3. уда̄йивагго

1. бодха̄йасуттам̣

202. атха кхо ан̃н̃атаро бхиккху йена бхагава̄ тенупасан̇ками…пе… екамантам̣ нисинно кхо со бхиккху бхагавантам̣ етадавоча –

‘‘‘боджджхан̇га̄, боджджхан̇га̄’ти, бханте, вуччанти. китта̄вата̄ ну кхо, бханте, ‘боджджхан̇га̄’ти вуччантӣ’’ти? ‘‘‘бодха̄йа сам̣ваттантӣ’ти кхо, бхиккху, тасма̄ боджджхан̇га̄ти вуччанти. идха, бхиккху, сатисамбоджджхан̇гам̣ бха̄вети вивеканисситам̣…пе… упеккха̄самбоджджхан̇гам̣ бха̄вети вивеканисситам̣ вира̄ганисситам̣ ниродханисситам̣ воссаггапарин̣а̄мим̣. ‘бодха̄йа сам̣ваттантӣ’ти кхо, бхиккху, тасма̄ ‘боджджхан̇га̄’ти вуччантӣ’’ти. пат̣хамам̣.

2. боджджхан̇гадесана̄суттам̣

203. ‘‘сатта во, бхиккхаве, боджджхан̇ге десесса̄ми; там̣ сун̣а̄тха. катаме ча, бхиккхаве, сатта боджджхан̇га̄? сатисамбоджджхан̇го…пе… упеккха̄самбоджджхан̇го – име кхо, бхиккхаве, сатта боджджхан̇га̄’’ти. дутийам̣.

3. т̣ха̄нийасуттам̣

204. ‘‘ка̄мара̄гат̣т̣ха̄нийа̄нам̣, [ка̄мара̄гат̣т̣ха̄нӣйа̄нам̣ (сӣ.)] бхиккхаве, дхамма̄нам̣ манасика̄рабахулӣка̄ра̄ ануппанно чева ка̄маччхандо уппаджджати, уппанно ча ка̄маччхандо бхиййобха̄ва̄йа вепулла̄йа сам̣ваттати. бйа̄па̄дат̣т̣ха̄нийа̄нам̣, бхиккхаве, дхамма̄нам̣ манасика̄рабахулӣка̄ра̄ ануппанно чева бйа̄па̄до уппаджджати, уппанно ча бйа̄па̄до бхиййобха̄ва̄йа вепулла̄йа сам̣ваттати. тхинамиддхат̣т̣ха̄нийа̄нам̣, бхиккхаве, дхамма̄нам̣ манасика̄рабахулӣка̄ра̄ ануппаннан̃чева тхинамиддхам̣ уппаджджати, уппаннан̃ча тхинамиддхам̣ бхиййобха̄ва̄йа вепулла̄йам̣ сам̣ваттати. уддхаччакуккуччат̣т̣ха̄нийа̄нам̣, бхиккхаве, дхамма̄нам̣ манасика̄рабахулӣка̄ра̄ ануппаннан̃чева уддхаччакуккуччам̣ уппаджджати, уппаннан̃ча уддхаччакуккуччам̣ бхиййобха̄ва̄йа вепулла̄йа сам̣ваттати. вичикиччха̄т̣т̣ха̄нийа̄нам̣, бхиккхаве, дхамма̄нам̣ манасика̄рабахулӣка̄ра̄ ануппанна̄ чева вичикиччха̄ уппаджджати, уппанна̄ ча вичикиччха̄ бхиййобха̄ва̄йа вепулла̄йа сам̣ваттати.

‘‘сатисамбоджджхан̇гат̣т̣ха̄нийа̄нам̣, бхиккхаве, дхамма̄нам̣ манасика̄рабахулӣка̄ра̄ ануппанно чева сатисамбоджджхан̇го уппаджджати, уппанно ча сатисамбоджджхан̇го бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччхати…пе… упеккха̄самбоджджхан̇гат̣т̣ха̄нийа̄нам̣, бхиккхаве, дхамма̄нам̣ манасика̄рабахулӣка̄ра̄ ануппанно чева упеккха̄самбоджджхан̇го уппаджджати, уппанно ча упеккха̄самбоджджхан̇го бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччхатӣ’’ти. татийам̣.

