3. вессантаравагго

1. вессантарапан̃хо

1. ‘‘бханте на̄гасена, саббева бодхисатта̄ путтада̄рам̣ денти, уда̄ху вессантаренева ран̃н̃а̄ путтада̄рам̣ динна’’нти? ‘‘саббепи, маха̄ра̄джа, бодхисатта̄ путтада̄рам̣ денти, на вессантаренева ран̃н̃а̄ путтада̄рам̣ динна’’нти. ‘‘апи ча кхо, бханте на̄гасена, тесам̣ ануматена дентӣ’’ти. ‘‘бхарийа̄, маха̄ра̄джа, анумата̄, да̄рака̄ пана ба̄лата̄йа вилапим̣су [ла̄лапим̣су (сӣ. пӣ.)], йади те аттхато джа̄неййум̣, тепи анумодеййум̣, на те вилапеййу’’нти.

‘‘дуккарам̣, бханте на̄гасена, бодхисаттена катам̣, йам̣ со аттано орасе пийе путте бра̄хман̣асса да̄саттха̄йа ада̄си.

‘‘идампи дутийам̣ дуккарато дуккаратарам̣, йам̣ со аттано орасе пийе путте ба̄лаке тарун̣аке лата̄йа бандхитва̄ тена бра̄хман̣ена лата̄йа анумаджджӣйанте дисва̄ аджджхупеккхи.

‘‘идампи татийам̣ дуккарато дуккаратарам̣, йам̣ со сакена балена бандхана̄ муччитва̄ а̄гате да̄раке са̄раджджамупагате пунадева лата̄йа бандхитва̄ ада̄си.

‘‘идампи чатуттхам̣ дуккарато дуккаратарам̣, йам̣ со да̄раке ‘айам̣ кхо, та̄та, йаккхо кха̄дитум̣ нети амхе’ти вилапанте ‘ма̄ бха̄йиттха̄’ти на асса̄сеси.

‘‘идампи пан̃чамам̣ дуккарато дуккаратарам̣, йам̣ со джа̄лисса кума̄расса рудама̄насса па̄десу нипатитва̄ ‘алам̣, та̄та, кан̣ха̄джинам̣ ниваттехи, ахамева гаччха̄ми йаккхена саха, кха̄дату мам̣ йаккхо’ти йа̄чама̄насса евам̣ на сампат̣иччхи.

‘‘идампи чхат̣т̣хам̣ дуккарато дуккаратарам̣, йам̣ со джа̄лисса кума̄расса ‘па̄са̄н̣асамам̣ нӯна те, та̄та, хадайам̣, йам̣ твам̣ амха̄кам̣ дуккхита̄нам̣ пеккхама̄но ниммануссаке браха̄ран̃н̃е йаккхена нӣйама̄не на нива̄ресӣ’ти вилапама̄насса ка̄рун̃н̃ам̣ на̄ка̄си.

‘‘идампи саттамам̣ дуккарато дуккаратарам̣, йам̣ тасса рул̣арул̣асса бхӣмабхӣмасса нӣте да̄раке адассанам̣ гамите на пхали хадайам̣ сатадха̄ ва̄ сахассадха̄ ва̄, пун̃н̃ака̄мена мануджена ким̣ парадуккха̄панена, нану на̄ма сакада̄нам̣ да̄таббам̣ хотӣ’’ти?

‘‘дуккарасса, маха̄ра̄джа, кататта̄ бодхисаттасса киттисаддо дасасахассийа̄ локадха̄туйа̄ садевамануссесу аббхуггато, дева̄ девабхаване пакиттенти, асура̄ асурабхаване пакиттенти, гарул̣а̄ гарул̣абхаване пакиттенти, на̄га̄ на̄габхаване пакиттенти, йаккха̄ йаккхабхаване пакиттенти, анупуббена тасса киттисаддо парампара̄йа аджджетарахи идха амха̄кам̣ самайам̣ ануппатто, там̣ майам̣ да̄нам̣ пакиттента̄ викопента̄ нисинна̄ судиннам̣, уда̄ху дуддиннанти. со кхо пана̄йам̣, маха̄ра̄джа, киттисаддо нипун̣а̄нам̣ вин̃н̃ӯнам̣ видӯнам̣ вибха̄вӣнам̣ бодхисатта̄нам̣ даса гун̣е анудассати. катаме даса? агедхата̄ нира̄лайата̄ ча̄го паха̄нам̣ апунара̄ваттита̄ сукхумата̄ махантата̄ дуранубодхата̄ дуллабхата̄ асадисата̄ буддхадхаммасса, со кхо пана̄йам̣, маха̄ра̄джа, киттисаддо нипун̣а̄нам̣ вин̃н̃ӯнам̣ видӯнам̣ вибха̄вӣнам̣ бодхисатта̄нам̣ име даса гун̣е анудассатӣ’’ти.

‘‘бханте на̄гасена, йо парам̣ дуккха̄петва̄ да̄нам̣ дети, апи ну там̣ да̄нам̣ сукхавипа̄кам̣ хоти саггасам̣ваттаника’’нти? ‘‘а̄ма, маха̄ра̄джа, ким̣ ваттабба’’нти. ‘‘ин̇гха, бханте на̄гасена, ка̄ран̣ам̣ упадассехӣ’’ти. ‘‘идха, маха̄ра̄джа, кочи саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ сӣлава̄ хоти калйа̄н̣адхаммо, со бхавеййа паккхахато ва̄ пӣт̣хасаппӣ ва̄ ан̃н̃атарам̣ ва̄ бйа̄дхим̣ а̄панно, таменам̣ йо кочи пун̃н̃ака̄мо йа̄нам̣ а̄ропетва̄ паттхитам̣ десаманупа̄пеййа, апи ну кхо, маха̄ра̄джа, тасса пурисасса татонида̄нам̣ кин̃чи сукхам̣ ниббаттеййа саггасам̣ваттаникам̣ там̣ камма’’нти? ‘‘а̄ма, бханте, ким̣ ваттаббам̣? хаттхийа̄нам̣ ва̄ со, бханте, пурисо лабхеййа ассайа̄нам̣ ва̄ ратхайа̄нам̣ ва̄, тхале тхалайа̄нам̣ джале джалайа̄нам̣ девесу девайа̄нам̣ мануссесу мануссайа̄нам̣, тадануччхавикам̣ тадануломикам̣ бхаве бхаве ниббаттеййа, тадануччхавика̄ни тадануломика̄ни часса сукха̄ни ниббаттеййум̣, сугатито сугатим̣ гаччхеййа, тенева камма̄бхисандена иддхийа̄нам̣ абхируйха паттхитам̣ нибба̄нанагарам̣ па̄пун̣еййа̄’’ти. ‘‘тена хи, маха̄ра̄джа, парадуккха̄панена диннада̄нам̣ сукхавипа̄кам̣ хоти саггасам̣ваттаникам̣, йам̣ со пурисо балӣбадде дуккха̄петва̄ еварӯпам̣ сукхам̣ анубхавати.

