т̣хе четасикадхамме ниддиситум̣ ‘‘читта̄нантарамуддит̣т̣ха̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. вибха̄джананти джа̄тибхӯмиа̄дивасена вибха̄гам̣, тесу тесу читтесу йатха̄рахам̣ сампайогавасена висум̣ висум̣ бха̄джанан̃ча.

катаме пана четасика̄, йесам̣ вибха̄джанам̣ вуччатӣти те саха ниббачанена сарӯпато дассетум̣ ‘‘таттха читтасампайутта̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ‘‘читтасампайутта̄’’ти идам̣ четасикалаккхан̣адассанам̣. тена йе читтена саха сампайогалаккхан̣ена йутта̄, тейева четасика̄ти дассети. ким̣ пана там̣ сампайогалаккхан̣анти? екуппа̄даеканиродхаекаваттхукаека̄рамман̣асан̇кха̄та̄ пака̄ра̄. самам̣ пака̄рехи йутта̄ти хи сампайутта̄. таттха йади екуппа̄дата̄маттенева ча сампайуттата̄ адхиппета̄, сахуппаттика̄нам̣ рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃асампайуттата̄ а̄паджджеййа̄ти еканиродха-ггахан̣ам̣. евампи авиниббхогарӯпа̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃асампайуттата̄ а̄паджджеййа̄ти екаваттхука-ггахан̣ам̣. евампи ‘‘авиниббхогарӯпесу екам̣ маха̄бхӯтам̣ сесамаха̄бхӯтопа̄да̄рӯпа̄нам̣ ниссайапаччайо хотӣти тасма̄ та̄ни екаваттхука̄нӣти, чаккха̄дӣнам̣ ниссайабхӯта̄ни ва̄ бхӯта̄ни екам̣ ваттху етесу нисситанти екаваттхука̄нӣ’’ти каппентасса тесам̣ сампайуттата̄патти сийа̄ти таннива̄ран̣аттхам̣ ека̄рамман̣а-ггахан̣ам̣.

пат̣иломато ва̄ ‘‘ека̄рамман̣а̄’’ти вутте екавӣтхийам̣ пан̃чавин̃н̃а̄н̣асампат̣иччхана̄дӣнам̣, на̄на̄вӣтхийам̣ парасанта̄не ча екасмим̣ а̄рамман̣е уппаджджама̄на̄нам̣ бхиннаваттхука̄нам̣ сампайуттата̄ а̄паджджеййа̄ти екаваттхука-ггахан̣ам̣. евампи маран̣а̄саннавӣтхийам̣ сампат̣иччханасантӣран̣а̄дӣнам̣ сампайуттата̄ а̄паджджеййа̄ти еканиродха-ггахан̣ам̣. ким̣ пана на̄нуппа̄да̄пи евам̣ тивидхалаккхан̣а̄ хонти, атха екуппа̄да̄ ева̄ти вича̄ран̣а̄йа екуппа̄да̄ ева евам̣ тивидхалаккхан̣а̄ хонтӣти дассанаттхам̣ ‘‘екуппа̄да̄’’ти вуттам̣. ити имехи чатӯхи сампайогалаккхан̣ехи йе читтасампайутта̄, те четасика̄ на̄ма̄ти евам̣ четасикалаккхан̣ам̣ т̣хапитам̣ хоти. катхам̣ панете четасика̄ на̄ма̄ти а̄ха ‘‘читте бхава̄’’ти. ‘‘четаси бхава̄ четасика̄’’ти ваттаббе читта-саддассапи чето-саддена саха сама̄наттхата̄йа аттхаматтам̣ дассетум̣ ‘‘читте бхава̄ четасика̄’’ти вуттам̣.

нийата̄ти нийатуппаттика̄, карун̣а̄мудита̄дайо вийа када̄чи ануппаджджитва̄ йада̄ йада̄ там̣ читтам̣ уппаджджати, тада̄ тада̄ва тена авинибхутта̄ хутва̄ джа̄йама̄на̄ти аттхо. сарӯпена а̄гата̄ти чханда̄дайо вийа ‘‘йе ва̄ пана тасмим̣ самайе ан̃н̃епи аттхи пат̣иччасамуппанна̄ арӯпино дхамма̄’’ти евам̣ йева̄панакавасена ана̄гантва̄ ‘‘пхассо хоти, ведана̄ хотӣ’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1) сарӯпенева па̄л̣ийам̣ а̄гата̄. йева̄пана̄ти евам̣ десана̄ етесанти йева̄панака̄. екӯнатим̣са дхамма̄ти киччабхедам̣ ана̄маситва̄ кевалам̣ асамбхиннадхаммавасенева екенӯна̄ тим̣са дхамма̄. па̄л̣ийам̣ пана читтена саха тим̣са дхамме гахетва̄ тесам̣ киччабхедато гахан̣ена чхаппан̃н̃а̄са дхамма̄ вутта̄. сеййатхиданти сарӯпапуччха̄. пхассо…пе… читтуджуката̄ти йатха̄пуччхита̄нам̣ сарӯпадассанам̣. ити-саддо парисама̄пане, нидассане ва̄. пуна теттим̣са хонтӣти самбандхо. теттим̣са хонтӣти тейева екӯнатим̣са дхамма̄ти адхиппа̄йо.

‘‘када̄чи уппаджджантӣ’’ти вуттам̣, там̣ катхам̣ дат̣т̣хаббанти а̄ха ‘‘имесӯ’’тиа̄ди. карун̣а̄мудита̄васена̄ти пат̣хамасаманна̄ха̄рато пат̣т̣ха̄йа готрабхупарийоса̄наппаваттитакарун̣а̄мудита̄парикаммавасена. карун̣а̄пуббабха̄готи карун̣а̄йа пуббабха̄го, парикаммаппана̄васена паваттакарун̣а̄бха̄вана̄йа аппана̄кот̣т̣ха̄сато пуримакот̣т̣ха̄со, пат̣хамасаманна̄ха̄рато пат̣т̣ха̄йа готрабхупарийоса̄наппаваттапарикаммакот̣т̣ха̄со хутва̄ти аттхо. евам̣ ‘‘мудита̄пуббабха̄го’’ти еттха̄пи. бха̄га-саддасса драбйавуттита̄йа таппурисасса ча уттарападаттхаппадха̄ната̄йа ‘‘карун̣а̄пуббабха̄го’’тиа̄дина̄ пуллин̇гена вуттам̣. ета-саддасса пана гун̣авуттита̄йа гун̣ависесавати ваттама̄но тасса лин̇гавасена парин̣аматӣти карун̣а̄мудита̄пеккха̄йа ‘‘ета̄’’ти иттхилин̇гавасена вуттанти. на панекато уппаджджанти, кин̃чарахи висум̣ висум̣йева̄ти аттхо. тенева хи ‘‘карун̣а̄пуббабха̄го ва̄ мудита̄пуббабха̄го ва̄’’ти викаппо вуттоти. касма̄ панета̄ две екато нуппаджджантӣти? бхинна̄рамман̣атта̄. карун̣а̄ хи дуккхитасатте а̄раббха тесам̣ дуккха̄панайанака̄мата̄васена паваттати, мудита̄ сукхитасатте а̄раббха тесам̣ сукха̄нумоданавасена, тасма̄ убхиннампи бхиннависайатта̄ на екасмим̣ читте уппатти самбхаватӣти. миччха̄камманта̄дӣхӣти а̄ди-саддена миччха̄ва̄ча̄миччха̄джӣва̄нам̣ гахан̣ам̣. самма̄камманта̄дӣни парипӯрентӣти самма̄каммантасамма̄ва̄ча̄самма̄а̄джӣва̄ни парипӯренти. ко виратӣти тӣсу ека̄ вирати уппаджджати, самма̄каммантам̣ пӯрентӣ пат̣хама̄, самма̄ва̄чам̣ пӯрентӣ дутийа̄, самма̄а̄джӣвам̣ пӯрентӣ татийа̄ вирати уппаджджатӣти аттхо. карун̣а̄мудита̄хи саха на уппаджджанти та̄сам̣ пан̃н̃атта̄рамман̣атта̄, виратийа̄ ча екантапаритта̄рамман̣атта̄. ан̃н̃аман̃н̃ена ча на уппаджджанти ан̃н̃аман̃н̃ассапи бхиннависайатта̄. миччха̄камманта̄дӣнан̃хи а̄рамман̣а̄нева йатха̄ккамам̣ самма̄камманта̄дӣнам̣ а̄рамман̣а̄ни тато виратибха̄вато. етесӯти имесу пан̃часу.

68. виратӣнампи сан̇гахан̣аттхам̣ ‘‘карун̣а̄мудита̄дӣсӯ’’ти ваттаббе га̄тха̄бандхасукхаттхам̣ а̄ди-саддалопавасена ‘‘карун̣а̄мудита̄сӯ’’ти вуттам̣. еван̃ча катва̄ вуттам̣ ‘‘екена̄’’ти, итаратха̄ ‘‘ека̄йа̄’’ти ваттаббанти.

69-71. ким̣ панеттха ка̄ран̣ам̣, чатӯсу брахмавиха̄ресу две идха ниддит̣т̣ха̄, на итара̄ти чоденто а̄ха ‘‘касма̄ пана̄’’тиа̄ди. упеккха̄ ча на уддхат̣а̄ти самбандхо. навахи локуттарадхаммехи джанам̣ ран̃джетӣти дхаммара̄джа̄. дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикаттхехи садевакам̣ локам̣ ануса̄сатӣти саттха̄. абйа̄па̄дена метта̄ гахита̄ тассева хита̄ка̄раппаваттика̄ле метта̄бха̄вӯпагаманато. тенева хеса ‘‘метта̄ метта̄йана̄’’тиа̄дина̄ ниддит̣т̣хо. татрамаджджхаттата̄йа упеккха̄ гахита̄ та̄йева саттесу маджджхатта̄ка̄раппаватта̄йа упеккха̄брахмавиха̄рабха̄вато. а̄диччена саха сама̄наготтата̄йа, арийаса̄вакабха̄вена ва̄ тасса бхагавато путтата̄йа а̄диччо бандху имасса, а̄диччасса ва̄ бандхӯти а̄диччабандху.

72. ра̄синти пхассапан̃чака̄дисаттарасара̄сим̣. пат̣хамамаха̄читтуппа̄давасена хи –

‘‘пхассо хоти, ведана̄ хоти, сан̃н̃а̄ хоти, четана̄ хоти, читтам̣ хоти, витакко хоти, вича̄ро хоти, пӣти хоти, сукхам̣ хоти, читтассекаггата̄ хоти, саддхиндрийам̣ хоти, вӣрийиндрийам̣ хоти, сатиндрийам̣ хоти, сама̄дхиндрийам̣ хоти, пан̃н̃индрийам̣ хоти, маниндрийам̣ хоти, соманассиндрийам̣ хоти, джӣвитиндрийам̣ хоти, самма̄дит̣т̣хи хоти, самма̄сан̇каппо хоти, самма̄ва̄йа̄мо хоти, самма̄сати хоти, самма̄сама̄дхи хоти, саддха̄балам̣ хоти, вӣрийабалам̣ хоти, сатибалам̣ хоти, сама̄дхибалам̣ хоти, пан̃н̃а̄балам̣ хоти, хирибалам̣ хоти, оттаппабалам̣ хоти, алобхо хоти, адосо хоти, амохо хоти, анабхиджджха̄ хоти, абйа̄па̄до хоти, самма̄дит̣т̣хи хоти, хирӣ хоти, оттаппам̣ хоти, ка̄йапассаддхи хоти, читтапассаддхи хоти, ка̄йалахута̄ хоти, читталахута̄ хоти, ка̄йамудута̄ хоти, читтамудута̄ хоти, ка̄йакамман̃н̃ата̄ хоти, читтакамман̃н̃ата̄ хоти, ка̄йапа̄гун̃н̃ата̄ хоти, читтапа̄гун̃н̃ата̄ хоти, ка̄йуджуката̄ хоти, читтуджуката̄ хоти, сати хоти, сампаджан̃н̃ам̣ хоти, саматхо хоти, випассана̄ хоти, пагга̄хо хоти, авиккхепо хотӣ’’ти (дха. са. 1) –

евам̣ дхаммуддха̄рам̣ каронтена бхагавата̄ пхасса̄дайо тим̣са дхамме чхаппан̃н̃а̄са катва̄ пхассапан̃чакара̄си джха̄напан̃чакара̄си индрийат̣т̣хакара̄си маггапан̃чакара̄си баласаттакара̄си хетуттикара̄си каммапатхатикара̄си локапа̄ладукара̄си чхайугал̣адукара̄си упака̄радукара̄си йуганандхадукара̄си вӣрийасаматхадукара̄сӣти саттарасаннам̣ ра̄сӣнам̣ васена вибха̄го като.

катхам̣? етесупи читтам̣ та̄ва пхассапан̃чакам̣ патва̄ ‘‘читтам̣ хотӣ’’ти вуттам̣, индрийа̄ни патва̄ ‘‘маниндрийа’’нти. витакко джха̄нан̇га̄ни патва̄ ‘‘витакко хотӣ’’ти вутто, магган̇га̄ни патва̄ ‘‘самма̄сан̇каппо’’ти. саддха̄ индрийа̄ни патва̄ ‘‘саддхиндрийам̣ хотӣ’’ти вутта̄, бала̄ни патва̄ ‘‘саддха̄бала’’нти. хирӣ бала̄ни патва̄ ‘‘хирибалам̣ хотӣ’’ти вутта̄, локапа̄ладукам̣ патва̄ ‘‘хирӣ’’ти. оттаппепи есева найо. алобхо мӯлам̣ патва̄ ‘‘алобхо хотӣ’’ти вутто, каммапатхам̣ патва̄ ‘‘анабхиджджха̄’’ти. адосо мӯлам̣ патва̄ ‘‘адосо хотӣ’’ти вутто, каммапатхам̣ патва̄ ‘‘абйа̄па̄до’’ти. име сатта двӣсу т̣ха̄несу вибхатта̄. ведана̄ пана пхассапан̃чакам̣ патва̄ ‘‘ведана̄ хотӣ’’ти вутта̄, джха̄нан̇га̄ни патва̄ ‘‘сукха’’нти, индрийа̄ни патва̄ ‘‘соманассиндрийа’’нти. евамайам̣ еко дхаммо тӣсу т̣ха̄несу вибхатто. вӣрийам̣ пана индрийа̄ни патва̄ ‘‘вӣрийиндрийам̣ хотӣ’’ти вуттам̣, магган̇га̄ни патва̄ ‘‘самма̄ва̄йа̄мо’’ти, бала̄ни патва̄ ‘‘вӣрийабала’’нти, вӣрийасаматхам̣ патва̄ ‘‘пагга̄хо’’ти. сатипи индрийа̄ни патва̄ ‘‘сатиндрийам̣ хотӣ’’ти вутта̄, магган̇га̄ни патва̄ ‘‘самма̄сатӣ’’ти, бала̄ни патва̄ ‘‘сатибала’’нти, упака̄радукам̣ патва̄ ‘‘сати хотӣ’’ти. евам̣ име две дхамма̄ чатӯсу т̣ха̄несу вибхатта̄. сама̄дхи пана джха̄нан̇га̄ни патва̄ ‘‘читтассекаггата̄ хотӣ’’ти вутто, индрийа̄ни патва̄ ‘‘сама̄дхиндрийа’’нти, магган̇га̄ни патва̄ ‘‘самма̄сама̄дхӣ’’ти, бала̄ни патва̄ ‘‘сама̄дхибала’’нти, йуганандхадукам̣ патва̄ ‘‘саматхо’’ти, вӣрийасаматхам̣ патва̄ ‘‘авиккхепо хотӣ’’ти. евамайам̣ еко дхаммо чхасу т̣ха̄несу вибхатто. пан̃н̃а̄ пана индрийа̄ни патва̄ ‘‘пан̃н̃индрийам̣ хотӣ’’ти вутта̄, магган̇га̄ни патва̄ ‘‘самма̄дит̣т̣хӣ’’ти, бала̄ни патва̄ ‘‘пан̃н̃а̄бала’’нти, мӯла̄ни патва̄ ‘‘амохо’’ти, каммапатхам̣ патва̄ ‘‘самма̄дит̣т̣хӣ’’ти, упака̄радукам̣ патва̄ ‘‘сампаджан̃н̃а’’нти, йуганандхадукам̣ патва̄ ‘‘випассана̄’’ти. евамайам̣ еко дхаммо саттасу т̣ха̄несу вибхаттоти евамете два̄даса дхамма̄ индрийа̄дитам̣там̣киччавантата̄йа двит̣т̣ха̄ника̄дибхедена саттарасасу ра̄сӣсу вибхатта̄. итаре ат̣т̣ха̄раса киччавасена бхеда̄бха̄вато екат̣т̣ха̄ника̄йева̄ти имесу саттарасасу ра̄сӣсу йева̄панакадхамма̄ екара̄симпи на бхаджанти там̣там̣киччабха̄ватоти катва̄ вуттам̣ ‘‘ра̄сим̣ бхаджанти на̄’’ти.