4. айонисоманасика̄расуттам̣

205. ‘‘айонисо, бхиккхаве, манасикарото ануппанно чева ка̄маччхандо уппаджджати, уппанно ча ка̄маччхандо бхиййобха̄ва̄йа вепулла̄йа сам̣ваттати; ануппанно чева бйа̄па̄до уппаджджати, уппанно ча бйа̄па̄до бхиййобха̄ва̄йа вепулла̄йа сам̣ваттати; ануппаннан̃чева тхинамиддхам̣ уппаджджати, уппаннан̃ча тхинамиддхам̣ бхиййобха̄ва̄йа вепулла̄йа сам̣ваттати; ануппаннан̃чева уддхаччакуккуччам̣ уппаджджати, уппаннан̃ча уддхаччакуккуччам̣ бхиййобха̄ва̄йа вепулла̄йа сам̣ваттати; ануппанна̄ чева вичикиччха̄ уппаджджати, уппанна̄ ча вичикиччха̄ бхиййобха̄ва̄йа вепулла̄йа сам̣ваттати; ануппанно чева сатисамбоджджхан̇го нуппаджджати, уппанно ча сатисамбоджджхан̇го нируджджхати…пе… ануппанно чева упеккха̄самбоджджхан̇го нуппаджджати, уппанно ча упеккха̄самбоджджхан̇го нируджджхати.

йонисо ча кхо, бхиккхаве, манасикарото ануппанно чева ка̄маччхандо нуппаджджати, уппанно ча ка̄маччхандо пахӣйати; ануппанно чева бйа̄па̄до нуппаджджати, уппанно ча бйа̄па̄до пахӣйати; ануппаннан̃чева тхинамиддхам̣ нуппаджджати, уппаннан̃ча тхинамиддхам̣ пахӣйати; ануппаннан̃чева уддхаччакуккуччам̣ нуппаджджати, уппаннан̃ча уддхаччакуккуччам̣ пахӣйати; ануппанна̄ чева вичикиччха̄ нуппаджджати, уппанна̄ ча вичикиччха̄ пахӣйати.

‘‘ануппанно чева сатисамбоджджхан̇го уппаджджати, уппанно ча сатисамбоджджхан̇го бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччхати…пе… ануппанно чева упеккха̄самбоджджхан̇го уппаджджати, уппанно ча упеккха̄самбоджджхан̇го бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччхатӣ’’ти. чатуттхам̣.

5. апариха̄нийасуттам̣

206. ‘‘сатта во, бхиккхаве, апариха̄нийе дхамме десесса̄ми; там̣ сун̣а̄тха. катаме ча, бхиккхаве, сатта апариха̄нийа̄ дхамма̄? йадидам̣ – сатта боджджхан̇га̄. катаме сатта? сатисамбоджджхан̇го…пе… упеккха̄самбоджджхан̇го – име кхо, бхиккхаве, сатта апариха̄нийа̄ дхамма̄’’ти. пан̃чамам̣.

6. тан̣хаккхайасуттам̣

207. ‘‘йо, бхиккхаве, магго йа̄ пат̣ипада̄ тан̣хаккхайа̄йа сам̣ваттати, там̣ маггам̣ там̣ пат̣ипадам̣ бха̄ветха. катамо ча, бхиккхаве, магго катама̄ ча пат̣ипада̄ тан̣хаккхайа̄йа сам̣ваттати? йадидам̣ – сатта боджджхан̇га̄. катаме сатта? сатисамбоджджхан̇го…пе… упеккха̄самбоджджхан̇го’’ти. евам̣ вутте а̄йасма̄ уда̄йӣ бхагавантам̣ етадавоча – ‘‘катхам̣ бха̄вита̄ ну кхо, бханте, сатта боджджхан̇га̄, катхам̣ бахулӣката̄ тан̣хаккхайа̄йа сам̣ваттантӣ’’ти?