‘‘апарампи, маха̄ра̄джа, уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи, йатха̄ парадуккха̄панена диннада̄нам̣ сукхавипа̄кам̣ хоти саггасам̣ваттаникам̣. идха, маха̄ра̄джа, йо кочи ра̄джа̄ джанападато дхаммикам̣ балим̣ уддхара̄петва̄ а̄н̣а̄паваттанена да̄нам̣ дадеййа, апи ну кхо со, маха̄ра̄джа, ра̄джа̄ татонида̄нам̣ кин̃чи сукхам̣ анубхавеййа саггасам̣ваттаникам̣ там̣ да̄на’’нти? ‘‘а̄ма, бханте, ким̣ ваттаббам̣, татонида̄нам̣ со, бханте, ра̄джа̄ уттарим̣ анекасатасахассагун̣ам̣ лабхеййа. ра̄джӯнам̣ атира̄джа̄ бхавеййа, дева̄нам̣ атидево бхавеййа, брахма̄нам̣ атибрахма̄ бхавеййа, саман̣а̄нам̣ атисаман̣о бхавеййа, бра̄хман̣а̄нам̣ атибра̄хман̣о бхавеййа, араханта̄нам̣ атиараха̄ [атиараханто (сйа̄. ка.)] бхавеййа̄’’ти. ‘‘тена хи, маха̄ра̄джа, парадуккха̄панена диннада̄нам̣ сукхавипа̄кам̣ хоти саггасам̣ваттаникам̣, йам̣ со ра̄джа̄ балина̄ джанам̣ пӣл̣етва̄ диннада̄нена еварӯпам̣ уттарим̣ йасасукхам̣ анубхаватӣ’’ти.

‘‘атида̄нам̣, бханте на̄гасена, вессантарена ран̃н̃а̄ диннам̣, йам̣ со сакам̣ бхарийам̣ парасса бхарийаттха̄йа ада̄си, саке орасе путте бра̄хман̣асса да̄саттха̄йа ада̄си, атида̄нам̣ на̄ма, бханте на̄гасена, локе видӯхи ниндитам̣ гарахитам̣, йатха̄ на̄ма, бханте на̄гасена, атибха̄рена сакат̣асса аккхо бхиджджати, атибха̄рена на̄ва̄ осӣдати, атибхуттена бходжанам̣ висамам̣ парин̣амати, ативассена дхан̃н̃ам̣ винассати, атида̄нена бхогаккхайам̣ упети, атита̄пена патхавӣ упад̣айхати, атира̄гена умматтако хоти, атидосена ваджджхо хоти, атимохена анайам̣ а̄паджджати, атилобхена чораггахан̣амупагаччхати, атибхайена нируджджхати, атипӯрена надӣ уттарати, атива̄тена асани патати, атиаггина̄ оданам̣ уттарати, атисан̃чаран̣ена на чирам̣ джӣвати. евамева кхо, бханте на̄гасена, атида̄нам̣ на̄ма локе видӯхи ниндитам̣ гарахитам̣, атида̄нам̣, бханте на̄гасена, вессантарена ран̃н̃а̄ диннам̣, на таттха кин̃чи пхалам̣ иччхитабба’’нти.

‘‘атида̄нам̣, маха̄ра̄джа, локе видӯхи ван̣н̣итам̣ тхутам̣ пасаттхам̣, йе кечи йа̄дисам̣ кӣдисам̣ да̄нам̣ денти [кечи йа̄дисам̣ та̄дисам̣ да̄нам̣ денти (сйа̄.)], атида̄нада̄йӣ локе киттим̣ па̄пун̣а̄ти. йатха̄, маха̄ра̄джа, атипаварата̄йа диббам̣ ванамӯлам̣ гахитампи хаттхапа̄се т̣хита̄нам̣ параджана̄нам̣ на дассайати, агадо атиджаччата̄йа [атиусабхата̄йа (ка.)] пӣл̣а̄йа самуггха̄тако рога̄нам̣ антакаро, агги атиджотита̄йа д̣ахати, удакам̣ атисӣтата̄йа нибба̄пети, падумам̣ парисуддхата̄йа на упалимпати ва̄рикаддамена, ман̣и атигун̣ата̄йа ка̄мададо, ваджирам̣ атитикхин̣ата̄йа виджджхати ман̣имутта̄пхаликам̣, патхавӣ атимахантата̄йа нарорагамигапаккхиджаласелапаббатадуме дха̄рети, самуддо атимахантата̄йа апарипӯран̣о, синеру атибха̄рата̄йа ачало, а̄ка̄со ативиттха̄рата̄йа ананто, сӯрийо атиппабхата̄йа тимирам̣ гха̄тети, сӣхо атиджа̄тита̄йа вигатабхайо, малло атибалавата̄йа пат̣ималлам̣ кхиппам̣ уккхипати, ра̄джа̄ атипун̃н̃ата̄йа адхипати, бхиккху атисӣлавантата̄йа на̄гайаккханарамарӯхи намассанӣйо, буддхо атиаггата̄йа [ативисит̣т̣хата̄йа (сйа̄.)] анупамо. евамева кхо, маха̄ра̄джа, атида̄нам̣ на̄ма локе видӯхи ван̣н̣итам̣ тхутам̣ пасаттхам̣, йе кечи йа̄дисам̣ кӣдисам̣ да̄нам̣ денти, атида̄нада̄йӣ локе киттим̣ па̄пун̣а̄ти, атида̄нена вессантаро ра̄джа̄ дасасахассийа̄ локадха̄туйа̄ ван̣н̣ито тхуто пасаттхо махито киттито, тенева атида̄нена вессантаро ра̄джа̄ аджджетарахи буддхо джа̄то агго садеваке локе.

‘‘аттхи пана, маха̄ра̄джа, локе т̣хапанӣйам̣ да̄нам̣, йам̣ даккхин̣еййе ануппатте на да̄табба’’нти? ‘‘даса кхо панима̄ни, бханте на̄гасена, да̄на̄ни, йа̄ни локе ада̄насаммата̄ни, йо та̄ни да̄на̄ни дети, со апа̄йага̄мӣ хоти. катама̄ни даса? маджджада̄нам̣, бханте на̄гасена, локе ада̄насамматам̣, йо там̣ да̄нам̣ дети, со апа̄йага̄мӣ хоти. самаджджада̄нам̣…пе… иттхида̄нам̣…пе… усабхада̄нам̣…пе… читтакаммада̄нам̣…пе… саттхада̄нам̣ …пе… висада̄нам̣…пе… сан̇кхаликада̄нам̣…пе… куккут̣асӯкарада̄нам̣…пе… тула̄кӯт̣ама̄накӯт̣ада̄нам̣, бханте на̄гасена, локе ада̄насамматам̣ хоти, йо там̣ да̄нам̣ дети, со апа̄йага̄мӣ хоти. има̄ни кхо, бханте на̄гасена, даса да̄на̄ни локе ада̄насаммата̄ни, йо та̄ни да̄на̄ни дети, со апа̄йага̄мӣ хотӣ’’ти.

