читтаниддесо

ка̄ма̄вачаракусалаван̣н̣ана̄

8. евам̣ та̄ва ратанаттайаппан̣а̄ма̄дикам̣ дассетва̄ ида̄ни йатха̄раддхаппакаран̣асса аттхасарӣрабхӯтамабхидхаммам̣ сан̇кхепато уддисанто а̄ха ‘‘читтам̣ четасика’’нтиа̄ди. таттха читтасаддасса та̄ва вачанаттхам̣ сайамева анантарам̣ випан̃чети. ‘‘четасика’’нтиа̄дӣсу пана авиппайогӣбха̄вена четаси читте нийуттам̣, таттха ва̄ бхавам̣ тада̄йаттавуттита̄йа̄ти четасикам̣, ведана̄диккхандхаттайассетам̣ адхивачанам̣. руппати, рӯпӣйатӣти ва̄ рӯпам̣, сӣтун̣ха̄дӣхи вика̄рама̄паджджати, а̄па̄дӣйатӣти аттхо, чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣, чатувӣсатиупа̄да̄рӯпа̄нан̃ча васена ат̣т̣хавӣсативидхасса рӯпаккхандхассетам̣ адхивачанам̣. бхава̄бхавам̣ винанато сам̣сиббанато ва̄нам̣ вуччати тан̣ха̄, на виджджати са̄ еттха, тато ва̄ никкхантам̣ етанти нибба̄нам̣, аматам̣ асан̇кхатам̣ ваттху. ити-саддо нидассане. наттхи етасса уттаритароти нируттаро. атха ва̄ чатувеса̄раджджавиха̄ратта̄ наттхи етасса уттарам̣ паччанӣкавачананти нируттаро. н̃а̄н̣аппаха̄наантара̄йаниййа̄никесу хи садеваке локе на кочи саттху сахадхаммикам̣ уттарам̣ вачанам̣ катхетум̣ саматтхо аттхӣти. татра бхагава̄ утра̄са̄бха̄вато виса̄радова хоти. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –

‘‘‘самма̄самбуддхасса те пат̣иджа̄нато име дхамма̄ анабхисамбуддха̄ти татра вата мам̣ саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ дево ва̄ ма̄ро ва̄ брахма̄ ва̄ кочи ва̄ локасмим̣ сахадхаммена пат̣ичодессатӣти нимиттаметам̣, са̄рипутта, на саманупасса̄ми, етамахам̣, са̄рипутта, нимиттам̣ асаманупассанто кхемаппатто абхайаппатто веса̄раджджаппатто вихара̄ми.

‘‘кхӣн̣а̄савасса те пат̣иджа̄нато име а̄сава̄ апариккхӣн̣а̄ти татра вата мам̣…пе… вихара̄ми.

‘‘йе ча кхо пана те антара̄йика̄ дхамма̄ вутта̄, те пат̣исевато на̄лам̣ антара̄йа̄йа̄ти татра вата мам̣…пе… вихара̄ми.

‘‘йасса кхо пана те аттха̄йа дхаммо десито, со на ниййа̄ти таккарасса самма̄ дуккхаккхайа̄йа̄ти татра вата мам̣…пе… вихара̄мӣ’’ти (ма. ни. 1.150).

чатта̄ри арийасачча̄ни пака̄сетӣти чатусаччаппака̄сано. дуккхасамудайаниродхамаггавасена хи чатта̄ри арийасачча̄ни. йатха̄ха, ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, арийасачча̄ни. катама̄ни чатта̄ри? дуккхам̣ арийасаччам̣, дуккхасамудайам̣ арийасаччам̣, дуккханиродхам̣ арийасаччам̣, дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ арийасачча’’нти (сам̣. ни. 5.1083). таттха тебхӯмака̄ дхамма̄ анекупаддава̄дхит̣т̣ха̄ната̄йа дхувасубха̄дивирахена, куччхитатуччхат̣т̣хена ча дуккхам̣ на̄ма. камма̄дивисесапаччайасамава̄йе дуккхуппаттика̄ран̣абха̄вена тан̣ха̄ самудайо на̄ма ‘‘самечча удети дуккхам̣ имасма̄’’ти катва̄. дуккхасса ануппа̄даниродхапаччайатта̄ дуккханиродхо нибба̄нам̣. там̣ пана дуккханиродхам̣ а̄ламбан̣акаран̣авасена гаманато па̄пун̣анато, тададхигама̄йа пат̣ипада̄бха̄вато ча̄ти ‘‘дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄’’ти локуттарамагго вуччати. саччат̣т̣хо пана тесам̣ таччха̄випарӣтабхӯтабха̄вато ведитаббо. вуттан̃хи ‘‘‘идам̣ дуккханти, бхиккхаве, татхаметам̣ авитатхаметам̣ анан̃н̃атхамета’’нти (сам̣. ни. 5.1090) виттха̄ро. еттха пана чатуннам̣ арийапхала̄нам̣, арийамаггасампайутта̄нан̃ча саччавиниссат̣абха̄вепи идха магганибба̄наппака̄саната̄вачаненева таппака̄санаттхампи вуттам̣ хоти, ана̄савабха̄вена екалаккхан̣атта̄ там̣там̣хетукависайабха̄вато ча̄ти дат̣т̣хаббам̣.

еттха ча ‘‘нируттаро чатусаччаппака̄сано’’ти имехи бхагавато читта̄дичатуббидхадхаммадесана̄нукӯлагун̣ависесам̣ дассети ататха̄видхасса там̣десана̄са̄маттхийа̄йогато. атха ва̄ ‘‘нируттаро’’ти вачанена чатуббидхадхаммасса анан̃н̃атхаттам̣ дӣпети. ‘‘чатусаччаппака̄сано’’ти пана имина̄ йе те дхамма̄ бхагавата̄ винеййапарипа̄чанаттхам̣ десита̄, на те идха адхиппета̄. йе пана парипа̄читехи техи абхисаметаббавасена дуккха̄дайо чатуббидха̄ вутта̄, тейева уддиситаббаттхена адхиппета̄ти дассети.

евам̣ сан̇кхепато чатта̄ро дхамме уддиситва̄ ида̄ни уддесо на̄ма ниддесаттха̄йа хотӣти йатха̄уддит̣т̣хадхамме ниддиситум̣ ‘‘таттха читта’’нтиа̄ди а̄раддхам̣. таттха таттха̄ти тесу читта̄дӣсу дхаммесу. висайавиджа̄нанам̣ читтанти йам̣ висайасан̇кха̄тасса а̄рамман̣асса виджа̄нанам̣ упаладдхи, там̣ читтанти аттхо. имина̄ пана читтасса а̄рамман̣апат̣ибаддхавуттитам̣, аниччатам̣, ака̄ракатан̃ча дӣпети. ‘‘висайавиджа̄нана’’нти хи а̄рамман̣ена читтам̣ упалаккхенто тасса тада̄йаттавуттитам̣, там̣дӣпанена ча тадабхимукхака̄лейева уппаттидӣпанато аниччабха̄ван̃ча дӣпети. бха̄ваниддесена пана виджа̄нанаматтадӣпанато ака̄ракабха̄вам̣. йатха̄паччайан̃хи паваттиматтамеветам̣, йадидам̣ сабха̄вадхаммо на̄ма̄ти. еван̃ча катва̄ саббесампи читтачетасикадхамма̄нам̣ бха̄васа̄дханамева ниппарийа̄йато лаббхати. йам̣ пана ‘‘чинтетӣти читтам̣, тена читтам̣ вичаратӣти вича̄ро’’тиа̄дина̄ каттукаран̣авасена ниббачанам̣ вуччати, там̣ парийа̄йакатхананти ведитаббам̣. сакасакакиччесу хи дхамма̄нам̣ аттаппадха̄ната̄сама̄ропанена каттубха̄во, таданукӯлабха̄вена там̣сампайуттадхаммасамӯхе каттубха̄васама̄ропанена каран̣аттан̃ча парийа̄йатова лаббхатӣти. татха̄ нидассанам̣ пана дхаммасабха̄вато ан̃н̃асса катта̄дино абха̄вапаридӣпанаттханти ведитаббам̣.

‘‘висайавиджа̄нана’’нти ча етена читтасса а̄рамман̣ӯпаладдхилаккхан̣ата̄ вутта̄ти ида̄нисса раса̄дӣни вуччанти. пуббан̇гамарасан̃хи читтам̣ сандха̄напаччупат̣т̣ха̄нам̣ на̄марӯпападат̣т̣ха̄нам̣. два̄рам̣ патва̄ тада̄рамман̣ан̃хи вибха̄ванат̣т̣хена читтам̣ пуббан̇гамам̣ пуреча̄рикам̣. татха̄ хи чаккхудва̄рена дат̣т̣хаббам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ читтенева джа̄на̄ти…пе… манодва̄рена вин̃н̃а̄таббам̣ дхамма̄рамман̣ам̣ читтенева джа̄на̄ти. йатха̄ хи нагарагуттико нагарамаджджхе син̇гха̄т̣аке нисӣдитва̄ ‘‘айам̣ нева̄сико, айам̣ а̄гантуко’’ти а̄гата̄гатам̣ джанам̣ упадха̄рети, евам̣ сампадамидам̣ дат̣т̣хаббам̣, тасма̄ два̄рам̣ патва̄ тада̄рамман̣ам̣ вибха̄ванат̣т̣хена пуреча̄риканти пуббан̇гамарасам̣. паччхимам̣ паччхимам̣ уппаджджама̄нам̣ пуримам̣ пуримам̣ нирантарам̣ катва̄ сандахама̄намива упат̣т̣ха̄ти, гахан̣абха̄вам̣ гаччхатӣти сандха̄напаччупат̣т̣ха̄нам̣. пан̃чавока̄ре панасса нийамато на̄марӯпам̣, чатувока̄рабхаве на̄мамева падат̣т̣ха̄нанти на̄марӯпападат̣т̣ха̄нан̃ча хоти. на̄наттам̣ пана лаккхан̣а̄дӣнам̣ упари ваккхама̄нанайена ведитаббам̣. ваккхати хи рӯпапариччхеде –

‘‘са̄ман̃н̃ам̣ ва̄ сабха̄во ва̄, дхамма̄нам̣ лаккхан̣ам̣ матам̣;

киччам̣ ва̄ тасса сампатти, расоти паридӣпито.

‘‘пхалам̣ ва̄ паччупат̣т̣ха̄нам̣, упат̣т̣ха̄нанайопи ва̄;

а̄саннака̄ран̣ам̣ йам̣ ту, там̣ падат̣т̣ха̄насан̃н̃ита’’нти. (абхидха. 633-634);

йаттха йаттха пана лаккхан̣а̄дӣни вуччанти, таттха таттха имина̄ва найена тесам̣ на̄наттам̣ ведитаббам̣.

вачанаттхавиджа̄нанена видитачиттаса̄ман̃н̃асса уттари читтавибха̄го вуччама̄но собхеййа̄ти вачанаттхавиджа̄нанамева та̄ва а̄димхи йуттатаранти там̣ та̄ва катхетукамйата̄йа пуччхати ‘‘тасса пана ко вачанаттхо’’ти. пан̃чавидха̄ хи пуччха̄ – (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.7; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.449; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 2.2.1; а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.170) адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄ дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄ виматиччхедана̄пуччха̄ ануматипуччха̄ катхетукамйата̄пуччха̄ти. таттха йам̣ ан̃н̃а̄там̣ адит̣т̣хам̣, тасса н̃а̄н̣а̄йа дассана̄йа пан̃ха̄каран̣ам̣ адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄ на̄ма. йам̣ пана н̃а̄там̣ дит̣т̣хам̣, тасса ан̃н̃ехи пан̣д̣итехи сам̣санданаттха̄йа пан̃ха̄каран̣ам̣ дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄ на̄ма. пакатийа̄ пана сам̣сайапаккханданасса аттано сам̣сайасамуггха̄т̣анаттхам̣ пан̃ха̄каран̣ам̣ виматиччхедана̄пуччха̄ на̄ма. ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха, бхиккхаве, рӯпам̣ ниччам̣ ва̄ аниччам̣ ва̄ти? аниччам̣, бханте. йам̣ пана̄ниччам̣, дуккхам̣ ва̄ там̣ сукхам̣ ва̄’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 3.79; маха̄ва. 21) ануматиггахан̣аттхам̣ пан̃ха̄каран̣ам̣ ануматипуччха̄ на̄ма. ‘‘чатта̄роме, бхиккхаве, сатипат̣т̣ха̄на̄. катаме чатта̄ро’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 2.373; сам̣. ни. 5.402-404) пана там̣там̣дхамма̄нам̣ десана̄дхиппа̄йена пан̃ха̄каран̣ам̣ катхетукамйата̄пуччха̄ на̄ма.

та̄су пурима̄ тиссо а̄чарийа̄нам̣ на самбхаванти. на хи те гантхакаран̣аттха̄йа а̄рабхитва̄ ида̄ни адит̣т̣хам̣ джотенти, дит̣т̣хам̣ сам̣санденти, сам̣сайам̣ ва̄ паккханданти таббисодханапуббакамева гантхакаран̣е абхинивесанато. итара̄ пана две самбхаванти. та̄су айам̣ катхетукамйата̄пуччха̄. апича чоданам̣ самут̣т̣ха̄пента̄ а̄чарийа̄ ан̃н̃ам̣ чодакам̣ парикаппетва̄ тасса вачанавасена самут̣т̣ха̄пентӣти там̣васенеттха адит̣т̣хаджотана̄виматиччхедана̄пуччха̄пи лаббхантева̄ти дат̣т̣хаббам̣. тасса̄ти тасса читта-саддасса. читте хи адхигате тасса ва̄чако саддопи сахачарийато адхигатова хотӣти тасса идха та-саддена париггахо. кечи пана ‘‘тасса читтасса̄’’ти аттхам̣ ваданти, там̣ ‘‘тасса ко вачанаттхо’’ти имина̄ на самети. на хи читтасса ‘‘ко вачанаттхо’’ти пуччха̄ самбхаватӣти.

ида̄ни йатха̄пуччхитаматтхам̣ виссаджджетум̣ ‘‘вуччате’’ти та̄ва пат̣ин̃н̃ам̣ катва̄ ‘‘саббасан̇га̄хакавасена̄’’тиа̄дина̄ виссаджджанама̄раддхам̣. таттха саббасан̇га̄хакавасена̄ти хет̣т̣химантато чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дайо упа̄да̄йа саббесам̣ а̄рамман̣авиджа̄нанасабха̄ватта̄ тесам̣ саббесамева сан̇га̄хакавасена, на пана ваккхама̄наниббачанесу вийа йатха̄ла̄бхавасена̄ти аттхо. чинтетӣти виджа̄на̄ти. чинтенти тена гочаранти ва̄ читтам̣. сампайуттадхамма̄нам̣ каттута̄сама̄ропанена хисса каран̣абха̄во лаббхати. саббасан̇га̄хакавасена та̄ва аттхам̣ дассетва̄ ида̄ни йатха̄ла̄бхавасенапи дассетум̣ ‘‘аттасанта̄нам̣ ва̄ чинотӣтипӣ’’тиа̄ди вуттам̣. саббачиттаса̄дха̄ран̣атта̄ хи читта-саддасса йаттха йаттха йатха̄ йатха̄ аттхо лаббхати, таттха таттха татха̄ татха̄ гахетаббо. йасса пана читтасса йатха̄вуттааттхависесо на лаббхати, там̣ рул̣хӣвасена читтанти ведитаббам̣. йатха̄ килан̃джа̄дӣхи катампи та̄лапан̣н̣ехи катасариккхаката̄йа рул̣хӣсаддена ‘‘та̄лаван̣т̣а’’нтвева вуччатӣти. аттасанта̄нанти сакасанта̄нам̣, джаванасанта̄нанти аттхо. атта-саддасса хи парапаччанӣкавачанатта̄ аттано санта̄ноти садисавасена уппаджджама̄но джаванасанта̄но вуччати. там̣ чиноти ра̄сим̣ каротӣти айаматтхо са̄севанака̄нам̣ джаваначитта̄нам̣ васена дат̣т̣хаббо. та̄ни хи пуреджа̄та̄ни паччха̄джа̄та̄нам̣ а̄севанапаччайа̄ хутва̄ аттано джаванасанта̄насса пагун̣абалавабха̄вакаран̣ена там̣ чинанти на̄ма. ва̄-саддо асаббасан̇га̄хакаттхавикаппане. пи-саддо кирийа̄сампин̣д̣анаттхе. атха ва̄ ‘‘саббасан̇га̄хакавасена̄’’ти имасса идха̄пи самбандхо хотӣти идампи саббасан̇га̄хакавасена вуттанти гайхама̄не аттасанта̄нанти вин̃н̃а̄н̣авачанасса атта-саддасса сакаттхавуттитта̄йева там̣васена читтасанта̄нанти аттхо. анантара̄дипаччайавасена хи читтасанта̄насса аббоччхиннаппаваттикаран̣ато саббамева читтаджа̄там̣ читтасанта̄нам̣ чиноти на̄ма. имасмим̣ панаттхе ва̄-саддо кирийа̄викаппанаттхо. пи-саддо ‘‘читта’’нти имасса а̄кад̣д̣ханаттхоти дат̣т̣хаббам̣. пуримапаккхе пана читтанти адхика̄ратова гахетаббам̣.

9. вичиттам̣ кароти, вичиттасса ва̄ каран̣анти вичиттакаран̣ам̣, тато вичиттакаран̣а̄, вичиттачиттакамма̄дӣнам̣ каран̣атоти аттхо. локасмин̃хи йам̣ кин̃чи читтакамма̄дибхедам̣ вичиттам̣ сиппаджа̄там̣, саббам̣ там̣ читтенева чинтетва̄ карӣйатӣти. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘дит̣т̣хам̣ во, бхиккхаве, чаран̣ам̣ на̄ма читтанти? евам̣, бханте. тампи кхо, бхиккхаве, чаран̣ам̣ на̄ма читтам̣ читтенева чинтита’’нти (сам̣. ни. 3.100). сва̄йаматтхо савин̃н̃аттика̄нам̣ ба̄ттим̣сачитта̄намупалаббхати. са̄савакусала̄кусалам̣ ва̄ вичиттагатиа̄дикаран̣ато ва̄ вичиттакаран̣ат̣т̣хена читтам̣. нану ча вичиттагатиа̄дайо каммавасена ниппхаджджанти. йатха̄ха –

‘‘каммана̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча сатта̄нам̣ гатийа̄ на̄на̄каран̣ам̣ пан̃н̃а̄йати апада̄ двипада̄ чатуппада̄ бахуппада̄ рӯпино арӯпино сан̃н̃ино асан̃н̃ино невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ино, каммана̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча сатта̄нам̣ упапаттийа̄ на̄на̄каран̣ам̣ пан̃н̃а̄йати уччанӣчата̄ хӣнапан̣ӣтата̄ сугатадуггатата̄, каммана̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча сатта̄нам̣ аттабха̄ве на̄на̄каран̣ам̣ пан̃н̃а̄йати суван̣н̣адуббан̣н̣ата̄ суджа̄тадуджджа̄тата̄ сусан̣т̣хитадуссан̣т̣хитата̄, каммана̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча сатта̄нам̣ локадхамме на̄на̄каран̣ам̣ пан̃н̃а̄йати ла̄бха̄ла̄бхе йаса̄йасе нинда̄пасам̣са̄йам̣ сукхадуккхе’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. 1).

тасма̄ каммабхеданиббаттатта̄ гатиа̄дӣнам̣ читтата̄. камманти ча четасикадхаммабхӯта̄ четана̄, абхиджджха̄дайо ча вуччанти, на читтанти. катхам̣ читтасса вичиттагатиа̄дикаран̣анти? вуччате – каммасса читтасаннисситатта̄ танниппха̄дитампи читтенева катам̣ хоти, йатха̄ ра̄джайодхена пара̄джито саттуран̃н̃а̄ джитоти вуччати. вичиттам̣ каран̣амасса̄ти ва̄ вичиттакаран̣ам̣. тато екат̣т̣ха̄никаваджджитан̃хи читтам̣ паччекам̣ пат̣исандха̄дивичиттакирийавантата̄йа, саббамева ва̄ читтам̣ а̄ваджджана̄диан̃н̃аман̃н̃ависадисакирийавантата̄йа вичиттакаран̣ам̣ йуттанти. саббавикаппесупи ‘‘рӯпабхаво рӯпа’’нтиа̄дӣсу вийа уттарападалопо читтапарийа̄йена ча вичитта-саддена ва̄ виггахо ви-саддалопо ва̄ дат̣т̣хаббо. атха ва̄ ‘‘вичиттакаран̣а̄’’ти идам̣ читтавичиттабха̄васса н̃а̄пакахетунидассанам̣. тена йасма̄ идам̣ вичиттакаран̣ам̣, тасма̄ тасса вичиттасса ниппха̄дакам̣ сайампи татхева вичиттанти вин̃н̃а̄таббанти евам̣ каран̣авичиттата̄йа вичиттатта̄ читтанти аттхо. т̣хапетва̄ там̣ каран̣авичиттата̄йа вичиттабха̄вам̣ аттано ева джа̄тибхӯмисампайога̄дивасена вичиттата̄йа читтанти дассенто а̄ха ‘‘аттано читтата̄йа ва̄’’ти. таттха йасма̄ ан̃н̃адева кусалам̣, ан̃н̃ам̣ акусалам̣, ан̃н̃ам̣ абйа̄катам̣, ан̃н̃ам̣ ка̄ма̄вачарам̣, ан̃н̃ам̣ рӯпа̄вачара̄дибхедам̣, ан̃н̃ам̣ сара̄гам̣, ан̃н̃ам̣ вӣтара̄гам̣, ан̃н̃ам̣ садосам̣, ан̃н̃ам̣ вӣтадосам̣, ан̃н̃ам̣ самохам̣, ан̃н̃ам̣ вӣтамохам̣, ан̃н̃ам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣, ан̃н̃ам̣ садда̄диа̄рамман̣ам̣, рӯпа̄рамман̣есу ча ан̃н̃ам̣ нӣла̄рамман̣ам̣, ан̃н̃ам̣ пӣта̄диа̄рамман̣ам̣. евам̣ садда̄рамман̣а̄дӣсупи йатха̄самбхавам̣. саббесу чева тесу ан̃н̃ам̣ хӣнам̣, ан̃н̃ам̣ маджджхимам̣, ан̃н̃ам̣ пан̣ӣтам̣, хӣна̄дӣсу ча ан̃н̃ам̣ чханда̄дхипатеййам̣, ан̃н̃ам̣ читта̄дхипатеййам̣, ан̃н̃ам̣ вӣрийа̄дхипатеййам̣, ан̃н̃ам̣ вӣмам̣са̄дхипатеййанти евама̄дина̄ джа̄тибхӯмисампайуттаа̄рамман̣ахӣнамаджджхимапан̣ӣтаадхипатиа̄дӣнам̣ васена вичиттаманекаппака̄рам̣, тасма̄ има̄йа аттавичиттата̄йа ва̄ читтанти вуччатӣти.