‘‘идха, уда̄йи, бхиккху сатисамбоджджхан̇гам̣ бха̄вети вивеканисситам̣ вира̄ганисситам̣ ниродханисситам̣ воссаггапарин̣а̄мим̣ випулам̣ махаггатам̣ аппама̄н̣ам̣ абйа̄паджджам̣ [абйа̄паджджхам̣ (сӣ. сйа̄. пӣ.)]. тасса сатисамбоджджхан̇гам̣ бха̄вайато вивеканисситам̣ вира̄ганисситам̣ ниродханисситам̣ воссаггапарин̣а̄мим̣ випулам̣ махаггатам̣ аппама̄н̣ам̣ абйа̄паджджам̣ тан̣ха̄ пахӣйати. тан̣ха̄йа паха̄на̄ каммам̣ пахӣйати. каммасса паха̄на̄ дуккхам̣ пахӣйати…пе… упеккха̄самбоджджхан̇гам̣ бха̄вети вивеканисситам̣ вира̄ганисситам̣ ниродханисситам̣ воссаггапарин̣а̄мим̣ випулам̣ махаггатам̣ аппама̄н̣ам̣ абйа̄паджджам̣. тасса упеккха̄самбоджджхан̇гам̣ бха̄вайато вивеканисситам̣ вира̄ганисситам̣ ниродханисситам̣ воссаггапарин̣а̄мим̣ випулам̣ махаггатам̣ аппама̄н̣ам̣ абйа̄паджджам̣ тан̣ха̄ пахӣйати тан̣ха̄йа паха̄на̄ каммам̣ пахӣйати. каммасса паха̄на̄ дуккхам̣ пахӣйати. ити кхо, уда̄йи, тан̣хаккхайа̄ каммаккхайо, каммаккхайа̄ дуккхаккхайо’’ти. чхат̣т̣хам̣.

7. тан̣ха̄ниродхасуттам̣

208. ‘‘йо, бхиккхаве, магго йа̄ пат̣ипада̄ тан̣ха̄ниродха̄йа сам̣ваттати, там̣ маггам̣ там̣ пат̣ипадам̣ бха̄ветха. катамо ча, бхиккхаве, магго катама̄ ча пат̣ипада̄ тан̣ха̄ниродха̄йа сам̣ваттати? йадидам̣ – сатта боджджхан̇га̄. катаме сатта? сатисамбоджджхан̇го…пе… упеккха̄самбоджджхан̇го. катхам̣ бха̄вита̄, ча бхиккхаве, сатта боджджхан̇га̄ катхам̣ бахулӣката̄ тан̣ха̄ниродха̄йа сам̣ваттанти?

‘‘идха, бхиккхаве, бхиккху сатисамбоджджхан̇гам̣ бха̄вети вивеканисситам̣ вира̄ганисситам̣ ниродханисситам̣ воссаггапарин̣а̄мим̣…пе… упеккха̄самбоджджхан̇гам̣ бха̄вети вивеканисситам̣ вира̄ганисситам̣ ниродханисситам̣ воссаггапарин̣а̄мим̣. евам̣ бха̄вита̄ кхо, бхиккхаве, сатта боджджхан̇га̄ евам̣ бахулӣката̄ тан̣ха̄ниродха̄йа сам̣ваттантӣ’’ти. саттамам̣.

8. ниббедхабха̄гийасуттам̣

209. ‘‘ниббедхабха̄гийам̣ во, бхиккхаве, маггам̣ десесса̄ми; там̣ сун̣а̄тха. катамо ча, бхиккхаве, ниббедхабха̄гийо магго? йадидам̣ – сатта боджджхан̇га̄. катаме сатта? сатисамбоджджхан̇го…пе… упеккха̄самбоджджхан̇го’’ти. евам̣ вутте а̄йасма̄ уда̄йӣ бхагавантам̣ етадавоча – ‘‘катхам̣ бха̄вита̄ ну кхо, бханте, сатта боджджхан̇га̄ катхам̣ бахулӣката̄ ниббедха̄йа сам̣ваттантӣ’’ти?