‘‘на̄хам̣ там̣, маха̄ра̄джа, ада̄насамматам̣ пуччха̄ми, имам̣ кхва̄хам̣, маха̄ра̄джа, там̣ пуччха̄ми ‘аттхи пана, маха̄ра̄джа, локе т̣хапанӣйам̣ да̄нам̣, йам̣ даккхин̣еййе ануппатте на да̄табба’нти. ‘‘наттхи, бханте на̄гасена, локе т̣хапанӣйам̣ да̄нам̣. йам̣ даккхин̣еййе ануппатте на да̄таббам̣, читтаппаса̄де уппанне кечи даккхин̣еййа̄нам̣ бходжанам̣ денти, кечи аччха̄данам̣, кечи сайанам̣, кечи а̄васатхам̣, кечи аттхаран̣апа̄вуран̣ам̣, кечи да̄сида̄сам̣, кечи кхеттаваттхум̣, кечи двипадачатуппадам̣, кечи сатам̣ сахассам̣ сатасахассам̣, кечи маха̄раджджам̣, кечи джӣвитампи дентӣ’’ти. ‘‘йади пана, маха̄ра̄джа, кечи джӣвитампи денти, ким̣ ка̄ран̣а̄ вессантарам̣ да̄напатим̣ атиба̄л̣хам̣ парипа̄теси судинне путте ча да̄ре ча?

‘‘апи ну кхо, маха̄ра̄джа, аттхи локапакати лока̄чин̣н̣ам̣, лабхати пита̄ путтам̣ ин̣ат̣т̣о ва̄ а̄джӣвикапакато ва̄ а̄вапитум̣ ва̄ [а̄дха̄петум̣ ва̄ (сйа̄.), а̄дхапитум̣ ва̄ (ка.)] виккин̣итум̣ ва̄’’ти? ‘‘а̄ма, бханте, лабхати пита̄ путтам̣ ин̣ат̣т̣о ва̄ а̄джӣвикапакато ва̄ а̄вапитум̣ ва̄ виккин̣итум̣ ва̄’’ти. ‘‘йади, маха̄ра̄джа, лабхати пита̄ путтам̣ ин̣ат̣т̣о ва̄ а̄джӣвикапакато ва̄ а̄вапитум̣ ва̄ виккин̣итум̣ ва̄, вессантаропи, маха̄ра̄джа, ра̄джа̄ алабхама̄но саббан̃н̃утан̃а̄н̣ам̣ упаддуто дуккхито тасса дхаммадханасса пат̣ила̄бха̄йа путтада̄рам̣ а̄вапеси ча виккин̣и ча. ити, маха̄ра̄джа, вессантарена ран̃н̃а̄ ан̃н̃есам̣ диннам̣ йева диннам̣, катам̣ йева катам̣. кисса пана твам̣, маха̄ра̄джа, тена да̄нена вессантарам̣ да̄напатим̣ атиба̄л̣хам̣ апаса̄десӣ’’ти?

‘‘на̄хам̣, бханте на̄гасена, вессантарасса да̄напатино да̄нам̣ гараха̄ми, апи ча путтада̄рам̣ йа̄чанте ниминитва̄ атта̄нам̣ да̄табба’’нти. ‘‘етам̣ кхо, маха̄ра̄джа, асаббхика̄ран̣ам̣, йам̣ путтада̄рам̣ йа̄чанте атта̄нам̣ дадеййа, йам̣ йам̣ хи йа̄чанте там̣ тадева да̄таббам̣, етам̣ саппуриса̄нам̣ каммам̣. йатха̄, маха̄ра̄джа, кочи пурисо па̄нӣйам̣ а̄хара̄пеййа, тасса йо бходжанам̣ дадеййа, апи ну со, маха̄ра̄джа, пурисо тасса киччака̄рӣ асса̄’’ти? ‘‘на хи, бханте, йам̣ со а̄хара̄пети, тамева тасса денто киччака̄рӣ асса̄’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, вессантаро ра̄джа̄ бра̄хман̣е путтада̄рам̣ йа̄чанте путтада̄рам̣ йева ада̄си. саче, маха̄ра̄джа, бра̄хман̣о вессантарасса сарӣрам̣ йа̄чеййа, на со, маха̄ра̄джа, атта̄нам̣ раккхеййа на кампеййа на раджджеййа, тасса диннам̣ париччаттам̣ йева сарӣрам̣ бхавеййа. саче, маха̄ра̄джа, кочи вессантарам̣ да̄напатим̣ упагантва̄ йа̄чеййа ‘да̄саттам̣ ме упехӣ’ти, диннам̣ париччаттам̣ йевасса сарӣрам̣ бхавеййа, на со датва̄ тапеййа [т̣хапеййа (сӣ.)], ран̃н̃о, маха̄ра̄джа, вессантарасса ка̄йо бахуса̄дха̄ран̣о.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, пакка̄ мам̣сапеси бахуса̄дха̄ран̣а̄, евамева кхо, маха̄ра̄джа, ран̃н̃о вессантарасса ка̄йо бахуса̄дха̄ран̣о. йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, пхалито [пхалино (?)] руккхо на̄на̄диджаган̣аса̄дха̄ран̣о, евамева кхо, маха̄ра̄джа, ран̃н̃о вессантарасса ка̄йо бахуса̄дха̄ран̣о. ким̣ ка̄ран̣а̄? ‘ева̄хам̣ пат̣ипаджджанто самма̄самбодхим̣ па̄пун̣исса̄мӣ’ти.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, пурисо адхано дханаттхико дханапарийесанам̣ чарама̄но аджапатхам̣ сан̇купатхам̣ веттапатхам̣ гаччхати, джалатхалава̄н̣иджджам̣ кароти, ка̄йена ва̄ча̄йа манаса̄ дханам̣ а̄ра̄дхети, дханаппат̣ила̄бха̄йа ва̄йамати. евамева кхо, маха̄ра̄джа, вессантаро да̄напати адхано буддхадханена саббан̃н̃утан̃а̄н̣аратанаппат̣ила̄бха̄йа йа̄чака̄нам̣ дханадхан̃н̃ам̣ да̄сида̄сам̣ йа̄нава̄ханам̣ сакаласа̄патеййам̣ сакам̣ путтада̄рам̣ атта̄нан̃ча чаджитва̄ самма̄самбодхим̣ йева парийесати.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, амаччо муддака̄мо мудда̄дхикаран̣ам̣ йам̣ кин̃чи гехе дханадхан̃н̃ам̣ хиран̃н̃асуван̣н̣ам̣, там̣ саббам̣ датва̄пи муддаппат̣ила̄бха̄йа ва̄йамати. евамева кхо, маха̄ра̄джа, вессантаро да̄напати саббам̣ там̣ ба̄хираббхантарадханам̣ датва̄ джӣвитампи паресам̣ датва̄ самма̄самбодхим̣ йева парийесати.