ка̄ман̃четтха екамева читтам̣ евам̣ вичиттам̣ на̄ма на хоти, вичитта̄нам̣ пана антогадхатта̄ етесу йам̣ кин̃чи екампи вичиттата̄йа читтанти ваттум̣ ват̣т̣ати самуда̄йавоха̄рена авайавасса̄пи вохарийама̄натта̄ йатха̄ паббатанадӣсамудда̄дӣнамекадеса̄ дит̣т̣ха̄ паббата̄дайо дит̣т̣ха̄ти, йатха̄ ча екекачиттасампайутта̄пи ведана̄дайо ра̄сат̣т̣хена кхандхавоха̄рена ‘‘ведана̄ккхандхо сан̃н̃а̄ккхандхо’’тиа̄дина̄ вуччанти. апичеттха випа̄кавин̃н̃а̄н̣ам̣ каммакилесехи читанти читтам̣, там̣ килесасаха̄йена каммуна̄ пхалабха̄вена ниббаттитам̣ техи читам̣ на̄ма хоти. хоту та̄видам̣ локийавипа̄кам̣ сандха̄йа, локуттарам̣ пана патва̄ катханти? вуччате – ‘‘катаме дхамма̄ кусала̄, йасмим̣ самайе локуттарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти…пе… тасмим̣ самайе авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дина̄ арийамаггачетана̄йапи авиджджӯпаниссайабха̄васса пака̄ситатта̄ локуттаракусаласса̄пи анусайа̄ упаниссайа̄ хонтӣти танниббаттитасса випа̄касса каммакилесасан̃читата̄парийа̄йо лаббхатӣти. читам̣ та̄йатӣти ва̄ читтам̣. камма̄дисан̃читопи хи аттабха̄во вин̃н̃а̄н̣ӯпараме матоти вуччати. йатха̄ха –

‘‘а̄йу усма̄ ча вин̃н̃а̄н̣ам̣, йада̄ ка̄йам̣ джахантимам̣;

аппавиддхо тада̄ сети, нираттхам̣ва калин̇гара’’нти. (сам̣. ни. 3.95);

со пана̄йам̣ читта-саддо кин̃ча̄пи анекаттхесу диссати. татха̄ хеса ‘‘читто ча гахапатӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 2.133; 4.176) пан̃н̃аттийам̣ а̄гато. ‘‘саббо локо парачиттена ачитто’’тиа̄дӣсу вин̃н̃а̄н̣е. ‘‘на̄хам̣, бхиккхаве, ан̃н̃ам̣ еканика̄йампи саманупасса̄ми, евам̣ читта’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.100) вичитте, на̄наппака̄рети аттхо. ‘‘чаран̣ам̣ на̄ма читта’’нтиа̄дӣсу читтакаммаке. идха пана чатуббидхадхамме ниддесато пакаран̣авасена йатха̄вуттавачанаттхайутто вин̃н̃а̄н̣авачанова дат̣т̣хабботи имаматтхам̣ дассенто а̄ха ‘‘пан̃н̃аттийампӣ’’тиа̄ди. пан̃н̃а̄пӣйати ета̄йа̄ти пан̃н̃атти, тассам̣ на̄мапан̃н̃аттийанти аттхо. читтоти хи екасса гахапатино на̄мам̣. пи-саддо ваккхама̄насампин̣д̣анаттхо. вин̃н̃а̄н̣ети савипа̄ка̄випа̄кабхеде читте. тан̃хи виджа̄нанат̣т̣хена ‘‘вин̃н̃а̄н̣а’’нти вуччати. йатха̄ха – ‘‘виджа̄на̄тӣти кхо, бхиккхаве, вин̃н̃а̄н̣ам̣, тасма̄ вин̃н̃а̄н̣анти вуччатӣ’’ти. читтасаммутӣти читтавоха̄ро. дат̣т̣хабба̄ти вин̃н̃а̄табба̄. идха̄ти имасмим̣ чатуббидхадхамманиддесат̣т̣ха̄не. вин̃н̃уна̄ти виджа̄ната̄, а̄бхидхаммикена̄ти аттхо.

вибха̄гаванта̄нам̣ дхамма̄нам̣ сабха̄вавибха̄ванам̣ вибха̄гена вина̄ на хотӣти читтасса вибха̄гам̣ дассетум̣ ‘‘са̄рамман̣ато’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха а̄ламбанти там̣ нисса̄йа паваттантӣти а̄рамман̣ам̣, паччайо, гочаро ча. татха̄ хи ‘‘лабхати ма̄ро а̄рамман̣ам̣, лабхати ма̄ро ота̄ра’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.80) паччайо ‘‘а̄рамман̣а’’нти вуччати. ‘‘нимиттам̣ асса̄сапасса̄са̄, ана̄рамман̣амекачиттасса̄’’тиа̄дӣсу (пат̣и. ма. 1.159) гочаро. идха пана убхайампи ват̣т̣ати саббассева читтасса саппаччайасагочаратта̄. саха а̄рамман̣ена ваттати тадавина̄бха̄ватоти са̄рамман̣ам̣. бха̄ваппадха̄наниддесавасена четтха са̄рамман̣абха̄во са̄рамман̣а-саддена вутто йатха̄ ‘‘идампи буддхе ратанам̣ пан̣ӣтам̣ (кху. па̄. 6.3). чаккху сун̃н̃ам̣ аттена ва̄ аттанийена ва̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 4.85) ратанааттаттанийа̄дибха̄во ратана̄дӣхи саддехӣти, тато са̄рамман̣абха̄ватоти аттхо. еваман̃н̃аттха̄пи йатха̄нурӯпам̣ дат̣т̣хаббам̣. екавидханти екаппака̄рам̣, екакот̣т̣ха̄санти аттхо.

савипа̄ка̄випа̄катоти випа̄куппа̄данасабха̄васса виджджама̄на̄виджджама̄набха̄вато. випа̄ка-саддо хи двӣсу аттхесу паваттати. каттхачи випаккабха̄вама̄паннесу арӯпадхаммесу, каттхачи випа̄куппа̄данасабха̄ве. татха̄ хеса ‘‘випа̄ка̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. тикама̄тика̄ 3) випаккабха̄вама̄паннесу арӯпадхаммесу паваттати. ‘‘випа̄кадхаммадхамма̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. тикама̄тика̄ 3) випа̄куппа̄данасабха̄ве. идха пана випа̄куппа̄данасабха̄во дат̣т̣хаббо. итаратха̄ хи абхин̃н̃а̄кусала̄дӣнам̣ савипа̄ка-паде асан̇гахитабха̄ва̄патти сийа̄. татха̄ хи йади випаккабха̄вама̄панна̄ ева дхамма̄ идха гахита̄ сийум̣, те йасса санти, там̣ савипа̄камитарамавипа̄канти абхин̃н̃а̄кусаласса чева када̄чи авипа̄касса дит̣т̣хадхаммаведанӣйа̄дикаммасса бха̄вана̄йапаха̄табба̄кусаласса ча випа̄куппаттийа̄ абха̄вато авипа̄ка-падасан̇гахо сийа̄, еван̃ча сати ‘‘авипа̄кам̣ абйа̄ката’’нти ваккхама̄натта̄ несам̣ абйа̄катабха̄во а̄паджджати, на четамит̣т̣хам̣ кусала̄кусаланиддесейева тесам̣ ниддесато. випа̄куппа̄данасабха̄ве пана гахите там̣сабха̄во на̄ма анупаччхинна̄виджджама̄натан̣ха̄нусайасмим̣ санта̄не сабйа̄па̄раппаватти ева̄ти тасса̄ тесупи аттхита̄йа асатипи випа̄куппа̄дане савипа̄ка-падасан̇гахо сиддхоти на кочи ит̣т̣хавигха̄то а̄паджджати. йена пана ка̄ран̣ена абхин̃н̃а̄кусала̄дикамавипа̄кам̣, йо четтха ваттаббо виниччхайо, там̣ саббам̣ тасса тасса а̄гатат̣т̣ха̄нейева дассайисса̄ма.

катамам̣ панеттха савипа̄кам̣, катамамавипа̄канти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘таттха савипа̄ка’’нтиа̄ди. абйа̄катанти випа̄какирийа̄васена дувидхамабйа̄катам̣. тесу випа̄качиттам̣ та̄ва а̄да̄сатале мукханимиттам̣ вийа нирусса̄хатта̄ випа̄куппа̄дане асаматтхам̣. кирийачиттесу ча йадетам̣ кхӣн̣а̄савасанта̄нейева нийатамат̣т̣ха̄расавидхам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣, там̣ упаччхиннабхавамӯла̄йа сантатийам̣ паваттатӣти самуччхиннамӯла̄йа лата̄йа пуппхам̣ вийа пхалада̄йӣ на хоти. а̄ваджджанадвайам̣ пана анупаччхиннабхавамӯлепи санта̄не паваттама̄нам̣ ана̄севанабха̄вена дуббалатта̄ могхапуппхамива бӣджабха̄ве асаматтхам̣ апхаламева. ити саббаметам̣ абйа̄катам̣ випа̄ка̄рахата̄бха̄вато авипа̄канти вуттам̣ ‘‘авипа̄кам̣ абйа̄ката’’нти. джа̄йанти еттха асадиса̄пи садиса̄ка̄ра̄ти джа̄ти, сама̄на̄ка̄ро, кусала̄кусала̄бйа̄ката̄нам̣ джа̄ти кусала̄кусала̄бйа̄катаджа̄ти, тасса̄ бхедато тивидхам̣ кусалам̣ акусалам̣ абйа̄катанти. вачанаттхапуччха̄йа пайоджанам̣ вуттамева.

10. ‘‘куччхита̄на’’нтиа̄ди виссаджджанам̣. таттха куччхита̄нанти ниндита̄нам̣, асучи вийа на̄гарикехи вин̃н̃ӯхи гарахитабба̄нам̣ па̄падхамма̄нанти аттхо. саланатоти хим̣санато, апанайанато ва̄. кусалан̃хи йатха̄нурӯпам̣ тадан̇га̄дивасена акусаладхамме паджахантам̣ те хим̣сати, апанайатӣти ва̄ вуччати. атха ва̄ саланато сам̣варан̣ато, пидаханатоти аттхо. кусаладхаммавасена хи акусалаппаваттинива̄ран̣ена, аппаваттидхаммата̄па̄данена ча маначчхат̣т̣хесу два̄ресу аппаваттийа̄ сам̣вута̄ пихита̄ хонти. куса̄нанти ра̄га̄диасучисампайогена на̄на̄видхадуккхахетута̄йа ча куччхитена̄ка̄рена аппахӣнабха̄вена санта̄не сайанти паваттантӣти куса̄, па̄падхамма̄. атха ва̄ куччхита̄нам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄дӣнам̣ са̄ваджджадхамма̄нам̣ са̄нато ниса̄нато теджанато куса̄, досалобха̄дайо. доса̄дӣнан̃хи васена четана̄йа тиккхабха̄ваппаттийа̄ па̄н̣а̄типа̄та̄дӣнам̣ маха̄са̄ваджджата̄ти. тесам̣ лаванена чхинданена йатха̄нурӯпам̣ паджаханена̄ти аттхо. кусена̄ти куччхита̄нам̣ са̄нато танукаран̣ато, оса̄накаран̣ато ва̄ ‘‘куса̄’’ти ладдхана̄мена н̃а̄н̣ена. ла̄таббатта̄ти а̄да̄таббатта̄, сахаджа̄таупаниссайабха̄вена санта̄не паваттетаббатта̄. н̃а̄н̣ан̃хи тихетукакусалам̣ сахаджа̄табха̄вена чева упаниссайабха̄вена ча, духетукакусалам̣ упаниссайабха̄венева санта̄не паваттети. еван̃ча катва̄ косалласамбхӯтат̣т̣хо кусалат̣т̣хоти саббакусала̄нам̣ са̄дха̄ран̣авасена аттхо вуччати. атха ва̄ кусена̄ти джа̄тисаддата̄йа екавачананиддесо, кусехӣти пана аттхо. пун̃н̃акирийа̄васена хи паватта̄ни саддха̄дӣни индрийа̄ни йатха̄вуттанайена ‘‘куса̄нӣ’’ти вуччанти, техи ла̄таббатта̄ вуттанайена паваттетаббатта̄. апичеттха –

‘‘кусо вийа луна̄тӣти, куса̄ вийа луна̄ти ва̄;

кусалам̣ кум̣ салетӣти, луна̄ти кусамиччапӣ’’ти.

таттха йатха̄ кусо гахито убхайабха̄гагатам̣ хаттхападесам̣ луна̄ти, евамидампи уппанна̄нуппаннавасена убхайабха̄гагатам̣ килесапаккхам̣ луна̄ти чхиндати, сеййатха̄пи – ‘‘ануппанна̄нам̣ па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ ануппа̄да̄йа чхандам̣ джанети, ва̄йамати, уппанна̄нам̣…пе… паха̄на̄йа̄’’ти а̄гатам̣ саммаппадха̄нам̣. тасма̄ кусо вийа луна̄тӣти кусалам̣. куса̄ вийа луна̄тӣти еттха ‘‘ку’’ити бхӯми вуччати, дхамма̄нам̣ адхит̣т̣ха̄набха̄вена там̣садисата̄йа идха рӯпа̄рӯпаккхандхо вутто. аттано ниссайабхӯтасса тасса етарахи, а̄йатин̃ча анудаханато вина̄санато кум̣ са̄йантӣти куса̄, ра̄га̄дайо, те вийа аттано ниссайам̣ луна̄ти чхиндатӣти кусалам̣. пайогасампа̄дита̄ хи кусаладхамма̄ аччантамева рӯпа̄рӯпадхамме аппаваттикаран̣ена самуччхинданти анупа̄дисесанибба̄надха̄тупа̄панатоти. вуттанайена пана ‘‘ку’’нти ладдхана̄масса рӯпа̄рӯпаккхандхасса саланато апанайанато кум̣ салетӣти кусалам̣. кусам̣ луна̄тӣти пана куччхита̄ еттха сайантӣти кусо, ка̄йо, там̣ луна̄ти йатха̄вуттавасенева̄ти кусалам̣.

11. ида̄ни кусала-саддасса аттхуддха̄радассанаттхама̄ха ‘‘чхеке кусала-саддойа’’нтиа̄ди. таттха ‘‘кусало твам̣ ратхасса ан̇гапаччан̇га̄нам̣ (ма. ни. 2.87), кусала̄наччагӣтасса, сиккхита̄ ча̄туриттхийо’’тиа̄дӣсу (джа̄. 2.22.94) чхеке дит̣т̣хо, чхекапарийа̄йо павӣн̣аттхоти аттхо. ‘‘каччи ну бхото кусалам̣, каччи бхото ана̄майа’’нтиа̄дӣсу (джа̄. 1.15.146; 2.20.129) а̄рогйе. ‘‘катамо пана, бханте, ка̄йасама̄ча̄ро кусало? йо кхо, маха̄ра̄джа, ка̄йасама̄ча̄ро анаваджджо’’ти (ма. ни. 2.361) ча ‘‘апарам̣ пана, бханте, етада̄нуттарийам̣, йатха̄ бхагава̄ дхаммам̣ десети кусалесу дхаммесӯ’’ти (дӣ. ни. 3.145) ча евама̄дӣсу анавадждже. ‘‘кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ сама̄да̄нахету евамидам̣ пун̃н̃ам̣ вад̣д̣хати (дӣ. ни. 3.80), кусаласса каммасса кататта̄ упачитатта̄’’ти (дха. са. 431) ча а̄дӣсу ит̣т̣хавипа̄ке. анаваджджа̄дикети анаваджджаит̣т̣хавипа̄ке, ‘‘анаваджджа̄дике’’ти ча аттана̄ ваккхама̄налаккхан̣асса анурӯпатта̄ вуттам̣, на пана а̄рогйаттхасса асамбхавато. килесарогасса хи абха̄вато кусалам̣ а̄рогйам̣ хоти.

ваджджа̄ ра̄га̄дайо, те йасса на санти, там̣ анаваджджам̣, ит̣т̣хо випа̄ко чатуккхандхасан̇кха̄то йасса, там̣ ит̣т̣хавипа̄кам̣, ит̣т̣хавипа̄ката̄ часса там̣сабха̄вавантата̄йа дат̣т̣хабба̄, на тасса авассам̣ ит̣т̣хавипа̄касамбхаватойева, лаккхӣйати анена̄ти лаккхан̣ам̣, анаваджджан̃ча там̣ ит̣т̣хавипа̄кан̃ча̄ти анаваджджаит̣т̣хавипа̄кам̣. там̣ лаккхан̣амасса̄ти анаваджджаит̣т̣хавипа̄калаккхан̣ам̣.

нану ча кусаламева анаваджджаит̣т̣хавипа̄кам̣, вуттанийа̄мена пана анаваджджаит̣т̣хавипа̄като ан̃н̃ам̣ кусалам̣ сийа̄. на хи сайамева аттано лаккхан̣анти сакка̄ ваттунти? на̄йам̣ досо парин̃н̃а̄та̄парин̃н̃а̄тавачанаттхабха̄вабхеде екасса̄пи лаккхитаббалаккхан̣абха̄вапарикаппанато. ‘‘анаваджджаит̣т̣хавипа̄ка’’нти хи парин̃н̃а̄тавачанаттхам̣. ‘‘кусала’’нти апарин̃н̃а̄тавачанаттхам̣. еван̃ча йена сабха̄вена парин̃н̃а̄тавачанаттхасса саддасса аттхо хоти, йена ча апарин̃н̃а̄тавачанаттхасса, тесам̣ парин̃н̃а̄та̄парин̃н̃а̄тавачанаттхасабха̄ва̄нам̣ бхедена там̣саман̇гисса кусаласса екасса̄пи бхедо парикаппӣйати йатха̄ ‘‘пуре бхавам̣ пат̣у а̄си, пат̣утаро етарахӣ’’ти гун̣абхедена, ваттхубхедена ча парикаппӣйати, тасма̄ парин̃н̃а̄тавачанаттхабха̄вена лаккхан̣ам̣, апарин̃н̃а̄тавачанаттхабха̄вена лаккхитаббанти евам̣ парикаппитабхеде париггайхама̄не на кочи досо а̄паджджати.

атха ва̄ лаккхӣйатӣти лаккхан̣ам̣, анаваджджаит̣т̣хавипа̄кан̃ча там̣ лаккхан̣ан̃ча̄ти анаваджджаит̣т̣хавипа̄калаккхан̣ам̣, йам̣ анаваджджаит̣т̣хавипа̄кам̣ хутва̄ лаккхӣйати, там̣ кусаланти аттхо. атха ва̄ анаваджджа-саддена анаваджджабха̄во вутто, ит̣т̣хавипа̄касаддена ит̣т̣хавипа̄кабха̄во, тасма̄ анаваджджо ча ит̣т̣хавипа̄ко ча анаваджджаит̣т̣хавипа̄кам̣, там̣ лаккхан̣аметасса̄ти каран̣аттхе, камматтхе ва̄ лаккхан̣а-саддена анаваджджаит̣т̣хавипа̄калаккхан̣анти анаваджджаит̣т̣хавипа̄касабха̄вавантам̣, анаваджджаит̣т̣хавипа̄кабха̄вена лаккхитаббам̣ ва̄ти аттхо. ким̣ панеттха ка̄ран̣ам̣ пададвайапариггахена, нану екенева падена адхиппетаттхасиддхи сийа̄. кин̃ча̄пи хи ‘‘анаваджджалаккхан̣а’’нти вутте ‘‘апарам̣ пана, бханте, етада̄нуттарийам̣, йатха̄ бхагава̄ дхаммам̣ десети кусалесу дхаммесӯ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.145) вийа ваджджарахитатта̄ абйа̄катасса̄пи пасан̇го сийа̄ти ит̣т̣хавипа̄ка-падам̣ ваттаббамева, ‘‘ит̣т̣хавипа̄калаккхан̣а’’нти пана вутте итарам̣ на ваттаббам̣ абйа̄катасса випа̄ка̄рахабха̄вена ит̣т̣хавипа̄ката̄пасан̇габха̄вато? саччаметам̣, анаваджджа-падена кусаласса паваттисукхатам̣, ит̣т̣хавипа̄ка-падена ча випа̄касукхатам̣ дассетум̣ пададвайам̣ вуттам̣. анаваджджападан̃хи аттано паваттисабха̄вавасена лаккхан̣авачанам̣, итарам̣ ка̄лантаре випа̄куппа̄данасаматтхата̄васена̄ти. атха ва̄ кусаласса аттхависуддхим̣ дассетум̣ пуримападам̣ вуттам̣, парисуддхавипа̄катам̣ дассетум̣ паччхимам̣. пуримам̣ ва̄ кусаласса акусаласабха̄вато ниваттанам̣, паччхимам̣ абйа̄катасабха̄ватоти аламатипапан̃чена. еттха ча ‘‘анаваджджа…пе… лаккхан̣а’’нти вачанена кусаласса са̄ман̃н̃алаккхан̣ам̣ вуттам̣ анаваджджаит̣т̣хавипа̄касабха̄васса кусаладжа̄тийа̄ са̄дха̄ран̣атта̄. акусала̄дӣнамаса̄дха̄ран̣абха̄вена сабха̄валаккхан̣ам̣ ва̄ти дат̣т̣хаббам̣.