нану чете кин̃ча̄пи сесара̄сайо на бхаджанти тесам̣ садисакиччасан̇гахавасена т̣хитатта̄. пхассапан̃чакара̄си пана кхандхасан̇гахавасенева т̣хапитоти четана̄йа вийа несам̣ сан̇кха̄раккхандхасан̇гахато таттха самавародхо йуттоти? там̣ на, кхандхасан̇гахавасена т̣хапитопи хи пхассапан̃чакара̄си саббачиттаса̄дха̄ран̣адхамме сан̇гахетва̄ т̣хапитоти чханда̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ пакин̣н̣акавасена уппаджджама̄на̄нам̣ саббачиттаса̄дха̄ран̣ата̄йа абха̄вато, манасика̄расса ча сатипи саббачиттаса̄дха̄ран̣атте ниппарийа̄йато сан̇кха̄раккхандхасан̇гаха̄бха̄вато на етесам̣ пхассапан̃чакара̄сибхаджанампи йуттанти. касма̄ пана манасика̄расса ниппарийа̄йато сан̇кха̄раккхандхасан̇гаха̄бха̄воти? вуччате – т̣хапетва̄ четанам̣ сесадхамма̄нам̣ сакасакакиччесупи пара̄дхӣнабха̄вена паваттанато абхисан̇кхаран̣алаккхан̣ам̣ ниппарийа̄йато на лаббхати. йади лабхеййа, читтекаггата̄джӣвитиндрийа̄нам̣ саббачиттаса̄дха̄ран̣атта̄ ведана̄вин̃н̃а̄н̣а̄ни вийа та̄ни пхассапан̃чаке ваттабба̄ни сийум̣, на паневам̣ вутта̄, тасма̄ т̣хапетва̄ четанам̣ сесадхамма̄нам̣ абхисан̇кхаран̣алаккхан̣ам̣ ниппарийа̄йато на лаббхатӣти на тесам̣ ниппарийа̄йато кхандхасан̇гахо лаббхати. четана̄йайева пана сакиччапаракиччаса̄дханавасена паваттанато ниппарийа̄йато абхисан̇кхаран̣алаккхан̣асса аттхита̄йа кхандхасан̇гахо лаббхатӣти. йади евам̣ катхам̣ пхассо пхассапан̃чаке вуттоти? ‘‘пхассапаччайа̄ ведана̄ (вибха. 225), пхут̣т̣хо ведети, пхут̣т̣хо сан̃джа̄на̄тӣ’’тиа̄дивачанато (сам̣. ни. 4.93) ведана̄ сан̃н̃а̄ четана̄ вин̃н̃а̄н̣анти имесам̣ арӯпаккхандха̄нам̣ уддесат̣т̣ха̄не т̣хатва̄ тесам̣ паччайассапи уддиситука̄мата̄йа пхассо таттха вутто. дуббала̄ти сакависайепи пара̄йаттабха̄венева паваттанато дуббала̄. адхимоккхо хи сама̄дхисса парибйаттабха̄ве парибйаттабха̄вато сама̄дха̄йаттавутти, манасика̄ропи четана̄йа парибйаттабха̄вато четана̄йаттавуттӣти пара̄йатта̄ва те хонти.

73. манасӣ ча ка̄роти манасика̄ро ча. манасика̄расаддасса хи аттхаматтасандассанавасена га̄тха̄бандхасукхаттхам̣ асама̄саниддесо, дӣгхакаран̣ам̣, маджджхе ча ча-саддавачананти. тена муниварена̄ти самбандхо.

74-80. пат̣хама̄бхинипа̄татта̄ти а̄рамман̣е пхусанавасена пат̣хамамева абхинипатанато. саббепи четасика̄ читта̄йатта̄ читтакирийабха̄вена вуччантӣти ‘‘читтасса̄’’ти вуттам̣. кира̄ти аручисӯчанам̣. евам̣ маха̄сам̣гхикаматам̣ дассетва̄ ида̄ни тамева виттха̄ретум̣ ‘‘пхуситва̄ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. маха̄сам̣гхика̄ хи ‘‘пат̣хамам̣ пхассо а̄рамман̣ам̣ пхусати, атха тена пхут̣т̣хам̣ дутийам̣ ведана̄ ведийати, евам̣ етехи пхут̣т̣хаведитам̣ татийам̣ сан̃н̃а̄ сан̃джа̄на̄ти, техи пана пхут̣т̣хаведитасан̃н̃а̄те чатуттхам̣ четана̄йа сампайуттадхамме абхисандахатӣ’’тиа̄дина̄ ваданти. балавапаччайатта̄ти йатха̄ па̄са̄дам̣ патва̄ тхамбха̄ сесадаббасамбха̄ра̄нам̣ балавапаччайа̄, евамеса йасма̄ сесасампайутта̄нам̣ балавапаччайо, тасма̄ти аттхо. тасма̄ти хетунигаманам̣.

сахева ча̄ти ча-саддо ат̣т̣ха̄наппайутто, со ‘‘читтаджа̄на’’нти имасса анантарам̣ дат̣т̣хаббо. касма̄? читта̄нам̣, читтаджа̄нан̃ча екуппа̄да̄дибха̄вена сахева паваттитоти еваметтха падасамбандхо ведитаббо. иданти идам̣ йатха̄вуттавидха̄нам̣, евам̣ ‘‘пат̣хама̄бхинипа̄татта̄’’ти ка̄ран̣ам̣ парихаритва̄ ида̄ни ‘‘балавапаччайатта̄’’ти идам̣ парихаранто а̄ха ‘‘балава…пе… диссатӣ’’ти. ча-саддо авадха̄ран̣е, нева диссатӣти аттхо. сесадхамма̄нампи хи сахаджа̄тапаччайабха̄васса са̄дха̄ран̣атта̄ тассева балавапаччайабха̄ве на кин̃чи ка̄ран̣ам̣ диссатӣти. йади саббамидамака̄ран̣ам̣, катхан̃чарахи пхассо пат̣хамам̣ вуттоти а̄ха ‘‘десана̄ккамато’’тиа̄ди. ‘‘ведана̄ хоти, пхассо хоти, сан̃н̃а̄ хоти, пхассо хоти, четана̄ хоти, пхассо хоти, читтам̣ хоти, пхассо хоти, ведана̄ хоти, сан̃н̃а̄ хоти, четана̄ хоти, витакко хотӣ’’тиа̄дӣхи а̄харитумпи ват̣т̣еййа, десана̄ва̄рена пана пхассова пат̣хамам̣ вуттоти ведитаббо. йатха̄ четтха, евам̣ сесадхаммесупи пубба̄параккамо на̄ма на парийеситаббо. вачанаттхалаккхан̣а̄дӣхӣти вачанаттхато ча лаккхан̣а̄дито ча.

пхусатӣти каттуниддесо. таттха ка̄ран̣ам̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева, пхусанти етена ва̄ти пхассо. сампайуттадхамма̄ хи а̄рамман̣е паваттама̄на̄ там̣ пхусаналаккхан̣ена пхассена пхусанта̄ вийа хонти, а̄рамман̣апхусанаматтам̣ ва̄ пхассотипи са̄дханаттайампи йуджджатева. пхусанам̣ лаккхан̣аметасса̄ти пхусаналаккхан̣о, ведана̄йа паччайабха̄ват̣т̣хена а̄рамман̣апхусаналаккхан̣оти аттхо. сам̣гхат̣т̣анарасоти манодва̄ре читта̄рамман̣а̄нам̣ сам̣гхат̣т̣анато сам̣гхат̣т̣анакиччо. айан̃хи а̄рамман̣е аналлӣйама̄нопи рӯпам̣ вийа чаккхум̣, саддо вийа ча сотам̣ читтама̄рамман̣ан̃ча гхат̣т̣ети. пан̃чадва̄ресу ва̄ ваттха̄рамман̣асам̣гхат̣т̣анена сампаджджатӣти сам̣гхат̣т̣анасампаттико пхассо ‘‘сам̣гхат̣т̣анарасо’’ти вутто. йатха̄ ‘‘две па̄н̣ӣ ваджджеййу’’нтиа̄дӣсу па̄н̣имхи гхат̣т̣анам̣ таббисесабхӯта̄ рӯпадхамма̄, евам̣ читтасса а̄рамман̣е сам̣гхат̣т̣анам̣ таббисесабхӯто еко четасикадхаммо дат̣т̣хаббо. тин̣н̣ам̣ саннипа̄тасан̇кха̄тасса аттано ка̄ран̣асса васена паведитатта̄ саннипа̄тапаччупат̣т̣ха̄но. ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣, тин̣н̣ам̣ сан̇гати пхассо’’ти (ма. ни. 1.204, 400; 3.421, 425; сам̣. ни 2.4.60; катха̄. 465) хи вачанато чаккхурӯпавин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ саннипа̄тавасена гахетаббата̄йа упат̣т̣ха̄нато саннипа̄тасан̇кха̄тасса ка̄ран̣асса васена упат̣т̣ха̄намасса̄ти упат̣т̣ха̄нат̣т̣хена паччупат̣т̣ха̄нена саннипа̄тапаччупат̣т̣ха̄ната̄ вутта̄. ‘‘пхассапаччайа̄ ведана̄’’ти (вибха. 225) вачанато ведана̄ пхаламасса̄ти ведана̄паччупат̣т̣ха̄но. таджджасаманна̄ха̄рена чева индрийена ча париккхате висайе анантара̄йенева уппаджджанато а̄па̄тхагатависайападат̣т̣ха̄но. айан̃хи тасса пхассасса ка̄ран̣абхӯто таданурӯпабхӯто саманна̄ха̄роти таджджасаманна̄ха̄расан̇кха̄тена а̄ваджджанена чева чаккха̄дииндрийена ча йатха̄ккамам̣ а̄рамман̣акаран̣атадабхимукхабха̄вавасена париккхате абхисан̇кха̄те а̄па̄тхагатейева висайе екантена уппаджджанато а̄па̄тхагато висайо падат̣т̣ха̄нам̣ а̄саннака̄ран̣ам̣ имасса̄ти а̄па̄тхагатависайападат̣т̣ха̄но.

нану ча̄йам̣ дхаммо четасико, сва̄йам̣ арӯпадхаммо сама̄но катхам̣ пхусаналаккхан̣о хотӣти антолӣначоданам̣ манаси катва̄ тасса̄ содханаттхам̣ ‘‘арӯпадхаммопи сама̄но’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ‘‘пхусана̄ка̄ренева паваттатӣ’’ти имина̄ арӯпасса̄пи сато тасса дхаммасса айам̣ сабха̄воти дассети. са̄ ча тасса пхусана̄ка̄раппаватти амбилам̣ амбапакка̄дим̣ кха̄дантам̣ пассантасса парасса кхел̣уппаттипарам̣ ба̄дхийама̄нам̣ дисва̄ дайа̄лукасса сарӣракампанам̣, руккхаса̄кхагге дут̣т̣хитам̣ пурисам̣ дисва̄ бхӯмийам̣ т̣хитасса пурисасса джан̇гхачаланам̣, писа̄ча̄дибха̄йитаббам̣ дисва̄ ӯрупаттхамбхоти евама̄ди вийа дат̣т̣хабба̄. соти со йатха̄вутталаккхан̣а̄дико пхассо.

сундаранти сукхаведана̄сампайуттатта̄ пасаттхам̣. маноти вин̃н̃а̄н̣ам̣. суманасса бха̄воти суманасан̇кха̄тасса вин̃н̃а̄н̣асса бха̄во. йва̄йам̣ саддаппаваттинибандхано аттхо, со соманассам̣. соманассаведана̄сампайуттатта̄ хи сумана-саддо тасмим̣ вин̃н̃а̄н̣е паваттати. ведена анубхавана̄ка̄рена айитам̣ паваттам̣ ведайитам̣, там̣ лаккхан̣амасса̄ти ведайиталаккхан̣а̄. ит̣т̣хасса ит̣т̣ха̄ка̄ратова анубхаванам̣ киччамасса̄ти ит̣т̣ха̄ка̄ра̄нубхаванараса̄. са̄ хи сабха̄вато ит̣т̣хама̄рамман̣ам̣ ит̣т̣хавасена, итаран̃ча ит̣т̣ха̄ка̄ренева анубхавати, таттха ит̣т̣ха̄ка̄ра̄нубхаванам̣ кусала̄кусалачиттасампайуттаведана̄йа лаббхати тасса̄ анит̣т̣хассапи каппана̄васена ит̣т̣ха̄ка̄рена гахан̣ато, сабха̄вато пана ит̣т̣ха̄нубхаванам̣ абйа̄катачиттасампайутта̄йапи лаббхати тасса̄ випалла̄сагга̄ха̄бха̄вато. ‘‘ра̄джа̄ вийа субходжанараса’’нти имина̄ имам̣ дӣпети – пхассасса пхусанаматтамева хоти, сан̃н̃а̄йа сан̃джа̄нанаматтамева, четана̄йа сан̃четана̄маттамева, вин̃н̃а̄н̣асса виджа̄нанаматтамева, екам̣сато пана иссаравата̄йа са̄мибха̄вена ведана̄ва а̄рамман̣арасам̣ анубхавати, ра̄джа̄ вийа сӯдака̄рена сампа̄дитасубходжанарасанти. асса̄дӣйатӣти асса̄до, сукхаведана̄. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘йам̣, бхиккхаве, пан̃чупа̄да̄наккхандхе пат̣ичча уппаджджати сукхам̣ соманассам̣, айам̣ вуччати, бхиккхаве, пан̃чупа̄да̄наккхандхесу асса̄до’’ти. четосаннисситатта̄ четаси бхаво асса̄доти четасикаасса̄до, татха̄ паччупат̣т̣ха̄тӣти четасикаасса̄дапаччупат̣т̣ха̄на̄. пассаддхака̄йо сукхам̣ ведийатӣти а̄ха ‘‘пассаддхипадат̣т̣ха̄на̄’’ти. идам̣ пана нира̄мисасоманассавасена ведитаббам̣.

нӣла̄дибхедасса а̄рамман̣асса сан̃джа̄нанам̣ тамева сан̃н̃ам̣ катва̄ джа̄нанам̣ лаккхан̣ам̣ етасса̄ти сан̃джа̄наналаккхан̣а̄. пачча̄бхин̃н̃а̄н̣акаран̣араса̄ти пати абхин̃н̃а̄йати етена̄ти пачча̄бхин̃н̃а̄н̣ам̣, тадеветанти пуна пачча̄бхин̃н̃а̄н̣анимиттам̣ сан̣т̣ха̄на̄дико а̄ка̄ро, тасса каран̣арасо киччамасса̄ти пачча̄бхин̃н̃а̄н̣акаран̣араса̄. са̄ хи уппаджджама̄на̄ паччха̄ сан̃джа̄нанасса ка̄ран̣абхӯтам̣ сан̣т̣ха̄на̄дикам̣ а̄ка̄рам̣ гахетва̄ уппаджджатӣти. идан̃ча нимиттака̄рика̄йа нимиттена сан̃джа̄нантийа̄ ча сабба̄йа сама̄насан̃н̃а̄йа йоджетаббам̣. нимиттена сан̃джа̄нантӣпи хи пуна апара̄йа сан̃н̃а̄йа ча сан̃джа̄нанасса нимиттам̣ каротӣти. тан̃ча кусала̄кусалакирийа̄джаванасан̃н̃ам̣ дхурам̣ катва̄ ведитаббам̣. там̣ панетам̣ абхин̃н̃а̄н̣акаран̣ам̣ катхам̣ дат̣т̣хаббанти а̄ха ‘‘вад̣д̣хакисса абхин̃н̃а̄н̣акаран̣амива̄’’ти. йатха̄ вад̣д̣хакисса да̄рӯсу ‘‘идам̣ уддхам̣, идам̣ адхо’’ти евам̣ паччха̄ сан̃джа̄нанапаччайабхӯтасса сан̃н̃а̄н̣асса каран̣ам̣, евамасса̄ пуна сан̃джа̄нанапаччайанимиттакаран̣анти вуттам̣ хоти. хаттхидассакаандхо вийа ‘‘идамева сачча’’нти сан̃н̃а̄йа йатха̄гахитанимиттавасена абхинивесакаран̣ато йатха̄…пе… паччупат̣т̣ха̄на̄. етена сан̃н̃а̄йа а̄ка̄раггахан̣ам̣ катва̄ т̣хитасса дит̣т̣хиа̄дӣнам̣ уппаджджанато акусаласан̃н̃а̄йа анурӯпавасена пхалапаччупат̣т̣ха̄нам̣ дасситам̣ хоти. атха ва̄ абхинивесакаран̣анти ‘‘идамева сачча’’нти сан̃н̃а̄бхинивесаматтамева, тасма̄ упапариккха̄бха̄вена йатха̄гахитанимиттавасена абхинивеса̄ка̄рена упат̣т̣ха̄нато а̄ка̄рапаччупат̣т̣ха̄нам̣ вуттам̣. тин̣апурисакесу мигапотака̄нам̣ ‘‘пуриса̄’’ти уппаннасан̃н̃а̄ вийа авикаппасабха̄ватта̄ йатха̄упат̣т̣хитависайападат̣т̣ха̄на̄. еттха ча н̃а̄н̣авиппайуттасан̃н̃а̄йа а̄ка̄раггахан̣авасена уппаджджанака̄ле читтам̣ аббоха̄рикам̣ сан̃н̃а̄нугатикам̣ хоти. н̃а̄н̣асампайутте читте пана сасамбха̄рапатхавийа̄ анугата̄ сесадха̄туйо вийа сан̃н̃а̄читтан̃ча аббоха̄рикам̣ н̃а̄н̣а̄нугатикам̣ хоти.