‘‘апи ча, маха̄ра̄джа, вессантарасса да̄напатино евам̣ ахоси ‘йам̣ со бра̄хман̣о йа̄чати, тамева̄хам̣ тасса денто киччака̄рӣ на̄ма хомӣ’ти, евам̣ со тасса путтада̄рамада̄си. на кхо, маха̄ра̄джа, вессантаро да̄напати дессата̄йа бра̄хман̣асса путтада̄рамада̄си, на адассанака̄мата̄йа путтада̄рамада̄си, на атибахука̄ ме путтада̄ра̄, ‘на саккоми те посету’нти путтада̄рамада̄си, на уккан̣т̣хито ‘аппийа̄ ме’ти нӣхаритука̄мата̄йа путтада̄рамада̄си. атха кхо саббан̃н̃утан̃а̄н̣аратанассева пийатта̄ саббан̃н̃утан̃а̄н̣асса ка̄ран̣а̄ вессантаро ра̄джа̄ еварӯпам̣ атулам̣ випуламануттарам̣ пийам̣ мана̄пам̣ дайитам̣ па̄н̣асамам̣ путтада̄рада̄наварам̣ бра̄хман̣асса ада̄си.

‘‘бха̄ситампетам̣, маха̄ра̄джа, бхагавата̄ дева̄тидевена чарийа̄пит̣аке –

‘‘‘на ме десса̄ убхо путта̄, маддӣ девӣ на дессийа̄;

саббан̃н̃утам̣ пийам̣ майхам̣, тасма̄ пийе ада̄саха’нти.

‘‘тасма̄, маха̄ра̄джа, вессатаро ра̄джа̄ путтада̄нам̣ [путтада̄рам̣ (ка.)] датва̄ пан̣н̣аса̄лам̣ пависитва̄ нипаджджи. тасса атипемена дуккхитасса балавасоко уппаджджи, хадайаваттху ун̣хамахоси. на̄сика̄йа аппахонтийа̄ мукхена ун̣хе асса̄сапасса̄се виссаджджеси, ассӯни париваттитва̄ лохитабиндӯни хутва̄ неттехи никкхамим̣су. евамева кхо, маха̄ра̄джа, дуккхена вессантаро ра̄джа̄ бра̄хман̣асса путтада̄рамада̄си ‘ма̄ ме да̄напатхо париха̄йӣ’ти.

‘‘апи ча, маха̄ра̄джа, вессантаро ра̄джа̄ две аттхавасе пат̣ичча бра̄хман̣асса две да̄раке ада̄си. катаме две? да̄напатхо ча ме апарихӣно бхависсати, дуккхите ча ме путтаке ванамӯлапхалехи итонида̄нам̣ аййако мочессатӣти. джа̄на̄ти хи, маха̄ра̄джа, вессантаро ра̄джа̄ ‘на ме да̄рака̄ сакка̄ кеначи да̄сабхогена бхун̃джитум̣, име ча да̄раке аййако никкин̣иссати, евам̣ амха̄кампи гаманам̣ бхависсатӣ’ти. име кхо, маха̄ра̄джа, две аттхавасе пат̣ичча бра̄хман̣асса две да̄раке ада̄си.

‘‘апи ча, маха̄ра̄джа, вессантаро ра̄джа̄ джа̄на̄ти ‘айам̣ кхо бра̄хман̣о джин̣н̣о вуд̣д̣хо махаллако дуббало бхагго дан̣д̣апара̄йан̣о кхӣн̣а̄йуко париттапун̃н̃о, несо саматтхо име да̄раке да̄сабхогена бхун̃джиту’нти. саккун̣еййа пана, маха̄ра̄джа, пурисо па̄катикена балена име чандимасӯрийе евам̣махиддхике евам̣маха̄нубха̄ве гахетва̄ пел̣а̄йа ва̄ самугге ва̄ паккхипитва̄ ниппабхе катва̄ тха̄лакапарибхогена [падӣпапарибхогена (сйа̄.)] парибхун̃джиту’’нти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, имасмим̣ локе чандимасӯрийаппат̣ибха̄гасса вессантарасса да̄рака̄ на сакка̄ кеначи да̄сабхогена бхун̃джитунти.

‘‘апарампи, маха̄ра̄джа, уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи, йена ка̄ран̣ена вессантарасса да̄рака̄ на сакка̄ кеначи да̄сабхогена бхун̃джитум̣. йатха̄, маха̄ра̄джа, ран̃н̃о чаккаваттисса ман̣иратанам̣ субхам̣ джа̄тимантам̣ ат̣т̣хам̣сам̣ супарикаммакатам̣ чатухаттха̄йа̄мам̣ сакат̣ана̄бхипарин̣а̄хам̣ на сакка̄ кеначи пилотика̄йа вет̣хетва̄ пел̣а̄йа паккхипитва̄ саттхаканиса̄напарибхогена парибхун̃джитум̣, евамева кхо, маха̄ра̄джа, локе чаккаваттиран̃н̃о ман̣иратанаппат̣ибха̄гасса вессантарасса да̄рака̄ на сакка̄ кеначи да̄сабхогена бхун̃джитум̣.

‘‘апарампи, маха̄ра̄джа, уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи, йена ка̄ран̣ена вессантарасса да̄рака̄ на сакка̄ кеначи да̄сабхогена бхун̃джитум̣. йатха̄, маха̄ра̄джа, тидха̄ пабхинно саббасето саттаппатит̣т̣хито ат̣т̣харатануббедхо наваратана̄йа̄мапарин̣а̄хо па̄са̄дико дассанӣйо упосатхо на̄гара̄джа̄ на сакка̄ кеначи суппена ва̄ сара̄вена ва̄ пидахитум̣, говаччхако вийа ваччхакаса̄ла̄йа паккхипитва̄ парихаритум̣ ва̄, евамева кхо, маха̄ра̄джа, локе упосатхана̄гара̄джаппат̣ибха̄гасса вессантарасса да̄рака̄ на сакка̄ кеначи да̄сабхогена бхун̃джитум̣.

‘‘апарампи, маха̄ра̄джа, уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи, йена ка̄ран̣ена вессантарасса да̄рака̄ на сакка̄ кеначи да̄сабхогена бхун̃джитум̣. йатха̄, маха̄ра̄джа, маха̄самуддо дӣгхапутхулавиттхин̣н̣о гамбхӣро аппамеййо дуруттаро апарийога̄л̣хо ана̄ват̣о на сакка̄ кеначи саббаттха пидахитва̄ екатиттхена парибхогам̣ ка̄тум̣, евамева кхо, маха̄ра̄джа, локе маха̄самуддаппат̣ибха̄гасса вессантарасса да̄рака̄ на сакка̄ кеначи да̄сабхогена бхун̃джитум̣.