акусалавиддхам̣санарасанти йатха̄нурӯпам̣ акусалаппаджаханакиччам̣. кусалан̃хи париттамахаггаталокуттарабхедабхиннам̣ йатха̄ккамам̣ тадан̇гавиккхамбханасамуччхедаппаха̄навасена акусалапаккхам̣ паджахати. атха тадан̇га̄диппаха̄на̄нам̣ ким̣ на̄на̄каран̣анти? вуччате – да̄на̄дипун̃н̃акирийаваттхугатена тена тена кусалан̇гена тасса тасса маччхера̄диакусалан̇гасса паха̄нам̣ тадан̇гаппаха̄нам̣, там̣ дӣпа̄локена андхака̄равиддхам̣санам̣ вийа дат̣т̣хаббам̣, ка̄ма̄вачаракусала̄нам̣ паритта̄нубха̄вата̄йа техи аттано т̣хитиккхан̣е виддхам̣сита̄намакусала̄нам̣ тадапагаме сати пуна а̄гамена воттхаран̣ато. тесам̣ тесам̣ нӣваран̣адхамма̄нам̣ виккхамбханасан̇кха̄там̣ паваттинива̄ран̣авасена паха̄нам̣ виккхамбханаппаха̄нам̣, там̣ гхат̣аппаха̄рена джалатале сева̄лавийӯханам̣ вийа дат̣т̣хаббам̣. йатха̄ хи балавата̄ гхат̣аппаха̄рена дӯрӣкатам̣ сева̄лам̣ тасмим̣ апанӣтепи там̣паха̄равегена сахаса̄ на оттхарати, евамева упача̄раппана̄бхедена джха̄нена виккхамбхита̄ ка̄маччханда̄дайо тадаппаваттика̄лепи тасса балена сахаса̄ на оттхарантӣти. ануппаттидхаммата̄па̄данасан̇кха̄там̣ самма̄ уччхедавасена паха̄нам̣ самуччхедаппаха̄нам̣, там̣ пана асанисампа̄тена руккха̄дӣнам̣ самӯлавиддхам̣санам̣ вийа дат̣т̣хаббам̣. на хи арийамаггена самуччхиннакилеса̄ анусайаматтакена̄пи санта̄не паваттанти. йатха̄ пана екава̄раппаваттенапи индаггина̄ саха мӯлехи виддхам̣сита̄ руккха̄дайо на пуна вируханти, евамевам̣ екачиттаккхан̣икенапи тена аттано уппа̄даматтенева анусайаматтат̣т̣ха̄йинопи килеса̄ саббена саббам̣ виддхам̣сита̄йева хонти.

вода̄нам̣ висуддхи, сам̣килесамалавимуттӣти аттхо, татха̄ хутва̄ паччупат̣т̣ха̄намасса̄ти вода̄напаччупат̣т̣ха̄нам̣, парисуддха̄ка̄рена йогино н̃а̄н̣асса упат̣т̣ха̄тӣти вуттам̣ хоти.

евам̣ кусаласса ваджджарахитаит̣т̣хавипа̄касабха̄вехи лаккхан̣ам̣, киччаупат̣т̣ха̄на̄ка̄равасена ча расапаччупат̣т̣ха̄на̄ни ватва̄ пуна ваджджапат̣ипаккхабха̄вавасена ча лаккхан̣ам̣, сампаттипхалавасена ча раса̄дикам̣ дассетум̣ ‘‘ваджджапат̣ипаккхатта̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ваджджа̄нам̣ пат̣ипаккхабха̄во ваджджапат̣ипаккхаттам̣, тато. етена ‘‘анаваджджалаккхан̣а’’нти еттха а-ка̄ро пат̣ипаккхаттхоти дассети, тена панасса абйа̄катато ниваттанам̣ катам̣. итаратха̄ хи на̄сса ваджджам̣, ваджджато ан̃н̃ам̣ ва̄ анаваджджанти абйа̄катасса̄пи там̣лаккхан̣ата̄пасан̇го сийа̄. ‘‘ваджджапат̣ипаккхатта̄’’ти пана вутте йасма̄ кусала̄кусала̄намева паха̄йакаппаха̄таббабха̄вена а̄локандхака̄ра̄нам̣ вийа ан̃н̃аман̃н̃ам̣ уджувипаччанӣкабха̄во, тасма̄ кусаламева ваджджапат̣ипаккхатта̄ анаваджджалаккхан̣ам̣, на ан̃н̃анти айаматтхо сиддхо хоти. вода̄набха̄варасанти вода̄набха̄васампаттикам̣, килесамалехи асам̣килит̣т̣хабха̄вена сампаджджанаканти аттхо. паччупат̣т̣ха̄пӣйати упанӣйати ка̄ран̣ена, аттано ва̄ ка̄ран̣ам̣ пат̣ичча, таппат̣ибаддхабха̄вена пат̣имукхам̣ ва̄ упат̣т̣ха̄тӣти паччупат̣т̣ха̄нам̣, ит̣т̣хо випа̄ко паччупат̣т̣ха̄намасса̄ти ит̣т̣хавипа̄капаччупат̣т̣ха̄нам̣.

асати йонисоманасика̄ре кусаласса ануппаджджанато, сати ча тасмим̣ уппаджджанато тасса со а̄саннака̄ран̣анти а̄ха ‘‘йонисоманасика̄рападат̣т̣ха̄на’’нти. таттха йонисо патхена упа̄йена манасика̄ро йонисоманасика̄ро, аттхато пана са̄нусайасанта̄навато чханнам̣ два̄ра̄нама̄па̄тхагатесва̄рамман̣есу патирӯпадесава̄са̄дисампаттийа̄ кусаладхамма̄нам̣ паччайабха̄вена бхаван̇гам̣ а̄ват̣т̣етва̄ уппаннама̄ваджджанам̣ йонисоманасика̄ро на̄ма. вуттапат̣ипаккхавасена айонисоманасика̄ропи дат̣т̣хаббо. йам̣ пана ниранусайасанта̄насаман̇гисса кирийачитта̄нам̣ паччайабха̄вена уппаннам̣, там̣ т̣хапетва̄ нираваджджадхаммам̣ са̄ваджджадхаммасса кассачи паччайабха̄ва̄нупагаманато йонисоманасика̄рапаккхам̣ ва̄ бхаджеййа. кхӣн̣а̄савасанта̄нагататта̄ йонисоайонисобха̄ваманапеккхитва̄ а̄па̄тхагата̄рамман̣есу уппаттиматтам̣ вина̄ на кассачи кусала̄кусалабха̄васса паччайо хотӣти тадубхайавасена наваттаббатта̄ абйа̄катаманасика̄роти ва̄ сан̇кхам̣ гаччхеййа̄ти.

са̄ваджджа̄нит̣т̣хавипа̄калаккхан̣амакусаланти еттха̄пи ‘‘ваджджа̄ ра̄га̄дайо, те йасса санти, там̣ са̄ваджджам̣, анит̣т̣хо випа̄ко йасса, там̣ анит̣т̣хавипа̄ка’’нтиа̄дина̄ вуттанайа̄нуса̄рена пат̣ипаккхайоджана̄ дат̣т̣хабба̄. раса̄дито панетам̣ анаттхаджананарасам̣, сам̣килесапаччупат̣т̣ха̄нам̣. атха ва̄ га̄райхабха̄вато са̄ваджджалаккхан̣амева, сам̣килесабха̄варасам̣, анит̣т̣хавипа̄капаччупат̣т̣ха̄нам̣, айонисоманасика̄рападат̣т̣ха̄нам̣. вачанаттхато пана на кусаланти акусалам̣, кусалапат̣ипаккханти аттхо. пат̣ипаккхаттхе хи айам̣ ака̄ро, на пана ан̃н̃аттхе, на̄пи абха̄ве. итаратха̄ хи тикам̣ на сийа̄, дукам̣, чатуккам̣ ва̄ а̄паджджеййа. татха̄ хи йади кусалато ан̃н̃амакусалам̣ сийа̄, тада̄ абйа̄катасса̄пи тато ан̃н̃абха̄вена акусала-саддасан̇гахоти кусала̄кусаладжа̄тибхедато дувидханти дукам̣ ваттаббам̣. йади ча кусала̄бха̄во акусалам̣, тена на ка̄чи джа̄ти гайхатӣти кусала̄бйа̄катаджа̄тибхедато дукамева ваттаббам̣. атха сийа̄ ‘‘абха̄вопи висум̣ гахетаббо’’ти, евам̣ сати тасса джа̄тийа̄ абха̄вато джа̄ти-саддена саха самбандхо на сийа̄. виджджама̄насса хи джа̄ти на̄ма хоти. йатхева ва̄ кусаласса абха̄во, евам̣ абйа̄катасса̄пи абха̄во аттхӣти анабйа̄катаджа̄типи ваттабба̄ти чатуккам̣ а̄паджджеййа. на четамит̣т̣хам̣ кусала̄дивасена тивидхаджа̄тийа̄ ева иччхитатта̄, па̄л̣ийан̃ча ‘‘кусала̄ дхамма̄ акусала̄ дхамма̄ абйа̄ката̄ дхамма̄’’ти тикавасенева вуттатта̄ ‘‘кусалапат̣ипаккха’’нти пана вуччама̄не миттапат̣ипаккхо амитто вийа, лобхапат̣ипаккхо алобхо вийа ча йам̣ дхаммаджа̄там̣ кусаласса уджувипаччанӣкабхӯтам̣, там̣ акусаланти тасса васена тикам̣ упапаннам̣ хоти, уджувипаччанӣката̄ часса са̄ваджджа̄нит̣т̣хавипа̄катта̄, тена паха̄таббабха̄вато ча ведитабба̄, на пана кусалавина̄санато. на хи акусалена кусалам̣ пахӣйати, маха̄балатта̄ пана кусаламева там̣ паджахати. кусалан̃хи маха̄балам̣, акусалам̣ дуббалам̣. тенева̄ха ‘‘абала̄ нам̣ балӣйанти, маддантенам̣ париссайа̄’’ти (су. ни. 776), тасма̄ кусаламева йатха̄вуттанайена акусаласса паха̄йакам̣, на̄кусалам̣ итарасса̄ти ведитаббам̣.

тадубхайа…пе… абйа̄катанти йам̣ дхаммаджа̄там̣ кусалам̣ вийа на анаваджджаит̣т̣хавипа̄калаккхан̣ам̣, на̄пи акусалам̣ вийа са̄ваджджа̄нит̣т̣хавипа̄калаккхан̣ам̣, атха кхо авипа̄катта̄ тадубхайавипарӣталаккхан̣ам̣, там̣ абйа̄катанти аттхо. нану ча ‘‘тадубхайавипарӣталаккхан̣а’’нти вутте сукхадуккхаведана̄нам̣ випарӣта̄ упеккха̄ведана̄ вийа ит̣т̣ха̄нит̣т̣хавипа̄ка̄нам̣ випарӣто ан̃н̃о кочи випа̄ко йасса аттхи, там̣ абйа̄катанти а̄паджджатӣти? на̄паджджати татха̄ асамбхавато. йатха̄ хи а̄локандхака̄ра̄нам̣ випарӣто ан̃н̃о кочи наттхи, евамит̣т̣ха̄нит̣т̣хавипа̄ка̄нам̣ випарӣто на кочи випа̄ко аттхӣти. атха ва̄ там̣-саддо идха ит̣т̣ха̄нит̣т̣хавипа̄канирапеккхам̣ кусала̄кусаламаттамева пачча̄масатӣти кусала̄кусала̄нам̣ савипа̄катта̄ тадубхайавипарӣталаккхан̣ам̣, там̣ авипа̄калаккхан̣анти аттхоти аламеттха ануйогена. кусала̄кусалабха̄вена на бйа̄катанти абйа̄катам̣. кусала̄кусалан̃хи ватва̄ абйа̄катасса вуттатта̄ кусала̄кусалабха̄венева авуттатта̄ти вин̃н̃а̄йати, на пака̄рантарена. татха̄ авачанан̃ча тасса тадубхайавипарӣталаккхан̣атта̄йева, на пана аваттаббатта̄маттена̄ти дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ ви-саддо виродхивачано. а̄-саддо абхимукхабха̄ваппака̄сано, тасма̄ аттано паччайехи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ виродха̄бхимукхатам̣ катам̣ лаккхан̣авиродхато паха̄йакаппаха̄таббабха̄вато ва̄ти бйа̄катам̣, кусала̄кусалам̣. тато ан̃н̃ам̣ абйа̄катам̣. тан̃хи лаккхан̣ато ан̃н̃аман̃н̃ам̣ кусала̄кусалам̣ вийа на тасса вируддхам̣. на хи авипа̄катам̣ анит̣т̣хавипа̄ката̄ вийа, ит̣т̣хавипа̄ката̄йа ит̣т̣хавипа̄ката̄ вийа ча анит̣т̣хавипа̄ката̄йа ит̣т̣ха̄нит̣т̣хавипа̄ката̄хи вируджджхати, на ча̄пи абйа̄катам̣ кусала̄кусалесу кин̃чи паджахати, на ча кеначи паха̄таббанти. ‘‘тадубхайавипарӣталаккхан̣амабйа̄ката’’нти вин̃н̃а̄йама̄не ахоси каммам̣, на̄хоси каммавипа̄ко, наттхи каммавипа̄ко, на бхависсати каммавипа̄коти имина̄ тикена сан̇гахитасса гатиупадхика̄лаппайогавипаттӣхи авипа̄касса дит̣т̣хадхаммаведанӣйа̄дикаммасса бха̄вана̄йапаха̄таббасса акусаласса ча абхин̃н̃а̄кусаласса ча випа̄куппа̄дана̄бха̄вато ‘‘сийа̄ ну кхо абйа̄катабха̄во ва̄’’ти када̄чи кочи чинтеййа̄ти таннива̄ран̣аттхама̄ха ‘‘авипа̄ка̄рахам̣ ва̄’’ти, випа̄кам̣ да̄тум̣ на̄рахати таттха са̄маттхийа̄бха̄ватоти авипа̄ка̄рахам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – дит̣т̣хадхаммаведанӣйа̄дайо та̄ва паччайавекалла̄дӣхи ка̄ран̣ехи авипа̄ка̄, саче панете таббидӯра̄ ассу, тада̄ випа̄када̄не саматтхата̄йа випа̄ка̄раха̄йева, там̣ пана на татха̄, атха кхо йена кеначи а̄ка̄рена випа̄када̄не асаматтхата̄йева випа̄ка̄рахам̣ на хоти, там̣ абйа̄катам̣ на̄ма̄ти.

ида̄ни евам̣ тикавасена ниддит̣т̣хесу кусала̄дӣсу пат̣хамам̣ та̄ва кусалачиттам̣ вибхаджанто ‘‘таттха кусалачитта’’нтиа̄дина̄ тасса ган̣анапариччхедам̣ дассети. екавӣсативидханти ат̣т̣ха ка̄ма̄вачара̄ни, пан̃ча рӯпа̄вачара̄ни, чатта̄ри арӯпа̄вачара̄ни, чатта̄ри локуттара̄нӣти евам̣ сан̇кхепато екавӣсативидхам̣. бхӯмито чатуббидханти ка̄марӯпа̄рӯпалокуттарабхӯмисан̇кха̄та̄нам̣ чатуннам̣ бхӯмӣнам̣ васена таттха паваттама̄нам̣ читтампи чатуббидхам̣ хоти. таттха бхаванти еттха̄ти бхӯми, т̣ха̄нам̣, аваттха̄ ча. аваттха̄пи хи аваттхаванта̄нам̣ паваттит̣т̣ха̄нам̣ вийа гайхати. еван̃хи несам̣ сукхаггахан̣ам̣ хоти. аваттха̄ти четтха дхамма̄нам̣ ка̄матан̣ха̄дӣхи париччхинна̄париччхиннабха̄во. таттха пурима̄ тиссо бхӯмийо убхайавасена ведитабба̄, итара̄ аваттха̄васенева. на хи локуттарадхамма̄нам̣ ка̄мабхава̄дито ан̃н̃ам̣ т̣ха̄намупалаббхатӣти.

ан̃н̃аттха паваттама̄насса̄пи ваккхама̄нанайена ка̄мабхӯмипарийа̄паннатта̄ бхӯмито екавидханти. саваттхука̄ваттхукабхедатоти чаккха̄дӣни пан̃ча, хадайан̃ча̄ти чха ваттхӯни. кусаласса пана чаккха̄динисситатта̄бха̄вато хадайаваттху идха ваттхӯти адхиппетам̣. тена сахитам̣ екантена таннисситаппаваттитоти саваттхукам̣, ка̄марӯпадха̄туйам̣ паваттама̄навин̃н̃а̄н̣ам̣. таттха хи арӯпасса рӯпапат̣ибандхаппаватти, арӯпадха̄туйам̣ пана рӯпа̄бха̄вато ваттхувирахитамева паваттатӣти таттха паваттама̄нам̣ аваттхукам̣. хӣна…пе… тивидханти еттха паччайато, пхалато ча маджджхимапан̣ӣтехи нихӣнам̣, тесам̣ ва̄ гун̣ехи парихӣнанти хӣнам̣, аттано паччайехи падха̄набха̄вам̣ нӣтанти пан̣ӣтам̣, убхиннам̣ вемаджджхе бхавам̣ маджджхимам̣. таттха хӣнена чхандена читтена вӣрийена вӣмам̣са̄йа ва̄ паваттитам̣ хӣнам̣, маджджхимехи чханда̄дӣхи паваттитам̣ маджджхимам̣, пан̣ӣтехи пан̣ӣтам̣. чханда̄дӣнам̣ пана хӣна̄дибха̄во адхимуттивасена дат̣т̣хаббо. хӣна̄дхимуттивасена хи несам̣ хӣната̄, пан̣ӣта̄дхимуттивасена пан̣ӣтата̄, тадубхайавемаджджхавасена маджджхимата̄. йасака̄мата̄йа ва̄ катам̣ кусалам̣ хӣнам̣, пун̃н̃апхалака̄мата̄йа маджджхимам̣, ‘‘пун̃н̃ам̣ на̄метам̣ са̄дхӯхи каттаббамева̄’’ти евам̣ арийабха̄вам̣ нисса̄йа катам̣ пан̣ӣтам̣. ‘‘ахамасми да̄напати, име панан̃н̃е да̄нада̄са̄дайо’’тиа̄дина̄ аттуккам̣санапаравамбхана̄хи упаккилит̣т̣хам̣ паваттитам̣ ва̄ хӣнам̣, татха̄ анупаккилит̣т̣хам̣ маджджхимам̣, маггапхалападат̣т̣ха̄нам̣ пан̣ӣтам̣. бхавабхогасампаттинимиттам̣ ва̄ катам̣ хӣнам̣, са̄вакапаччекабодхипа̄рамита̄васена аттано вимоккхаттха̄йа катам̣ маджджхимам̣, самма̄самбодхипа̄рамита̄васена саббесам̣ вимоккхаттха̄йа катам̣ пан̣ӣтанти.

соманассу…пе… бхедатоти бхеда-саддо паччекам̣ самбандхитаббо ‘‘соманассупеккха̄бхедато н̃а̄н̣абхедато пайогабхедато’’ти. таттха пайогабхедатоти сан̇кха̄рабхедатоти аттхо. нану ча соманассупеккха̄бхедо та̄ва йутто тесам̣ бхиннасабха̄ватта̄. н̃а̄н̣аппайогабхедо пана катханти? вуччате – н̃а̄н̣аппайогакато бхедо н̃а̄н̣аппайогабхедо тесам̣ бха̄ва̄бха̄вамупа̄да̄йа паваттатта̄. ида̄ни тамева соманассупеккха̄дибхедам̣ вибха̄гена дассетум̣ ‘‘сеййатхида’’нти пуччхитва̄ ‘‘соманассасахагата’’нтиа̄дина̄ виссаджджети. таттха сеййатхиданти там̣ катамам̣, там̣ катханти ва̄ аттхо.

собханам̣ мано, собханам̣ ва̄ мано етасса̄ти сумано, тасса бха̄во соманассам̣, ма̄насикасукхаведана̄йетам̣ адхивачанам̣, соманассена уппа̄дато йа̄ва ниродха̄ сахагатам̣ паваттам̣ сам̣сат̣т̣хам̣ сампайуттанти аттхо. атха ва̄ соманассена саха екуппа̄да̄дибха̄вам̣ гатанти соманассасахагатам̣. джа̄на̄ти йатха̄сабха̄вам̣ пат̣ивиджджхатӣти н̃а̄н̣ам̣, тена самам̣ екуппа̄да̄дӣхи пака̄рехи йуттанти н̃а̄н̣асампайуттам̣. на̄сса сан̇кха̄ро аттхӣти асан̇кха̄рам̣, асан̇кха̄рамева асан̇кха̄рикам̣. саха сан̇кха̄рена паваттама̄нам̣ сасан̇кха̄рам̣, тадева сасан̇кха̄рикам̣. сан̇кха̄роти четтха аттано, парасса ва̄ пуббаппайого ‘‘сан̇кхароти тиккхабха̄васан̇кха̄тена ман̣д̣анависесена саджджети, сан̇кхарӣйати ва̄ саджджӣйати читтам̣ етена̄’’ти катва̄. таттха да̄на̄дипун̃н̃акаран̣ака̄ле маччхерамалатхинамиддха̄дӣхи упаккилесехи сам̣сӣдама̄не читте упаккилесавӯпасамавасена, читтасса ча усса̄хаджананавасена тӣсу два̄ресу паватто самма̄ва̄йа̄мо аттано пайого на̄ма. кусалакаран̣е нирусса̄хасса пана ‘‘амбхо, саппуриса, кусалакаран̣ам̣ на̄ма пан̣д̣итехи а̄севитамагго, таттха тайа̄пи пат̣ипаджджитум̣ ват̣т̣ати, тасма̄ да̄нам̣ дехи, сӣлам̣ раккха, тан̃хи те аттха̄йа хита̄йа сукха̄йа бхависсатӣ’’тиа̄дина̄ кусалакаран̣аттха̄йа усса̄хаджананавасена паресам̣ ка̄йавачӣдва̄ресу паватта̄ а̄н̣атти параппайого на̄ма. тесу пана пуримо пуббабха̄гаппаваттачиттасанта̄не, паччхимо паресам̣ читтасанта̄нейева самбхаватӣти танниббаттито читтасса тиккхабха̄васан̇кха̄то висесо идха упача̄рато сан̇кха̄роти ведитаббо. тена̄ху а̄чарийа̄ –

‘‘пуббаппайогасамбхӯто, висесо читтасамбхавӣ;

сан̇кха̄ро ити сан̇кха̄ра-сабха̄ван̃н̃ӯхи киттито’’ти.