абхисандахатӣти пабандхати паваттети, ‘‘ган̣хатха ган̣хатха̄’’ти вадантӣ вийа сампайуттадхамме а̄рамман̣е пайоджети, сакасакакичче ча пат̣т̣хапетӣти аттхо. четайиталаккхан̣а̄ти ниддоккантасса пабуддхаккхан̣е самбхамаппаватти вийа четасо усса̄хата̄ва лаккхан̣а̄. атха ва̄ ‘‘абхисандахатӣ’’ти вуттатта̄ пайоджаналаккхан̣а̄твева аттхо. а̄йӯханараса̄ти четасикаирийанараса̄, пайогараса̄ти вуттам̣ хоти. кусала̄кусалакирийа̄джаванасампайутта̄йайева панетам̣ лаббхати. сам̣видаханапаччупат̣т̣ха̄на̄ти ‘‘твам̣ идам̣ карохӣ’’ти вича̄рентӣ вийа хотӣти вича̄ран̣апаччупат̣т̣ха̄на̄. ета̄йа хи паваттама̄на̄йа саббепи сампайуттадхамма̄ йатха̄ сакиччапасута̄ хонти, тенева хеса̄ сакиччапаракиччаса̄дхика̄ вутта̄. джет̣т̣хасиссо паре саджджха̄йане уййодженто сайампи саджджха̄йати. тасмин̃хи саджджха̄йитум̣ а̄раддхе сесасисса̄пи саджджха̄йанти. маха̄вад̣д̣хакисмимпи вад̣д̣хакикаммам̣ ка̄тум̣ а̄раддхе итарепи каронти йева̄ти а̄ха ‘‘джет̣т̣хасиссамаха̄вад̣д̣хакиа̄дайо вийа̄’’ти. а̄ди-саддена джет̣т̣хантева̄сика̄дӣнам̣ гахан̣ам̣.

йатха̄паччайам̣ паваттама̄на̄нам̣ дхамма̄нам̣ наттхи ка̄чи васаваттита̄ти васаваттибха̄ванива̄ран̣аттхам̣ ‘‘витакканам̣ витакко’’ти вуттам̣. ӯханам̣ а̄рамман̣асса парикаппанам̣, тасмим̣ абхиниропананти ва̄ вуттам̣ хоти. йасма̄ читтам̣ витаккабалена а̄рамман̣ам̣ абхирул̣хам̣ вийа хоти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘а̄рамман̣е читтасса абхиниропаналаккхан̣о’’ти. йатха̄ хи кочи га̄мава̄сӣ пурисо ра̄джаваллабхам̣, там̣самбандхинам̣ миттам̣ ва̄ нисса̄йа ра̄джагехам̣ а̄рохати анупависати, евам̣ витаккам̣ нисса̄йа читтам̣ а̄рамман̣ам̣ а̄рохати. йади евам̣ катхам̣ авитаккачиттам̣ а̄рамман̣ам̣ а̄рохати, на хи двипан̃чавин̃н̃а̄н̣адутийаджджха̄на̄дике витакко упалаббхати, йасса балена там̣ а̄рамман̣ам̣ а̄рохати, тасма̄ сабха̄вато бха̄вана̄балена таттха ануппаджджанако? саччам̣, тампи витаккабалена а̄рохати. йатха̄ хи со пурисо паричайена тена вина̄пи нира̄сан̇ко ра̄джагехам̣ пависати, евам̣ паричайена витаккена вина̄пи авитаккачиттам̣ а̄рамман̣ам̣ а̄рохати. паричайоти четтха санта̄не абхин̣хам̣ паваттачиттабха̄вана̄сан̇кха̄то паричайо. витаккасса хи санта̄не абхин̣хам̣ паваттасса васена читтасса а̄рамман̣а̄бхироханам̣ чирапаричитам̣, тена там̣ читтам̣ када̄чи витаккена вина̄пи таттха ваттатева. йатха̄ там̣ н̃а̄н̣асахитам̣ хутва̄ саммасанавасена чирапаричитам̣ када̄чи н̃а̄н̣арахитампи саммасанавасена паваттати, йатха̄ ва̄ килесасахитам̣ хутва̄ паваттам̣ саббасо килесарахитампи паричайена килесава̄сана̄васена паваттати, евам̣сампадамидам̣ дат̣т̣хаббам̣.

атха ва̄ двипан̃чавин̃н̃а̄н̣ам̣ авитаккампи ваттха̄рамман̣агхат̣т̣анасса балавата̄йа, дутийаджджха̄на̄дӣни ча хет̣т̣химахет̣т̣химабха̄вана̄йа балавата̄йа а̄рамман̣ам̣ а̄рохатӣти. а̄дито, абхимукхам̣ ва̄ хананам̣ пахаран̣аматтам̣ а̄хананам̣, парито, париваттетва̄ ва̄ хананам̣ висесена пахаран̣ам̣ парийа̄хананам̣, там̣ киччамасса̄ти а̄хананапарийа̄хананарасо. татха̄ хи тена йога̄вачаро а̄рамман̣ам̣ витакка̄хатам̣ витаккапарийа̄хатам̣ каротӣти вуччати. а̄найанам̣ читтасса а̄рамман̣е упанайанам̣, а̄кад̣д̣ханам̣ ва̄, татха̄ хутва̄ паччупат̣т̣ха̄намасса̄ти а̄найанапаччупат̣т̣ха̄но.

тена̄ти тена вича̄рена каран̣абхӯтена, хетубхӯтена ва̄ читтам̣ а̄рамман̣е вичарати анувичарати, авича̄рачиттасса пана авитаккачитте вутта̄нуса̄рена паватти ведитабба̄. вичаран̣ам̣ анусан̃чаран̣ам̣ анупаригаманам̣. сва̄йам̣ висесо санта̄намхи лаббхама̄но джаванасанта̄не па̄кат̣о хотӣти дат̣т̣хаббо. еса найо сесесупи. а̄рамман̣асса анумаджджанам̣ анумасанам̣ паримаджджанамасса лаккхан̣анти а̄рамман̣а̄нумаджджаналаккхан̣о. татха̄ хи вича̄ро паримаджджанахаттхо вийа, сам̣саран̣ахаттхо вийа̄ти вуччати. таттха̄ти а̄рамман̣е. сахаджа̄та̄нам̣ ануйоджанам̣ а̄рамман̣е анувичаран̣асан̇кха̄таанумаджджанавасена ведитаббам̣. дхамма̄нан̃хи сабха̄вавинимутта̄ ка̄чи кирийа̄ на̄ма наттхи. татха̄гахетабба̄ка̄ро бодханеййаджана̄нуродхена параматтхато екасабха̄вопи сабха̄вадхаммо парийа̄йавачанехи висайасама̄ропитарӯпехи бахӯхи пака̄рехи пака̄сӣйати. еван̃хи со сут̣т̣ху пака̄сито хотӣти. анупабандхапаччупат̣т̣ха̄ноти а̄рамман̣е читтасса авиччхиннасса вийа паваттипаччупат̣т̣ха̄но. татха̄ хи со анусандха̄ната̄ти ниддит̣т̣хо.

еттха ча вича̄рато ол̣а̄рикат̣т̣хена тассева пуббан̇гамат̣т̣хена пат̣хамагхан̣т̣а̄бхираво вийа четасо пат̣хама̄бхинипа̄то витакко, анураво вийа анусан̃чаран̣ам̣ вича̄ро. йатха̄ хи гхан̣т̣а̄бхигха̄таджо пат̣хама̄бхираво ануравато ол̣а̄рико, пуббан̇гамо ча хоти, евам̣ а̄рамман̣а̄бхиропанат̣т̣хена витакко ол̣а̄рико, пуббан̇гамо вийа ча хоти. тато сукхумат̣т̣хена анумаджджанасабха̄вена ча гхан̣т̣а̄нураво вийа анупабандхо вича̄ро. виппха̄рава̄ четтха витакко читтасса пат̣хамуппаттика̄ле читтасса париппханданабхӯто а̄ка̄се уппатитука̄масса сакун̣асса паккхавиккхепо вийа, падума̄бхимукхапа̄то вийа ча гандха̄нубандхачетасо бхамарасса. сантавутти вича̄ро читтасса на̄типариппханданабха̄во, а̄ка̄се уппатитасса сакун̣асса паккхаппаса̄ран̣ам̣ вийа, падумасса упарибха̄ге париббхаманам̣ вийа ча падума̄бхимукхапатитасса бхамарасса. а̄гамат̣т̣хакатха̄йам̣ пана випарийа̄йена а̄гатам̣. татха̄ ча вуттам̣ дуканипа̄тат̣т̣хакатха̄йам̣ –

‘‘а̄ка̄се гаччхато маха̄сакун̣асса убхохи паккхехи ва̄там̣ гахетва̄ паккхе саннисӣда̄петва̄ гаманам̣ вийа а̄рамман̣е четасо абхиниропанабха̄вена паватто витакко, ва̄таггахан̣аттхам̣ паккхе пханда̄пайама̄насса гаманам̣ вийа анумаджджанабха̄вена паватто вича̄ро’’ти.

тампи анупабандхена паваттийам̣ йуджджати. татха̄ хи упача̄ре, аппана̄йам̣ ва̄ санта̄нена паваттийам̣ витакко ниччало хутва̄ а̄рамман̣ам̣ анупависитва̄ вийа паваттати, на пат̣хама̄бхинипа̄те вийа па̄кат̣о хотӣти.

пинайатӣти ка̄йачиттам̣ аппети, вад̣д̣хети ва̄. сампийа̄йаналаккхан̣а̄ти а̄рамман̣ам̣ каллато гахан̣алаккхан̣а̄. пӣн̣анараса̄ти ка̄йачитта̄нам̣ парибрӯханакичча̄. пхаран̣араса̄ти пан̣ӣтарӯпехи ка̄йасса бйа̄панараса̄, аттана̄ сампайуттачиттасамут̣т̣ха̄нехи рӯпехи сакаларӯпака̄йабйа̄панам̣ каротӣти вуттам̣ хоти. на хи ан̃н̃атха̄ имисса̄ пхаран̣ам̣ хоти, дхамма̄нам̣ абйа̄па̄рата̄йа кесаггаматтампи сан̇камана̄бха̄вато. удаггабха̄во одагйам̣.

екам̣ а̄рамман̣ам̣ аггаметасса̄ти екаггам̣, читтам̣, йена пана дхаммена йогато там̣ екаггам̣ на̄ма хоти, со екаггабха̄во. со пана читтассева хоти, на йасса кассачӣти а̄ха ‘‘читтасса екаггабха̄во’’ти, нива̄те дӣпасикха̄йа т̣хити вийа читтасса т̣хитӣти вуттам̣ хоти. виса̄расса бйаггабха̄васса пат̣ипаккхо сабха̄во ависа̄ро, на виса̄ра̄бха̄ваматтам̣, там̣ имасса лаккхан̣анти а̄ха ‘‘ависа̄ралаккхан̣о’’ти. авиккхепо сампайуттадхамма̄нам̣ авиккхиттата̄, ависа̄ра̄виккхепа̄нам̣ сама̄дха̄набха̄вато аттхато висеса̄бха̄вепи самукхена, сампайуттамукхена ча убхайам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. авӯпасамалаккхан̣асса виккхепасса пат̣ипаккхата̄йа читтасса упасамана̄ка̄рена паччупат̣т̣ха̄тӣти упасамапаччупат̣т̣ха̄но. висесатоти йебхуййена. сукхавирахитопи хи аттхи сама̄дхӣти со йебхуййена сукхападат̣т̣ха̄но хоти. атха ва̄ висесатоти атисайена. ‘‘сукхино читтам̣ сама̄дхийатӣ’’ти (а. ни. 11.11) вачанато хи сукхам̣ сама̄дхисса висесака̄ран̣ам̣ сукхавирахитассапи тадупаниссайенева самиджджханато.

саддаханти ета̄йа̄ти каммапхала̄дисаддаханакирийа̄йа паваттама̄на̄нам̣ дхамма̄нам̣ таттха а̄дхипаччабха̄вена саддха̄йа паччайатам̣ дассети. тасса̄ хи дхамма̄нам̣ татха̄ паччайабха̄ве сати там̣саман̇гипуггало ‘‘саддахатӣ’’ти вохарӣйати. саддаханам̣ саддхеййаваттхуно паттийа̄йанам̣, там̣ лаккхан̣аметисса̄ти саддаханалаккхан̣а̄. ка̄лусийамалам̣ видхаметва̄ сампайутта̄нам̣, пуггалассева ва̄ паса̄дам̣ ана̄вилабха̄вака̄ран̣ам̣ киччаметисса̄ти паса̄данараса̄. йатха̄ катхам̣ вийа̄ти а̄ха ‘‘удакаппаса̄дакаман̣и вийа̄’’ти. ака̄лусийапаччупат̣т̣ха̄на̄ти ана̄вилабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄. ратанаттайам̣ каммам̣ каммапхалан̃ча саддхеййаваттху, там̣ имисса̄ а̄саннака̄ран̣анти саддхеййаваттхупадат̣т̣ха̄на̄. на хи саддха̄йа аваттхубхӯтесу титтхийа̄дӣсу са̄ уппаджджати. са̄ пана̄йам̣ кусаладхамма̄нам̣ а̄да̄не хаттхо вийа, саббасампаттисампада̄не виттам̣ вийа, аматакасипхалапхалане бӣджам̣ вийа ча дат̣т̣хабба̄. ‘‘саддха̄хаттхо, маха̄на̄ма, арийаса̄вако, саддхӣдха виттам̣ пурисасса сет̣т̣хам̣ (сам̣. ни. 1.246; су. ни. 184), саддха̄ бӣджам̣ тапо вут̣т̣хӣ’’тиа̄дивачанан̃хеттха (сам̣. ни. 1.197; су. ни. 77) са̄дхакам̣.

саранти 237 ета̄йа̄ти саран̣акирийа̄йа паваттама̄на̄нам̣ дхамма̄нам̣ таттха а̄дхипаччабха̄вена сатийа̄ паччайатам̣ дассети. тасса̄ хи дхамма̄нам̣ татха̄ паччайабха̄ве сати там̣саман̇гипуггало ‘‘саратӣ’’ти вохарӣйати. удаке ала̄бу вийа пилавитва̄ гантум̣ адатва̄ па̄са̄н̣асса вийа ниччаласса а̄рамман̣асса т̣хапанам̣ асаммут̣т̣хата̄каран̣ам̣ апила̄панам̣, там̣ лаккхан̣амасса̄ти апила̄паналаккхан̣а̄. са̄ хи а̄рамман̣е дал̣хам̣ патит̣т̣хитатта̄ есика̄ вийа вуччати. саммосапаччанӣкакиччам̣ асаммосарасо, на саммоса̄бха̄ваматтам̣. ‘‘сата̄раккхена четаса̄ вихаратӣ’’ти (а. ни. 10.20) вуттатта̄ четогун̣аратанаха̄рака̄нам̣ килесачора̄нам̣ нива̄ран̣ато а̄ха ‘‘а̄раккхапаччупат̣т̣ха̄на̄’’ти. татха̄ хеса̄ чаккхудва̄ра̄дираккханато дова̄рико вийа̄ти вуччати. пат̣хамам̣ сан̃н̃а̄йа тхируппаннабха̄ве паччха̄ сатийа̄ патит̣т̣ха̄набха̄вато а̄ха ‘‘тхирасан̃н̃а̄падат̣т̣ха̄на̄’’ти. атха сатисан̃н̃а̄нам̣ ким̣ на̄на̄каран̣анти? сан̃н̃а̄ та̄ва пат̣хамам̣ аггахитанимиттам̣ сан̃джа̄на̄ти, гахитанимитте пуна пачча̄бхин̃н̃а̄н̣апаччайанимиттам̣ кароти, пат̣хамам̣ аггахите пана сан̃н̃а̄киччам̣ аппадха̄нам̣ хоти, сати пана пат̣хамам̣ аггахитанимиттампи сарати гахитанимиттампи, гахитанимитте пана сатикиччам̣ гун̣абхӯтам̣ хотӣти идамева та̄сам̣ на̄наттам̣.