‘‘апарампи, маха̄ра̄джа, уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи, йена ка̄ран̣ена вессантарасса да̄рака̄ на сакка̄ кеначи да̄сабхогена бхун̃джитум̣. йатха̄, маха̄ра̄джа, химаванто паббатара̄джа̄ пан̃чайоджанасатам̣ аччуггато набхе тисахассайоджана̄йа̄мавиттха̄ро чатура̄сӣтикӯт̣асахассаппат̣иман̣д̣ито пан̃чаннам̣ маха̄надӣсата̄нам̣ пабхаво маха̄бхӯтаган̣а̄лайо на̄на̄видхагандхадхаро диббосадхасатасамалан̇като набхе вала̄хако вийа аччуггато диссати, евамева кхо, маха̄ра̄джа, локе химавантапаббатара̄джаппат̣ибха̄гасса вессантарасса да̄рака̄ на сакка̄ кеначи да̄сабхогена бхун̃джитум̣.

‘‘апарампи, маха̄ра̄джа, уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи, йена ка̄ран̣ена вессантарасса да̄рака̄ на сакка̄ кеначи да̄сабхогена бхун̃джитум̣. йатха̄, маха̄ра̄джа, раттандхака̄ратимиса̄йам̣ упарипаббатагге джалама̄но маха̄аггиккхандхо сувидӯрепи пан̃н̃а̄йати, евамева кхо, маха̄ра̄джа, вессантаро ра̄джа̄ паббатагге джалама̄но маха̄аггиккхандхо вийа сувидӯрепи па̄кат̣о пан̃н̃а̄йати, тасса да̄рака̄ на сакка̄ кеначи да̄сабхогена бхун̃джитум̣.

‘‘апарампи, маха̄ра̄джа, уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи, йена ка̄ран̣ена вессантарасса да̄рака̄ на сакка̄ кеначи да̄сабхогена бхун̃джитум̣. йатха̄, маха̄ра̄джа, химаванте паббате на̄гапуппхасамайе уджува̄те ва̄йанте даса два̄даса йоджана̄ни пуппхагандхо ва̄йати, евамева кхо, маха̄ра̄джа, вессантарасса ран̃н̃о апи йоджанасахассехипи йа̄ва аканит̣т̣хабхаванам̣ еттхантаре сура̄сурагарул̣агандхаббайаккхараккхасамахорагакиннараиндабхаванесу киттисаддо аббхуггато, сӣлаварагандхо часса сампава̄йати, тена тасса да̄рака̄ на сакка̄ кеначи да̄сабхогена бхун̃джитум̣. анусит̣т̣хо, маха̄ра̄джа, джа̄лӣ кума̄ро питара̄ вессантарена ран̃н̃а̄ ‘аййако те, та̄та, тумхе бра̄хман̣асса дханам̣ датва̄ никкин̣анто там̣ никкхасахассам̣ датва̄ никкин̣а̄ту, кан̣ха̄джинам̣ никкин̣анто да̄сасатам̣ да̄сисатам̣ хаттхисатам̣ ассасатам̣ дхенусатам̣ усабхасатам̣ никкхасатанти саббасатам̣ датва̄ никкин̣а̄ту, йади те, та̄та, аййако тумхе бра̄хман̣асса хаттхато а̄н̣а̄йа баласа̄ мудха̄ ган̣ха̄ти, ма̄ тумхе аййакасса вачанам̣ кариттха, бра̄хман̣ассева ануйа̄йино хотха̄’ти, евамануса̄ситва̄ путте песеси, тато джа̄лӣкума̄ро гантва̄ аййакена пут̣т̣хо катхеси –

‘‘‘сахассаггхам̣ хи мам̣ та̄та, бра̄хман̣асса пита̄ ада̄;

атхо кан̣ха̄джинам̣ кан̃н̃ам̣, хаттхӣнан̃ча сатена ча̄’’’ти.

‘‘суниббет̣хито, бханте на̄гасена, пан̃хо; субхиннам̣ дит̣т̣хиджа̄лам̣; сумаддито парава̄до; сакасамайо судӣпито; бйан̃джанам̣ супарисодхитам̣; сувибхатто аттхо; еваметам̣ татха̄ сампат̣иччха̄мӣ’’ти.

вессантарапан̃хо пат̣хамо.

2. дуккарака̄рикапан̃хо

2. ‘‘бханте на̄гасена, саббева бодхисатта̄ дуккарака̄рикам̣ каронти, уда̄ху готаменева бодхисаттена дуккарака̄рика̄ ката̄’’ти? ‘‘наттхи, маха̄ра̄джа, саббесам̣ бодхисатта̄нам̣ дуккарака̄рика̄, готаменева бодхисаттена дуккарака̄рика̄ ката̄’’ти.

‘‘бханте на̄гасена, йади евам̣ айуттам̣, йам̣ бодхисатта̄нам̣ бодхисаттехи вематтата̄ хотӣ’’ти. ‘‘чатӯхи, маха̄ра̄джа, т̣ха̄нехи бодхисатта̄нам̣ бодхисаттехи вематтата̄ хоти. катамехи чатӯхи? кулавематтата̄ падха̄навематтата̄ [аддха̄навематтата̄ (сӣ. сйа̄. пӣ.)] а̄йувематтата̄ пама̄н̣авематтата̄ти. имехи кхо, маха̄ра̄джа, чатӯхи т̣ха̄нехи бодхисатта̄нам̣ бодхисаттехи вематтата̄ хоти. саббесампи, маха̄ра̄джа, буддха̄нам̣ рӯпе сӣле сама̄дхимхи пан̃н̃а̄йа вимуттийа̄ вимуттин̃а̄н̣адассане чатувеса̄радждже дасататха̄гатабале чхааса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣е чуддасабуддхан̃а̄н̣е ат̣т̣ха̄расабуддхадхамме кевале ча буддхагун̣е [буддхадхамме (сӣ. пӣ.)] наттхи вематтата̄, саббепи буддха̄ буддхадхаммехи самасама̄’’ти.

‘‘йади, бханте на̄гасена, саббепи буддха̄ буддхадхаммехи самасама̄, кена ка̄ран̣ена готаменева бодхисаттена дуккарака̄рика̄ ката̄’’ти? ‘‘апарипакке, маха̄ра̄джа, н̃а̄н̣е апарипакка̄йа бодхийа̄ готамо бодхисатто неккхаммамабхиниккханто апарипаккам̣ н̃а̄н̣ам̣ парипа̄чайама̄нена дуккарака̄рика̄ ката̄’’ти.