атха ва̄ ‘‘сасан̇кха̄рикамасан̇кха̄рика’’нти ча етам̣ кевалам̣ сан̇кха̄расса бха̄ва̄бха̄ваматта̄пеккха̄йа вуттам̣, на тасса сахаппаваттисаббха̄ва̄бха̄ватоти бхиннасанта̄наппаваттинопи сан̇кха̄расса идаматтхита̄йа там̣васена ниббаттам̣ читтам̣ сан̇кха̄ро асса аттхӣти сасан̇кха̄рикам̣ саха-саддасса виджджама̄наттхапаридӣпанато ‘‘саломако сапаккхако’’тиа̄дӣсу вийа. таббипарӣтам̣ пана тадабха̄вато йатха̄вуттавасенева асан̇кха̄рикам̣. атха ва̄ сан̇кхаран̣ам̣, сан̇кхарӣйати ва̄ етена а̄гантукасамбхӯтена читтасам̣сӣданасабха̄ва̄панайанавасенева саджджӣйати, сан̇кхароти ва̄ там̣ йатха̄вуттавасенева̄ти сан̇кха̄роти уджукамева пуббаппайогаджанито тиккхабха̄во вуччати, тадабха̄вато асан̇кха̄рикам̣, сабха̄ватиккханти аттхо. там̣сахагата̄йа сасан̇кха̄рикам̣, атха ва̄ маччхерамала̄дӣхи сан̇кхарӣйатӣти сан̇кха̄ро, читтасса сам̣сӣданасабха̄во, со йасса наттхӣти асан̇кха̄рикам̣, итарам̣ сасан̇кха̄рикам̣. пан̣ӣтаутубходжана̄дико ва̄ балавапаччайо сан̇кха̄ро ‘‘сан̇кхароти читтам̣ тиккхабха̄вена, сан̇кхарӣйати ва̄ там̣ етена̄’’ти катва̄. а-ка̄расса вуд̣д̣хаттхавуттита̄йа вуд̣д̣хиппатто сан̇кха̄ро асса̄ти асан̇кха̄рикам̣, балавапаччайавантанти аттхо. вуд̣д̣хипаридӣпакена пана а-ка̄рена ависеситатта̄ сасан̇кха̄рикам̣ саппаччайам̣ дуббалапаччайанти адхиппа̄йо. н̃а̄н̣ена виппайуттам̣ вирахитанти н̃а̄н̣авиппайуттам̣.

упеккхатӣти упеккха̄, ведийама̄на̄пи а̄рамман̣ам̣ аджджхупеккхати, маджджхатта̄ка̄расан̣т̣хитийа̄ти аттхо. атха ва̄ ит̣т̣хе, анит̣т̣хе ча а̄рамман̣е паккхапа̄та̄бха̄вена упапаттито йуттито иккхати анубхаватӣти упеккха̄. атха ва̄ упета̄ сукхадуккха̄нам̣ авируддха̄ иккха̄ анубхавананти упеккха̄. авируддхатта̄йева хеса̄ тесам̣ анантарампи паваттати. сукхадуккхаведана̄ пана висум̣ висум̣ вируддхасабха̄ватта̄ на̄н̃н̃аман̃н̃ам̣ анантарам̣ паваттанти. тенева хи пат̣т̣ха̄не соманассасса анантарам̣ доманассасса, доманассасса анантарам̣ соманассасса ча уппатти пат̣исиддха̄. айан̃ча аттхо лобхасахагатачиттасампайуттаведана̄йапи лаббхати, пурима̄ пана две на татха̄. на хи лобхасахагата̄дӣнам̣ маджджхатта̄ка̄рена аджджхупеккханам̣, упапаттито иккханам̣ ва̄ аттхӣти. упеккха̄сахагатанти саббам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайамева.

нану ча ан̃н̃епи пхасса̄дайо сампайуттадхамма̄ аттхӣти соманасса̄дӣнам̣ васенева пана ат̣т̣хавидхата̄ касма̄ гахита̄ти? бхедакарабха̄вато. пхасса̄дӣнан̃хи саббачиттаса̄дха̄ран̣атта̄, саддха̄дӣнан̃ча саббакусаласа̄дха̄ран̣атта̄ на техи читтасса вибха̄го, соманасса̄дайо пана каттхачи читте хонти, каттхачи на хонтӣти па̄кат̣ова техи читтасса вибха̄готи. касма̄ панете каттхачи читте хонти, каттхачи на хонтӣти? ка̄ран̣асса саннихита̄саннихитабха̄вато. ким̣ пана несам̣ ка̄ран̣анти? вуччате – таттха соманассасахагатабха̄во та̄ва а̄рамман̣авасена хоти. ит̣т̣ха̄рамман̣асмин̃хи соманассасахагатачиттамуппаджджати. нану ча ит̣т̣ха̄рамман̣ам̣ лобхасса ваттху раджджанӣйатта̄ти катхам̣ таттха кусалам̣ уппаджджатӣти? найидамекантикам̣ ит̣т̣хепи а̄рамман̣е нийамита̄дивасена кусаласса уппаджджанато. йасса хи ‘‘кусаламева майа̄ каттабба’’нти кусалакаран̣ейева читтам̣ нийамитам̣ хоти, акусалаппаваттитова ниваттетва̄ кусалакаран̣ейева парин̣а̄митам̣, абхин̣хакаран̣ена ча кусалам̣ самуда̄чин̣н̣ам̣, пат̣ирӯпадесава̄сасаддхаммассаванасаппурисӯпаниссайапуббекатапун̃н̃ата̄сан̇кха̄тачатучаккӯпаниссайавасена, йонисо ча а̄бхого паваттати, тасса ит̣т̣хепи а̄рамман̣е алобхасампайуттамева читтамуппаджджати, на лобхасампайуттам̣. хоти четтха –

‘‘нийа̄мапарин̣а̄мехи, самуда̄чин̣н̣ата̄йа ча;

н̃а̄н̣апуббан̇гама̄бхога̄, ит̣т̣хепи кусалам̣ сийа̄’’ти.

апича саддха̄бахулата̄дӣхи ча ка̄ран̣ехи читтасса соманассасахагатата̄ ведитабба̄. ассаддха̄нам̣, хи миччха̄дит̣т̣хика̄нан̃ча екантамит̣т̣ха̄рамман̣абхӯтам̣ татха̄гатарӯпампи дисва̄ соманассам̣ на уппаджджати. йе ча кусалаппаваттийам̣ а̄нисам̣сам̣ на пассанти, тесам̣ парехи усса̄хита̄нам̣ кусалам̣ каронта̄нампи соманассам̣ на уппаджджати, тасма̄ саддха̄бахулата̄ висуддхидит̣т̣хита̄ а̄нисам̣садасса̄вита̄ти имехипи ка̄ран̣ехи читтасса соманассасахагатата̄ хоти.

апича йе те ека̄даса дхамма̄ пӣтисамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа сам̣ваттанти. сеййатхидам̣ – буддха̄нуссати дхамма̄нуссати сам̣гха̄нуссати сӣла̄нуссати ча̄га̄нуссати девата̄нуссати упасама̄нуссати лӯкхапуггалапариваджджанам̣ синиддхапуггаласевана̄ паса̄данӣйасуттантапаччавеккхан̣а̄ тададхимуттата̄ти имехипи ка̄ран̣ехи читтасса соманассасахагатабха̄во ведитаббо. буддха̄дигун̣е ануссарантасса хи йа̄ва упача̄руппа̄да̄ сакаласарӣрам̣ пхарама̄на̄ пӣти уппаджджати. татха̄ дӣгхараттам̣ аккхан̣д̣ата̄дивасена аттана̄ раккхитам̣ чатупа̄рисуддхисӣлам̣ паччавеккхантасса, гихино дасасӣлам̣ пан̃часӣлам̣ паччавеккхантасса, дуббхиккхабхайа̄дӣсу пан̣ӣтам̣ бходжанам̣ сабрахмача̄рӣнам̣ датва̄ ‘‘евам̣на̄ма да̄нам̣ ада̄си’’нти аттаноча̄гам̣ паччавеккхантасса, гихинопи татха̄рӯпе ка̄ле сӣлаванта̄нам̣ диннада̄нам̣ паччавеккхантасса, йехи гун̣ехи саманна̄гата̄ дева̄ деваттам̣ гата̄, татха̄рӯпа̄нам̣ гун̣а̄нам̣ аттани аттхитам̣ паччавеккхантасса, саматхавипассана̄хи виккхамбхитакилесе сат̣т̣хипи саттатипи васса̄ни асамуда̄чаранте дисва̄ ‘‘ахо майхам̣ килеса̄ на самуда̄чарантӣ’’ти чинтентасса, четийадассанатхерадассанесу асаккаччакирийа̄йа сам̣сучиталӯкхабха̄вена буддха̄дӣсу паса̄дасинеха̄бха̄вена гадрабхапит̣т̣хе раджасадисе лӯкхапуггале париваджджантасса, буддха̄дӣсу паса̄дабахуле мудучитте синиддхапуггале пат̣исевантасса, ратанаттайагун̣апаридӣпаке паса̄данӣйасуттанте паччавеккхантасса, т̣ха̄нанисаджджа̄дӣсупи пӣтиуппа̄данаттхам̣ таннинната̄дивасена паваттентасса йебхуййена пӣти уппаджджати. пӣтийа̄ ча соманассена саха авина̄бха̄вато тадуппаттийа̄ тасса̄пи уппатти нийата̄ти евам̣ пӣтика̄ран̣а̄нипи соманассака̄ран̣а̄нӣти дат̣т̣хабба̄ни. кин̃ча – агамбхӣрапакатита̄, соманассапат̣исандхиката̄ти имехи двӣхи ка̄ран̣ехи соманассасахагатата̄ хоти. йо хи агамбхӣрапакатико хоти, аппаматтакепи хитопакаран̣е туссати, йо ча соманассапат̣исандхико аппасаннесу а̄рамман̣есупи аппат̣иккӯладасса̄вӣ, тасса йебхуййена соманассасахагатачиттам̣ уппаджджати. йатха̄вутта̄нам̣ пана соманассака̄ран̣а̄намабха̄вена маджджхатта̄рамман̣ата̄йа ча упеккха̄сахагатата̄ ведитабба̄.

н̃а̄н̣асампайуттасса пана каммато упапаттито индрийапарипа̄като килесадӯрӣбха̄ватоти имехи ка̄ран̣ехи хоти. йо хи паресам̣ хитаджджха̄сайена дхаммам̣ десети хӣнуккат̣т̣ха̄дӣни ча нал̣ака̄рамудда̄ган̣ана̄дӣни сиппа̄йатана̄ни, вад̣д̣хакӣкасива̄н̣иджджа̄дӣни ча камма̄йатана̄ни, висахаран̣а̄дӣни ча виджджа̄йатана̄нӣти евам̣ нираваджджасиппа̄йатана̄дӣни сиккха̄пети, сайам̣ ва̄ сиккхати, дхаммакатхикасса сакка̄рам̣ катва̄ дхаммам̣ катха̄пети, ‘‘а̄йатим̣ пан̃н̃ава̄ бхависса̄мӣ’’ти паттханам̣ пат̣т̣хапетва̄ на̄наппака̄рам̣ пун̃н̃акаммам̣ кароти, тассевам̣ на̄наппака̄рам̣ пан̃н̃а̄сам̣ваттаникакаммам̣ сампа̄дентасса там̣ каммам̣ упанисса̄йа уппаджджама̄нам̣ кусалам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ уппаджджати. татха̄ абйа̄падждже локе уппаннасса уппаджджама̄нам̣ кусалам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ хоти. вуттан̃хетам̣ –

‘‘тасса таттха сукхино дхаммапада̄ни пилаванти, дандхо, бхиккхаве, сатуппа̄до, атха со сатто кхиппамева висесабха̄гӣ хотӣ’’ти (а. ни. 4.191).

татха̄ пан̃н̃а̄дасакам̣ сампаттасса индрийапарипа̄кам̣ нисса̄йа уппаджджама̄нам̣ кусалам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ хоти. йена пана саматхавипассана̄бха̄вана̄хи килеса̄ виккхамбхита̄, тасса килесадӯрӣбха̄вам̣ нисса̄йа уппаджджама̄нам̣ читтам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ уппаджджати. йатха̄ха –

‘‘йога̄ ве джа̄йате бхӯри, айога̄ бхӯрисан̇кхайо’’ти. (дха. па. 282).

апича йе те дхамма̄ дхаммавичайасамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа сам̣ваттанти. сеййатхидам̣ – парипуччхаката̄ ваттхувисадакирийа̄ индрийасаматтапат̣ипа̄дана̄ дуппан̃н̃апуггалапариваджджана̄ пан̃н̃авантапуггаласевана̄ гамбхӣран̃а̄н̣ачарийапаччавеккхан̣а̄ тададхимуттата̄ти имехи ка̄ран̣ехи н̃а̄н̣асампайуттабха̄во хоти. татха̄ хи йо пан̃н̃аванте упасан̇камма кхандхадха̄туа̄йатанаиндрийабалабоджджхан̇гамагган̇гаджха̄нан̇гасаматхавипассана̄дӣнам̣ парипуччха̄бахуло хоти, тасса там̣васена уппаннам̣ сутамайан̃а̄н̣ам̣ а̄дим̣ катва̄ уппаджджама̄нам̣ читтам̣ н̃а̄н̣асахагатам̣ хоти. йена пана накхакесачӣварасена̄сана̄дӣни аджджхаттикаба̄хираваттхӯни пуббе ависада̄ни чхеданамалахаран̣а̄дина̄ висада̄ни ката̄ни, тассевам̣ висадаваттхукасса уппаннесу читтачетасикесу висадам̣ н̃а̄н̣ам̣ хоти парисуддха̄ни дӣпакапаллака̄дӣни нисса̄йа уппаннадӣпасикха̄йа обха̄со вийа. йасса ча саддхиндрийа̄дӣсу ан̃н̃атарам̣ балавам̣ хоти, итара̄ни манда̄ни, тато та̄ни сакасакакиччам̣ ка̄тум̣ на сакконти, тасма̄ со тасса боджджхан̇гавибхан̇ге а̄гатанайена тена тена а̄ка̄рена саматтам̣ пат̣ипа̄дети, тассевам̣ индрийа̄нам̣ саматтам̣ пат̣ипа̄дентасса випассана̄н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ васена читтам̣ н̃а̄н̣асахагатам̣ хоти. йо пана дуппан̃н̃апуггале париваджджети, пан̃н̃авантапуггале ва̄ пайирупа̄сати, кхандха̄дӣсу ога̄л̣хам̣ бхагавато гамбхӣран̃а̄н̣ачарийам̣ ва̄ паччавеккхати, т̣ха̄нанисаджджа̄дӣсу тададхимуттачитто ва̄ вихарати, имесампи уппаджджама̄нам̣ кусалам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ хоти. апича буддха̄дигун̣а̄нуссаран̣енапи читтам̣ н̃а̄н̣асахагатам̣ хоти. йатха̄ха –

‘‘йасмим̣, маха̄на̄ма, самайе арийаса̄вако татха̄гатам̣ ануссарати, невасса тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на доса…пе… на мохапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, уджугатамевасса тасмим̣ самайе читтам̣ хоти татха̄гатам̣ а̄раббха. уджугатачитто кхо пана, маха̄на̄ма, арийаса̄вако лабхати аттхаведам̣, лабхати дхаммаведам̣, лабхати дхаммӯпасам̣хитам̣ па̄моджджам̣, памудитасса пӣти джа̄йати, пӣтиманасса ка̄йо пассамбхати, пассаддхака̄йо сукхам̣ ведети, сукхино читтам̣ сама̄дхийати, сама̄хито йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣ’’тиа̄ди (а. ни. 6.10; 11.11).

евам̣ буддха̄нуссатиа̄дайопи ра̄га̄дималависодханена н̃а̄н̣уппаттихетука̄йева̄ти дат̣т̣хаббам̣. кин̃ча – тихетукапат̣исандхиката̄ н̃а̄н̣уппаттика̄ран̣ам̣. пат̣исандхипан̃н̃а̄ хи а̄дито пат̣т̣ха̄йа бхаван̇гасантативасена бахулам̣ паваттама̄на̄ санта̄напарибха̄ванена н̃а̄н̣уппаттийа̄ сависесаупаниссайо хоти. асан̇кха̄рикаттам̣ пана саппа̄йаутубходжанаа̄ва̄са̄дипаччайехи хотӣти. хонти четтха –

‘‘ит̣т̣ха̄рамман̣ата̄ саддха̄ба̄хулйам̣ дит̣т̣хисуддхи ча;

пхаладасса̄вита̄ чева, пӣтибоджджхан̇гахетуйо.

‘‘ека̄даса татха̄ дхамма̄, агамбхӣрасабха̄вата̄;

соманассайутта̄ сандхи, иччете сукхахетуйо.

‘‘абха̄во сукхахетӯнам̣, маджджхатта̄рамман̣анти ча;

упеккхуппаттихету ча, евам̣ н̃еййа̄ вибха̄вина̄.

‘‘каммӯпапаттито чева, татха̄ индрийапа̄като;

килесӯпасама̄ дхамма-вичайасса ча хетухи.

‘‘саттадхаммехи буддха̄ди-гун̣а̄нуссаран̣ена ча;

саппан̃н̃асандхито чева, читтам̣ н̃а̄н̣айутам̣ сийа̄.

‘‘утубходжанаа̄ва̄са-саппа̄йа̄дӣхи хетухи;

асан̇кха̄рикабха̄вопи, вин̃н̃а̄таббо вибха̄вина̄’’ти.

евам̣ ведана̄н̃а̄н̣аппайогабхедато ат̣т̣хавидхам̣ ка̄ма̄вачарачиттам̣ ниддиситва̄ ида̄ни там̣ нигаменто а̄ха ‘‘идам̣…пе… на̄ма̄’’ти.

12. йена панаттхена идам̣ ‘‘ка̄ма̄вачара’’нти вуччати, там̣ да̄ни дассетум̣ ‘‘удда̄нато’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха удда̄натоти уддесато, сан̇кхепатоти аттхо. кин̃ча̄пи авасит̣т̣хакилеса̄дайо вийа килесака̄мопи асса̄детаббата̄йа ваттхука̄ме сан̇гахито н̃а̄н̣ам̣ вийа н̃еййети сан̇кхепато екойева ка̄мо сийа̄, татха̄пи килесака̄мо ваттхука̄мабха̄вам̣ гаччханто ка̄манӣйат̣т̣хена гаччхати, на ка̄манавасена. ка̄манавасена ча пана килесака̄мова хоти, на пана ваттхука̄моти а̄ха ‘‘клесаваттхуваса̄’’тиа̄ди. ко панеттха ваттхука̄мо, ко килесака̄моти чоданам̣ манаси нидха̄йа ‘‘чхандо ка̄мо, ра̄го ка̄мо, чхандара̄го ка̄мо, сан̇каппо ка̄мо, ра̄го ка̄мо, сан̇каппара̄го ка̄мо’’ти (маха̄ни. 1) евам̣ ниддесапа̄л̣ийам̣ а̄гата̄ ниддит̣т̣ха̄ ка̄матан̣ха̄ва идха килесака̄мо. ваттхука̄моти ча ‘‘мана̄пика̄ рӯпа̄…пе… мана̄пика̄ пхот̣т̣хабба̄…пе… саббепи ка̄ма̄вачара̄ дхамма̄…пе… саббепи рӯпа̄вачара̄…пе… саббепи арӯпа̄вачара̄…пе… ка̄ма̄’’ти (маха̄ни. 1) таттхева ниддит̣т̣ха̄ савин̃н̃а̄н̣а̄вин̃н̃а̄н̣аппабхеда̄ тебхӯмакадхамма̄ти дассенто а̄ха ‘‘килесо…пе… ват̣т̣ака’’нти. ‘‘чхандара̄гова̄’’ти авадха̄ран̣ена килесабха̄вена нирул̣хесу лобхадосамоха̄дӣсу дасасу досамоха̄дайо нава килесе пат̣иккхипати. ка̄марӯпа̄рӯпатан̣ха̄йа ваттху патит̣т̣ха̄нам̣, ка̄ран̣абхӯтанти ва̄ ваттху.

13. катхам̣ пана килесака̄мо на̄ма, катхан̃ча ваттхука̄моти а̄ха ‘‘килесака̄мо’’тиа̄ди. ка̄метӣти ваттхука̄мам̣ паттхети. ка̄мӣйатӣти килесака̄мена паттхӣйати. ити-саддо ‘‘тасма̄’’ти имасса аттхе. ча-саддо ева-ка̄раттхе, тена йасма̄ килесака̄мо ка̄метӣти ка̄мо, ваттхука̄мо ча ка̄мӣйатӣти, тасма̄ ева килесака̄мо, ваттхука̄мо ча̄ти дувидхопи еса ка̄мо ка̄ракадвайе каттари, каммани ча сиджджхати, каттубха̄вам̣, каммабха̄ван̃ча паччанубхотӣти аттхо. атха ва̄ дувидхоти двиннам̣ ка̄ма̄нам̣ ва̄чакато дувидхо. ‘‘ка̄мо’’ти айам̣ саддо ка̄ракадвайе сиджджхати йатха̄вуттака̄ракайугал̣е ниппхаджджати, каттари, каммани ча ‘‘ка̄мо’’ти падасамбхаво хотӣти аттхо. во-ка̄ро пана нипа̄таматтам̣ ‘‘евам̣ во ка̄ла̄ма̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.66) вийа. атха ва̄ вока̄ракадвайети кхандхадвайети аттхо. килесака̄мо хи сан̇кха̄расабха̄ватта̄ сан̇кха̄раккхандхе, ваттхука̄мо ча ваккхама̄нанайена пан̃чака̄магун̣абхӯто рӯпасабха̄ватта̄ рӯпаккхандхети евам̣ дувидхопеса ка̄мо кхандхадвайе сиджджхати ниппхаджджати, антобха̄вам̣ гаччхатӣти.