вӣрабха̄воти йена вӣрийена вӣро на̄ма хоти, со дхаммо. вӣра̄нам̣ ва̄ камманти йена каммена вӣро на̄ма хоти, там̣ вӣра̄нам̣ каммам̣ на̄ма. вӣрийам̣ панасса са̄дхакабха̄вато татха̄ вуттам̣. дхаммавинимуттам̣ ва̄ кин̃чи каммам̣ наттхӣти вӣрийамева каммабха̄вена вуттанти дат̣т̣хаббам̣. видхина̄ ӣретаббам̣ паваттетаббанти ва̄ вӣрийам̣. усса̄хо там̣ там̣ киччам̣ сама̄рамбхо, параккамо ва̄. упаттхамбханам̣ пана сампайуттадхамма̄нам̣ косаджджапаккхе патитум̣ адатва̄ дха̄ран̣ам̣ анубалаппада̄нам̣. сампайуттадхамма̄нам̣ сам̣сӣданабха̄ванива̄рако дхаммо, на сам̣сӣдана̄бха̄ваматтам̣, асам̣сӣданабха̄вена паччупат̣т̣ха̄тӣти асам̣сӣданабха̄вапаччупат̣т̣ха̄нам̣. ‘‘сам̣вигго йонисо падахатӣ’’ти (а. ни. 4.113) вачанато сам̣вегападат̣т̣ха̄нам̣. сам̣веготи четтха сам̣вегамайам̣ н̃а̄н̣ам̣. асам̣вегапуббика̄йа пана кусалакирийа̄йа вӣрийа̄рамбхаваттхупадат̣т̣ха̄нам̣. таттха вӣрийа̄рамбхаваттхӯни на̄ма –

‘‘магго гантаббо хоти, магго гато. каммам̣ ка̄таббам̣ хоти, каммам̣ катам̣. аппаматтако а̄ба̄дхо уппанно хоти, гила̄на̄ вут̣т̣хито хоти, ачиравут̣т̣хито гелан̃н̃а̄. га̄мам̣ ва̄ нигамам̣ ва̄ пин̣д̣а̄йа чаранто на лабхати, лӯкхасса ва̄ пан̣ӣтасса ва̄ бходжанасса йа̄вадаттхам̣ па̄рипӯрим̣ лабхати…пе… па̄рипӯри’’нти –

евам̣ вутта̄ни ета̄ни анурӯпапаччавеккхан̣асахита̄ни ат̣т̣ха вӣрийа̄рамбхаваттхӯни, таммӯлака̄ни ва̄ паччавеккхан̣а̄ни. еттха ча витакко сампайуттадхамме а̄рамман̣ам̣ а̄ропети. четана̄ те там̣там̣киччесу нийоджети. вӣрийам̣ пана те сам̣сӣдитум̣ адатва̄ усса̄хетӣти айам̣ витаккачетана̄вӣрийа̄нам̣ висесо.

виджа̄наналаккхан̣а̄ти висесена джа̄наналаккхан̣а̄, йатха̄сабха̄вапат̣иведхалаккхан̣а̄ти аттхо. висайасса а̄рамман̣асса обха̄санам̣ пака̄санам̣ таппат̣иччха̄дакасаммохандхака̄расса видхаманатоти висайобха̄санам̣, там̣ киччамасса̄ти висайобха̄санараса̄. каттхачи висайе асаммуйхана̄ка̄рена саммохапат̣ипаккхата̄йа ва̄ паччупат̣т̣ха̄нато саммоха̄бха̄васса паччупат̣т̣ха̄нато ва̄ асаммохапаччупат̣т̣ха̄на̄.

аттана̄ анупа̄летабба̄нам̣ сахаджа̄тадхамма̄нам̣ анупа̄ланам̣ джӣвитасса бйа̄па̄ро, тан̃ча тесам̣ джӣвананти там̣ тасса ка̄ран̣абха̄вам̣ пураккхатва̄ вуттам̣ ‘‘джӣванти тена̄’’ти. рӯпа̄рӯпаджӣвитиндрийасса анурӯпато лаккхан̣а̄дикам̣ дассетум̣ ‘‘аттана̄ авинибхутта̄на’’нти вуттам̣. ‘‘сампайутта̄на’’нти хи вуччама̄не рӯпадхамма̄нам̣ сампайога̄бха̄вато рӯпаджӣвитиндрийасса сан̇гахо на сийа̄. ‘‘авинибхутта̄на’’нти пана вуттатта̄ йа̄ни авиниббхогарӯпа̄ни рӯпаджӣвитиндрийена саддхим̣ авинибхутта̄ни ависам̣сат̣т̣ха̄ни. йе ча арӯпадхамма̄ арӯпаджӣвитиндрийена сампайутта̄, тесам̣ саббесам̣ сан̇гахо хотӣти. паваттанарасанти уппа̄дато йа̄ва бхан̇га̄ анупа̄ланато антара̄ аниваттанасабха̄васа̄дханена тесам̣ паваттанакиччам̣. кечи пана ‘‘рӯпаджӣвитиндрийам̣ тесам̣ т̣хитиккхан̣ато пат̣т̣ха̄йа, арӯпаджӣвитиндрийам̣ уппа̄дато пат̣т̣ха̄йа паваттийа̄ паччайо’’ти ваданти, там̣ на йуттам̣. пат̣т̣ха̄не хи ‘‘абйа̄катам̣ дхаммам̣ пат̣ичча асан̃н̃асатта̄нам̣ екам̣ маха̄бхӯтам̣ пат̣ичча индрийапаччайам̣ каммапаччайасадиса’’нти асан̃н̃асатта̄нам̣ индрийапаччайо каммапаччайасадисам̣ катва̄ вутто, тасма̄ рӯпаджӣвитиндрийампи уппа̄дато пат̣т̣ха̄йа паччайо хотӣти дат̣т̣хаббам̣. уппа̄дато йа̄ва бхан̇га̄ т̣хапанато т̣хапанапаччупат̣т̣ха̄нам̣. анупа̄ланавасена йа̄пайитабба̄ паваттетабба̄ дхамма̄ падат̣т̣ха̄намасса̄ти йа̄пайитаббадхаммападат̣т̣ха̄нам̣. йади евам̣ тесам̣ анупа̄лана̄диса̄дхакам̣, катхам̣ тесам̣ ниродхо хоти. еван̃хи саббака̄лам̣ т̣ха̄таббанти а̄ха ‘‘сантепи ча̄’’тиа̄ди. анупа̄ланалаккхан̣а̄димхӣти а̄ди-саддена паваттанараса̄димева сан̇ган̣ха̄ти. аттхиккхан̣ейева̄ти аттана̄ анупа̄летабба̄нам̣, аттано ва̄ аттхиккхан̣ейева. удаканти тал̣а̄кагатаджалам̣, дан̣д̣агатаджалам̣ ва̄. таттха тал̣а̄кагатаудакасса гахан̣е аттана̄ анупа̄летаббадхамма̄нам̣ аттхиккхан̣е анупа̄ланам̣ са̄дхитам̣ хоти, дан̣д̣агатаджаласса пана гахан̣е аттано аттхиккхан̣е анупа̄ланам̣. аттана̄ ануппа̄дитадхамме катхам̣ па̄летӣти а̄ха ‘‘дха̄ти вийа кума̄ра’’нти. йади сесадхамма̄нам̣ паваттика̄ран̣ена кеначи бхавитаббам̣, джӣвитасса пана ким̣ паваттика̄ран̣анти а̄ха ‘‘сайам̣…пе… паваттатӣ’’ти. йатха̄ катхам̣ вийа̄ти а̄ха ‘‘нийа̄мако вийа̄’’ти. сопи аттана̄ паваттитана̄ва̄самбандхена паваттати. йади дхамма̄нам̣ паватти джӣвитиндрийапат̣ибаддхам̣, бхан̇гато уддхампи ким̣ пана паваттетӣти а̄ха ‘‘на бхан̇гато уддха’’нти. касма̄ти а̄ха ‘‘аттано ча паваттетабба̄нан̃ча абха̄ва̄’’ти. бхан̇гаккхан̣е пана катханти а̄ха ‘‘на бхан̇гаккхан̣е т̣хапетӣ’’ти.

йасма̄ пана лобхапат̣ипаккхо алобхо хоти, йе дхамма̄ тена сампайутта̄, там̣саман̇гино ва̄ сатта̄, те на луббханти, сайампи када̄чи на луббхатева, аттхато ва̄ алуббхана̄ка̄ро ева ча со хоти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘на луббханти тена̄’’тиа̄ди. еса найо ‘‘на дуссанти тена̄’’тиа̄дӣсупи. алаггабха̄во а̄рамман̣ам̣ нисса̄йа паваттантассапи таттха ана̄саттата̄. тена̄ха ‘‘камаладале джалабинду вийа̄’’ти. апариггахо кассачи ваттхуно маматтавасена асан̇гахо. муттабхиккху вийа̄ти кхӣн̣а̄савабхиккху вийа. со хи муттара̄гатта̄ каттхачи мама̄йанарахито хоти. аналлӣно бха̄во адхиппа̄йо етасса̄ти аналлӣнабха̄во. еван̃хи ‘‘асучимхи патитапурисо вийа̄’’ти упама̄йа самети. йатха̄ хи тасса пурисасса сатипи ка̄йена аллӣйане бха̄во аналлӣно, евам̣ алобхопи а̄рамман̣акаран̣авасена гахитепи а̄рамман̣е алаггабха̄вена аналлӣнабха̄во аналлӣна̄ка̄ройева паваттати. евам̣сабха̄во хи со дхаммоти.

чан̣д̣икасса бха̄во чан̣д̣иккам̣, пхарусабха̄во, аттхато пана копойева, таппат̣ипаккхо апхарусабха̄во ачан̣д̣иккам̣. авиродхо авиггахо аппат̣ипаккхо сабха̄во. а̄гха̄тавинайанарасоти еттха а̄гха̄то на̄ма парасса атта̄нам̣, аттано парам̣ уддисса, парассева ча парам̣ уддисса паватто упана̄хо балавакопо. тасса винайанарасо апанайанарасо. соммабха̄во маджджанавасена хила̄данийата̄ сӣталабха̄во. тена̄ха ‘‘пун̣н̣ачандо вийа̄’’ти.

ка̄йадуччарӣта̄дӣхӣти хетумхи каран̣авачанам̣. хирӣйати ладжджана̄ка̄рена джигуччхийати. техийева̄ти ка̄йадуччарита̄дӣхийева. оттаппатӣти уббиджджати. хирӣ па̄пе гӯтхе вийа пассантӣ джигуччхатӣти а̄ха ‘‘па̄пато джигуччханалаккхан̣а̄ хирӣ’’ти. оттаппам̣ те ун̣хам̣ вийа пассантам̣ тато уттасатӣти вуттам̣ ‘‘утта̄салаккхан̣ам̣ оттаппа’’нти. убхопи па̄па̄нам̣ акаран̣араса̄ти ладжджана̄ка̄рена па̄па̄нам̣ акаран̣араса̄ хирӣ, утта̄са̄ка̄рена оттаппам̣. па̄пато сан̇кочанапаччупат̣т̣ха̄на̄ти вуттаппака̄ренева па̄пато сан̇кочана̄ка̄рена паччупат̣т̣ха̄на̄. аттага̄равапарага̄равападат̣т̣ха̄на̄ти аттага̄равападат̣т̣ха̄на̄ хирӣ аджджхаттасамут̣т̣ха̄ната̄йа, атта̄дхипатита̄йа ча. парага̄равападат̣т̣ха̄нам̣ оттаппам̣ бахиддха̄самут̣т̣ха̄ната̄йа, лока̄дхипатита̄йа ча. атта̄нан̃хи гарум̣ катва̄ хирийа̄ па̄пам̣ паджахати кулавадхӯ вийа. парам̣ гарум̣ катва̄ оттаппена па̄пам̣ паджахати весийа̄ вийа. аджджхаттасамут̣т̣ха̄на̄дита̄ ча несам̣ таттха таттха па̄кат̣абха̄вена ведитабба̄, на пана тесам̣ када̄чи ан̃н̃аман̃н̃авийогато. на хи ладжджанам̣ ниббхайам̣ ва̄ па̄пабхайам̣ ва̄ аладжджанам̣ аттхӣти. хирийа̄ балавабха̄ве пана оттаппам̣ аббоха̄рикам̣ хоти, оттаппасса балавабха̄ве хирӣ аббоха̄рика̄. име ча две дхамма̄ ‘‘локапа̄ла̄’’ти вуччанти. йатха̄ха –

‘‘двеме, бхиккхаве, сукка̄ дхамма̄ локам̣ па̄ленти. катаме две? хирӣ ча оттаппан̃ча, име кхо, бхиккхаве, две сукка̄ дхамма̄ локам̣ на па̄леййум̣, найидха пан̃н̃а̄йетха ‘ма̄та̄’ти ва̄ ‘ма̄туччха̄’ти ва̄ ‘ма̄тула̄нӣ’ти ва̄’’тиа̄ди (а. ни. 2.9).

пассамбханам̣ даратхавӯпасамо, ка̄йа-саддо самӯхавачано. со четтха ведана̄диккхандхаттайам̣. ваттиччха̄васена хи саддо висит̣т̣хавутти хотӣти а̄ха ‘‘ка̄йоти четтха̄’’тиа̄ди. ведана̄дайоти ведана̄ккхандхо сан̃н̃а̄ккхандхо сан̇кха̄раккхандхоти тайо кхандха̄. татха̄ ча вуттам̣ таттха ‘‘катама̄ тасмим̣ самайе ка̄йапассаддхи хоти, йа̄ тасмим̣ самайе ведана̄ккхандхасса̄’’тиа̄ди (дха. са. 40). даратхо са̄рамбхо доманассапаччайа̄нам̣ уддхачча̄дӣнам̣ килеса̄нам̣, татха̄ паватта̄нам̣ ва̄ чатуннам̣ кхандха̄наметам̣ адхивачанам̣. тасса вӯпасамам̣ лаккхан̣амасса̄ти ка̄йачиттадаратхавӯпасамалаккхан̣а̄. ка̄йачитта…пе… раса̄ти йатха̄вутта̄намева пат̣ипаккхадхамма̄нам̣ абхибхаванараса̄. даратханиммадданена парил̣а̄хапариппханданавирахито сӣтибха̄во апариппханданасӣтибха̄во. авӯпасамо париппханданам̣ асантавуттита̄. уддхачча̄дикилеса̄ти уддхаччаппадха̄на̄ уддхачча̄дхикачиттуппа̄дасампайутта̄ килеса̄. тепи хи уддхаччавасена авӯпасамакара̄. уддхаччам̣ ва̄ а̄дим̣ катва̄ саббейева килеса̄ уддхачча̄дикилеса̄. евам̣ сесесупи.

гарубха̄во дандхата̄, тхинамиддха̄дхика̄нам̣ татха̄ паватта̄нам̣ ва̄ чатуннам̣ кхандха̄наметам̣ адхивачанам̣. дандхата̄йа пат̣ипаккхо адандхата̄ агарубха̄во.

тхаддхабха̄во тхамбхо. дит̣т̣хима̄на̄дхика̄нам̣, таппадха̄на̄нам̣ ва̄ чатуннам̣ кхандха̄нам̣ етам̣ на̄мам̣. тхаддхабха̄ваниммадданатойева каттхачи а̄рамман̣е аппат̣ихата̄ка̄рена паччупат̣т̣ханти, сампайутта̄нам̣ ва̄ таттха аппат̣игха̄там̣ паччупат̣т̣ха̄пентӣти аппат̣игха̄тапаччупат̣т̣ха̄на̄.

каммани са̄дху камман̃н̃ам̣, на камман̃н̃ам̣ акамман̃н̃ам̣, тасса бха̄во акамман̃н̃абха̄во, да̄насӣла̄дипун̃н̃акирийа̄йа асаматтхата̄. аттхато ка̄маччханда̄дисам̣килесадхамма̄, таппадха̄на̄ ва̄ чатта̄ро акусалаккхандха̄. акамман̃н̃абха̄ваниммадданенева сампанна̄ка̄рена а̄рамман̣асса гахан̣ам̣ а̄рамман̣акаран̣асампатти. вутта̄васеса̄ ка̄маччханда̄дайо, тадекат̣т̣ха̄ ча сам̣килесадхамма̄ сесанӣваран̣а̄дайо. има̄ пана две винибандханиммадданена паса̄данӣйаваттхӯсу паса̄да̄ваха̄, хитакирийа̄су винийогаккхамабха̄ва̄ваха̄ суван̣н̣ависуддхи вийа̄ти дат̣т̣хабба̄.

гелан̃н̃ам̣ ассаддхийа̄дайо, тадекат̣т̣ха̄ ча па̄падхамма̄, таппат̣ипаккхо агелан̃н̃абха̄во лаккхан̣ам̣ ета̄санти агелан̃н̃абха̄валаккхан̣а̄. гелан̃н̃аниммадданенева наттхи ета̄сам̣ а̄дӣнаво досо упаддаво ва̄, на ва̄ ета̄ а̄дӣнам̣ капан̣ам̣ ванти паваттантӣти нира̄дӣнава̄, тена̄ка̄рена паччупат̣т̣ханти, там̣ ва̄ сампайуттесу паччупат̣т̣ха̄пентӣти нира̄дӣнавапаччупат̣т̣ха̄на̄.