‘‘идха, уда̄йи, бхиккху сатисамбоджджхан̇гам̣ бха̄вети вивеканисситам̣ вира̄ганисситам̣ ниродханисситам̣ воссаггапарин̣а̄мим̣ випулам̣ махаггатам̣ аппама̄н̣ам̣ абйа̄паджджам̣. со сатисамбоджджхан̇гам̣ бха̄витена читтена аниббиддхапуббам̣ аппада̄литапуббам̣ лобхаккхандхам̣ ниббиджджхати пада̄лети; аниббиддхапуббам̣ аппада̄литапуббам̣ досаккхандхам̣ ниббиджджхати пада̄лети; аниббиддхапуббам̣ аппада̄литапуббам̣ мохаккхандхам̣ ниббиджджхати пада̄лети…пе… упеккха̄самбоджджхан̇гам̣ бха̄вети вивеканисситам̣ вира̄ганисситам̣ ниродханисситам̣ воссаггапарин̣а̄мим̣ випулам̣ махаггатам̣ аппама̄н̣ам̣ абйа̄паджджам̣. со упеккха̄самбоджджхан̇гам̣ бха̄витена читтена аниббиддхапуббам̣ аппада̄литапуббам̣ лобхаккхандхам̣ ниббиджджхати пада̄лети; аниббиддхапуббам̣ аппада̄литапуббам̣ досаккхандхам̣ ниббиджджхати пада̄лети; аниббиддхапуббам̣ аппада̄литапуббам̣ мохаккхандхам̣ ниббиджджхати пада̄лети. евам̣ бха̄вита̄ кхо, уда̄йи, сатта боджджхан̇га̄ евам̣ бахулӣката̄ ниббедха̄йа сам̣ваттантӣ’’ти. ат̣т̣хамам̣.

9. екадхаммасуттам̣

210. ‘‘на̄хам̣, бхиккхаве, ан̃н̃ам̣ екадхаммампи саманупасса̄ми, йо евам̣ бха̄вито бахулӣкато сам̣йоджанӣйа̄нам̣ дхамма̄нам̣ паха̄на̄йа сам̣ваттати, йатхайидам̣, бхиккхаве, сатта боджджхан̇га̄. катаме сатта? сатисамбоджджхан̇го…пе… упеккха̄самбоджджхан̇го. катхам̣ бха̄вита̄ ча, бхиккхаве, сатта боджджхан̇га̄ катхам̣ бахулӣката̄ сам̣йоджанӣйа̄нам̣ дхамма̄нам̣ паха̄на̄йа сам̣ваттанти?

‘‘идха, бхиккхаве, бхиккху сатисамбоджджхан̇гам̣ бха̄вети вивеканисситам̣…пе… упеккха̄самбоджджхан̇гам̣ бха̄вети вивеканисситам̣ вира̄ганисситам̣ ниродханисситам̣ воссаггапарин̣а̄мим̣. евам̣ бха̄вита̄ кхо, бхиккхаве, сатта боджджхан̇га̄ евам̣ бахулӣката̄ сам̣йоджанӣйа̄нам̣ дхамма̄нам̣ паха̄на̄йа сам̣ваттанти.

‘‘катаме ча, бхиккхаве, сам̣йоджанӣйа̄ дхамма̄? чаккху, бхиккхаве, сам̣йоджанӣйо дхаммо. еттхете уппаджджанти сам̣йоджанавинибандха̄ аджджхоса̄на̄…пе… дживха̄ сам̣йоджанӣйа̄ дхамма̄. еттхете уппаджджанти сам̣йоджанавинибандха̄ аджджхоса̄на̄…пе… мано сам̣йоджанӣйо дхаммо. еттхете уппаджджанти сам̣йоджанавинибандха̄ аджджхоса̄на̄. име вуччанти, бхиккхаве, сам̣йоджанӣйа̄ дхамма̄’’ти. навамам̣.