14. сампаджджана̄ни сампаттийо, та̄сам̣ васена висайависайӣбха̄вена ан̃н̃аман̃н̃ам̣ самосаран̣авасена, сампа̄пун̣анавасена̄ти аттхо. имина̄ пана идам̣ дӣпети – йаттха дувидхопи ка̄мо висайависайӣбха̄вена сахито паваттати, сойева ека̄дасавидхо падесо ка̄ма̄вачарасан̃н̃ито. йаттха пана рӯпа̄рӯпадха̄туйам̣ кевалам̣ ваттхука̄мова паваттати, на со падесо ка̄ма̄вачаро на̄ма̄ти. нану ча дувидхопи сахито рӯпа̄рӯпадха̄тӯсу паваттати, рӯпа̄рӯпа̄вачарадхамма̄нам̣ ваттхука̄матта̄, тада̄рамман̣абхӯта̄нан̃ча рӯпа̄рӯпатан̣ха̄нам̣ там̣йогена килесака̄мабха̄васиддхитоти? найидамевам̣ орамбха̄гийабхӯтасса бахалакилесассева ка̄мара̄гасса идха килесака̄мабха̄вена адхиппетатта̄. ‘‘удда̄нато дуве ка̄ма̄’’ти саббе ка̄ме уддиситва̄пи хи ‘‘падесо чатупа̄йа̄на’’нтиа̄дина̄ висайанийаманена ‘‘дувидхопи айа’’нти еттха ка̄мекадесабхӯто нӣваран̣а̄ваттха̄йа катхито ка̄мара̄го килесака̄мабха̄вена, таббаттхука̄йева дхамма̄ ваттхука̄мабха̄вена гахита̄, на рӯпа̄рӯпатан̣ха̄, таббаттхукадхамма̄ ча̄ти н̃а̄пӣйати. еван̃ча катва̄ упари ваккхама̄на̄ сасаттха̄вачарӯпама̄ упапанна̄ хоти, йатха̄вутта̄намева ка̄ма̄нам̣ идха адхиппетатта̄ рӯпа̄рӯпадха̄тӯсу вима̄накаппаруккхаваттха̄лан̇ка̄рапариттакусала̄дибхедесу ка̄ма̄вачарадхаммесу паватто чхандара̄го килесака̄мо на̄ма на хоти, на ча таббаттхубхӯтам̣ вима̄накаппаруккха̄дипариттадхаммаджа̄там̣ ваттхука̄мо на̄ма̄ти сиддхам̣. тенева̄ха ‘‘ка̄мо ва̄ ка̄масан̃н̃а̄ ва̄ брахмалоке на виджджатӣ’’ти. ка̄ма̄вачарасаттасанта̄нагататан̣ха̄йа висайабха̄ве сати пана там̣йогена рӯпа̄рӯпадха̄тӯсупи паваттама̄но париттадхаммо ваттхука̄мойева̄ти ведитаббам̣. атха ва̄ ниддесе а̄гатанайена ниравасесо килесака̄мо ка̄матан̣ха̄бхаватан̣ха̄вибхаватан̣ха̄ниродхатан̣ха̄пабхедо идха паваттати. ваттхука̄месупи аппакам̣ рӯпа̄рӯпавипа̄каматтам̣ т̣хапетва̄ саббойева идха паваттатӣти анавасесаппаваттим̣ сандха̄йа ‘‘ка̄мойам̣ дувидхопи ча̄’’ти вуттам̣. кин̃ча̄пи евам̣ вуттам̣, тесу пана бахалакилесака̄мабхӯто бахалака̄мара̄го ча таббаттхука̄ пан̃ча ка̄магун̣а̄ ча идха гахита̄ти дассанаттхам̣ ‘‘сампаттӣнам̣ васена̄’’ти вуттам̣. сампаджджанавасена, самиджджханавасена̄ти аттхо. авачаратӣти паваттати. ити-саддо хетумхи, йасма̄ дувидхопи айам̣ ка̄мо авачарати, тасма̄ ка̄мо еттха авачаратӣти ка̄ма̄вачарасан̃н̃итоти аттхо.

15. саггамоккхахетубхӯта̄ пун̃н̃асаммата̄ айа̄ йебхуййена апета̄ти апа̄йа̄. нирайа̄дивасена чатта̄ро апа̄йа̄ чатупа̄йа̄. чханнанти ча̄тумаха̄ра̄джиката̄ватим̣сайа̄ма̄тусита̄нимма̄наратипараниммитавасаваттисан̇кха̄та̄нам̣ чханнам̣ девалока̄нам̣. мерупа̄дава̄сино пана асура̄ та̄ватим̣сесуйева сан̇гайхантӣти на техи саддхим̣ саттаннанти вуттам̣. манасо уссанната̄йа манусса̄, сатисӯрабха̄вабрахмачарийайогйата̄дигун̣авасена упачитама̄насата̄йа уккат̣т̣хагун̣ачиттата̄йа̄ти аттхо, те пана ниппарийа̄йато джамбудӣпава̄сино ведитабба̄. йатха̄ха –

‘‘тӣхи, бхиккхаве, т̣ха̄нехи джамбудӣпака̄ манусса̄ уттаракуруке ча мануссе адхигган̣ханти деве ча та̄ватим̣се. катамехи тӣхи? сӯра̄ сатиманто идха брахмачарийава̄со’’ти (а. ни. 9.21).

техи пана сама̄нарӯпа̄дита̄йа саддхим̣ париттадӣпава̄сӣхи итарамаха̄дӣпава̄синопи ‘‘манусса̄’’иччева пан̃н̃а̄йим̣су. локийа̄ пана мануно апаччабха̄венева ‘‘манусса̄’’ти ваданти. ека̄дасавидхоти чатура̄па̄йесу тираччха̄напеттивисайа̄нам̣ висум̣ париччхиннасса ока̄сасса абха̄вепи йаттха те аран̃н̃асамуддапаббатапа̄да̄дике нибаддхава̄сам̣ васанти, та̄дисасса т̣ха̄насса гахитатта̄ ека̄дасавидхо.

16. нану четтха ан̃н̃есампи дхамма̄нам̣ паваттисамбхавато ка̄массева авачаран̣авасена катхам̣ на̄мала̄бхоти а̄ха ‘‘асса̄бхилаккхитатта̄’’тиа̄ди. таттха асса̄ти имасса дувидхасса ка̄масса. абхилаккхитатта̄ти ека̄дасавидхе падесе па̄кат̣атта̄. атха ва̄ асса̄ти каран̣аттхе са̄мивачанам̣, тасма̄ анена дувидхена ка̄мена ека̄дасавидхасса падесасса абхилаккхитатта̄, пан̃н̃а̄питатта̄ти аттхо. атха ва̄ упайогаттхе са̄мивачанавасена асса ека̄дасавидхасса падесасса тена дувидхена абхилаккхитатта̄ти аттхо. саха саттхехӣти сасаттха̄, йаттха те авачаранти, со сасаттха̄вачаро, падесо. со вийа. йатха̄ хи йасмим̣ падесе сасаттха̄ пуриса̄ авачаранти, со виджджама̄несупи ан̃н̃есу двипадачатуппада̄дӣсу авачарантесу тесам̣ таттха па̄кат̣атта̄, техи ва̄ абхилаккхитатта̄ ‘‘сасаттха̄вачаро’’твева пан̃н̃а̄йати, евам̣ виджджама̄несупи ан̃н̃есу рӯпа̄вачара̄дӣсу авачарантесу абхилаккхан̣авасена айам̣ падесо ‘‘ка̄ма̄вачаро’’твева сан̃н̃итоти. еса найо рӯпа̄рӯпа̄вачаресу.

17-8. нану ча читтам̣ ка̄ма̄вачаранти вуттам̣, йатха̄вуттанайена пана падесасса гахитатта̄ катхам̣ таттха авачарантам̣ ка̄ма̄вачарам̣ на̄ма̄ти а̄ха ‘‘сва̄йа’’нтиа̄ди. со айам̣ ка̄ма̄вачаро ‘‘ка̄мо’’ти сан̃н̃итоти самбандхо. рӯпабхаво рӯпанти йатха̄ рӯпабхаво рӯпам̣. авуттопи хи йатха̄саддо евам̣-саддасаннит̣т̣ха̄нато лаббхати. йатха̄ ‘‘рӯпӯпапаттийа̄ маггам̣ бха̄ветӣ’’ти еттха ‘‘рӯпабхавӯпапаттийа̄’’ти ваттаббе рӯпабхаво ‘‘рӯпа’’нти сан̃н̃итоти айаметтха аттхо. катхам̣ панеса евам̣ сан̃н̃итоти а̄ха ‘‘уттарасса̄’’тиа̄ди. атха ва̄ йатха̄ уттарасса падасса лопам̣ катва̄ удӣрито еса рӯпабхаво ‘‘рӯпа’’нти сан̃н̃ито, евам̣ сва̄йам̣ ка̄ма̄вачаро ка̄моти самбандхо. тасмим̣ ка̄мети тасмим̣ уттарападалопавасена ка̄масан̃н̃ите падесе. иданти идам̣ ат̣т̣хавидхам̣ читтам̣. адхика̄равасена пана тасса гахан̣епи саббесамева париттачитта̄намайаматтхо лаббхати саббесампи ка̄ме авачаран̣ато. сада̄ти саббака̄лам̣, ба̄хулйена̄ти адхиппа̄йо. имина̄ пана идам̣ дӣпети – йатха̄ сан̇га̄ме йебхуййена авачаранто ‘‘сан̇га̄ма̄вачаро’’ти ладдхана̄мо хаттхӣ ан̃н̃аттха авачарантопи ба̄хуллаппаваттивасена ‘‘сан̇га̄ма̄вачаро’’твева пан̃н̃а̄йати, евамидам̣ ан̃н̃аттха авачарантампи ка̄малоке ба̄хуллавуттито ‘‘ка̄ма̄вачара’’миччева вуттанти. тена пана нану четам̣ рӯпа̄рӯпабхавесупи авачаран̣ато рӯпа̄вачара̄дина̄мампи лабхеййа̄ти идам̣ чоданам̣ парихарати. хоти четтха –

‘‘ка̄мевачаратӣтйетам̣, ка̄ма̄вачарасан̃н̃итам̣;

сесе авачарантампи, сан̇га̄ма̄вачаро йатха̄’’ти.

ити-саддо хетумхи. ча-саддо ваттаббантарасамуччайе. тена йасма̄ уттарападалопена ка̄ма̄вачаро ‘‘ка̄мо’’ти сан̃н̃ито, йасма̄ ча тасмим̣ ка̄ме идам̣ читтам̣ сада̄ авачарати, тасма̄ ‘‘ка̄ма̄вачара’’миччева катхитам̣, на пана ка̄ма̄вачара̄вачарам̣, на̄пи рӯпа̄рӯпа̄вачаранти ва̄ти адхиппа̄йо. ка̄магха̄тина̄ти десана̄н̃а̄н̣ена винеййасанта̄нагатасса килесака̄масса хананасӣлена самма̄самбуддхена.

19. пат̣исандхим̣ …пе… авача̄райатӣти ва̄ти атха ва̄ йасма̄ йаттха каттхачи уппаннампи ка̄ме бхавейева пат̣исандхим̣ авача̄райати, тасма̄ идам̣ ка̄ме авача̄райатӣти ‘‘ка̄ма̄вачара’’нти катхитам̣ ча̄-саддасса рассаттам̣ катва̄ти аттхо. евам̣ уттарападалопавасена падасамбхавам̣ дассетва̄ ида̄ни вина̄пи уттарападалопам̣ ка̄ма̄вачара-саддасса самбхавам̣ дассетум̣ ‘‘парийа̄паннанти татра ва̄’’ти вуттам̣. татра̄ти тасмим̣ ка̄мабхаве. парийа̄паннанти антогадхам̣. айам̣ панеттха адхиппа̄йо –

‘‘катаме дхамма̄ ка̄ма̄вачара̄? хет̣т̣хато авӣчинирайам̣ парийантам̣ катва̄ упарито параниммитавасаваттӣ деве антокаритва̄ йам̣ етасмим̣ антаре еттха̄вачара̄ еттха парийа̄панна̄ кхандхадха̄туа̄йатана̄ рӯпам̣ ведана̄ сан̃н̃а̄ сан̇кха̄ра̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣. име дхамма̄ ка̄ма̄вачара̄’’ти (дха. са. 1287) –

вуттатта̄ йатха̄ манусситтхийа̄ куччхисмим̣ ниббаттопи тираччха̄нагатико тираччха̄найонийамева парийа̄паннатта̄ ‘‘тираччха̄но’’твева вуччати, евамидам̣ рӯпа̄рӯпабхавесу уппаннампи ка̄мабхавапарийа̄паннатта̄ ‘‘ка̄ма̄вачара’’миччева катхитанти. таппарийа̄панната̄ часса авӣчипараниммитапариччхиннока̄санинна̄йа ка̄матан̣ха̄йа висайабха̄ватоти ведитабба̄. татха̄ хи вуттам̣ а̄чарийадхаммапа̄латтхерена никкхепакан̣д̣епи ‘‘‘еттха̄вачара̄’ти вачанам̣ авӣчипараниммитапариччхиннока̄са̄йа ка̄матан̣ха̄йа висайабха̄вам̣ сандха̄йа вутта’’нти. падасамбхаво панеттха евам̣ ведитаббо – ка̄матан̣ха̄ ка̄мо, со еттха а̄рамман̣акаран̣авасена авачаратӣти ка̄ма̄вачаранти. нану четтха катама̄ ка̄матан̣ха̄, йа̄ ка̄ма̄вачарадхамма̄рамман̣а̄ тан̣ха̄. катаме ка̄ма̄вачарадхамма̄, йе ка̄матан̣ха̄висайа̄ти евам̣ итарӣтараниссайата̄досо а̄паджджатӣти? на̄паджджати, авӣчиа̄диека̄дасока̄санинната̄йа йам̣кин̃чи тан̣хам̣ ка̄матан̣ха̄бха̄вена гахетва̄ там̣сабха̄ва̄йа тан̣ха̄йа висайабха̄вена ка̄ма̄вачарадхамма̄нам̣ упалаккхетаббабха̄вато. атха ва̄ килесаваттхувасена дувидхопи ка̄мо йатха̄рахам̣ сахаджа̄тавасена еттха авачаратӣти ка̄ма̄вачарам̣, а̄рамман̣акаран̣авасена ва̄ дувидхепи ка̄ме етам̣ авачаратӣти ка̄ма̄вачарам̣. атха ва̄ ман̃чанисситакесу уккут̣т̣хим̣ каронтесу ниссайаниссита̄нам̣ абхедасса буддхийа̄ гахитатта̄ нисситакесу ниссайӯпача̄равасена ‘‘ман̃ча̄ уккут̣т̣хим̣ каронтӣ’’ти вуччати, еваметампи ка̄ма̄вачарабхаве паваттанавасена таннисситатта̄ ниссайавоха̄рена ‘‘ка̄ма̄вачара’’нти вуччати. хоти четтха –

‘‘ка̄мовачаратӣтйеттха, ка̄мевачаратӣти ва̄;

т̣ха̄нӯпача̄рато ва̄пи, там̣ ка̄ма̄вачарам̣ бхаве’’ти.

20. пуджджапхаланиббаттанато, аттасанта̄нам̣ пунанато ча пун̃н̃а̄ни, каттаббата̄йа кирийа̄, тесам̣ тесам̣ а̄нисам̣са̄нам̣ ваттхута̄йа ваттхӯни ча̄ти пун̃н̃акирийаваттхӯни. ган̣анато дасапарима̄н̣атта̄ даса ча та̄ни пун̃н̃акирийаваттхӯни ча̄ти даса пун̃н̃акирийаваттхӯни, тесам̣ васена̄ти дасапун̃н̃акрийаваттхувасена, дасапун̃н̃акирийаваттхубха̄вена там̣майам̣ хутва̄ти аттхо. ева-ка̄рена пана рӯпа̄рӯпалокуттарам̣ вийа на кевалам̣ бха̄вана̄васенева̄ти дассети. атха ва̄ дасапун̃н̃акирийаваттхувасенева паваттати, на пана парехи парикаппитапарапасам̣са̄дипун̃н̃акирийаваттхувасена̄ти ева-саддена авадха̄ран̣ам̣. йато ваккхати ‘‘сабба̄нуссатипун̃н̃ан̃ча̄’’тиа̄ди.

21. ка̄ни пана та̄ни дасапун̃н̃акирийаваттхӯни, йесам̣ васена идам̣ ат̣т̣хавидхам̣ читтам̣ паваттатӣти вуттанти имам̣ ануйогам̣ сандха̄йа та̄ни сарӯпато дассетум̣ ‘‘да̄нам̣ сӣла’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха диййати етена̄ти да̄нам̣, паричча̄гачетана̄. идха пана читта̄дхика̄равасена там̣сампайуттам̣ гахетаббам̣. татха̄ ‘‘сӣла̄’’дӣсупи. сӣлатӣти сӣлам̣, ка̄йавачӣкамма̄ни сама̄дахатӣти аттхо. сусилйавасена хи ка̄йакамма̄дӣни авиппакин̣н̣а̄ни сампати, а̄йатин̃ча хитасукха̄ваха̄ни самма̄ т̣хапита̄ни сама̄хита̄ни хонти, сӣлайати упадха̄ретӣти ва̄ сӣлам̣. упадха̄ран̣ам̣ панеттха кусала̄нам̣ адхит̣т̣ха̄набха̄во. бха̄вети кусаладхамме а̄севати вад̣д̣хети ета̄йа̄ти бха̄вана̄. аттано санта̄не ниппханна̄ патти диййати етена̄ти паттида̄нам̣. там̣там̣киччакаран̣е бйа̄ват̣асса бха̄во веййа̄ваччам̣. десети ета̄йа̄ти десана̄. паттим̣ анумодати етена̄ти патта̄нумодо. пуббападалопена пана ‘‘анумодо’’ти вуттам̣. дит̣т̣хийа̄ уджубха̄во дит̣т̣хиджуттам̣, самма̄дит̣т̣хийа̄ уджукаран̣анти аттхо. аттано, парасса ва̄ хитаджджха̄сайавасена самма̄ сун̣анти ета̄йа̄ти сам̣сути. пӯджа̄васена апача̄йати са̄мӣчим̣ кароти етена̄ти апача̄йо. пун̃н̃акирийаваттхӯнам̣ пабхедо пун̃н̃акирийаваттхуппабхедо. маджджхападалопавасена пана ‘‘пун̃н̃аваттхуппабхедо’’ти вуттам̣ йатха̄ а̄джан̃н̃айутто ратхо ‘‘а̄джан̃н̃аратхо’’ти. айам̣ та̄веттха падавича̄ро.

айам̣ пана виниччхайо – таттха секхапутхуджджана̄нам̣ парам̣ уддисса пӯджа̄нуггахака̄мата̄йа аттано виджджама̄наваттхупариччаджанавасена паватта̄ четана̄ да̄намайапун̃н̃акирийаваттху на̄ма. кхӣн̣а̄сава̄нампи татха̄ паватта̄ да̄намева, са̄ пана пун̃н̃акирийа̄ на̄ма на хотӣти на идха адхиппета̄. пуджджапхаланиббаттанато, хи аттасанта̄нам̣ пунанато ча пун̃н̃ам̣, на ча кхӣн̣а̄савасанта̄не паватта̄ пхаланиббаттика̄ хоти, на ча там̣ пуна̄ти висуддхасанта̄наппаваттатта̄ти. евам̣ сесесупи.

йа̄ пана ниччасӣлаупосатхасӣла̄дивасена пан̃часӣлам̣ ат̣т̣хасӣлам̣ дасасӣлам̣ сама̄дийантасса, асама̄дийантассапи кулача̄риттавасена сампаттака̄йадуччарита̄дӣхи вирамантасса, упасампадама̄л̣аке сам̣варам̣ сама̄дийантасса, па̄тимоккхам̣ парипӯрентасса, а̄па̄тхагатависайесу чаккха̄дӣни индрийа̄ни тхакентасса, чӣвара̄дике ча паччайе паччавеккхантасса, кухана̄диваттхуто а̄джӣвам̣ парисодхентасса паватта̄ четана̄, айам̣ сӣламайапун̃н̃акирийаваттхуна̄ма. еттха̄ха – ‘‘да̄нам̣ на̄метам̣ майхам̣ кулавам̣со кулача̄ритта’’нти евам̣ ча̄риттасӣле т̣хатва̄ дентасса паватта̄ да̄намайапун̃н̃акирийаваттху ким̣, уда̄ху сӣламайанти? сӣламайамева ча̄риттасӣлабха̄вато. деййадхаммапаричча̄гавасена паватта̄пи хеса̄ пубба̄бхисан̇кха̄расса апарабха̄ге четана̄йа ча татха̄ паваттатта̄ сӣламайамева пун̃н̃акирийаваттху, на да̄намайам̣. пӯджа̄нуггахака̄мата̄йа хи диннам̣ да̄намайанти.

‘‘чаккху аничча’’нтиа̄дина̄ пана чаккха̄дике тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ саммасантасса паватта̄ готрабхувода̄напарийоса̄на̄ випассана̄четана̄, касин̣а̄дӣсу а̄рамман̣есу аппанам̣ аппатта̄ готрабхупарийоса̄на̄ парикаммачетана̄ ча̄ти айам̣ бха̄вана̄майапун̃н̃акирийаваттху на̄ма. аппана̄ппатта̄пи бха̄вана̄йева, са̄ пана на ка̄ма̄вачара̄ти идха на гахита̄. нираваджджавиджджа̄йатанакамма̄йатанасиппа̄йатана̄нам̣ сиккханачетана̄пи бха̄вана̄майейева самодха̄нам̣ гаччхатӣти а̄чарийа̄. йа̄ четтха деййадхаммам̣ кхайато вайато саммаситва̄ дадато паватта̄, са̄пи пуббе вийа убхайабха̄ге четана̄нам̣ татха̄ паваттатта̄ бха̄вана̄майапун̃н̃акирийаваттхуйева̄ти ведитаббам̣.