ка̄йасамбандхӣ, читтасамбандхӣ ча уджубха̄воти лаккхитаббата̄йа ка̄йачитта̄нам̣ аджджавалаккхан̣а̄. ка̄йачитта̄нам̣ нан̇галасӣсачандакот̣игомуттаван̇ката̄сан̇кха̄та̄нам̣ кут̣илабха̄ва̄нам̣ аттхато ма̄йа̄са̄т̣хеййа̄дибхӯта̄нам̣ ниммадданато ка̄йачитта̄нам̣ кут̣илабха̄ваниммадданараса̄. татойева саббатха̄пи аджимхабха̄вена паччупат̣т̣ханти, сампайутта̄нам̣ ва̄ аджимхатам̣ паччупат̣т̣ха̄пентӣти аджимхата̄паччупат̣т̣ха̄на̄.

нану ча ка̄йапассаддхиа̄дӣнам̣ двиннам̣ двиннам̣ дхамма̄нам̣ екекапат̣ипаккхатта̄ даратханиммаддана̄дикиччам̣ екекамева кароти. касма̄ пана две две дхамма̄ вутта̄ти? на кхо паневам̣ чинтитаббам̣ бхагавата̄пи татхева деситатта̄. касма̄ пана бхагавата̄ татха̄ десита̄? сабха̄вадхаммабха̄вато. на хи бхагавата̄ пуббе авиджджама̄на̄ ете дхамма̄ десана̄васена уппа̄дита̄, атха кхо сабха̄вато виджджама̄на̄йева сайамбхун̃а̄н̣ена самма̄ саччхикатва̄ йатха̄сабха̄ва̄ десита̄, тасма̄ катхаметтха бхагавата̄ сабха̄вато виджджама̄насса ха̄панам̣ ка̄тум̣ сакка̄. сабха̄вато виджджама̄ната̄йа четтха бхагавато вачанамева пама̄н̣ам̣. на хи бхагава̄ йатха̄дхаммаса̄сана̄дхика̄ре айатха̄дхаммам̣ катхеййа̄ти, йасса пана виджджама̄насса̄пи акатханам̣, там̣ ан̃н̃ахетукам̣. на четтха та̄дисо хету упалаббхати, йена имесу екекадхаммасса акатхананти. йатха̄ пана двиннам̣ пуриса̄нам̣ екойева верико хоти, тасса те пуриса̄ ота̄рам̣ дисва̄ екато хутва̄ва хананти, евамева две две дхамма̄ екато хутва̄ екам̣ пат̣ипаккхадхаммам̣ хананти, йатха̄ ча панете висум̣ дисва̄пи там̣ верим̣ хананти, на евамете там̣ висум̣ хананти тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ авина̄бха̄ватоти, тасма̄ ете пат̣ипаккхадхамма̄нам̣ екекабха̄вепи две двейева вутта̄ти, апича читтапассаддхиа̄дӣхи читтамева пассаддхи лаху муду камман̃н̃ам̣ пагун̣ам̣ уджун̃ча хоти. ка̄йапассаддхиа̄дӣхи пана рӯпака̄йопӣти тадаттхадассанаттхам̣ бхагавата̄ еттхева дувидхата̄ вутта̄, на сама̄дхиа̄дӣсу.

чханданам̣ чхандо, а̄рамман̣ена аттхиката̄. ‘‘чхандо ка̄мо’’тиа̄дӣсу (маха̄ни. 1) пана тан̣ха̄пи чхандоти вуччати. ‘‘чхандам̣ джанети ва̄йаматӣ’’тиа̄дӣсу вӣрийампӣти тато ниваттанаттхам̣ вуттам̣ ‘‘каттукамйата̄йетам̣ адхивачана’’нти. каттукамйата̄ вуччати каран̣иччха̄. четасикасса дхаммасса са̄рамман̣атта̄ каран̣иччха̄ на̄ма а̄рамман̣асса а̄ламбитука̄мата̄мукхенева хотӣти а̄рамман̣акаран̣иччха̄лаккхан̣о чхандо ‘‘каттукамйата̄лаккхан̣о’’ти вутто. тенева̄ха ‘‘а̄рамман̣апарийесанарасо, а̄рамман̣ена аттхиката̄паччупат̣т̣ха̄но’’ти ча. йадаггена пана̄йам̣ аттано а̄рамман̣апарийесанарасо, тадаггена сампайуттадхамма̄нампи хотийева ека̄рамман̣ата̄йа. тена тесам̣ а̄рамман̣аггахан̣е четасо хаттхаппаса̄ран̣ам̣ вийа̄ти вуччати. катхам̣ пана да̄наваттхувиссаджджанавасена паваттама̄начетана̄сампайутто чхандо а̄рамман̣ена аттхико хотӣти? нану авочумха̄ ‘‘а̄рамман̣акаран̣иччха̄лаккхан̣о’’ти, тасма̄ сан̇га̄магатаисса̄сасса кхипитаббаусӯнам̣ гахан̣е аттхиката̄ вийа да̄наваттхувиссаджджанавасена паваттаччхандопи виссаджджитаббена тена аттхикойева̄ти. сва̄йам̣ кусалесу уппанно кусалаччхандо на̄ма хоти йонисоманасика̄расамут̣т̣ха̄натта̄. таббипарӣтато пана акусалесу уппанно акусалаччхандо.

адхимуччанам̣ а̄рамман̣е саннит̣т̣ха̄навасена ведитаббам̣, на паса̄данавасена. тена̄ха ‘‘саннит̣т̣ха̄налаккхан̣о’’ти. йатха̄ татха̄ хи а̄рамман̣е ниччхайанам̣ адхимуччанам̣ анадхимуччантасса па̄н̣а̄типа̄та̄дӣсу, да̄на̄дӣсу ва̄ паваттийа̄ абха̄вато, саддха̄ пана паса̄данӣйесу паса̄да̄дхимоккхоти айаметесам̣ висесо. вот̣т̣хаббанам̣ пана йатха̄ сантӣрите аттхе ниччхайана̄ка̄рена паваттитва̄ парато паваттама̄на̄нам̣ татха̄ паваттийа̄ паччайо хоти. йади евам̣ вичикиччха̄сампайуттесу дхаммесу катханти? тесампи екам̣сенева сам̣саппана̄ка̄расса паччайата̄йа дат̣т̣хаббам̣, да̄ракасса вийа ито чито ча сам̣саппанасса ‘‘карисса̄ми, на карисса̄мӣ’’ти аниччхайасса пат̣ипаккхакирийа̄ асам̣саппанам̣. йесу читтуппа̄десу айам̣ саннит̣т̣ха̄налаккхан̣о адхимоккхо, тесам̣ а̄рамман̣адхаммойева саннит̣т̣ха̄таббатта̄ саннит̣т̣хеййадхаммо. со падат̣т̣ха̄намасса̄ти саннит̣т̣хеййадхаммападат̣т̣ха̄но. индакхилоти есика̄тхамбхо вуччати.

тесу тесу дхаммесӯти йесу дхаммесу сайам̣ уппанна̄, тесу аттана̄ сампайуттесу читтачетасикадхаммесу. ана̄рамман̣аттепи хи тесу самаппаваттесу уда̄сӣнабха̄во ‘‘татрамаджджхаттата̄’’ти вуччати. самам̣ ависамам̣ ва̄хитам̣ аттана̄ паваттитасампайутта̄нам̣ ва̄ йатха̄сакакиччесу паваттанам̣ лаккхан̣аметисса̄ти самава̄хиталаккхан̣а̄. таттха самам̣ хутва̄ паваттаналаккхан̣а̄ти аттхе апаккхапатитабха̄во вутто хоти, ависамам̣ катва̄ паваттаналаккхан̣а̄ти аттхе ӯна̄дхиката̄нива̄ран̣ам̣. уда̄сӣнабха̄вена паваттама̄на̄пи хи еса̄ сампайуттадхамме самам̣ катва̄ йатха̄сакакиччесу паваттети, йатха̄ ра̄джа̄ тун̣хӣ нисиннопи адхикаран̣адхаммат̣т̣хе йатха̄сакакиччесу самам̣ аппаматте паваттети. алӣна̄нуддхатаппаваттипаччайа̄нам̣ дхамма̄нам̣ ӯна̄дхиката̄йа лӣнуддхатабха̄васса нива̄ран̣акичча̄ти вуттам̣ ‘‘ӯна̄дхиката̄нива̄ран̣араса̄’’ти. йади евам̣ катхам̣ сахаджа̄та̄дхипатӣнам̣ адхипатибха̄во. а̄дхипаччан̃хи тесам̣ киччато адхикабха̄воти? на̄йам̣ досо. тампи тасса киччамева, йам̣ сахаджа̄тадхамма̄нам̣ адхипатибха̄ве паватта̄панам̣. йатха̄ хи ран̇гаман̣д̣алам̣ гато нат̣ака̄чарийо те те нат̣аке йатха̄сакам̣ анурӯпам̣ бхӯмийам̣ йоджети, евамеса̄пи аттана̄ сампайуттадхаммесу адхипатибха̄ве т̣хите адхипатибха̄ве йоджети, индрийатте т̣хите индрийатте, на пана сакасакакиччато ӯнатам̣, адхикатам̣ ва̄ паттум̣ детӣти. ‘‘идам̣ нихӣнакиччам̣ хоту, идам̣ атирекакичча’’нти евам̣ паккхапа̄тавасена вийа паватти паккхапа̄то. там̣ упаччхиндантӣ вийа хотӣти паккхапа̄тупаччхеданараса̄. са̄ читтачетасика̄нам̣ аджджхупеккханена самаппаваттесу а̄джа̄нӣйесу са̄ратхи вийа дат̣т̣хабба̄.

кирийа̄ ка̄роти ка̄ра-саддасса бха̄васа̄дханатам̣ а̄ха. тена ка̄роти на̄н̃н̃ам̣, кирийа̄йева̄ти дӣпитам̣ хоти. манасмим̣ ка̄роти манаси а̄рамман̣асса каран̣ам̣. йена хи мано а̄рамман̣е карӣйати а̄рамман̣енасса сам̣йоджанато, тато ева тена а̄рамман̣ампи манаси карӣйатӣти. манасика̄роти четтха алуттасама̄со дат̣т̣хаббо. пуримаманатоти бхаван̇гаманато. висадисам̣ мананти вӣтхиджаванаманам̣, там̣ каротӣти манасика̄ро, манасика̄раса̄ман̃н̃ена вӣтхиджаванапат̣ипа̄даке дассети. еттха пана упайогаттхабхуммавачане сама̄со дат̣т̣хаббо. сампайуттадхамме а̄рамман̣а̄бхимукхам̣ са̄ренто пайодженто вийа хотӣти манасика̄ро са̄ран̣алаккхан̣оти вутто. сам̣йоджанарасоти пайоджанарасо. витакко сампайутта̄нам̣ а̄рамман̣е абхиниропанасабха̄ватта̄ а̄рамман̣е читтам̣ паккхипанто вийа хоти. четана̄ аттано а̄рамман̣ам̣ ган̣хантӣ сампайуттепи сакасакакиччам̣ ка̄ретӣти аттана̄ каран̣ена балам̣ нийодженто балана̄йако вийа хоти. манасика̄ро сампайутте а̄рамман̣е пайоджетӣти а̄джа̄нӣйаппайоджанакаса̄ратхи вийа̄ти айаметесам̣ висесо.

а̄рамман̣а̄бхимукхабха̄вапаччупат̣т̣ха̄ноти а̄рамман̣е сам̣йоджанавасена тадабхимукхабха̄вапаччупат̣т̣ха̄но. еттха сатийа̄ аппамуссаначчхандата̄ висайа̄бхимукхапаччупат̣т̣ха̄ната̄, манасика̄расса пана сам̣йоджанавасена̄ти айаметесам̣ висесо. а̄рамман̣апат̣ипа̄дакасса сан̇кха̄раккхандхапарийа̄панната̄вачанам̣ итараманасика̄ра̄нам̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандхапарийа̄паннатам̣ дассети. махиса̄сака̄ пана ‘‘а̄ваджджанасса вин̃н̃а̄н̣абха̄ве саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса саббависайата̄ париха̄йеййа, тасма̄ там̣ джаванасампайуттасан̇кха̄раккхандхапарийа̄паннамева̄’’ти ваданти. тесан̃хи айамадхиппа̄йо – йади там̣ висум̣ читтасабха̄вам̣ сийа̄, паччуппанначиттам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттасса тасса анантарам̣ уппаджджама̄наджавана̄нам̣ паччуппанна̄рамман̣ата̄ на бхавеййа, ан̃н̃адаттху атӣта̄рамман̣ата̄ва сийа̄, еван̃ча сати саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса̄пи паччуппанначитта̄рамман̣ата̄йа абха̄вато асаббависайата̄ а̄паджджеййа, йадаггена ча там̣ асаббависайам̣, тадаггена са̄варан̣ампи хоти йаттха на паваттати, таттха а̄варан̣асамбхавато, тасма̄сса сакалалокасиддхо саббан̃н̃убха̄во, ана̄варан̣абха̄во ча париха̄йетха, джаванасампайуттабха̄ве пана сати а̄ваджджанасса на̄йам̣ ит̣т̣хавигха̄то а̄паджджатӣти. тайидам̣ тесамабхинивесаматтам̣ ‘‘а̄ваджджана̄ кусала̄нам̣ кхандха̄нам̣, акусала̄нам̣ кхандха̄нам̣ анантарапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.417) вачанена тасса̄нантарам̣ кусала̄кусалуппаттийа̄ дӣпитатта̄. саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса пана паччуппанначитта̄рамман̣абха̄во евам̣ ведитаббо – атӣта̄дивасена хи вибха̄гамакатва̄ ‘‘имасса читтам̣ джа̄на̄мӣ’’ти паваттасса а̄ваджджанам̣ са̄ман̃н̃ена йам̣ кин̃чи абхимукхӣбхӯтам̣ читтама̄ваджджати, тато джавана̄нипи аттано аттано абхимукхӣбхӯтам̣ читтама̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттанти, на четтха джавана̄нам̣ бхинна̄рамман̣ата̄ а̄сан̇китабба̄ читтаса̄ман̃н̃ена а̄рамман̣асса абхиннатта̄, тасма̄ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса паччуппанначитта̄рамман̣атам̣ пат̣ичча на ка̄чи вихеса̄ анубхавитабба̄ти. ким̣ ва̄ етена йуттива̄дена, нану вуттам̣ бхагавата̄ – ‘‘ачинтеййо буддхависайо’’ти (а. ни. 4.77), тасма̄ апаримитапун̃н̃асамбха̄рекапхаласса ачинтеййасабха̄ватта̄ а̄ваджджанена вина̄пи висайаггахан̣е вибандхана̄бха̄вато йаттха каттхачи паватти аппат̣ихата̄йева̄ти. кечи панеттха ‘‘а̄ваджджанам̣ ана̄гатачиттама̄рамман̣ам̣ катва̄ нируджджхати, джаванамева пана паччуппаннама̄рамман̣ам̣ ган̣ха̄тӣ’’ти ваданти. йасма̄ пана ‘‘ана̄гата̄рамман̣а̄ а̄ваджджана̄ паччуппанна̄рамман̣а̄нам̣ кхандха̄нам̣ анантарапаччайена паччайо’’ти па̄л̣и наттхи, тасма̄ там̣ аппама̄н̣ам̣.

каротӣти карун̣а̄. ким̣ кароти, кесам̣ ким̣ нимиттанти а̄ха ‘‘парадуккхе сати са̄дхӯнам̣ хадайакампана’’нти. кампананти ча паресам̣ дуккхам̣ дисва̄ тасса асахана̄ка̄рена читтасса ан̃н̃атхаттам̣, тадидам̣ саппуриса̄нам̣йева хотӣти а̄ха ‘‘са̄дхӯна’’нти. саппуриса̄ хи аттахитапарахитаса̄дханена ‘‘са̄дхӯ’’ти вуччанти. ‘‘кин̣а̄тӣ’’ти имасса аттхама̄ха ‘‘вина̄сетӣ’’ти, адассанам̣ гамети апанетӣти аттхо. тена̄ха ‘‘парадуккха̄панайана̄ка̄раппаваттилаккхан̣а̄’’ти. паресам̣ дуккхасса апанайанам̣ хоту ва̄, ма̄ ва̄, со парадуккха̄панайана̄ка̄ро, татха̄паваттилаккхан̣а̄ти пара…пе… лаккхан̣а̄. апанетука̄мата̄йа паресам̣ дуккхасса асаханам̣ анадхива̄санам̣ парадуккха̄саханам̣. на вихим̣са̄ авихим̣са̄, сатта̄нам̣ авихет̣ханам̣, там̣ паччупат̣т̣ха̄пети, вихим̣са̄йа ва̄ пат̣ипаккхабха̄вена паччупат̣т̣ха̄тӣти авихим̣са̄паччупат̣т̣ха̄на̄.

памоданалаккхан̣а̄ти парасампаттийа̄ памоданалаккхан̣а̄. анисса̄йанараса̄ти исса̄йанасса усӯйанасса пат̣ипаккхабха̄вакичча̄. пантасена̄санесу, адхикусаладхаммесу ча араман̣ам̣ арати. са̄ аттхато исса̄дхикам̣ доманассасахагатам̣, тхинамиддха̄дхикан̃ча уддхаччам̣. таттха пуримам̣ парасампаттивисайам̣, дутийам̣ пантасена̄сана̄дивисайанти дат̣т̣хаббам̣. аратийа̄ виханана̄ка̄рена паччупат̣т̣ха̄ти, тасса̄ вигха̄там̣ ва̄ вӯпасамам̣ паччупат̣т̣ха̄петӣти аративигха̄тапаччупат̣т̣ха̄на̄. ‘‘анийате иччхантӣ’’ти имина̄ четасикантарабха̄вена иччхантӣти дассети.