‘‘бханте на̄гасена, кена ка̄ран̣ена бодхисатто апарипакке н̃а̄н̣е апарипакка̄йа бодхийа̄ маха̄бхиниккхаманам̣ никкханто, нану на̄ма н̃а̄н̣ам̣ парипа̄четва̄ парипакке н̃а̄н̣е никкхамитабба’’нти?

‘‘бодхисатто, маха̄ра̄джа, випарӣтам̣ иттха̄га̄рам̣ дисва̄ виппат̣иса̄рӣ ахоси, тасса виппат̣иса̄рисса арати уппаджджи, аратичиттам̣ уппаннам̣ дисва̄ ан̃н̃атаро ма̄рака̄йико девапутто ‘айам̣ кхо ка̄ло аратичиттасса винодана̄йа̄’ти веха̄се т̣хатва̄ идам̣ вачанамабрави –

‘‘ма̄риса, ма̄ кхо твам̣ уккан̣т̣хито ахоси, ито те саттаме дивасе диббам̣ чаккаратанам̣ па̄тубхависсати сахасса̄рам̣ санемикам̣ сана̄бхикам̣ сабба̄ка̄рапарипӯрам̣, патхавигата̄ни ча те ратана̄ни а̄ка̄сат̣т̣ха̄ни ча сайамева упагаччхиссанти, двисахассапариттадӣпапарива̄ресу чатӯсу маха̄дӣпесу екамукхена а̄н̣а̄ паваттиссати, паросахассан̃ча те путта̄ бхависсанти сӯра̄ вӣран̇гарӯпа̄ парасенаппамаддана̄, техи путтехи парикин̣н̣о саттаратанасаманна̄гато чатуддӣпамануса̄сиссасӣ’ти.

‘‘йатха̄ на̄ма дивасасантаттам̣ айосӯлам̣ саббаттха упад̣ахантам̣ кан̣н̣асотам̣ пависеййа, евамева кхо, маха̄ра̄джа, бодхисаттасса там̣ вачанам̣ кан̣н̣асотам̣ пависиттха, ити со пакатийа̄ва уккан̣т̣хито тасса̄ девата̄йа вачанена бхиййосоматта̄йа уббиджджи сам̣виджджи сам̣вегама̄паджджи.

‘‘йатха̄ пана, маха̄ра̄джа, махатимаха̄аггиккхандхо джалама̄но ан̃н̃ена кат̣т̣хена упад̣ахито бхиййосоматта̄йа джалеййа, евамева кхо, маха̄ра̄джа, бодхисатто пакатийа̄ва уккан̣т̣хито тасса̄ девата̄йа вачанена бхиййосоматта̄йа уббиджджи сам̣виджджи сам̣вегама̄паджджи.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, маха̄патхавӣ пакатитинта̄ ниббаттахаритасаддала̄ а̄ситтодака̄ чиккхалладжа̄та̄ пунадева маха̄мегхе абхивут̣т̣хе бхиййосоматта̄йа чиккхаллатара̄ асса, евамева кхо, маха̄ра̄джа, бодхисатто пакатийа̄ва уккан̣т̣хито тасса̄ девата̄йа вачанена бхиййосоматта̄йа уббиджджи сам̣виджджи сам̣вегама̄паджджӣ’’ти.

‘‘апи ну кхо, бханте на̄гасена, бодхисаттасса йади саттаме дивасе диббам̣ чаккаратанам̣ ниббаттеййа, пат̣иниваттеййа бодхисатто диббе чаккаратане ниббатте’’ти? ‘‘на хи, маха̄ра̄джа, саттаме дивасе бодхисаттасса диббам̣ чаккаратанам̣ ниббаттеййа, апи ча палобханаттха̄йа та̄йа девата̄йа муса̄ бхан̣итам̣, йадипи, маха̄ра̄джа, саттаме дивасе диббам̣ чаккаратанам̣ ниббаттеййа, бодхисатто на ниваттеййа. ким̣ ка̄ран̣ам̣? ‘аничча’нти, маха̄ра̄джа, бодхисатто дал̣хам̣ аггахеси, ‘дуккхам̣ анатта̄’ти дал̣хам̣ аггахеси, упа̄да̄наккхайам̣ патто.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, анотаттадахато удакам̣ ган̇гам̣ надим̣ пависати, ган̇га̄йа надийа̄ маха̄самуддам̣ пависати, маха̄самуддато па̄та̄ламукхам̣ пависати, апи ну, маха̄ра̄джа, там̣ удакам̣ па̄та̄ламукхагатам̣ пат̣иниваттитва̄ маха̄самуддам̣ пависеййа, маха̄самуддато ган̇гам̣ надим̣ пависеййа, ган̇га̄йа надийа̄ пуна анотаттам̣ пависеййа̄’’ти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, бодхисаттена каппа̄нам̣ сатасахассам̣ чатуро ча асан̇кхйеййе кусалам̣ парипа̄читам̣ имасса бхавасса ка̄ран̣а̄, сойам̣ антимабхаво ануппатто парипаккам̣ бодхин̃а̄н̣ам̣ чхахи вассехи буддхо бхависсати саббан̃н̃ӯ локе аггапуггало, апи ну кхо, маха̄ра̄джа, бодхисатто чаккаратанака̄ран̣а̄ [чаккаратанасса ка̄ран̣а̄ (сӣ. сйа̄. пӣ.)] пат̣иниваттеййа̄’’ти [париниваттеййа̄ти (сӣ. пӣ. ка.)]? ‘‘на хи, бханте’’ти.

‘‘апи ча, маха̄ра̄джа, маха̄патхавӣ париваттеййа сака̄нана̄ сапаббата̄, натвева бодхисатто пат̣иниваттеййа апатва̄ самма̄самбодхим̣. а̄рохеййапи че, маха̄ра̄джа, ган̇га̄йа удакам̣ пат̣исотам̣, натвева бодхисатто пат̣иниваттеййа апатва̄ самма̄самбодхим̣; висуссеййапи че, маха̄ра̄джа, маха̄самуддо апаримитаджаладхаро гопаде удакам̣ вийа, натвева бодхисатто пат̣иниваттеййа апатва̄ самма̄самбодхим̣; пхалеййапи че, маха̄ра̄джа, синерупаббатара̄джа̄ сатадха̄ ва̄ сахассадха̄ ва̄, натвева бодхисатто пат̣иниваттеййа апатва̄ самма̄самбодхим̣; патеййумпи че, маха̄ра̄джа, чандимасӯрийа̄ сата̄рака̄ лед̣д̣у вийа чхама̄йам̣, натвева бодхисатто пат̣иниваттеййа апатва̄ самма̄самбодхим̣; сам̣ваттеййапи че, маха̄ра̄джа, а̄ка̄со килан̃джамива, натвева бодхисатто пат̣иниваттеййа апатва̄ самма̄самбодхим̣. ким̣ ка̄ран̣а̄? пада̄литатта̄ саббабандхана̄на’’нти.