да̄на̄дикам̣ йам̣ кин̃чи сучаритакаммам̣ катва̄ ‘‘асукасса ча на̄ма патти хоту, саббасатта̄нам̣ ва̄ хотӯ’’ти евам̣ аттана̄ катасса парехи са̄дха̄ран̣абха̄вам̣ пачча̄сӣсанавасена паватта̄ паттида̄намайапун̃н̃акирийаваттху на̄ма. ким̣ паневам̣ паттим̣ дадато пун̃н̃аккхайо хотӣти? на хоти, йатха̄ пана екам̣ дӣпам̣ джа̄летва̄ тато дӣпасахассам̣ джа̄лентасса пат̣хамадӣпо кхӣн̣оти на ваттаббо, пурима̄локена пана саддхим̣ паччхима̄локасса екӣбха̄ве атимаха̄ва хоти, евамева паттим̣ дадато париха̄ни на̄ма на хоти, вуд̣д̣хийева пана хотӣти дат̣т̣хабба̄. катхам̣ панеса̄ динна̄ на̄ма хотӣти? ‘‘идам̣ ме пун̃н̃акаммам̣ саббасатта̄нам̣, асукасса ва̄ парин̣аматӯ’’ти евам̣ пуббабха̄ге, паччха̄пи ва̄ вачӣбхедам̣ каронтена манаса̄ ева ва̄ чинтентена динна̄ на̄ма хоти. кечи пана ‘‘йам̣ майа̄ катам̣ сучаритам̣, тасса пхалам̣ ‘даммӣ’ти вуттепи патти динна̄ва хотӣ’’ти ваданти. кусалакамма̄дхика̄ратта̄ пана парехи ча каммассева анумодитаббатта̄ каммамева да̄таббам̣, анумодентенапи каммамева анумодитаббанти идаметтха а̄чарийа̄нам̣ саннит̣т̣ха̄нам̣.

чӣвара̄дӣсу пачча̄са̄рахитасса асам̣килит̣т̣хена аджджха̄сайена саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ ваттапат̣иваттакаран̣авасена, гила̄нупат̣т̣ха̄навасена ча паватта̄ веййа̄ваччамайапун̃н̃акирийаваттху на̄ма.

а̄мисакин̃чаккха̄динирапеккхачиттасса аттано пагун̣ам̣ дхаммам̣ вимутта̄йатанасӣсе т̣хатва̄ десентасса, татхева нираваджджавиджджа̄йатана̄дикам̣ упадисантасса ча паватта̄ десана̄майапун̃н̃акирийаваттху на̄ма. парехи катам̣ йам̣ кин̃чи сучаритакаммам̣ диннамадиннампи ва̄ исса̄маччхерамалам̣ паха̄йа ‘‘са̄дху сут̣т̣хӯ’’ти анумодантасса паватта̄ анумоданапун̃н̃акирийаваттху на̄ма, ‘‘аттхи динна’’нтиа̄дина̄ каммассаката̄н̃а̄н̣авасена дит̣т̣хим̣ уджум̣ каронтасса паватта̄ дит̣т̣хиджукаммапун̃н̃акирийаваттху на̄ма. йади евам̣ н̃а̄н̣авиппайуттачиттасса дит̣т̣хиджукаммапун̃н̃акирийата̄ на лаббхатӣти? но на лаббхати пуримапаччхимачетана̄нампи там̣там̣пун̃н̃акирийа̄свева сан̇ган̣ханато. татха̄ хи ваккхати –

‘‘пурима̄ мун̃чана̄ чева, пара̄ тиссопи четана̄;

хоти да̄намайам̣ пун̃н̃ам̣, евам̣ сесесу дӣпайе’’ти.

тасма̄ кин̃ча̄пи уджукаран̣авела̄йам̣ н̃а̄н̣асампайуттамева читтам̣ хоти, пуримапаччха̄бха̄ге пана н̃а̄н̣авиппайуттампи хотӣти тасса̄пи дит̣т̣хиджукаммапун̃н̃акирийабха̄во уппаджджати.

апаре пана̄ху – вин̃н̃а̄н̣апан̃н̃а̄н̣авасена дассанам̣ дит̣т̣хи, читтам̣ пан̃н̃а̄ ча. дит̣т̣хийа̄ уджубха̄во дит̣т̣хиджуттам̣. ким̣ там̣? кусалан̃ча вин̃н̃а̄н̣ам̣ каммассаката̄н̃а̄н̣а̄ди ча самма̄дассанам̣. таттха кусалавин̃н̃а̄н̣ена н̃а̄н̣уппа̄депи аттано сучарита̄нуссаран̣апарагун̣апасам̣са̄саран̣агамана̄нам̣ сан̇гахо, каммассаката̄н̃а̄н̣ена каммапатхасамма̄дит̣т̣хийа̄ти. да̄на̄дисампайуттам̣ пана н̃а̄н̣ам̣ да̄на̄дӣсвева антогадханти ведитаббам̣. ‘‘евамимам̣ дхаммам̣ сутва̄ таттха вуттанайена пат̣ипаджджанто локийалокуттарагун̣ависесам̣ адхигамисса̄ми, бахуссуто ва̄ хутва̄ паре дхаммадесана̄йа анугган̣хисса̄мӣ’’ти евам̣ аттано, паресам̣ ва̄ вимутта̄йатанасӣсена саддхаммам̣ сун̣антасса паватта̄ саванамайапун̃н̃акирийаваттху на̄ма. нираваджджавиджджа̄йатана̄дисаваначетана̄пи еттхева сан̇гайхати. пӯджа̄рахе, гарут̣т̣ха̄нийе, махаллаке ча дисва̄ а̄сана̄ вут̣т̣хахантасса паттачӣварапат̣иггахан̣амаггада̄наабхива̄данаан̃джаликаммакаран̣аа̄санапуппхагандха̄диабхиха̄рам̣ каронтасса ча паватта̄ бахума̄начетана̄ апачитисахагатапун̃н̃акирийаваттху на̄ма. веййа̄вачча̄пача̄йана̄нан̃хи айам̣ висесо – вайаса̄, гун̣ена ча джет̣т̣ха̄нам̣, гила̄на̄нан̃ча там̣там̣киччакаран̣ам̣ веййа̄ваччам̣, са̄мӣчикирийа̄ апача̄йананти.

22-3. евам̣ ат̣т̣хакатха̄йа а̄гатанайена дасапун̃н̃акирийаваттхӯни дассетва̄ ида̄ни сутте а̄гатанайена да̄нам̣ сӣлам̣ бха̄вана̄ти тӣн̣ийева дассетум̣ тесу итаресампи сан̇гахам̣ дӣпенто а̄ха ‘‘гаччханти сан̇гаха’’нтиа̄ди. таттха паттида̄на̄нумодана̄ да̄не сан̇гахам̣ гаччханти там̣сабха̄ватта̄. да̄нампи хи исса̄маччхера̄нам̣ пат̣ипаккхам̣, етепи, тасма̄ сама̄напат̣ипаккхата̄йа да̄нена саха екалаккхан̣атта̄ ете да̄намайапун̃н̃акирийаваттхумхи сан̇гахам̣ гаччханти. веййа̄вачча̄пача̄йана̄ сӣламайе пун̃н̃е сан̇гахам̣ гаччханти ча̄риттасӣласабха̄ватта̄. десана̄саванадит̣т̣хиуджука̄ пана кусаладхамма̄севанато бха̄ванато бха̄вана̄майе сан̇гахам̣ гаччханти. кечи пана ‘‘десенто, сун̣анто ча десана̄нуса̄рена н̃а̄н̣ам̣ песетва̄ лаккхан̣ам̣ пат̣ивиджджха десети, сун̣а̄ти ча, та̄ни ча десана̄савана̄ни пат̣иведхамева а̄харантӣти десана̄саванам̣ бха̄вана̄майе сан̇гахам̣ гаччхатӣ’’ти ваданти. дхаммада̄набха̄вато ‘‘десана̄ да̄намайе сан̇гахам̣ гаччхатӣ’’типи сакка̄ ваттум̣. татха̄ дит̣т̣хиджукаммам̣ саббаттха̄пи саббесам̣ нийаманалаккхан̣атта̄ти. да̄на̄дӣсу хи йам̣ кин̃чи ‘‘аттхи динна’’нтиа̄динайаппаватта̄йа самма̄дит̣т̣хийа̄ва висодхитам̣ махаппхалам̣ хоти маха̄нисам̣санти. еван̃ча катва̄ дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘дит̣т̣хиджукаммам̣ пана саббесам̣ нийаманалаккхан̣а’’нти (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 3.305) вуттам̣. маха̄сам̣гхийа̄ пана абхайагирива̄сино ча дит̣т̣хиджукаммам̣ висум̣ пун̃н̃акирийабха̄вена на ган̣ханти. татха̄ хи те да̄нам̣ сӣлам̣ бха̄вана̄ сам̣сути десана̄нуссатимоданам̣ веййа̄ваччапӯджа̄саран̣аппаттипасам̣са̄ ча̄ти аттана̄ катапун̃н̃а̄нуссаран̣ам̣ буддха̄дӣсу саран̣агаманам̣ парагун̣апасам̣са̄ти има̄ни тӣн̣и паккхипитва̄ дит̣т̣хиджукаммам̣ аггахетва̄ два̄даса пун̃н̃акирийаваттхӯни пан̃н̃а̄пенти. пуна тӣн̣ева̄ти пат̣хамам̣ даса̄пи сама̄на̄ пуна сан̇кхепато тӣн̣ева самбхонти.

24. ида̄ни парехи ниддисийама̄на̄нам̣ пун̃н̃а̄нуссаран̣а̄дӣнам̣ аттана̄ ниддит̣т̣хесвева самодха̄нам̣ дассетум̣ ‘‘сабба̄нуссатипун̃н̃ан̃ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха саббассева аттана̄ катасучаритасса ануссаран̣ам̣ сабба̄нуссатипун̃н̃ам̣ на̄ма. пасам̣са̄ти парехи ката̄йа пун̃н̃акирийа̄йа, самма̄пат̣ипаттийа̄ ча виппасанначиттена пасам̣санам̣, сантуссананти аттхо. саран̣аттайанти еттха саранти хим̣сантӣти саран̣а̄ни, буддха̄дӣни тӣн̣и ратана̄ни. та̄ни хи саран̣агата̄нам̣ тенева саран̣агаманена бхайам̣ санта̄сам̣ дуггатипариккилесам̣ хим̣санти вина̄сенти. тайо авайава̄ асса̄ти тайам̣, тӣхи авайавехи йуттасамуда̄йассетам̣ адхивачанам̣, саран̣а̄нам̣ тайам̣ саран̣аттайам̣, тӣн̣и саран̣а̄нӣти вуттам̣ хоти. на хи авайававинимутто самуда̄йо на̄ма кочи аттхӣти. идха пана саран̣аттайаггахан̣ена упача̄рато, уттарападалопато ва̄ саран̣агаманам̣ адхиппетам̣. на хи саран̣аттайам̣ пун̃н̃акирийаваттху на̄ма хоти. аттхато панетам̣ ‘‘самма̄самбуддхо вата со бхагава̄, сва̄ккха̄то дхаммо, суппат̣ипанно сам̣гхо’’тиа̄дина̄ буддха̄дӣсу паса̄дапат̣ила̄бхавасена паватта̄ четана̄ дит̣т̣хиджукаммасмим̣ сан̇гахам̣ йанти там̣васенева тесам̣ иджджхато. на хи випарӣтадит̣т̣хикасса има̄ни тӣн̣и самбхаванти, тасма̄ те екантена дит̣т̣хиджукаммапун̃н̃акирийаваттхусмим̣ сан̇гахам̣ гаччханти, на висум̣ пун̃н̃акирийабха̄вена гахетабба̄ти адхиппа̄йо. тена̄ха ‘‘наттхи сам̣сайо’’ти. дит̣т̣хиджукаммасса бха̄вана̄майасан̇гахепи сан̇кхепанайена бха̄вана̄майе сан̇гайханти, виттха̄ранайена пана ‘‘каттха ну кхо’’ти сам̣сайо сийа̄ти имесам̣ бха̄вана̄майасан̇гахо на вутто. дит̣т̣хиджукаммасса ва̄ саббесам̣ махаппхалабха̄ванийа̄макаттена мӯлабхӯтатта̄ тасса падха̄набха̄вам̣ дассетум̣ висум̣ таттха сан̇гайхантӣти вуттам̣. апаре пана ‘‘сан̇ган̣ханто сан̇ган̣ха̄ти, ган̣ханто ‘мун̃чатӣ’ти вачанато саран̣агаманасса сӣласама̄да̄не вийа гахан̣ам̣ самбхаватӣти сӣламайе сан̇гайхатӣ’’ти ваданти. ‘‘саран̣агаманам̣ пан̣ипа̄табха̄вато апачитисахагате сан̇гайхатӣ’’ти кечи.

25. ида̄ни йатха̄вуттапун̃н̃акирийаваттхӯнам̣ пуримапаччхимабха̄гавасена паваттама̄на̄пи четана̄ таттха таттхева сан̇гахам̣ гаччхантӣти дассетум̣ ‘‘пурима̄ мун̃чана̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха пурима̄ти да̄наттха̄йа деййадхаммам̣ дхаммена самена уппа̄дентасса, уппаннам̣ ‘‘париччаджисса̄мӣ’’ти чинтентасса, даккхин̣еййам̣ парийесантасса ча йа̄ва ваттхуно пат̣игга̄хакасса хаттхе виссаджджанам̣, парин̣а̄манам̣ ва̄, та̄ва паватта̄ пуббабха̄гачетана̄. пат̣игга̄хакасса пана хаттхе виссаджджаначетана̄, парин̣а̄маначетана̄ ва̄ мун̃чаначетана̄ на̄ма. са̄йева ниггахӣталопена ‘‘мучана̄’’ти вутта̄. ‘‘мун̃чана̄’’итийева ва̄ па̄т̣хо. пара̄ти аттана̄ виссат̣т̣хаваттхумхи а̄лайам̣ акатва̄ ‘‘са̄дху сут̣т̣ху аггам̣ да̄нам̣ ме динна’’нти соманассачиттена паччавеккхантасса уппанна̄ апарабха̄гачетана̄. тиссопи четана̄ти ити айан̃ча пурима̄ четана̄, айан̃ча мун̃чаначетана̄, айан̃ча апарачетана̄ти тиссопи четана̄ екато хутва̄ да̄намайам̣ пун̃н̃ам̣ хоти, да̄намайапун̃н̃акирийаваттху на̄ма хотӣти аттхо. ‘‘пун̃н̃а’’нти падам̣ апеккхитва̄ ‘‘хотӣ’’ти екавачананиддесо. ида̄ни йатха̄вуттаматтхам̣ сесесупи атидисанто а̄ха ‘‘евам̣ сесесу дӣпайе’’ти. сесесӯти сӣла̄дӣсу пун̃н̃акирийаваттхӯсу евам̣ йатха̄вуттанайена ‘‘сӣлам̣ ‘раккхисса̄мӣ’ти чинтентасса, ‘паббаджисса̄мӣ’ти виха̄рам̣ гаччхантасса паватта̄ пуримачетана̄, сӣлам̣ сама̄дийантасса, паббаджантасса, сӣлам̣ парипӯрентасса уппанна̄ маджджхимачетана̄, ‘пӯритам̣ ме’ти паччавеккхантасса уппанна̄ апарачетана̄ти евам̣ тиссопи четана̄ екато хутва̄ сӣламайапун̃н̃акирийаваттху на̄ма̄’’тиа̄дина̄ дӣпайе, пака̄сеййа̄ти аттхо. нану ча аттана̄ катапун̃н̃а̄нуссаран̣ачетана̄ дит̣т̣хиджукаммасан̇гахита̄, айан̃ча апарачетана̄ са̄йева̄ти катхамасса̄ таттха сан̇гахоти? на̄йам̣ досо, висайабхедена убхиннампи висесасаббха̄вато. пун̃н̃а̄нуссаран̣ан̃хи аттана̄ катапун̃н̃ависайамева. айам̣ пана таббаттхувисайа̄ти па̄кат̣ойева двиннам̣ висесоти.

етта̄вата̄ ча йам̣ вуттам̣ ‘‘дасапун̃н̃акирийаваттхувасенева паваттатӣ’’ти, таттха дасапун̃н̃акирийаваттхӯни сарӯпато, сан̇гахато ча ниддиситва̄ ида̄ни татха̄паваттама̄насса часса па̄т̣еккам̣ паватта̄ка̄рависайам̣ дассетум̣ ‘‘ида̄нӣ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха айанти ваккхама̄нанидассанам̣. да̄таббо дхаммо деййадхаммо, анна̄дидасавидхам̣ ваттху. вуттан̃хи –

‘‘аннам̣ па̄нам̣ ваттхам̣ йа̄нам̣, ма̄ла̄гандхавилепанам̣;

сеййа̄васатхападӣпеййам̣, да̄наваттхӯ даса̄виме’’ти.

пат̣игга̄хако а̄ди йесам̣ десака̄ламитта̄дӣнам̣ те пат̣игга̄хака̄дайо, деййадхаммасса, пат̣игга̄хака̄дӣнан̃ча сампатти сампанната̄ деййадхаммапат̣игга̄хака̄дисампатти. таттха деййадхаммасса пан̣ӣтамана̄пабха̄во дхаммена самена уппаннабха̄во деййадхаммасампатти. пат̣игга̄хака̄нам̣ аггадаккхин̣еййабха̄во пат̣игга̄хакасампатти. дуллабхааннапа̄на̄дико десо десасампатти. та̄дисова ка̄ло ка̄ласампатти. дуллабхааннапа̄на̄дике хи десе, ка̄ле ва̄ диннам̣ аджджха̄сайасса балавата̄йа махаппхалам̣, соманассахетукан̃ча хоти, тасма̄ те да̄насса сампаттивасена вутта̄. миттасампатти пана калйа̄н̣амиттабха̄во. калйа̄н̣амиттан̃хи нисса̄йа да̄на̄дӣсу читтам̣ одагйаппаттам̣ хоти. парича̄рикасампатти пана ана̄н̣аттийа̄пи там̣там̣киччасампа̄дане аппаматтасса парича̄рикаджанасса пат̣ила̄бхо. ан̃н̃ам̣ ва̄ соманассахетунти саддха̄бахулата̄висуддхидит̣т̣хита̄дибхедам̣ ан̃н̃ам̣ соманассака̄ран̣ам̣ ва̄. а̄гамма̄ти упа̄гамма, пат̣ичча̄ти аттхо. хат̣т̣хапахат̣т̣хоти соманассавасена хат̣т̣хо чева пахат̣т̣хо ча. убхайенапи адхикасоманассам̣ вуттам̣. аттхи…пе… паваттанти ‘‘аттхи диннам̣, аттхи йит̣т̣хам̣, аттхи хутам̣, аттхи сукатадуккат̣а̄нам̣ камма̄нам̣ пхалам̣ випа̄ко, аттхи айам̣ локо, аттхи паро локо, аттхи ма̄та̄, аттхи пита̄, аттхи сатта̄ опапа̄тика̄, аттхи локе саман̣абра̄хман̣а̄ саммаггата̄ самма̄пат̣ипанна̄, йе иман̃ча локам̣ паран̃ча локам̣ сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ упасампаджджа вихарантӣ’’ти (ма. ни. 1.441) евам̣ паваттам̣ дасавидхам̣ самма̄дит̣т̣хиваттхувасена чева дхаммавичайасамбоджджхан̇гат̣т̣ха̄нийа̄дӣнам̣ васена ча паваттам̣. а̄ди-саддена хи на кевалам̣ наваннам̣йева самма̄дит̣т̣хиваттхӯнам̣ гахан̣ам̣, атха кхо дхаммавичайасамбоджджхан̇гат̣т̣ха̄нийа̄нампи сан̇гахо. самма̄ н̃а̄йена паватта̄ дит̣т̣хи, пасаттха̄ ва̄ дит̣т̣хӣти самма̄дит̣т̣хи, там̣. пураккхатва̄ти пуббан̇гамам̣ катва̄. тан̃ча кхо сахаджа̄тапуббан̇гамавасена ‘‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 1-2) вийа сампайогасса адхиппетатта̄.

анусса̄хитоти лобхамаччхарийа̄дивасена пун̃н̃акирийа̄йа сан̇кочам̣ ана̄паджджанато аттана̄, парена ва̄ кеначи анусса̄хито хутва̄. сабха̄вато хи пун̃н̃аппаваттидассанамидам̣. парехӣти пана парапа̄кат̣усса̄хадассанавасена вуттам̣. пат̣хаманти десана̄ккамена, идха ниддит̣т̣хаккамена ва̄ пат̣хамам̣. маха̄кусалачиттанти соманассасахагатата̄диан̇гапа̄рипӯрийа̄ махантам̣ кусалачиттам̣. атха ва̄ паччхимабхавикабодхисатта̄нам̣ пат̣исандхиа̄кад̣д̣ханато махантам̣ пӯджитам̣ кусалачиттанти маха̄кусалачиттам̣. саббесампи хи саббан̃н̃убодхисатта̄нам̣ пат̣исандхи метта̄пуббан̇гамасса тихетукасоманассамайасса асан̇кха̄рикачиттасса випа̄коти вуттам̣. еттха ‘‘деййадхамма…пе… хат̣т̣хапахат̣т̣хо’’ти етта̄вата̄ имасса соманассасахагатабха̄вама̄ха, ‘‘самма̄дит̣т̣хим̣ пураккхатва̄’’ти н̃а̄н̣асампайуттабха̄вам̣, ‘‘анусса̄хито’’ти пана имина̄ асан̇кха̄рикабха̄ванти дат̣т̣хаббам̣.