ка̄йадуччаритатоти ваттхувӣтиккамасан̇кха̄тадуччаритато. ка̄йадуччарита̄диваттхӯнанти парапа̄н̣апарадханапараиттхиа̄дӣнам̣ ка̄йадуччарита̄дӣнама̄ламбан̣абхӯта̄намева ваттхӯнам̣. авӣтиккамалаккхан̣а̄ти амадданалаккхан̣а̄. ка̄йадуччарита̄диваттхуто сан̇кочанакирийа̄падесена ка̄йадуччарита̄дитойева сан̇кочанакирийа̄ вутта̄ти дат̣т̣хаббам̣. на хи виратийо дуччаритаваттхуно акирийапаччупат̣т̣ха̄на̄ йуджджанти, атха кхо дуччаритассева, виратӣнан̃ча сораччавасена сан̇кочанам̣, акирийа̄ ча хироттаппа̄нам̣ джигуччха̄дивасена̄ти айаметесам̣ висесо. саддха̄…пе… падат̣т̣ха̄на̄ти еттха саддха̄дайо саббева дхамма̄ ка̄йасучарита̄дӣнам̣ падат̣т̣ха̄на̄ти еке. апаре пана ‘‘каммам̣ каммапхалам̣ саддахантасса ка̄йадуччарита̄диакаран̣ато, хироттаппасампаннасса муса̄ва̄да̄диакатханато, аппиччхасантут̣т̣хӣсаллекхагун̣асаманна̄гатасса миччха̄джӣвавиваджджанато ча саддха̄дайо тин̣н̣ам̣ дхамма̄нам̣ йатха̄ккамена падат̣т̣ха̄на̄’’ти ваданти. кечӣти абхайагирива̄сино. има̄сӯти има̄су тӣсу виратӣсу. екекам̣ нийатам̣ виратимиччхантӣти ан̃н̃ам̣ екам̣ чатуттханийатавиратимиччханти. атха ва̄ ниддха̄ран̣аттхе бхуммавасена има̄сам̣ антаре екам̣ нийатам̣ виратимиччхантӣти аттхо. убхайатха̄пи пана тесам̣ иччха̄ на йуджджати апара̄йа виратийа̄ дхаммасена̄патина̄пи адеситатта̄, висайасса ча сада̄ саннихитатта̄бха̄вена нийата̄йа ева екисса̄ абха̄вато. тенева хи абхайагирива̄синойева ча кечи има̄сам̣ тивидхаттам̣ анийататтамева ча иччханти. вуттан̃хи техи –

‘‘карун̣а̄мудита̄ самма̄ва̄ча̄каммантаа̄джива̄;

йебхуййато анийата̄, хонти гочарабхедато’’ти. –

еттха пана ‘‘йебхуййато’’ти вачанам̣ локуттарачиттесу саббада̄ екатойева ча лаббхама̄натам̣ сандха̄йа вуттам̣.

дутийачиттена сампайогам̣ гаччхантӣти самбандхо. йатха̄ читтам̣, евам̣ там̣сампайуттадхамма̄пӣти дутийе сасан̇кха̄ра̄ ева̄ти а̄ха ‘‘сасан̇кха̄рабха̄ваматтамева хеттха висесо’’ти. татха̄ти йатха̄ татийе, татха̄ чатуттхепи пӣтийа̄ сукхападат̣т̣ха̄натта̄. сукхасса четтха абха̄вато а̄ха ‘‘т̣хапетва̄ пӣти’’нти. нану ча ‘‘карун̣а̄мудита̄ упеккха̄сахагате на самбхавантӣ’’ти ваданти, тасма̄ йатха̄ пӣтийа̄, евам̣ та̄сампи пат̣иккхепо ка̄табботи? на ка̄таббо, аппана̄паттито пуббе карун̣а̄мудита̄нам̣ упеккха̄сахагата̄нампи самбхавато. карун̣а̄мудита̄бха̄вана̄ка̄ле хи аппана̄вӣтхито пуббе упеккха̄сахагатачиттена̄пи парикаммам̣ хоти, аппана̄вӣтхийам̣ пана соманассасахагатачиттенева ека̄ваджджанавӣтхийа̄ ведана̄париваттана̄бха̄вато, тасма̄ пуббабха̄гавасенева карун̣а̄мудита̄нампи упеккха̄сахагатесу самбхаво хотӣти а̄чарийа̄. апаре пана саббада̄пи та̄сам̣ упеккха̄сахагатесу самбхавам̣ на иччханти. ‘‘авасеса̄ пан̃чамена сампайогам̣ гаччхантӣ’’ти ависесена вуттатта̄ ида̄ни висесадассанаттхама̄ха ‘‘соманассат̣т̣ха̄не ча̄’’тиа̄ди.

81. карун̣а̄мудита̄дайоти карун̣а̄мудита̄ чева виратиттайан̃ча. тена̄ха ‘‘пан̃ча̄’’ти.

евам̣ ка̄ма̄вачаракусалачиттасампайутте дассетва̄ ида̄ни рӯпа̄вачаракусалачиттасампайуттадхамме дассетум̣ ‘‘авасесесу пана̄’’тиа̄дима̄ха. таттха т̣хапетва̄ виратиттайанти виратиттайам̣ ваджджетва̄. касма̄ панеттха виратиттайам̣ париччаттанти? вуччате – сувисуддхака̄йакамма̄дикасса читтасама̄дха̄навасена рӯпа̄рӯпа̄вачаракусалаппаватти, на ка̄йакамма̄дӣнам̣ содханавасена, на̄пи дуччаритадура̄джӣва̄нам̣ самуччхинданавасена. татха̄ хи нӣваран̣а̄дидхамма̄нам̣ аваттхаттайам̣ хоти вӣтиккама̄ваттха̄ парийут̣т̣ха̄на̄ваттха̄ анусайа̄ваттха̄ти. таттха вӣтиккама̄ваттха̄йа пат̣ипаккхам̣ ка̄ма̄вачаракусалам̣ парийут̣т̣ха̄на̄ваттха̄йа рӯпа̄рӯпа̄вачарам̣, анусайа̄ваттха̄йа локуттаракусалам̣. дуччаритадура̄джӣва̄нам̣ пана т̣хапетва̄ вӣтиккама̄ваттхам̣, анусайа̄ваттхан̃ча вӣтиккама̄ваттха̄йа висум̣ парийут̣т̣ха̄на̄ваттха̄ на упалаббхати. йасса̄ випаччанӣкам̣ рӯпа̄рӯпа̄вачаракусалам̣ сийа̄, тасма̄ там̣ нева ка̄ма̄вачаракусалам̣ вийа тесам̣ вӣтиккама̄ваттхам̣ содхети, на ча локуттарам̣ вийа анусайа̄ваттхам̣ самуччхиндати, пат̣ипассамбхети ва̄. сӣлависуддхийам̣ сӣласодханавасена ка̄ма̄вачаракусаленева вигатавӣтиккамасса парисуддхака̄йакамма̄дикасса йогино читтасама̄дха̄навасена паваттатӣти махаггатачиттуппа̄де виратӣнам̣ асамбхавойева. имамева хи аттхам̣ са̄дхетум̣ ‘‘виратийо пана̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. теттим̣са ва̄ карун̣а̄диджха̄навасена паваттанака̄ле. татоти тато татийе вуттачетасикато. карун̣а̄мудита̄нам̣ аппана̄патта̄намекантасоманассасахагататта̄ а̄ха ‘‘пан̃чамена…пе… карун̣а̄мудита̄ваджджа̄’’ти.

рӯпа̄вачарапан̃чаме вуттанайена̄ти тим̣сева̄ти адхиппа̄йо. йади евам̣ рӯпа̄вачарато ко висесоти а̄ха ‘‘арӯпа̄вачарабха̄воветтха висесо’’ти, пан̃чаме рӯпасан̃н̃а̄бха̄вато рӯпа̄вачарабха̄во, идха пана рӯпасан̃н̃а̄саматиккамена паттаббатта̄ арӯпа̄вачарабха̄воти айамевасса тато висесоти аттхо.

пат̣хамаджджха̄никети пат̣хамаджджха̄навати. маггачиттети чатуббидхепи магган̃а̄н̣е. дутийаджджха̄ника̄дибхедети дутийататийачатуттхапан̃чамаджджха̄нике. вуттанайена̄ти ‘‘дутийена витаккаваджджа̄’’тиа̄дина̄ вуттанайена. ким̣ ависесена̄ти че, ноти а̄ха ‘‘карун̣а̄мудита̄на’’нтиа̄ди. маггадхаммесу па̄дакаджджха̄на̄дивасена када̄чи самма̄сан̇каппавирахо сийа̄, на пана виративирахо, ка̄йадуччарита̄дӣнам̣ самуччхиннавасенева арийамаггасса паваттанатоти а̄ха ‘‘нийатавиратибха̄во’’ти. локуттарабха̄воти чхаббисуддхипарампара̄йа паттаббатта̄ локато уттаран̣абха̄во.

евам̣ кусалачетасика̄нам̣ сампайогавачанаттхалаккхан̣а̄дӣни дассетва̄ ида̄ни акусалачетасика̄ни дассетум̣ ‘‘акусала̄ пана̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. чха йева̄панака̄ти кин̃ча̄пи пат̣хаме анийатайева̄панака̄ на лаббханти, акусалесу пана лаббхама̄накайева̄панадхамме екаттха дассетум̣ тесампи идхева вачанам̣ дат̣т̣хаббам̣. еван̃ча катва̄ упари дхамма̄нам̣ уддеса̄нантарам̣ ‘‘евам̣ йева̄пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. вичикиччха̄сахагате чханда̄дхимоккха̄нам̣, уддхаччасахагате чхандасса ча абха̄вато вуттам̣ ‘‘пат̣ипа̄т̣ийа̄ дасасу читтесӯ’’ти.

82. ниддит̣т̣ха̄ти ниссесена дассита̄. хата̄ вихата̄ виддхаста̄ па̄па̄ апа̄йа̄дидуккхапа̄панато ‘‘па̄па̄’’ти сан̇кха̄та̄ акусаладхамма̄ йена со бхагава̄ хатапа̄по, тена. ла̄бхо ала̄бхо, йасо айасо, нинда̄ пасам̣са̄, сукхам̣ дуккханти имесу ат̣т̣хасу локадхаммесу акампанат̣т̣хена та̄дина̄ самма̄самбуддхена. со хи ла̄бха̄дӣсу йа̄дисо, ала̄бха̄дӣсупи та̄дисойева̄ти ‘‘та̄дӣ’’ти вуччати.

на хирӣйатӣти на ладжджати. ахирикоти пуггало дхаммасамӯхо ва̄. ‘‘ахирикка’’нти ваттаббе екасса ка-ка̄расса лопам̣ катва̄ ‘‘ахирика’’нти вуттам̣. на оттаппанти оттаппасса пат̣ипаккхабхӯтам̣ дхаммама̄ха. аджигуччханам̣ ахӣл̣анам̣. аладжджанам̣ авила̄. аджигуччханалаккхан̣анти сабха̄вавасена вуттам̣, аладжджаналаккхан̣анти кусала̄бйа̄катасса са̄дха̄ран̣а̄йа хирийа̄ пат̣ипаккхавасена. техева̄ти ка̄йадуччарита̄дӣхи ева. аса̄раджджанам̣ ниббхайата̄. анутта̄со асамбхамо. раса̄дӣни хириоттаппесу вуттапат̣ипаккхавасена гахетабба̄нӣти на та̄ни идха вутта̄ни. тесу хи аладжджана̄ка̄рена па̄па̄нам̣ каран̣арасам̣ ахирикам̣. анутта̄са̄ка̄рена аноттаппам̣. вуттаппака̄ренева па̄пато асан̇кочанапаччупат̣т̣ха̄на̄ни. аттани, паресу ча ага̄равападат̣т̣ха̄на̄ни. га̄масӯкарасса вийа асучито килеса̄сучито аджигуччханам̣ ахирикена хоти. салабхасса вийа аггито па̄пато анутта̄со аноттаппена хоти. йатха̄ху пора̄н̣а̄ –

‘‘джигуччхати на̄хирико, па̄па̄ гӯтха̄ва сӯкаро;

на бха̄йати аноттаппо, салабхо вийа па̄вака̄’’ти.

еттха ча йатха̄ хирийа̄ балавабха̄ве оттаппам̣ аббоха̄рикам̣ хоти, оттаппасса балавабха̄ве хирӣ аббоха̄рика̄, евам̣ ахирикасса балавабха̄ве аноттаппам̣ аббоха̄рикам̣, аноттаппасса балавабха̄ве ахирикам̣ аббоха̄рикам̣ хотӣти кечи, там̣ на йуджджати. йатха̄ хи асучина̄ атта̄нам̣ маккхенто, саппамукхе хаттхам̣ павесенто ба̄лада̄рако таттха пат̣иккӯлабха̄васса, а̄дӣнавасса ча анупапариккханато нева джигуччхати, на ча уттасати, евамевам̣ дхаммасабха̄васса ан̃н̃а̄н̣ато мохо па̄пато нева джигуччхати, на уттасати, тасма̄ там̣сампайуттачиттуппа̄де убхайампи балаватарам̣ хотӣти.

луббхантӣти абхигиджджханти, аллӣйантӣти вуттам̣ хоти. а̄рамман̣аггахан̣алаккхан̣оти еттха а̄рамман̣аггахан̣ам̣ на̄ма ‘‘мама ида’’нти тан̣ха̄бхинивесавасена абхинивит̣т̣хасса а̄рамман̣асса ависсаджджанам̣, на а̄рамман̣акаран̣аматтам̣. абхисан̇го атисайавата̄йа а̄саттийа̄ думмочанӣйабха̄во. апаричча̄го авиджаханам̣. телан̃джанара̄го вийа̄ти дховитва̄пи париччаджитум̣ асаккун̣еййо теламаккхитаан̃джанара̄го вийа. ‘‘асса̄да̄нупассино тан̣ха̄ павад̣д̣хатӣ’’ти вачанато вуттам̣ ‘‘асса̄дадассанападат̣т̣ха̄но’’ти. таттха асса̄давасена дассанам̣ асса̄дадассанам̣. нану ча асса̄дадассанампи аттхато лобхойева̄ти катхам̣ сайам̣ аттано падат̣т̣ха̄нам̣ хотӣти? саччам̣, пат̣хамам̣ на̄тибалавалобхавасена асса̄дадассано паччха̄ балавалобхо хотӣти тасса там̣падат̣т̣ха̄ната̄ вутта̄. тенева ча ‘‘тан̣ха̄ павад̣д̣хатӣ’’ти вуттам̣. апаре пана ‘‘асса̄до на̄ма сукхаведана̄, асса̄дадассананти асса̄дадит̣т̣хӣ’’ти ваданти. сукхаведана̄йа ва̄ ка̄ран̣абхӯтам̣ субханимиттам̣ асса̄до на̄ма, асубхе ‘‘субха’’нти паватта̄ тайо випалла̄са̄ асса̄дадассанам̣ на̄ма̄ти кечи.

муйхантӣти на буджджханти. дхаммасабха̄васса йа̄тха̄вато адассанам̣ читтасса андхабха̄во. ан̃н̃а̄н̣ам̣ н̃а̄н̣апат̣ипаккхо дхаммо. таттха пурималаккхан̣ам̣ сабха̄вавасена вуттам̣, итарам̣ пат̣ипаккхавасена. атха ва̄ ан̃н̃а̄н̣алаккхан̣оти киччавасена вуттам̣. со хи асампат̣иведхарасоти вутто. дхаммасабха̄вам̣ пат̣ивиджджхитум̣ асаматтхата̄ асампат̣иведхо. а̄рамман̣асабха̄ваччха̄данарасоти йатха̄ ан̃н̃а̄н̣ам̣, мохасаман̇гипуггало ва̄ а̄рамман̣асабха̄вам̣ пат̣ивиджджхитум̣ на лабхати, мохасса татха̄ паватти а̄рамман̣асабха̄ваччха̄данам̣. еттха ча н̃а̄н̣ам̣ а̄рамман̣ам̣ йатха̄сабха̄вато джа̄на̄ти, дит̣т̣хи йатха̄сабха̄вам̣ виджахитва̄ айа̄тха̄вато ган̣ха̄ти, мохо пана на катхан̃чи виджа̄на̄ти. йади евам̣ а̄рамман̣аггахан̣ака̄ло катхам̣ тада̄ со а̄рамман̣ам̣ джа̄на̄тева̄ти? тада̄пи на джа̄на̄ти. йатха̄ пана пхасса̄дайо пхусана̄ка̄ра̄диматтавасенева а̄рамман̣ам̣ ган̣ханти, на джа̄нанавасена, евамайам̣ а̄рамман̣ам̣ гахетва̄ уппаджджама̄но пат̣иччха̄дана̄ка̄ренева ган̣ха̄ти, на пана джа̄нана̄ка̄рена̄ти. йасса уппаджджати, тасса андхакаран̣ам̣ андхака̄ро, татха̄ паччупат̣т̣ха̄ти, там̣ ва̄ паччупат̣т̣ха̄петӣти андхака̄рапаччупат̣т̣ха̄но.