‘‘бханте на̄гасена, кати локе бандхана̄нӣ’’ти? ‘‘даса кхо панима̄ни, маха̄ра̄джа, локе бандхана̄ни, йехи бандханехи баддха̄ сатта̄ на никкхаманти, никкхамитва̄пи пат̣иниваттанти. катама̄ни даса? ма̄та̄, маха̄ра̄джа, локе бандханам̣, пита̄, маха̄ра̄джа, локе бандханам̣, бхарийа̄, маха̄ра̄джа, локе бандханам̣, путта̄, маха̄ра̄джа, локе бандханам̣, н̃а̄тӣ, маха̄ра̄джа, локе бандханам̣, миттам̣, маха̄ра̄джа, локе бандханам̣, дханам̣, маха̄ра̄джа, локе бандханам̣, ла̄бхасакка̄ро, маха̄ра̄джа, локе бандханам̣, иссарийам̣, маха̄ра̄джа, локе бандханам̣, пан̃ча ка̄магун̣а̄, маха̄ра̄джа, локе бандханам̣, има̄ни кхо маха̄ра̄джа даса локе бандхана̄ни, йехи бандханехи баддха̄ сатта̄ на никкхаманти, никкхамитва̄пи пат̣иниваттанти, та̄ни даса бандхана̄ни бодхисаттасса чхинна̄ни пада̄лита̄ни, тасма̄, маха̄ра̄джа, бодхисатто на пат̣иниваттатӣ’’ти.

‘‘бханте на̄гасена, йади бодхисатто уппанне аратичитте девата̄йа вачанена апарипакке н̃а̄н̣е апарипакка̄йа бодхийа̄ неккхаммамабхиниккханто, ким̣ тасса дуккарака̄рика̄йа ката̄йа, нану на̄ма саббабхаккхена бхавитаббам̣ н̃а̄н̣апарипа̄кам̣ а̄гамайама̄нена̄’’ти?

‘‘даса кхо паниме, маха̄ра̄джа, пуггала̄ локасмим̣ он̃н̃а̄та̄ аван̃н̃а̄та̄ хӣл̣ита̄ кхӣл̣ита̄ гарахита̄ парибхӯта̄ ачиттӣката̄. катаме даса? иттхӣ, маха̄ра̄джа, видхава̄ локасмим̣ он̃н̃а̄та̄ аван̃н̃а̄та̄ хӣл̣ита̄ кхӣл̣ита̄ гарахита̄ парибхӯта̄ ачиттӣката̄. дуббало, маха̄ра̄джа, пуггало…пе… амиттан̃а̄ти, маха̄ра̄джа, пуггало…пе… махаггхасо, маха̄ра̄джа, пуггало…пе… агарукулава̄сико, маха̄ра̄джа, пуггало…пе… па̄памитто, маха̄ра̄джа, пуггало…пе… дханахӣно, маха̄ра̄джа, пуггало…пе… а̄ча̄рахӣно, маха̄ра̄джа, пуггало…пе… каммахӣно, маха̄ра̄джа, пуггало…пе… пайогахӣно, маха̄ра̄джа, пуггало локасмим̣ он̃н̃а̄то аван̃н̃а̄то хӣл̣ито кхӣл̣ито гарахито парибхӯто ачиттӣкато. име кхо, маха̄ра̄джа, даса пуггала̄ локасмим̣ он̃н̃а̄та̄ аван̃н̃а̄та̄ хӣл̣ита̄ кхӣл̣ита̄ гарахита̄ парибхӯта̄ ачиттӣката̄. има̄ни кхо, маха̄ра̄джа, даса т̣ха̄на̄ни ануссарама̄насса бодхисаттасса евам̣ сан̃н̃а̄ уппаджджи ‘ма̄хам̣ каммахӣно ассам̣ пайогахӣно гарахито деваманусса̄нам̣, йам̣нӯна̄хам̣ каммасса̄мӣ ассам̣ каммагару камма̄дхипатеййо каммасӣло каммадхорайхо камманикетава̄ аппаматто вихареййа’нти, евам̣ кхо, маха̄ра̄джа, бодхисатто н̃а̄н̣ам̣ парипа̄ченто дуккарака̄рикам̣ ака̄сӣ’’ти.

‘‘бханте на̄гасена, бодхисатто дуккарака̄рикам̣ каронто евама̄ха ‘на кхо пана̄хам̣ има̄йа кат̣ука̄йа дуккарака̄рика̄йа адхигаччха̄ми уттаримануссадхаммам̣ аламарийан̃а̄н̣адассанависесам̣, сийа̄ ну кхо ан̃н̃о магго бодха̄йа̄’ти. апи ну тасмим̣ самайе бодхисаттасса маггам̣ а̄раббха сатисаммосо ахосӣ’’ти?

‘‘пан̃чавӣсати кхо паниме, маха̄ра̄джа, читтадуббалӣкаран̣а̄ дхамма̄, йехи дуббалӣкатам̣ читтам̣ на самма̄ сама̄дхийати а̄сава̄нам̣ кхайа̄йа. катаме пан̃чавӣсати? кодхо, маха̄ра̄джа, читтадуббалӣкаран̣о дхаммо, йена дуббалӣкатам̣ читтам̣ на самма̄ сама̄дхийати а̄сава̄нам̣ кхайа̄йа, упана̄хо…пе… маккхо…пе… пал̣а̄со…пе… исса̄…пе… маччхарийам̣…пе… ма̄йа̄…пе… са̄т̣хеййам̣…пе… тхамбхо…пе… са̄рамбхо…пе… ма̄но…пе… атима̄но …пе… мадо…пе… пама̄до…пе… тхинамиддхам̣…пе… танди [нандӣ (пӣ. ка.)] …пе… а̄ласйам̣…пе… па̄памиттата̄…пе… рӯпа̄…пе… садда̄…пе… гандха̄…пе… раса̄…пе… пхот̣т̣хабба̄…пе… кхуда̄пипа̄са̄…пе… арати, маха̄ра̄джа, читтадуббалӣкаран̣о дхаммо, йена дуббалӣкатам̣ читтам̣ на самма̄ сама̄дхийати а̄сава̄нам̣ кхайа̄йа. име кхо, маха̄ра̄джа, пан̃чавӣсати читтадуббалӣкаран̣а̄ дхамма̄, йехи дуббалӣкатам̣ читтам̣ на самма̄ сама̄дхийати а̄сава̄нам̣ кхайа̄йа.