вуттанайенева̄ти ‘‘деййадхаммапат̣игга̄хака̄дисампаттим̣, ан̃н̃ам̣ ва̄ соманассака̄ран̣ам̣ а̄гамма̄’’ти евам̣ вуттанайена. усса̄хитоти деййадхамме са̄пеккха̄дита̄йа, сӣласампада̄дӣсу анадхимуттата̄дӣхи ча пун̃н̃акирийа̄йа сан̇коча̄паджджанато аттана̄, парена ва̄ кеначи усса̄хито. парехӣти пана вуттанайамева. кароти да̄на̄дӣни пун̃н̃а̄нӣти самбандхо. тамева̄ти соманассасахагата̄дина̄ там̣садисата̄йа вуттам̣. хоти хи там̣садисепи там̣воха̄ро йатха̄ ча ‘‘са̄йева титтирӣ, та̄нийева осадха̄нӣ’’ти. еттха пана ‘‘усса̄хито’’ти имина̄ сасан̇кха̄рикатам̣ дассети. сесам̣ вуттанайамева. имасмим̣ панаттхети имасмим̣ сасан̇кха̄рикасадда̄бхидхеййе, усса̄хитаббачиттасан̇кха̄те аттхе там̣висайети аттхо. пуббаппайогасса̄ти пун̃н̃акирийа̄йа сан̇коче джа̄йама̄не тато вивечетва̄ самусса̄ханавасена паваттасса читтаппайогасса. пубба-ггахан̣ам̣ панеттха татха̄паваттапубба̄бхисан̇кха̄равасена со пайого хотӣти катва̄ вуттам̣, на тасса пуббака̄ликата̄йа̄ти вуттова̄йаматтхо.

пат̣ипаттидассанена̄ти бхиккхӯ дисва̄ деййадхаммапариччаджанавандана̄дипат̣ипаттидассанена. баланти анантӣти ба̄ла̄, асса̄ситапасса̄ситаматтенева джӣванти, на пан̃н̃а̄джӣвитена̄ти адхиппа̄йо. ба̄ла̄йева ба̄лака̄. те пана идха ‘‘аттхи динна’’нтиа̄динайаппаватта̄йа самма̄дит̣т̣хийа̄ абха̄вена асан̃джа̄табуддхино да̄рака̄. па̄кат̣авасена четтха ба̄лака-ггахан̣ам̣. сахаса̄ каран̣а̄дика̄ле пана итаресампи н̃а̄н̣авиппайуттам̣ хотӣти. соманассам̣ джа̄там̣ етесанти соманассаджа̄та̄, джа̄тасоманасса̄ти аттхо. сахаса̄ти сӣгхам̣ сӣгхам̣ да̄тука̄мата̄йа уппаттисамака̄ламева.

еттха ча ‘‘пат̣ипаттидассанена̄’’ти имина̄ паресам̣ пайога̄бха̄вама̄ха, ‘‘джа̄тапаричайа̄’’ти аттано пайога̄бха̄вам̣. убхайена̄пи имасса асан̇кха̄рикабха̄вам̣ дӣпети. ‘‘ба̄лака̄, сахаса̄’’ти ча имехи н̃а̄н̣авиппайуттабха̄вама̄ха, ‘‘бхиккхӯ…пе… джа̄та̄’’ти соманассасахагатабха̄вам̣. атха ва̄ ‘‘пат̣ипатти…пе… паричайа̄’’ти имина̄ асан̇кха̄рикабха̄васса ‘‘ба̄лака̄ бхиккхӯ…пе… джа̄та̄’’ти ча имехи н̃а̄н̣авиппайуттасоманассасахагатабха̄васса ча дӣпитатта̄ ‘‘сахаса̄’’ти вачанена йатха̄вуттамева н̃а̄н̣авиппайуттаасан̇кха̄рикабха̄вам̣ пака̄сети. евам̣ сати пат̣иломато соманассасахагата̄дибха̄во дассито хоти. ануломато пана ‘‘соманассаджа̄та̄’’ти имина̄ соманассасахагатабха̄вам̣, сахаса̄-ггахан̣ена н̃а̄н̣авиппайутта̄сан̇кха̄рикабха̄вам̣ дӣпети. ‘‘пат̣ипатти…пе… дисва̄’’ти етта̄вата̄ пана соманассасахагата̄дибха̄васса ка̄ран̣ам̣ вуттанти. тети те н̃а̄така̄, те ба̄лака̄ти ва̄ аттхо. ‘‘соманассахетӯнам̣ абха̄вам̣ а̄гамма̄’’ти идам̣ нидассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣. маджджхатта̄рамман̣ам̣ татха̄рӯпе четобхисан̇кха̄ра̄дайопи хи упеккха̄сахагатата̄йа ка̄ран̣амева̄ти. читтасса соманасса̄бха̄ве пуггалассапи соманассарахитата̄ хотӣти ‘‘чатӯсупи…пе… хонтӣ’’ти пуггала̄дхит̣т̣ха̄нам̣ катва̄ вуттам̣, соманассарахита̄ хонти пун̃н̃ам̣ каронта̄ти адхиппа̄йо. ‘‘ева’’нтиа̄ди нигаманам̣.

имесу пана ат̣т̣хасу вин̃н̃а̄н̣есу соманассасахагатато упеккха̄сахагатам̣ балаватарам̣, н̃а̄н̣авиппайуттато н̃а̄н̣асампайуттам̣, сасан̇кха̄рикато асан̇кха̄рикам̣ садисам̣ балаватарам̣. висадисам̣ пана ведана̄н̃а̄н̣аппайогавасена балавам̣, дуббалан̃ча хоти. соманассасахагататихетукаасан̇кха̄рикато хи упеккха̄сахагататихетукасасан̇кха̄рикам̣ балаватарам̣, упеккха̄сахагатадухетукаасан̇кха̄рикато соманассасахагататихетукаасан̇кха̄рикам̣ балаватарам̣. ити чатуттхачиттато татийачиттам̣ балаватарам̣, тато ат̣т̣хамачиттам̣, тато саттамачиттам̣, тато дутийачиттам̣, тато пат̣хамачиттам̣, тато чхат̣т̣хачиттам̣, тато пан̃чамачиттанти евамимесам̣ балавабалаватарабха̄во ведитаббо.

26. евам̣ па̄л̣ийам̣ а̄гатанайена ведана̄н̃а̄н̣аппайогабхедато ат̣т̣хавидхатам̣ ниддиситва̄ ида̄ни ат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄гатапун̃н̃акирийа̄дӣнам̣ васенапи пабхедам̣ дассетум̣ ‘‘даса пун̃н̃акрийа̄дӣна’’нтиа̄ди вуттам̣. а̄ди-саддена чханнам̣ а̄рамман̣а̄нам̣, чатуннам̣ адхипатӣнам̣, тин̣н̣ам̣ камма̄нам̣, хӣна̄дибхедасса ча сан̇гахо дат̣т̣хаббо. тенева̄ху –

‘‘камена пун̃н̃аваттхӯхи, гочара̄дхипатӣхи ча;

каммахӣна̄дито ча̄пи, ган̣еййа найаковидо’’ти.

27. ида̄ни татха̄паваттама̄насса тасса йо йо тесам̣ тесам̣ васена лаббхама̄но ган̣анапариччхедо, там̣ сампин̣д̣итва̄ дассетум̣ ‘‘саттараса сахасса̄нӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттхевам̣ ган̣ана̄ ведитабба̄ – има̄ни та̄ва ат̣т̣ха вин̃н̃а̄н̣а̄ни дасаннам̣ пун̃н̃акирийаваттхӯнам̣ васена паваттанато паччекам̣ даса даса̄ти катва̄ асӣти читта̄ни хонти, та̄ни ча чхасу а̄рамман̣есу паваттанато чхаггун̣ита̄ни са̄сӣтика̄ни чатта̄ри сата̄ни хонти, та̄ни чатуннам̣ адхипатӣнам̣ сахайогавасена чатуггун̣ита̄ни сахассам̣, вӣса̄дхика̄ни ча нава сата̄ни хонти, та̄ни ча ка̄йавачӣманосан̇кха̄та̄нам̣ тин̣н̣ам̣ камма̄нам̣ васена тигун̣ита̄ни сасат̣т̣хисаттасата̄дхика̄ни пан̃ча сахасса̄ни хонти, та̄ни ча хӣнамаджджхимапан̣ӣтабхедато тигун̣ита̄ни са̄сӣтикадвисата̄дхика̄ни саттараса сахасса̄ни хонтӣти. нану ча н̃а̄н̣авиппайуттачитта̄нам̣ вӣмам̣са̄дхипатисахайога̄бха̄вато адхипативасена сахассам̣, са̄сӣтика̄ни ча чха сата̄ни хонтӣти та̄ни камма̄дӣнам̣ васена сампин̣д̣ита̄ни вӣсасата̄дхика̄ни паннараса сахасса̄ни бхавантӣти? саччаметам̣, сотапатитавасена пана там̣ ана̄дийитва̄ адхипатиган̣ана̄ гахита̄ти на тасса васена ган̣анаха̄ни ката̄ти дат̣т̣хаббам̣.

нану ча ‘‘савипа̄кам̣ кусала’’нти вуттам̣, там̣ пана катхам̣, кухим̣, ким̣ пхалатӣти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘там̣ пана̄’’тиа̄ди. йасма̄ тихетукам̣ кусалам̣ тихетукам̣ ва̄ духетукам̣ ва̄ пат̣исандхим̣ дети, на̄хетукам̣ пат̣исандхим̣ дети. йада̄ ча тихетукам̣ пат̣исандхим̣ джанети, тада̄ паватте сол̣аса випа̄ка̄ни абхиниппха̄дети. йада̄ двихетукам̣, тада̄ два̄даса. духетукам̣ пана духетукамахетукан̃ча пат̣исандхим̣ джанети, на тихетукам̣. йада̄ ча духетукам̣ джанети, тада̄ паваттийам̣ два̄даса. йада̄ ахетукам̣, тада̄ ат̣т̣ха. йе пана а̄гаманато випа̄касса сан̇кха̄рабхедамиччханти, тесам̣ матена тихетукам̣ два̄даса, даса ва̄ випаччати, духетукам̣ даса, ат̣т̣ха ва̄, тасма̄ вуттам̣ ‘‘йатха̄нурӯпа’’нти. на̄на̄видхасампаттит̣т̣ха̄набха̄вато собхана̄, гантаббато гати ча̄ти сугати, ка̄ма̄вачарабхавова сугати ка̄ма̄вачарасугати. тассам̣ ка̄ма̄вачарасугатийам̣. бхавабхогасампаттинти еттха ча бхаватӣти бхаво, упапаттибхавасан̇кха̄та̄нам̣ випа̄каккхандхакат̣атта̄рӯпа̄наметам̣ гахан̣ам̣, бхун̃джитаббато бхого, паваттийам̣ пат̣илабхитаббасампатти, бхавоти ва̄ пат̣исандхи, бхого сесавипа̄какат̣атта̄рӯпехи саха паваттийам̣ пат̣илабхитабба̄ сампатти, бхаво ча бхого ча бхавабхого, тейева сампаннабха̄вато сампатти, тесам̣ ва̄ сампатти бхавабхогасампатти, там̣ абхиниппха̄дети, джанакавасена ча упаниссайавасена ча са̄дхетӣти аттхо. еттха ча бхавабхогасампаттӣнам̣ ниравасесато лаббхама̄нат̣т̣ха̄нам̣ сандха̄йа ‘‘ка̄ма̄вачарасугатийа’’нти вуттам̣. сахетукавипа̄каваджджам̣ пана паваттивипа̄какат̣атта̄рӯпасабха̄вам̣ бхавасампаттим̣, екаччабхогасампаттин̃ча, бхогасампадамева ва̄ ависесена сугатийам̣ дуггатийампи абхиниппха̄детийева. на̄гасупан̣н̣а̄дӣнампи хисса девасампаттисадисам̣ манун̃н̃ам̣ бхогаджа̄там̣, таббисайа̄ни ча випа̄качитта̄ни, суван̣н̣ата̄суссарата̄ди ча там̣ саббам̣ ка̄ма̄вачаракусалассева пхалам̣. на хи акусаласса ит̣т̣хапхалам̣ аттхи. вуттан̃хетам̣ – ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣ анавака̄со, йам̣ акусаласса ит̣т̣хо канто випа̄ко сам̣виджджатӣ’’ти.

ка̄ма̄вачаракусалаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

рӯпа̄вачаракусалаван̣н̣ана̄

ида̄ни йасма̄ ка̄ма̄вачаракусала̄нантарам̣ уддит̣т̣хасса рӯпа̄вачаракусаласса ниддеса̄вака̄со ануппатто, тасма̄ там̣ дассанаттхам̣ ‘‘итаресӯ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха итаресӯти йатха̄вуттака̄ма̄вачаракусалато итаресу, рӯпа̄вачара̄дӣсӯти аттхо. саваттхукато екавидхам̣ екантена ваттхусаннисситатта̄. на хи арӯпадха̄туйам̣ рӯпа̄вачарадхамма̄ лаббханти рӯпавира̄габха̄вана̄йа ниббаттатта̄ пуна рӯпа̄вачараджджха̄насама̄паттийа̄ абха̄вато.

хӣнамаджджхимапан̣ӣтабхедатоти еттха пуббе вийа адхипатӣнам̣ хӣна̄дибха̄вехи джха̄насса хӣна̄дибха̄во йоджетаббо. атха ва̄ пат̣иладдхаматтамана̄севитам̣ хӣнам̣ паридуббалабха̄вато, на̄тисубха̄витам̣ апарипун̣н̣авасибха̄вам̣ маджджхимам̣, ативийа субха̄витам̣ пана саббасо парипун̣н̣авасибха̄вам̣ пан̣ӣтам̣. татха̄ ул̣а̄рапун̃н̃апхалака̄мата̄васена паваттитам̣ хӣнам̣, локийа̄бхин̃н̃аттха̄йа паваттитам̣ маджджхимам̣, вивекака̄мата̄йа арийабха̄ве т̣хитена паваттитам̣ пан̣ӣтам̣. аттахита̄йа ва̄ паваттитам̣ хӣнам̣, кевалам̣ алобхаджджха̄сайена паваттитам̣ маджджхимам̣, парахита̄йа паваттитам̣ пан̣ӣтам̣. ват̣т̣аджджха̄сайена ва̄ паваттитам̣ хӣнам̣, вивекаджджха̄сайена паваттитам̣ маджджхимам̣, виват̣т̣аджджха̄сайена локуттарапа̄дакаттхам̣ паваттитам̣ пан̣ӣтам̣.

пат̣ипада̄дибхедатоти дуккхапат̣ипада̄дандха̄бхин̃н̃а̄дӣнам̣ пат̣ипада̄бхин̃н̃а̄нам̣ бхедена. пат̣ипада̄вачаненева ва̄ тадавина̄бха̄вато абхин̃н̃а̄пи лаббхати. татха̄ хеттха пат̣ипада̄чатукканти вохарантӣти а̄ди-саддена адхипатиа̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо, тасма̄ пат̣ипада̄дибхедатоти пат̣ипада̄бхедато, адхипатибхедато, а̄рамман̣абхедато, ха̄набха̄гийа̄дибхедатоти аттхо. таттха пат̣ипада̄бхедато та̄ва дуккхапат̣ипадам̣ дандха̄бхин̃н̃ам̣, дуккхапат̣ипадам̣ кхиппа̄бхин̃н̃ам̣, сукхапат̣ипадам̣ дандха̄бхин̃н̃ам̣, сукхапат̣ипадам̣ кхиппа̄бхин̃н̃анти евам̣ чатуббидхам̣ хоти. таттха дуккха̄ пат̣ипада̄ асса̄ти дуккхапат̣ипадам̣. дандха̄ абхин̃н̃а̄ асса̄ти дандха̄бхин̃н̃ам̣. еса найо ‘‘дуккхапат̣ипадам̣ кхиппа̄бхин̃н̃а’’нтиа̄дӣсупи.

таттха аппахӣнанӣваран̣асса, авиккхамбхитаджха̄наникантикасса ча н̃а̄н̣акиччасса апарибйаттата̄йа паринит̣т̣хитасакалапуббакиччасса ‘‘патхавӣ патхавӣ’’ти ва̄ ‘‘а̄по а̄по’’ти ва̄ евам̣ паваттапат̣хамасаманна̄ха̄рато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва тасса тасса джха̄насса упача̄руппаттийа̄ нӣваран̣аппаха̄нам̣, никантивиккхамбханан̃ча хоти, та̄ва паватта̄ пуббабха̄габха̄вана̄ пат̣ипада̄ на̄ма ‘‘пат̣ипаджджати джха̄нам̣ ета̄йа̄’’ти катва̄. пахӣнанӣваран̣асса, пана виккхамбхитаджха̄наникантикасса ча н̃а̄н̣акиччасса парибйаттабха̄вато упача̄раджджха̄нам̣ а̄дим̣ катва̄ йа̄ва аппана̄йа уппатти, та̄ва паватта̄ пан̃н̃а̄ пуббабха̄гапан̃н̃а̄йа висит̣т̣хабха̄вато абхин̃н̃а̄ на̄ма, тасма̄ йо а̄дито килесе джха̄наникантин̃ча виккхамбхенто дуккхена сасан̇кха̄рена саппайогена киламанто виккхамбхети, виккхамбхитакилесаджха̄наниканти ча аппана̄парива̄сам̣ васанто чирена ан̇гапа̄тубха̄вам̣ па̄пун̣а̄ти, тасса дуккхапат̣ипадам̣, дандха̄бхин̃н̃ан̃ча джха̄нам̣ хоти. йо пана сасан̇кха̄рена килеса̄дике виккхамбхетва̄ на чирена ан̇гапа̄тубха̄вам̣ па̄пун̣а̄ти, тасса дуккхапат̣ипадам̣, кхиппа̄бхин̃н̃ан̃ча. йо килеса̄дике виккхамбхенто сукхена акиламанто виккхамбхети, аппана̄парива̄сам̣ пана чира̄йати, тасса сукхапат̣ипадам̣, дандха̄бхин̃н̃ам̣. йо пана сукхенева килеса̄дике виккхамбхетва̄ сӣгхамева аппанам̣ па̄пун̣а̄ти, тасса сукхапат̣ипадам̣, кхиппа̄бхин̃н̃анти ведитаббам̣.

со пана̄йам̣ пат̣ипада̄бхин̃н̃а̄нам̣ бхедо килесиндрийа̄дхика̄равасена ведитаббо. йасса хи ра̄га̄дайо килеса̄ тибба̄ хонти, саддха̄пан̃чамака̄ни ча индрийа̄ни мудӯни. йо ча саматхавипассана̄су аката̄дхика̄ро, тасса паваттаджха̄нам̣ дуккхапат̣ипадам̣, дандха̄бхин̃н̃ан̃ча хоти. тасса хи килесасамуда̄ча̄ратиббата̄йа нӣваран̣авиккхамбханасса киччхена касирена самиджджханато пат̣ипада̄ дуккха̄ асукха̄, тассева саддха̄дӣнам̣ индрийа̄нам̣ мудута̄йа абхин̃н̃а̄пи дандха̄ манда̄ асӣгхаппаваттинӣ хоти. бхавантаре ва̄ саматхе аката̄дхика̄ратта̄ пат̣ипада̄ дуккха̄, випассана̄йа аката̄дхика̄ратта̄ абхин̃н̃а̄пи дандха̄. йо пана вуттавипарӣто хоти, тасса килеса̄нам̣ атиббасамуда̄ча̄рата̄йа, индрийа̄нан̃ча тикхӣн̣ата̄йа саматхавипассана̄су ката̄дхика̄рата̄йа йатха̄ккамам̣ сукхапат̣ипада̄, кхиппа̄бхин̃н̃а̄ ча хоти. бхавантаре катапаричайасса хи йатха̄ пагун̣ам̣ катва̄ виссат̣т̣хагантхо аппаматтакена пайогена суппаватти ва̄чуггато ча хоти, евам̣ бха̄вана̄ аппакасиренева иджджхатӣти. сва̄йам̣ акато, като ча адхика̄ро саматханиссито пат̣ипада̄йам̣ вутто сама̄дхиппадха̄натта̄ пат̣ипада̄йа. випассана̄ниссито абхин̃н̃а̄йа н̃а̄н̣аппадха̄натта̄ аппана̄йа̄ти дат̣т̣хаббам̣.

йо пана тиббакилесо тиккхиндрийо випассана̄йамева ва̄ ката̄дхика̄ро хоти, тасса вуттанайена дуккха̄ пат̣ипада̄, кхиппа̄ пана абхин̃н̃а̄ хоти, таббипарӣтасса сукхапат̣ипада̄ дандха̄бхин̃н̃а̄ти. тасма̄ килеса̄нам̣ тиббамандабха̄вато, индрийа̄нам̣ тикхин̣амудубха̄вато, пуббапаричайасса ча самбхава̄самбхававасена̄ти евам̣ килесиндрийа̄дхика̄равасена има̄сам̣ бхедо ведитаббо.

апича йа̄ни парато саппа̄йа̄саппа̄йа̄ни, палибодхупаччхеда̄дӣни пуббакичча̄ни, аппана̄косалла̄ни ча а̄гамиссанти, тесу йо упача̄ра̄дхигамато пуббе, паччха̄ ча асаппа̄йасевӣ хоти, тасса дуккха̄ пат̣ипада̄, дандха̄ ча абхин̃н̃а̄ хоти. убхайаттха саппа̄йасевино сукха̄ пат̣ипада̄, кхиппа̄ ча абхин̃н̃а̄. йо пана тато пуббабха̄ге асаппа̄йам̣ севитва̄ апарабха̄ге саппа̄йасевӣ хоти, тасса дуккха̄ пат̣ипада̄, кхиппа̄ абхин̃н̃а̄. таббипарӣтасса сукха̄ пат̣ипада̄, дандха̄ абхин̃н̃а̄ ча ведитабба̄.