миччха̄ пассантӣти дхаммасабха̄васса випарӣтавасена аничча̄дим̣ ничча̄дивасена пассанти. айонисо абхинивесо уппатха̄бхинивесо. дхаммасабха̄вам̣ атиккамитва̄ парато ничча̄дито ва̄ параппаччайато ва̄ а̄масанам̣ пара̄ма̄со, випарӣтагга̄хавасена ‘‘идамева саччам̣, могхаман̃н̃а’’нти абхинивесанам̣ миччха̄бхинивесо. арийа̄нам̣ адассанака̄мата̄дӣти а̄ди-саддена саддхаммаасотука̄мата̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти.

йасса дхаммасса васена уддхатам̣ хоти читтам̣, там̣сампайуттадхамма̄ ва̄, со дхаммо уддхаччам̣. тена̄ха ‘‘уддхатабха̄во’’ти. авӯпасамоти асаннисиннабха̄во. ва̄та̄…пе… пат̣а̄ка̄вийа̄ти йатха̄ пат̣а̄ка̄ йоттабалена дхаджайат̣т̣хим̣ амун̃чантӣпи ва̄та̄бхигха̄тена еттха ават̣т̣ха̄тум̣ на саккоти, евамидампи адхимоккхабалена а̄рамман̣ам̣ амун̃чантампи айонисоманасика̄рабалена а̄рамман̣е ачалам̣ ават̣т̣ха̄тум̣ на саккотӣти ва̄таппаха̄ренева чаладхаджапат̣а̄ка̄ вийа анават̣т̣ха̄накиччам̣. бхантаттам̣ париббхамана̄ка̄ро. уддхаччасса сабба̄кусаласа̄дха̄ран̣атта̄, ан̃н̃есан̃ча акусаласа̄дха̄ран̣а̄нам̣ висум̣ падат̣т̣ха̄насса лаббхама̄натта̄ вуттам̣ ‘‘айонисо…пе… падат̣т̣ха̄на’’нти. йена̄ка̄рена ва̄ манасикарото уддхаччам̣ уппаджджати, тена̄ка̄рена манасикаран̣ам̣ идха айонисоманасика̄ро. атха ва̄ уддхаччанимиттасса а̄рамман̣асса манасикаран̣ам̣ идха айонисоманасика̄ро.

ман̃н̃атӣти абхиман̃н̃ати, ахам̣ка̄рам̣ каротӣти аттхо. сеййа̄дивасена уччато наманам̣ ун̣н̣ати. сампаггахарасоти ун̣н̣ативасенева аттано, сампайуттадхамма̄нам̣ ва̄ сампагган̣ханакиччо, на вӣрийам̣ вийа там̣там̣киччаса̄дханена. абхибхуссаханавасена хӣнасса атта̄нам̣ нӣчам̣ катва̄ гахан̣ампи пагган̣ханавасенева̄ти ведитаббам̣. кету…пе… паччупат̣т̣ха̄ноти еттха кету вуччати аччуггатадхаджо, идха пана кету вийа̄ти кету, ул̣а̄ратама̄дибха̄во, там̣ кетубха̄васан̇кха̄там̣ кетум̣ камйатӣти кетукамйам̣, йасса дхаммасса васена там̣ кетукамйам̣, со кетукамйата̄. ‘‘аха’’нти паваттанато ма̄насса дит̣т̣хисадисӣ паваттатӣти дит̣т̣хима̄на̄ екачиттуппа̄де на паваттанти, две кесарасӣха̄ вийа екагуха̄йам̣, тасма̄ ма̄но дит̣т̣хивиппайуттачитте саббада̄ ануппаджджама̄нопи дит̣т̣хисампайуттачитте нийамена ануппаджджанато дит̣т̣хивиппайутталобхападат̣т̣ха̄но. ма̄но дхаммасамӯхаггахан̣е балавам̣ хутва̄ аттуккам̣санабха̄вена паваттати, дит̣т̣хи екекадхаммампи ничча̄диа̄ка̄рена ган̣хантӣ паваттати. аттасинехасанниссайо ва̄ ма̄но, аттакиламатха̄нуйогасанниссайа̄ дит̣т̣хӣти айаметесам̣ висесо.

иссатӣти усӯйати. таттхева̄ти парасампаттӣсуйева. исса̄васена парасампаттӣсу атуссанато вуттам̣ ‘‘анабхиратираса̄’’ти. теневетам̣ вуччати –

‘‘исса̄наласикха̄ йесам̣, хадайе джалатӣдха те;

нева винданти па̄моджджам̣, самбуддха̄дӣхи севита’’нти.

маччхарайогена маччхарини паваттам̣ маччхара-саддам̣ гахетва̄ а̄ха ‘‘маччхарабха̄во маччхарийа’’нти. нируттинайена пана ‘‘ма̄ идам̣ аччхарийам̣ ан̃н̃есам̣ хоту, майхам̣ва хотӯ’’ти маччхарийанти пора̄н̣а̄. нигухан̣ам̣ аттано сампаттийа̄ паресам̣ адассанам̣. сан̇кочанам̣ аттасампаттӣнам̣ парехи са̄дха̄ран̣абха̄вакаран̣асса аруччана̄ка̄рена пат̣икут̣анам̣. ‘‘ма̄ идам̣ парасса хотӯ’’ти паресу пат̣ихананавасена аттасантакасса а̄рамман̣акаран̣ато маччхерам̣ пат̣игхачиттесвева лаббхатӣти ваданти, там̣ на йуттам̣ екассева дхаммасса ан̃н̃аттха пат̣ихан̃н̃итва̄ ан̃н̃а̄рамман̣абха̄ваппасан̇гато. парехи са̄дха̄ран̣абха̄ве пат̣ихананавасена пана там̣ а̄раббха паваттанато маччхерам̣ пат̣игхачиттесу уппаджджатӣти йуттам̣. аттасампаттӣти а̄ва̄са̄дисампатти.

куччхитам̣ катанти еттха катампи акатампи гарахитаббатта̄ куччхитам̣ катам̣ на̄ма хоти. еван̃хи ватта̄ро хонти ‘‘йам̣ майа̄ на катам̣, там̣ куката’’нти. татха̄ хи ваккхати ‘‘ката̄ката̄нусочанараса’’нти. евам̣ ката̄катам̣ дуччаритам̣ сучаритампи куччхитам̣ катам̣ на̄ма. сучаритампи хи гарахантасса куччхитам̣ катанти хоти. йатха̄ пана патхавӣкасин̣а̄рамман̣ам̣ джха̄нам̣ патхавӣкасин̣ам̣, евам̣ кукатам̣ а̄раббха виппат̣иса̄равасена паваттам̣ читтам̣ там̣сахачаритата̄йа идха кукатанти гахетаббам̣. атха ва̄ ката̄катам̣ а̄раббха уппаджджанакавиппат̣иса̄рачиттам̣йева гарахитаббато ‘‘куччхитам̣ катам̣ куката’’нти вуччати. йасса дхаммасса васена там̣ читтам̣ кукатам̣ на̄ма хоти, со дхаммо куккуччам̣. тена̄ха ‘‘кукатам̣, тасса бха̄во’’ти. паччха̄ анутаппанам̣ вихет̣ханам̣ паччха̄нута̄по. ката̄ката̄нусочанам̣ ката̄катасса сучаритадуччаритасса анусочанам̣, ‘‘акатам̣ вата ме калйа̄н̣а’’нтиа̄дина̄ анутаппанам̣, ‘‘акатам̣ майа̄ пуббе калйа̄н̣акаммам̣, ито да̄ни пат̣т̣ха̄йа каромӣ’’ти паваттам̣ пана кусалапаккхикам̣ вӣрийамева, на ката̄ката̄нусочанам̣, ката̄ката̄ка̄рависит̣т̣хасса сучаритадуччаритасса анусочанавасена вирӯпам̣ пат̣исаран̣ам̣ виппат̣иса̄ро. ката̄ката̄нусочанан̃хи авад̣д̣хисампа̄данато вирӯпам̣ пат̣исаран̣ам̣, там̣ пара̄йаттата̄хетута̄йа да̄сабйам̣ вийа дат̣т̣хаббам̣. йатха̄ хи да̄сабйе сати да̄со пара̄йатто хоти, евам̣ куккучче сати там̣саман̇гӣпуггало. на хи со аттано дхаммата̄йа кусале паваттитум̣ саккоти. атха ва̄ ката̄катакусала̄кусала̄нусочанавасена а̄йаттата̄йа тадубхайавасена куккуччена там̣саман̇гӣ хотӣти там̣ да̄сабйам̣ вийа хоти.

анусса̄хана̄васӣданавасена сам̣хатабха̄во тхинам̣, тена йогато читтам̣ тхинам̣, тасса бха̄во тхината̄. тена̄ха ‘‘анусса̄хасам̣хананата̄’’ти. асаматтхата̄вигха̄тавасена акамман̃н̃ата̄ миддхам̣. тена̄ха ‘‘асаттивигха̄то’’ти. йасма̄ миддхавасенева тена сампайуттадхамма̄ медхита̄ вихатаса̄маттхийа̄ хонти, тасма̄ ‘‘миддхата̄ миддха’’нти вуттам̣. на виджджати усса̄хо асса̄ти анусса̄хам̣, таббха̄вопи анусса̄хам̣. анусса̄хасан̇кха̄то сам̣хананабха̄во анусса̄хасам̣сӣданата̄, кусӣтабха̄воти вуттам̣ хоти. асаттивигха̄тоти йасма̄ там̣ миддхам̣ уппаджджама̄намева саттивина̄савасена уппаджджати, тасма̄ наттхи етасса саттӣти там̣ сампайуттачиттам̣ асатти, тасса бха̄вопи, асаттийева вигха̄тоти асаттивигха̄то.

анусса̄ханалаккхан̣анти усса̄хапат̣ипаккхалаккхан̣ам̣. вӣрийасса виноданам̣ кхепанам̣ вӣрийавиноданам̣. сампайуттадхамма̄нам̣ сам̣сӣдана̄ка̄рена паччупат̣т̣ха̄ти, тесам̣ ва̄ сам̣сӣданам̣ паччупат̣т̣ха̄петӣти сам̣сӣданапаччупат̣т̣ха̄нам̣. акамман̃н̃ата̄лаккхан̣анти еттха ка̄мам̣ тхинампи акамман̃н̃ата̄сабха̄вамева, там̣ пана читтасса акамман̃н̃ам̣, миддхам̣ ведана̄диккхандхаттайасса̄ти айаметтха висесо. татха̄ хи па̄л̣ийам̣ ‘‘таттха катамам̣ тхинам̣? йа̄ читтасса акаллата̄ акамман̃н̃ата̄. катамам̣ миддхам̣? йа̄ ка̄йасса акаллата̄ акамман̃н̃ата̄’’ти (дха. са. 1162) ча а̄дина̄ имесам̣ ниддесо паватто. он̣аханам̣ вин̃н̃а̄н̣адва̄ра̄нам̣ пидаханам̣, сампайутта̄нам̣ бандханам̣ ва̄. лӣната̄ лӣна̄ка̄ро, а̄рамман̣аггахан̣е сан̇кочо. йасма̄ тхинена читтассева сам̣хананам̣ хоти, миддхена пана ведана̄диккхандхаттайасса вийа рӯпака̄йассапи, тасма̄ там̣ пачала̄йика̄ниддам̣ паччупат̣т̣ха̄петӣти пачала̄йика̄нидда̄паччупат̣т̣ха̄нантипи ват̣т̣ати. поттхарӯпапат̣иччха̄дакапат̣о вийа а̄рамман̣асабха̄ва̄ваччха̄дако мохо. мукхе бандхапат̣о вийа сампайуттадхамме паттхаритум̣ адентам̣ миддханти айаметесам̣ висесо.

сеса̄ти идха лаккхан̣а̄дивасена вутта̄васеса̄ пхасса̄дайо. кусалесу вуттанайена̄ти лаккхан̣а̄дито вуттанайена. на кочи еттха висесо аттхӣти че, но наттхӣти а̄ха ‘‘еттха пана̄’’тиа̄ди, витакка̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ йатха̄ккамам̣ миччха̄сан̇каппа̄дина̄маматтамева висесоти аттхо. екӯнавӣсатӣти т̣хапетва̄ ма̄на̄дайо чха анийатайева̄панаке сеса̄ сарӯпена̄гата̄ паннараса чханда̄дайо ча чатта̄ро нийатайева̄панака̄ти име екена ӯна̄ вӣсати четасика̄. анийатайева̄панака̄нам̣ пана идха алабханта̄нампи еттха вачане ка̄ран̣ам̣ вуттамева.

тхинамиддхасса анийатабха̄воти тхинамиддхасса анийатасса идха уппаджджанакабха̄вама̄ха, на пана пат̣хаме нийатабха̄вам̣ таттха саббасова ануппаджджанато. на хи сабха̄ватикхин̣ам̣ читтам̣ тхинамиддхайогӣ хотӣти. татийе ма̄насса анийатасса самбхавепи нийатадхамме сандха̄йа ‘‘ат̣т̣ха̄раса̄’’ти вуттам̣. тена̄ха ‘‘ма̄но панеттха анийато’’ти. дит̣т̣хийа̄ саха на уппаджджатӣти еттха ка̄ран̣ам̣ вуттамева. чатуттхе авасеса̄ти ат̣т̣ха̄расева, пан̃чаме т̣хапетва̄ пӣтим̣ дит̣т̣хийа̄ саха ат̣т̣ха̄расева, татха̄ чхат̣т̣хепи. саттаме пӣтийа̄, дит̣т̣хийа̄ ча абха̄вато саттараса, татха̄ ат̣т̣хамепи.

етепи тайоти на кевалам̣ карун̣а̄мудита̄ ева, етепи тайо екато на уппаджджанти ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висайабхедатойева. татха̄ хи исса̄ парасампаттивисайа̄, маччхарийам̣ аттасампаттийа̄ парехи са̄дха̄ран̣а̄бха̄вависайам̣, куккуччам̣ ката̄катависайанти, тасма̄ йам̣ абхайагирива̄сино ваданти ‘‘исса̄маччхерам̣ йадиччха̄васена екатопи уппаджджатӣ’’ти, на там̣ гахетаббам̣.

сабха̄вато, парикаппанато ва̄ анит̣т̣хасса а̄рамман̣асса анит̣т̣ха̄ка̄рам̣ ва̄ а̄рамман̣асса анубхаванам̣ самбхун̃джанам̣ анит̣т̣ха̄рамман̣а̄нубхаванам̣, там̣ лаккхан̣амасса̄ти анит̣т̣ха̄рамман̣а̄нубхаваналаккхан̣ам̣. тена̄ха ‘‘анит̣т̣ха̄ка̄расамбхогараса’’нти, йатха̄бхӯтена ва̄ айатха̄бхӯтена ва̄ анит̣т̣ха̄ка̄рена а̄рамман̣асса самбхун̃джанарасам̣, пачча̄нубхаванакиччанти аттхо. титтхийа̄дӣнан̃хи сабха̄вато ит̣т̣хе буддха̄диа̄рамман̣епи анит̣т̣ха̄ка̄рато гахан̣авасена доманассам̣ уппаджджати. доманассасса екантена ка̄мадха̄туйам̣йева паваттанато а̄ха ‘‘хадайаваттхупадат̣т̣ха̄на’’нти. тасса хи анӣваран̣а̄ваттха̄йа абха̄вато рӯпа̄рӯпадха̄туйам̣ асамбхаво.

аттано паваттиа̄ка̄равасена анит̣т̣харӯпасамут̣т̣ха̄панавасена ва̄ вирӯпам̣ саппанам̣ висаппанам̣, анит̣т̣харӯпасамут̣т̣ха̄панавасенева ва̄ висаппанам̣ сарӣракампанам̣, там̣ расо киччам̣, сампатти ва̄ асса̄ти висаппанарасо, ниссайасса хадайаваттхуно, сакалассева ва̄ ка̄йасса виджджхаттабха̄ва̄па̄данато а̄ха ‘‘аттано ниссайадаханарасо ва̄’’ти, виджджхаттабха̄ва̄па̄данатоти ча мила̄табха̄ва̄па̄данатоти аттхо. йатха̄ катхам̣ вийа̄ти а̄ха ‘‘да̄вагги вийа̄’’ти. со хи ванагхат̣ейева уппанно тамева дахати. дуссанапаччупат̣т̣ха̄ноти аттано, парасса ча дӯсана̄ка̄рена паччупат̣т̣ха̄но. со хи йасса санта̄не уппанно, там̣ екантена антамасо вирӯпабха̄ва̄па̄даненапи дӯсети, парам̣ пана дӯсету ва̄, ма̄ ва̄ хаттхена гахитаасучи вийа. ‘‘анаттхам̣ ме ачарӣ’’тиа̄дӣни нава а̄гха̄таваттхӯни падат̣т̣ха̄намасса̄ти а̄гха̄таваттхупадат̣т̣ха̄но. со упайогапхалака̄лесу анит̣т̣хатта̄ висасам̣сат̣т̣хапӯтимуттам̣ вийа дат̣т̣хаббо. ат̣т̣ха̄раса ва̄ти исса̄дӣсу анийатесу екена саддхим̣ ат̣т̣ха̄раса ва̄.