10. уда̄йисуттам̣

211. екам̣ самайам̣ бхагава̄ сумбхесу вихарати сетакам̣ на̄ма сумбха̄нам̣ нигамо. атха кхо а̄йасма̄ уда̄йӣ йена бхагава̄ тенупасан̇ками…пе… екамантам̣ нисинно кхо а̄йасма̄ уда̄йӣ бхагавантам̣ етадавоча –

‘‘аччхарийам̣, бханте, аббхутам̣, бханте! йа̄ва бахукатан̃ча ме, бханте, бхагавати пеман̃ча га̄раво ча хирӣ ча оттаппан̃ча. ахан̃хи, бханте, пуббе ага̄рикабхӯто сама̄но абахукато ахосим̣ дхаммена [дхамме (?)] абахукато сан̇гхена. со кхва̄хам̣ бхагавати пеман̃ча га̄раван̃ча хирин̃ча оттаппан̃ча сампассама̄но ага̄расма̄ анага̄рийам̣ паббаджито. тасса ме бхагава̄ дхаммам̣ десеси – ‘ити рӯпам̣, ити рӯпасса самудайо, ити рӯпасса аттхан̇гамо; ити ведана̄…пе… ити сан̃н̃а̄… ити сан̇кха̄ра̄… ити вин̃н̃а̄н̣ам̣, ити вин̃н̃а̄н̣асса самудайо, ити вин̃н̃а̄н̣асса аттхан̇гамо’ти.

‘‘со кхва̄хам̣, бханте, сун̃н̃а̄га̄рагато имесам̣ пан̃чупа̄да̄наккхандха̄нам̣ уккуджджа̄вакуджджам̣ сампариваттенто ‘идам̣ дуккха’нти йатха̄бхӯтам̣ аббхан̃н̃а̄сим̣, ‘айам̣ дуккхасамудайо’ти йатха̄бхӯтам̣ аббхан̃н̃а̄сим̣, ‘айам̣ дуккханиродхо’ти йатха̄бхӯтам̣ аббхан̃н̃а̄сим̣, ‘айам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄’ти йатха̄бхӯтам̣ аббхан̃н̃а̄сим̣. дхаммо ча ме, бханте, абхисамито, магго ча ме пат̣иладдхо; йо ме бха̄вито бахулӣкато татха̄ татха̄ вихарантам̣ татхатта̄йа упанессати йатха̄хам̣ – ‘кхӣн̣а̄ джа̄ти, вуситам̣ брахмачарийам̣, катам̣ каран̣ӣйам̣, на̄парам̣ иттхатта̄йа̄’ти паджа̄нисса̄ми.

‘‘сатисамбоджджхан̇го ме, бханте, пат̣иладдхо, йо ме бха̄вито бахулӣкато татха̄ татха̄ вихарантам̣ татхатта̄йа упанессати йатха̄хам̣ – ‘кхӣн̣а̄ джа̄ти, вуситам̣ брахмачарийам̣, катам̣ каран̣ӣйам̣, на̄парам̣ иттхатта̄йа̄’ти паджа̄нисса̄ми…пе… упеккха̄самбоджджхан̇го ме, бханте, пат̣иладдхо, йо ме бха̄вито бахулӣкато татха̄ татха̄ вихарантам̣ татхатта̄йа упанессати йатха̄хам̣ – ‘кхӣн̣а̄ джа̄ти, вуситам̣ брахмачарийам̣, катам̣ каран̣ӣйам̣, на̄парам̣ иттхатта̄йа̄’ти паджа̄нисса̄ми. айам̣ кхо ме, бханте, магго пат̣иладдхо, йо ме бха̄вито бахулӣкато татха̄ татха̄ вихарантам̣ татхатта̄йа упанессати йатха̄хам̣ – ‘кхӣн̣а̄ джа̄ти, вуситам̣ брахмачарийам̣, катам̣ каран̣ӣйам̣, на̄парам̣ иттхатта̄йа̄’ти паджа̄нисса̄мӣ’’ти.

‘‘са̄дху са̄дху, уда̄йи! есо хи те, уда̄йи, магго пат̣иладдхо, йо те бха̄вито бахулӣкато татха̄ татха̄ вихарантам̣ татхатта̄йа упанессати йатха̄ твам̣ – ‘кхӣн̣а̄ джа̄ти, вуситам̣ брахмачарийам̣, катам̣ каран̣ӣйам̣, на̄парам̣ иттхатта̄йа̄’ти паджа̄ниссасӣ’’ти. дасамам̣.

уда̄йивагго татийо.

тассудда̄нам̣ –

бодха̄йа десана̄ т̣ха̄на̄, айонисо ча̄париха̄нӣ;

кхайо ниродхо ниббедхо, екадхаммо уда̄йина̄ти.