татха̄ палибодхупаччхеда̄дипуббакиччам̣ асампа̄детва̄ бха̄ванамануйун̃джантасса сапарипантхата̄йа дуккха̄ пат̣ипада̄, випарийа̄йена апарипантхата̄йа сукха̄. аппана̄косалла̄ни асампа̄дентасса н̃а̄н̣асса ависадата̄йа дандха̄ абхин̃н̃а̄ хоти, сампа̄дентасса випарийа̄йато кхиппа̄ абхин̃н̃а̄ти. кин̃ча – тан̣ха̄виджджа̄тибхаванавасена ета̄сам̣ бхедо ведитаббо. тан̣ха̄бхибхӯтасса хи дуккха̄ пат̣ипада̄ хоти тасса̄ сама̄дхисса уджупат̣ипаккхатта̄ саматхапат̣ипада̄йа парипантхакабха̄вато, анабхибхӯтасса тадабха̄вато сукха̄. авиджджа̄бхибхӯтасса ча тасса̄ пан̃н̃а̄йа уджупат̣ипаккхабха̄вато дандха̄ абхин̃н̃а̄, итарасса кхиппа̄ абхин̃н̃а̄ти. со пана̄йам̣ пат̣ипада̄бхедо кевалам̣ саматхабха̄вана̄васена пат̣иладдхаджджха̄насса, магга̄дхигамавасена пат̣иладдхаджджха̄насса пана наттхи дуккхапат̣ипада̄дибхедо. кечи пана маггавасенева тасса пат̣ипада̄дибхедам̣ ван̣н̣енти ‘‘маггасса хи дуккхапат̣ипада̄дибха̄ве тасмим̣ дуккхапат̣ипада̄дика’’нти.

адхипатибхеда̄дӣсу пана чханда̄дхипатеййам̣ читта̄дхипатеййам̣ вӣрийа̄дхипатеййам̣ вӣмам̣са̄дхипатеййанти евам̣ адхипатибхедато, париттам̣ паритта̄рамман̣ам̣, париттам̣ аппама̄н̣а̄рамман̣ам̣, аппама̄н̣ам̣ паритта̄рамман̣ам̣, аппама̄н̣ам̣ аппама̄н̣а̄рамман̣анти евам̣ а̄рамман̣абхедато, ха̄набха̄гийам̣ т̣хитибха̄гийам̣ висесабха̄гийам̣ ниббедхабха̄гийанти евам̣ ха̄набха̄гийа̄дибхедато ча чатуббидхата̄ ведитабба̄. таттха ‘‘чхандавато че джха̄нам̣ ниббаттиссати, майхампи ниббаттиссатӣ’’ти евам̣ чхандам̣ дхурам̣ катва̄ уппаннам̣ чханда̄дхипатеййам̣. еса найо ‘‘читта̄дхипатеййа̄’’дӣсупи. аппагун̣ам̣ пана упариджха̄насса паччайо бхавитум̣ асакконтам̣ париттам̣, суппасара̄ваматтесу авад̣д̣хита̄рамман̣есу ниббаттам̣ паритта̄рамман̣ам̣. вуттапат̣ипаккхато пана йатха̄ккамам̣ аппама̄н̣а̄рамман̣а̄дӣни ведитабба̄ни. ха̄набха̄гийа̄дивисесам̣ сайамева ваккхати.

джха̄нан̇гайогабхедатоти каттхачи пан̃ча джха̄нан̇га̄ни, каттхачи чатта̄ри, каттхачи тӣн̣и, каттхачи две, каттхачи апара̄ни двети евам̣ джха̄нан̇га̄нам̣ сампайогабхедато. нану четтха ка̄ма̄вачаракусале вийа сан̇кха̄рабхедо касма̄ на гахито. идампи хи кевалам̣ саматха̄нуйогавасена пат̣иладдхам̣ сасан̇кха̄рам̣, магга̄дхигамавасена пат̣иладдхамасан̇кха̄рам̣, тасма̄ ‘‘джха̄нан̇гасан̇кха̄райогабхедато дасавидха’’нти ваттаббанти? найидамевам̣, магга̄дхигамавасена саттито пат̣иладдхасса̄пи апарабха̄ге парикаммавасенева уппаджджанато, тасма̄ саббассапи джха̄насса парикаммасан̇кха̄тапубба̄бхисан̇кха̄рена вина̄ кевалам̣ адхика̄равасена ануппаджджанато ‘‘асан̇кха̄ра’’нтипи ваттум̣ на сакка̄, адхика̄рена ча вина̄ кевалам̣ парикамма̄бхисан̇кха̄ренева ануппаджджанато ‘‘сасан̇кха̄ра’’нтипи ваттум̣ на сакка̄ти джха̄нан̇гайогабхедато пан̃чавидхата̄ ча вутта̄ти.

ка̄маччхандо бйа̄па̄до тхинамиддхам̣ уддхаччакуккуччам̣ вичикиччха̄ти има̄ни пан̃ча нӣваран̣а̄ни виппахӣна̄ни етасса̄ти ка̄маччханда…пе… виппахӣнам̣. ‘‘агйа̄хито’’ти еттха а̄хита-саддасса вийа виппахӣна-саддассеттха паравачанам̣ дат̣т̣хаббам̣. ка̄маччханда̄дӣхи ва̄ виппахӣнам̣ висам̣йуттам̣ тесам̣ паха̄йакабха̄вена̄ти ка̄маччханда…пе… виппахӣнам̣. таттха ка̄метӣти ка̄мо, чханданат̣т̣хена чхандо ча̄ти ка̄маччхандо, бахалака̄мара̄гассетам̣ адхивачанам̣. бйа̄па̄да̄дӣнаматтхам̣ ваккхати. йасма̄ ка̄маччханда̄дӣсу аппахӣнесу джха̄нам̣ нуппаджджати, тасма̄ та̄нисса паха̄нан̇га̄нӣти ведитабба̄ни. нану ан̃н̃епи акусала̄ дхамма̄ имина̄ джха̄нена пахӣйанти, атха касма̄ пан̃чева паха̄нан̇гавасена вутта̄нӣти? висесена джха̄нантара̄йакаратта̄. ка̄маччхандавасена хи на̄на̄висайапалобхитам̣ читтам̣ на екатта̄рамман̣е сама̄дхийати. ка̄маччханда̄бхибхӯтам̣ ва̄ на̄на̄висайасамупабйӯл̣ха̄йа ка̄мадха̄туйа̄ паха̄напат̣ипадам̣ на пат̣ипаджджати, бйа̄па̄дена ча а̄рамман̣е пат̣ихан̃н̃ама̄нам̣ на сама̄хитам̣ паваттати, тхинамиддха̄бхибхӯтам̣ акамман̃н̃ам̣ хоти, уддхаччакуккуччапаретам̣ авӯпасантамева хутва̄ париббхамати, вичикиччха̄упахатам̣ джха̄на̄дхигамапат̣ипадам̣ на̄рохати ‘‘самма̄самбуддхо ну кхо, на ну кхо, патхавӣ патхавӣ’’тиа̄дина̄ паваттаманасика̄рена ‘‘джха̄нам̣ сийа̄ ну кхо, на ну кхо’’тиа̄дина̄ вичикиччхантасса джха̄на̄дхигамапат̣ипада̄йа асам̣сиджджханато. йато ваккхати –

‘‘бха̄гӣ ассамахам̣ аддха̄, има̄йа пат̣ипаттийа̄;

павивекасукхасса̄ти, катва̄ усса̄хамуттама’’нти.

тасма̄ сама̄дхиа̄дӣнам̣ уджувипаччанӣкабха̄вена висесена джха̄на̄дхигамасса антара̄йакаран̣ато ета̄нева паха̄нан̇га̄нӣти вутта̄ни. хоти четтха –

‘‘паччанӣка̄ йато пан̃ча, сама̄дха̄дӣнаметтха хи;

джха̄нантара̄йика̄ тасма̄, паха̄нан̇ге нийа̄мита̄’’ти.

евамидам̣ паха̄нан̇гавасена дассетва̄ ида̄ни сампайоган̇гавасена дассетум̣ ‘‘витакка…пе… сампайутта’’нти вуттам̣. таттха витакка̄дайо вачанаттхалаккхан̣а̄дивасена упари а̄гамиссанти. йасма̄ пана имесу уппаннесу джха̄нам̣ уппаннам̣ на̄ма хоти, тенасса има̄ни сампайоган̇га̄нӣти ведитабба̄ни, тасма̄ на етехи саманна̄гатам̣ ан̃н̃адева джха̄нам̣ на̄ма аттхӣти гахетаббам̣. йатха̄ пана немиа̄диан̇гасамуда̄йе ратха̄дивоха̄ро хоти, евам̣ джха̄нан̇гасамуда̄йе джха̄навоха̄ро. вуттампи хетам̣ вибхан̇ге ‘‘джха̄нанти витакко вича̄ро пӣти сукхам̣ читтассекаггата̄’’ти (вибха. 569). касма̄ пана ан̃н̃есупи пхасса̄дӣсу сампайуттадхаммесу виджджама̄несу има̄нийева пан̃ча джха̄нан̇гавасена вутта̄нӣти? вуччате – упаниджджха̄накиччавантата̄йа, ка̄маччханда̄дӣнам̣ уджупат̣ипаккхабха̄вато ча. витакко хи а̄рамман̣е читтам̣ абхиниропети, вича̄ро анубандхати. евам̣ джха̄на̄дхигамасса висесапаччайабхӯтехи техи авиккхепа̄йа сама̄дахитапайогасса четасо пайогасампаттисамут̣т̣ха̄на̄ пӣти пӣн̣анам̣, сукхан̃ча упабрӯханам̣ кароти. атха нам̣ сасампайуттадхаммам̣ етехи абхиниропана̄нубандханапӣн̣анаупабрӯханехи ануггахита̄ екаггата̄ сама̄дха̄накиччена атта̄нам̣ ануватта̄пентӣ екатта̄рамман̣е самам̣, самма̄ ча а̄дхийати, индрийасамата̄васена самам̣, пат̣ипаккхадхамма̄нам̣ дӯрӣбха̄вена лӣнуддхачча̄бха̄вена самма̄ ча т̣хапетӣти еваметесамева упаниджджха̄накиччам̣ а̄вен̣икам̣. ка̄маччханда̄дипат̣ипаккхабха̄вена пана сайамева ваккхати. евам̣ упаниджджха̄накиччавантата̄йа, ка̄маччханда̄дӣнам̣ уджупат̣ипаккхабха̄вато ча имейева пан̃ча джха̄нан̇габха̄вена ваваттхита̄ти. йатха̄ху –

‘‘упаниджджха̄накиччатта̄, ка̄ма̄дипат̣ипаккхато;

сантесупи ча ан̃н̃есу, пан̃чева джха̄насан̃н̃ита̄’’ти.

десана̄ккамато, махаггатадхаммесу пат̣хамам̣ адхигантаббато ча пат̣хамам̣, пат̣хамам̣ сама̄паджджитаббантипи пат̣хаманти ваданти. там̣ пана на еканталаккхан̣ам̣ джха̄напат̣илома̄дивасена сама̄паджджане асамбхавато.

пуримапаччхимачиттесу уппаджджама̄насса̄пи аппана̄ккхан̣е ануппаджджанато витакко виппахӣно етасса, тато ва̄ етам̣ виппахӣнанти витаккавиппахӣнам̣. бха̄вана̄йа хи пахӣнатта̄ витакко джха̄наккхан̣е нуппаджджати. асам̣килит̣т̣хасабха̄ватта̄ пана упача̄рабха̄вана̄йа ча там̣ паха̄тум̣ асаматтхабха̄вато пуримабха̄ге, паччха̄бха̄ге ча апаччанӣкачиттаппаваттито уппаджджатийева̄ти.

нану ча ‘‘асам̣килит̣т̣хасабха̄ватта̄’’ти вуттам̣, атха катхам̣ джха̄нена еса пахӣйати? на хи кусалехи асам̣килит̣т̣хадхаммасса паха̄нам̣ аттхи ра̄га̄дисам̣килит̣т̣ха̄нам̣ па̄падхамма̄наметасса уджупат̣ипаккхабха̄ватоти? вуччате – асам̣килит̣т̣хасабха̄васса̄пи етасса ол̣а̄риката̄йа дуббалабха̄вато джха̄наккхан̣е ануппаттисабха̄ва̄па̄данаттхам̣ таттха никантивиккхамбханавасена дутийаджджха̄набха̄вана̄ хотӣти тасса̄ балена там̣ джха̄наккхан̣е ануппаджджантам̣ никантивиккхамбханавасена ва̄ виккхамбхитам̣ пахӣнам̣ на̄ма хоти. йади евам̣ упача̄ренапи никанти виккхамбхӣйатӣти таттхаписса паха̄нам̣ сийа̄, йатха̄ пат̣хамаджджха̄насса упача̄ре нӣваран̣а̄нӣти? найидамевам̣, нӣваран̣аппаха̄насса вийа витакка̄рамман̣иканиканти виккхамбханасса упача̄рена са̄тисайам̣ аниппхаджджанато. са̄тисайан̃хи таттха никантиппаха̄нам̣ аппана̄йа ева хоти, тасма̄ йадавочумха̄ ‘‘упача̄рабха̄вана̄йа ча там̣ паха̄тум̣ асаматтхабха̄вато’’ти, там̣ сут̣т̣ху упапариккхитва̄ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘вича̄равиппахӣна’’нтиа̄дӣсупи вуттанайа̄нуса̄рена аттхо дат̣т̣хаббо. дутийаджджха̄нейева пахӣнасса витаккасса идха аппаваттиматтадассанаттхам̣ ‘‘витаккавича̄равиппахӣна’’нти витакка-ггахан̣ам̣ катам̣. евам̣ ‘‘витаккавича̄рапӣтивиппахӣна’’нтиа̄дӣсупи.

йатха̄самбхаванти патхавӣкасин̣а̄дӣсу йам̣ йам̣ а̄рамман̣ам̣ йасса йасса самбхавати, таданатиккамато. касин̣а̄на̄па̄несу хи пан̃чева джха̄на̄ни паваттанти, асубхака̄йагата̄сатӣсу пат̣хамаджджха̄нам̣, анупеккха̄брахмавиха̄ресу пан̃чамаджджха̄наваджджа̄ни, упеккха̄брахмавиха̄ре пан̃чамаджджха̄нанти.

патхавӣкасин̣а̄дӣсӯти еттха а̄ди-ггахан̣ена кевалам̣ а̄покасин̣а̄дӣнамева, атха кхо асубха̄дӣнампи аппана̄вахакаммат̣т̣ха̄на̄нам̣ сан̇гахоти дат̣т̣хаббам̣. еттха ча абхибха̄йатанавимоккхаджха̄на̄ни паватта̄ка̄раматтато бхинна̄ни, а̄рамман̣ато пана касин̣а̄йатана̄нева хонтӣти касин̣а̄йатанаджха̄нехева та̄ни сан̇гахита̄ни. ‘‘йатха̄самбхавам̣…пе… анекавидха’’нти ва̄ вачанена рӯпа̄вачараджджха̄не саббопи лаббхама̄накабхедо сан̇гахитоти абхибха̄йатанавимоккхаджха̄на̄ни висум̣ на вутта̄ни, та̄ни пана сарӯпато евам̣ ведитабба̄ни.

таттха н̃а̄н̣уттарасса йога̄вачарасса патхавӣкасин̣а̄диа̄рамман̣ам̣ абхибхавитва̄ ‘‘на меттха аппана̄ниббаттане бха̄ро’’ти пат̣ипаннасса нимиттуппаттито уддхам̣ дутийататийавӣтхийам̣, чатуттхапан̃чамавӣтхийам̣ ва̄ пат̣иладдхам̣ джха̄нам̣ абхибха̄йатанам̣ на̄ма. тан̃хи а̄рамман̣ам̣ абхибхаватӣти абхибхӯ, йогино сукхависеса̄нам̣ адхит̣т̣ха̄ната̄йа, мана̄йатанадхамма̄йатанапарийа̄панната̄йа ва̄ а̄йатананти абхибха̄йатанам̣, абхибхавитаббам̣ ва̄ абхибхӯ, а̄ламбан̣ам̣, там̣ а̄йатанамасса̄ти абхибха̄йатанам̣. атха ва̄ а̄ламбан̣а̄бхибхаванатойева абхибхӯ, парикаммам̣, н̃а̄н̣ам̣ ва̄, там̣ а̄йатанам̣ ка̄ран̣амасса̄ти абхибха̄йатанам̣. парикаммам̣, н̃а̄н̣ам̣ ва̄ а̄ламбан̣ам̣ абхибхавитва̄ паваттама̄нам̣ упача̄руппаттито пан̃чамавӣтхиманатиккамитва̄ аппанам̣ ниббаттети. пан̃чамавӣтхито парам̣ ниббаттам̣ пана абхибхавитука̄мата̄йа ниббаттитампи абхибха̄йатанам̣ на̄ма на хоти. са̄ман̃н̃агатийа̄ пана касин̣а̄йатанамева хоти. имамева хи сӣгхатараппаваттим̣ сандха̄йа ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘та̄ни абхибхавитва̄ сама̄паджджати, саха нимиттуппа̄деневеттха аппанам̣ ниббаттетӣ’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. 204) вуттам̣. нану ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ йатха̄рутавасенева аттхо касма̄ на гайхати. ‘‘саха нимиттуппа̄денева̄’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. 204) хи вуттатта̄ нимиттуппаттийа̄ сахуппаннам̣ джха̄намабхибха̄йатананти вин̃н̃а̄йатӣти? найидамевам̣, нимиттуппа̄дена саха аппана̄йа асамбхавато. нимиттуппа̄доти хи идха пат̣ибха̄ганимиттасса уппатти тада̄рамман̣асса ва̄ упача̄раджджха̄насса, ким̣ та̄ва пат̣ибха̄ганимиттуппаттийа̄ саха аппана̄йа ниббатти упача̄раджджха̄не асати тасса̄ асамбхавато, на̄пи упача̄раджджха̄нена саха екавӣтхийам̣ ниббатти тасса̄ упача̄рабха̄вана̄пабандхасевитаббабха̄вена тада̄ асамбхавато, тасма̄ на̄тичира̄йанаппаваттидассанаттхам̣ самӣпимхи самӣпака̄рӣйӯпача̄рена ат̣т̣хакатха̄йам̣ татха̄ вуттанти ведитаббам̣. йади нимиттуппаттито на̄тичираппаваттамабхибха̄йатанам̣, катхам̣ тасса дандха̄бхин̃н̃а̄кхиппа̄бхин̃н̃а̄бхедо па̄л̣ийам̣ вуттоти? вуччате – чатуттхапан̃чамаджаванавӣтхийам̣ уппаннам̣ чирака̄ланиббаттита̄йа дандха̄бхин̃н̃ам̣, дутийататийавӣтхийам̣ уппаннам̣ таббипарӣталаккхан̣ата̄йа кхиппа̄бхин̃н̃анти. кечи пана ‘‘абхибха̄йатанам̣ на̄ма васибха̄ваппаттамева, нетара’’нти ваданти, там̣ тесам̣ матиматтам̣, васибха̄ваппаттийа̄ нимиттуппаттито дӯратарабха̄вена ‘‘саха нимиттуппа̄деневеттха аппанам̣ ниббаттетӣ’’ти ат̣т̣хакатха̄вачанена саха вируджджханато.

апича васибха̄ваппаттам̣ джха̄нам̣ абхибхаванака̄ран̣анирапеккхам̣ васибха̄вабаленева саккаччам̣ сама̄паджджитум̣ на сакка̄ти на там̣ абхибха̄йатанам̣ на̄ма хоти, тасма̄ аппаттавасибха̄ва̄ пат̣хамуппанна̄йева абхибха̄йатананти нит̣т̣хаметтха гантаббам̣. йади евам̣ катхам̣ ‘‘аппама̄н̣ам̣ паритта̄рамман̣ам̣, аппама̄н̣ам̣ аппама̄н̣а̄рамман̣а’’нти (дха. са. 212-213) абхибха̄йатанадесана̄йам̣ вуттам̣. васибха̄ваппаттан̃хи джха̄нам̣ аппама̄н̣анти вуччати. идан̃ча уппаннаматтатта̄ париттамева̄ти? на̄йам̣ досо. пат̣хамам̣ абхибха̄йатанавасена пат̣иладдхаджджха̄нам̣ паччха̄ васибха̄ваппаттампи абхибха̄йатанана̄мамева лабхатӣти васибха̄ваппаттамабхибха̄йатанам̣ аппама̄н̣ам̣, итарам̣ париттам̣.

атха ва̄ васибха̄ваппаттам̣ аппама̄н̣анти уккам̣сагатипариггахавасена вуччати. там̣ пана йам̣ балаватарам̣, там̣ аппама̄н̣анти имасса аттхасса упалаккхан̣ам̣ катва̄ ваданти. балавабха̄ванибандханам̣ аппама̄н̣аттам̣. балавабха̄во ча пат̣хамааппана̄ва̄рато паччхимапаччхимааппана̄ва̄ра̄нам̣ балавата̄йа авасита̄паттепи джха̄не самбхаватӣти балавантам̣ аппама̄н̣ам̣, итарам̣ париттанти евам̣ авасита̄паттепи джха̄не аппама̄н̣а̄дибха̄во ведитаббо. атха ва̄ аппана̄йа балавабха̄во на̄ма упача̄расса балавата̄йа сати хоти. упача̄ран̃ча там̣ балавам̣, йам̣ сахаса̄ аппанам̣ уппа̄детум̣ саккун̣еййа, тасма̄ кхиппа̄бхин̃н̃а̄нам̣ двиннам̣ абхибха̄йатанаджха̄на̄нам̣ упача̄равӣтхийа̄ анантарам̣ дутийавӣтхийам̣ уппаннам̣ упача̄раджджха̄насса балавата̄йа сайампи балаватаранти аппама̄н̣ам̣ на̄ма хоти. дутийавӣтхиматиккамитва̄ татийавӣтхийам̣ уппаннам̣ тадитарасабха̄вата̄йа париттам̣. татха̄ дандха̄бхин̃н̃а̄нам̣ чатуттхавӣтхийам̣ уппаннам̣ аппама̄н̣ам̣. пан̃чамавӣтхийам̣ уппаннам̣ париттанти. атха ва̄ йаттха каттхачи аппана̄вӣтхийам̣ пан̃чамам̣ уппаджджанакааппана̄то чатуттхам̣ уппаджджама̄на̄йа балавабха̄воти там̣васена̄петтха париттааппама̄н̣ата̄ ведитабба̄.