паваттит̣т̣хитиматта̄ти четасо паваттисан̇кха̄та̄ т̣хитиматта̄, магган̇га̄дибха̄вам̣ на гаччхати адхимоккхавирахатоти аттхо. атха ва̄ паваттит̣т̣хитиматта̄ти кхан̣ат̣т̣хитиматта̄. ‘‘нива̄те дӣпаччӣнам̣ т̣хити вийа̄’’ти хи вуттам̣. читтат̣т̣хити вийа санта̄нат̣т̣хитийа̄ паччайо бхавитум̣ асаматтхатта̄ ниччхайа̄бха̄вена асан̣т̣хаханато четасо паваттипаччайаматтата̄йа паваттит̣т̣хитиматта̄ кхан̣ат̣т̣хитиматта̄ паваттипаччайаматта̄ т̣хити паваттит̣т̣хитӣти катва̄. вигата̄ чикиччха̄ти ниссакке паччаттавачанам̣ ‘‘писун̣а̄ ва̄ча̄ пат̣ивирато’’тиа̄дӣсу вийа, вигата̄ тикиччха̄йа̄ти аттхо. айамева ва̄ па̄т̣хо. ‘‘вигата̄ чикиччха̄’’ти чикиччхитум̣ дуккарата̄йа четам̣ вуттам̣, на саббатха̄ чикиччха̄йа абха̄вато. ‘‘евам̣ ну кхо, на ну кхо’’тиа̄дина̄ сам̣саппанавасена сети, самантато ва̄ сетӣти сам̣сайо. кампанараса̄ти читтасса кампанакичча̄. уддхаччан̃хи аттана̄ гахита̄ка̄рейева т̣хатва̄ бхаматӣти ека̄рамман̣асмим̣ ева виппханданавасена паваттати, вичикиччха̄ пана йадипи екасмим̣ а̄рамман̣е уппаджджати, татха̄пи ‘‘евам̣ ну кхо, на ну кхо’’ти ан̃н̃ам̣ гахетабба̄ка̄рам̣ апеккхатӣти на̄на̄рамман̣е кампанам̣ хоти. аниччхайа̄ка̄рена двел̣хака̄ка̄рена паччупат̣т̣ха̄ти, аниччхайам̣ ва̄ паччупат̣т̣ха̄петӣти аниччхайапаччупат̣т̣ха̄на̄.

адхимоккхавичикиччха̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ випарӣтакиччата̄йа а̄ха ‘‘вичикиччха̄йа абха̄вена̄’’ти. сама̄дхӣти читтекаггата̄. са̄ хи а̄рамман̣е читтасса самма̄ а̄дха̄нато ‘‘сама̄дхӣ’’ти вуччати. балава̄ хотӣти балавамиттена диннапит̣т̣хибало пурисо вийа балава̄ хоти, бала̄дибха̄вам̣ гаччхатӣти адхиппа̄йо.

сатта̄рамман̣атта̄ти саттапан̃н̃атта̄рамман̣атта̄. нану пан̃н̃атта̄рамман̣а̄пи випа̄ка̄ хонтӣти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘ка̄ма̄вачаравипа̄ка̄нам̣ екантапаритта̄рамман̣атта̄’’ти. куто пана виратӣнам̣ кусалаттамева̄ти ча̄ританти а̄ха ‘‘пан̃ча сиккха̄пада̄ кусала̄ти (вибха. 715) хи вутта’’нти. йади евам̣ локуттаравипа̄кесу виратийо на лаббхантӣти? но на лаббханти сиккха̄падавибхан̇ге локийавиратийойева сандха̄йа вуттатта̄. тена локийавипа̄кесуйева виратийо на самбхавантӣти гахетаббам̣.

ка̄йапаса̄дасаннисситатта̄ ка̄йе бхаво са̄табха̄во лаккхан̣амасса̄ти ка̄йикаса̄талаккхан̣а̄. четасикасукхе вуттанайена паччупат̣т̣ха̄на̄дайо нетабба̄ти а̄ха ‘‘сеса̄ вуттанайа̄ ева̄’’ти.

84-6. нану ча ит̣т̣хе а̄рамман̣е сукхаведана̄ уппаджджати, анит̣т̣хе дуккхаведана̄, ит̣т̣ха̄нит̣т̣хамаджджхатте упеккха̄ведана̄, чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дайо ча кусалавипа̄ка̄ ит̣т̣хе, ит̣т̣хамаджджхатте ва̄ а̄рамман̣е уппаджджанти, таттха йутто та̄ва ит̣т̣хамаджджхатте упеккха̄ведана̄його, на пана ит̣т̣ха̄рамман̣е, на ча̄пи етам̣ сакка̄ ваттум̣ парикаппана̄васена ит̣т̣ха̄рамман̣ампи ит̣т̣хамаджджхаттато ган̣ханти йатха̄ ‘‘каммавин̃н̃а̄н̣а’’нти випа̄ка̄нам̣ аван̃чанӣйабха̄вато, тасма̄ катхам̣ ит̣т̣хе, ит̣т̣хамаджджхатте ча уппаджджама̄несу чаккхусотагха̄надживха̄вин̃н̃а̄н̣есу упеккха̄ведана̄йева самбхавати, на сукхаведана̄, йато тесу упеккха̄ведана̄ вутта̄ти имам̣ чоданам̣ сан̇кхепато дассетум̣ ‘‘ит̣т̣ха̄рамман̣айогасми’’нтиа̄дим̣ ватва̄ пуна тасса̄ содханаттхам̣ ‘‘упа̄да̄йа ча рӯпена̄’’тиа̄ди вуттам̣. бхӯтарӯпам̣ упа̄да̄йа нисса̄йа паваттам̣ рӯпам̣ упа̄да̄йарӯпам̣. ‘‘упа̄да̄йа ча рӯпена̄’’ти пана ‘‘манасӣ ча ка̄ро’’ти еттха вуттанайамева. ‘‘упа̄да̄йакарӯпена̄’’ти ва̄ па̄т̣хо, чаккхувин̃н̃а̄н̣асса ваттхубхӯтена чаккхупаса̄дена, татха̄ сотавин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ ваттхубхӯтена сотапаса̄да̄дина̄ ча упа̄да̄йарӯпена̄ти аттхо. упа̄да̄рӯпаке пана̄ти йа-ка̄ралопам̣ катва̄ ниддесо ‘‘пат̣исан̇кха̄ йонисо’’тиа̄дӣсу вийа, йатха̄ккамам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ а̄рамман̣абхӯте рӯпасадда̄дике упа̄да̄йарӯпети аттхо. сам̣гхат̣т̣ана̄нигхам̣сасса̄ти сам̣гхат̣т̣ана̄сан̇кха̄тасса нигхам̣сасса. сам̣гхат̣т̣ана̄йева ан̃н̃аман̃н̃ависайависайӣбха̄васса анурӯпадесуппаттисан̇кха̄танигхам̣со вийа̄ти нигхам̣соти вуччати. атха ва̄ сампатта̄сампаттаггахан̣авасена сам̣гхат̣т̣ана̄йа нигхам̣сасса ча̄ти аттхо. чаккхурӯпасотасадда̄ хи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ асампатта̄йева анурӯпадесуппаттийа̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ гхат̣т̣анти на̄ма. тато тесам̣ васена гхат̣т̣ана̄ка̄рабхӯто ан̃н̃аман̃н̃а̄бхимукхабха̄во ‘‘сам̣гхат̣т̣ана̄’’ти вутто. гха̄нагандха̄, пана дживха̄раса̄ ча ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сампатта̄йева а̄саннатарадесе уппанна̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ нигхам̣сенти а̄хачча тит̣т̣ханти. тато тесам̣ васена нигхам̣со вуттоти. дуббалатта̄ти адхикаран̣ӣматтхаке пичупин̣д̣акам̣ т̣хапетва̄ пичупин̣д̣енева пахатака̄ле вийа пхут̣т̣хаматтабха̄вена дуббалатта̄. дӣпайети евам̣ сам̣гхат̣т̣ана̄нигхам̣сасса дуббалатта̄ ведана̄ маджджхаттат̣т̣ха̄не тит̣т̣хатӣти упеккха̄йогам̣ пака̄сеййа. йади евам̣ ка̄йавин̃н̃а̄н̣епи идам̣ сама̄нанти, ноти а̄ха ‘‘паса̄дам̣ пана̄’’тиа̄ди. йатха̄ хи адхикаран̣ӣматтхаке каппа̄сапичупин̣д̣ам̣ т̣хапетва̄ кӯт̣ена пахарантасса кӯт̣ам̣ пичупин̣д̣аматиккамма адхикаран̣им̣ ган̣ха̄ти, евамевам̣ ка̄йадва̄ре бахиддха̄ маха̄бхӯта̄рамман̣ам̣ аджджхаттикака̄йапаса̄дам̣ гхат̣т̣етва̄ там̣ атиккамма паса̄дапаччайесу маха̄бхӯтесу пат̣ихан̃н̃ати, нигхам̣со балава̄ хоти, тасма̄ ит̣т̣ха̄рамман̣е ка̄йавин̃н̃а̄н̣асампайутта̄ сукхаведана̄ хоти, анит̣т̣ха̄рамман̣е пана вуттанайена дуккхаведана̄ти вуттам̣ хоти.

манодха̄туна̄ти еттха кин̃ча̄пи дха̄ту-саддо идха иттхилин̇гейева диссати, имина̄йева пана а̄чарийасса вачанена пуллин̇го аттхӣти сиддхам̣. кечи пана ‘‘саккат̣авоха̄рена вутта’’нти ваданти. сампайутта̄ даса дхамма̄ти самбандхо. тасма̄веттха̄ти еттха ва-ка̄ро падасандхиматтакаро.

ка̄йавин̃н̃а̄н̣е дуккхаведана̄ти кин̃ча̄пи сукха̄диканти а̄ди-саддена акусалавипа̄кака̄йавин̃н̃а̄н̣асса дуккхаведана̄сампайого вутто, идха панасса̄ лаккхан̣а̄дидассанаттхам̣ пуна ‘‘ка̄йавин̃н̃а̄н̣е дуккхаведана̄’’ти упан̃н̃а̄со като, раса̄дайо панасса кусалавипа̄ке сукхаведана̄йа вуттавипарийа̄йена йоджетабба̄ти идха на вутта̄. сеса̄ти сесачетасика̄.

балаппаттоти сеса̄хетукачиттасампайуттасама̄дхито айам̣ вӣрийиндрийайогена балавабха̄ваппатто, на пана балара̄сиппаттоти аттхо. йади евам̣ касма̄ четасикавибха̄ганиддесе ‘‘бала̄ни две двичиттесӯ’’ти вуттам̣? таттха хи кирийа̄хетукамановин̃н̃а̄н̣айугал̣ам̣ сандха̄йа татха̄ вуттам̣. саббам̣ сеса̄хетукачиттесу читтекаггата̄йа вибхан̇ге –

‘‘катама̄ тасмим̣ самайе читтасса екаггата̄ хоти? йа̄ тасмим̣ самайе читтасса т̣хитӣ’’ти (дха. са. 11) –

еттакамева ватва̄ кирийа̄хетукамановин̃н̃а̄н̣адха̄тусампайутта̄йа екаггата̄йа вибхан̇ге –

‘‘катама̄ тасмим̣ самайе читтасса екаггата̄ хоти? йа̄ тасмим̣ самайе читтасса т̣хити сан̣т̣хити ават̣т̣хити ависа̄ха̄ро авиккхепо ависа̄хат̣ама̄насата̄ саматхо сама̄дхиндрийам̣ сама̄дхибала’’нти (дха. са. 11) –

балапарийоса̄нам̣ катва̄ вибхаджитатта̄ вӣрийавибхан̇ге ча –

‘‘катамам̣ тасмим̣ самайе вӣрийиндрийам̣ хоти? йо тасмим̣ самайе четасико вӣрийа̄рамбхо никкамо параккамо уййа̄мо ва̄йа̄мо усса̄хо уссол̣хӣ тха̄мо дхити аситхилапараккамата̄ аниккхиттачхандата̄ аниккхиттадхурата̄ дхурасампагга̄хо вӣрийам̣ вӣрийиндрийам̣ вӣрийабала’’нти (дха. са. 13) –

балапарийоса̄нам̣ катва̄ вибхаджитатта̄ вибхан̇гава̄ре а̄гатам̣ сама̄дхибалам̣, вӣрийабалан̃ча сандха̄йа ‘‘бала̄ни две двичиттесӯ’’ти вуттам̣, на пана дхаммуддесава̄ре балара̄сийам̣ а̄гатабалам̣ сандха̄йа сабба̄хетукачиттесу дхаммуддесасса маггара̄сито пат̣т̣ха̄йа парихӣнатта̄.

87. випа̄какирийа̄хадайехӣти випа̄какирийачиттехи. хадайам̣ мано ма̄насам̣ читтанти хи парийа̄йавачанам̣. собханам̣ гатам̣ гаманамасса̄ти сугато. бхагавато хи винеййаджанӯпасан̇каманам̣ екантена тесам̣ хитасукханиппха̄данато собханам̣, татха̄ лаккхан̣а̄нубйан̃джанапат̣иман̣д̣итарӯпака̄йата̄йа дхутавиламбита̄дидосарахитам̣ авахаситара̄джахам̣савасабхава̄ран̣амигара̄джагаманам̣ ка̄йагаманам̣, н̃а̄н̣агаманан̃ча ниммалавипулакарун̣а̄сативӣрийа̄дигун̣ависесасаман̇гӣбхӯтамабхинӣха̄рато йа̄ва маха̄бодхим̣ анаваджджата̄йа собханамева̄ти. атха ва̄ сакалампи локам̣ парин̃н̃а̄бхисамайавасена сайамбхун̃а̄н̣ена париджа̄нанто самма̄ гато авагатоти сугато, татха̄ локасамудайам̣ паха̄на̄бхисамайавасена паджаханто ануппаттидхамматам̣ а̄па̄денто самма̄ гато атӣтоти сугато, локаниродхасан̇кха̄там̣ нибба̄нам̣ саччхикирийа̄бхисамайавасена самма̄ гато адхигатоти сугато, локаниродхага̄минипат̣ипада̄сан̇кха̄там̣ маггам̣ бха̄вана̄бхисамайавасена самма̄ гато паттоти сугато. атха ва̄ самма̄ гадатӣти сугато. бхагава̄ хи бхӯтам̣ таччхам̣ аттхасам̣хитам̣ винеййа̄нам̣ йатха̄рахам̣ ка̄лайуттамева дхаммам̣ бха̄сати, тасма̄ самма̄ гадатӣти да-ка̄расса та-ка̄рам̣ катва̄ ‘‘сугато’’ти вутто. атха ва̄ сундарам̣ т̣ха̄нам̣ самма̄самбодхим̣, нибба̄намева ва̄ гатоти сугато, тена сугатена.

88. ‘‘авагаччхатӣ’’тиа̄дӣсу йо бхиккху анӯнам̣ аттхато ва̄ бйан̃джанато ва̄ анӯнам̣ супарипун̣н̣ам̣ татойева парамам̣ висит̣т̣хам̣ имам̣ абхидхамма̄вата̄рам̣ на̄ма пакаран̣ам̣ авагаччхати авабуджджхати, самма̄уггахан̣адха̄ран̣а̄дисампа̄данавасена ога̄хитва̄ джа̄на̄ти. атха ва̄ параманайадӣпанато парамам̣ имам̣ пакаран̣ам̣ йо анӯнам̣ катва̄ авагаччхати джа̄на̄ти, тассевам̣ авагаччхато йатха̄сабха̄вам̣ мананато матисан̇кха̄та̄ пан̃н̃а̄ дура̄саде мам̣сачаккхуна̄ парама̄н̣у вийа локийан̃а̄н̣ена дура̄саде дура̄дхигантаббе адхигантум̣ дуккаратаре, атигамбхӣрат̣т̣ха̄не т̣хапетва̄ синерупаббатара̄джа̄нам̣ ра̄хуа̄дӣхи маха̄ка̄йехипи саббена саббам̣ аджджхога̄хитум̣ асаккун̣еййата̄йа маха̄самудде вийа т̣хапетва̄ самма̄самбуддхам̣ са̄рипутта̄дӣхипи маха̄н̃а̄н̣ехи са̄вакехи саббена саббам̣ аджджхога̄хитум̣ асаккун̣еййарӯпе абхидхамманайе виджамбхате хемантаса̄лапанти вийа паттхарати, абхимукха̄бхимукхейева дхамме паваттатӣти ва̄ аттхо.

ити абхидхамматтхавика̄синийа̄ на̄ма

абхидхамма̄вата̄расам̣ван̣н̣ана̄йа

четасиканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.