бодхисаттасса кхо, маха̄ра̄джа, кхуда̄пипа̄са̄ [кхуда̄пипа̄са̄ (сӣ. пӣ. ка.)] ка̄йам̣ парийа̄дийим̣су, ка̄йе парийа̄динне читтам̣ на самма̄ сама̄дхийати а̄сава̄нам̣ кхайа̄йа. сатасахассам̣, маха̄ра̄джа, каппа̄нам̣ [каппе (ка.)] чатуро ча асан̇кхйеййе каппе бодхисатто чатуннам̣ йева арийасачча̄нам̣ абхисамайам̣ анвеси та̄су та̄су джа̄тӣсу, ким̣ панасса паччхиме бхаве абхисамайаджа̄тийам̣ маггам̣ а̄раббха сатисаммосо хессати? апи ча, маха̄ра̄джа, бодхисаттасса сан̃н̃а̄маттам̣ уппаджджи ‘сийа̄ ну кхо ан̃н̃о магго бодха̄йа̄’ти. пуббе кхо, маха̄ра̄джа, бодхисатто екама̄сико сама̄но питу саккасса камманте сӣта̄йа джамбуччха̄йа̄йа сирисайане паллан̇кам̣ а̄бхуджитва̄ нисинно вивиччева ка̄мехи вичичча акусалехи дхаммехи савитаккам̣ савича̄рам̣ вивекаджам̣ пӣтисукхам̣ пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа виха̄си…пе… чатуттхам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа виха̄сӣ’’ти. ‘‘са̄дху, бханте на̄гасена, еваметам̣ татха̄ сампат̣иччха̄ми, н̃а̄н̣ам̣ парипа̄ченто бодхисатто дуккарака̄рикам̣ ака̄сӣ’’ти.

дуккарака̄рикапан̃хо дутийо.

3. кусала̄кусалабалаватарапан̃хо

3. ‘‘бханте на̄гасена, катамам̣ адхиматтам̣ балаватарам̣ кусалам̣ ва̄ акусалам̣ ва̄’’ти? ‘‘кусалам̣, маха̄ра̄джа, адхиматтам̣ балаватарам̣, но татха̄ акусала’нти. ‘‘на̄хам̣, бханте на̄гасена, там̣ вачанам̣ сампат̣иччха̄ми ‘кусалам̣ адхиматтам̣ балаватарам̣, но татха̄ акусала’нти, диссанти, бханте на̄гасена, идха па̄н̣а̄типа̄тино адинна̄да̄йино ка̄месумиччха̄ча̄рино муса̄ва̄дино га̄магха̄тика̄ пантхадӯсака̄ некатика̄ ван̃чаника̄, саббе те та̄ватакена па̄пена лабханти хаттхаччхедам̣ па̄даччхедам̣ хаттхапа̄даччхедам̣ кан̣н̣аччхедам̣ на̄саччхедам̣ кан̣н̣ана̄саччхедам̣ билан̇гатха̄ликам̣ сан̇кхамун̣д̣икам̣ ра̄хумукхам̣ джотима̄ликам̣ хаттхападжджотикам̣ еракаваттикам̣ чӣракава̄сикам̣ ен̣еййакам̣ бал̣исамам̣сикам̣ каха̄пан̣икам̣ кха̄ра̄патаччхикам̣ палигхапариваттикам̣ пала̄лапӣт̣хакам̣ таттенапи телена осин̃чанам̣ сунакхехипи кха̄да̄панам̣ джӣвасӯла̄ропанам̣ асина̄пи сӣсаччхедам̣, кечи раттим̣ па̄пам̣ катва̄ раттим̣ йева випа̄кам̣ анубхаванти, кечи раттим̣ катва̄ дива̄ йева анубхаванти, кечи дива̄ катва̄ дива̄ йева анубхаванти, кечи дива̄ катва̄ раттим̣ йева анубхаванти, кечи две тайо дивасе вӣтиватте анубхаванти, саббепи те дит̣т̣хева дхамме випа̄кам̣ анубхаванти. аттхи пана, бханте на̄гасена, кочи екасса ва̄ двиннам̣ ва̄ тин̣н̣ам̣ ва̄ чатуннам̣ ва̄ пан̃чаннам̣ ва̄ дасаннам̣ ва̄ сатасса ва̄ сахассасса ва̄ сатасахассасса ва̄ сапарива̄рам̣ да̄нам̣ датва̄ дит̣т̣хадхаммикам̣ бхогам̣ ва̄ йасам̣ ва̄ сукхам̣ ва̄ анубхавита̄ сӣлена ва̄ упосатхакаммена ва̄’’ти?

‘‘аттхи, маха̄ра̄джа, чатта̄ро пуриса̄ да̄нам̣ датва̄ сӣлам̣ сама̄дийитва̄ упосатхакаммам̣ катва̄ дит̣т̣хева дхамме тенева сарӣрадехена тидасапуре самануппатта̄’’ти [йасаманупатта̄ти (сӣ. пӣ.)]. ‘‘ко ча ко ча бханте’’ти? ‘‘мандха̄та̄, маха̄ра̄джа, ра̄джа̄, ними ра̄джа̄, са̄дхӣно ра̄джа̄, гуттило ча гандхаббо’’ти.

‘‘бханте на̄гасена, анекехи там̣ бхавасахассехи антаритам̣, двиннампетам̣ амха̄кам̣ [дӣпитам̣, амха̄кампетам̣ (ка.)] пароккхам̣, йади саматтхоси ваттама̄наке бхаве бхагавато дхарама̄нака̄ле катхехӣ’’ти? ‘‘ваттама̄накепи, маха̄ра̄джа, бхаве пун̣н̣ако да̄со тхерасса са̄рипуттасса бходжанам̣ датва̄ тадахева сет̣т̣хит̣т̣ха̄нам̣ аджджхупагато, со етарахи пун̣н̣ако сет̣т̣хӣти пан̃н̃а̄йи, гопа̄лама̄та̄ девӣ аттано кесе виккин̣итва̄ ладдхехи ат̣т̣хахи каха̄пан̣ехи тхерасса маха̄качча̄йанасса аттат̣т̣хамакасса пин̣д̣апа̄там̣ датва̄ тадахева ран̃н̃о чандападжджотасса [уденасса (сӣ. пӣ.)] аггамахесит̣т̣ха̄нам̣ патта̄. суппийа̄ упа̄сика̄ ан̃н̃атарасса гила̄набхиккхуно аттано ӯрумам̣сена пат̣иччха̄данӣйам̣ датва̄ дутийадивасе йева рӯл̣хаван̣а̄ сан̃чхавӣ [саччхавӣ (сӣ. пӣ.)] арога̄ джа̄та̄. маллика̄ девӣ бхагавато а̄бхидосикам̣ кумма̄сапин̣д̣ам̣ датва̄ тадахева ран̃н̃о косаласса аггамахесӣ джа̄та̄. сумано ма̄ла̄ка̄ро ат̣т̣хахи суманапуппхамут̣т̣хӣхи бхагавантам̣ пӯджетва̄ там̣ дивасам̣ йева маха̄сампаттим̣ патто. екаса̄т̣ако бра̄хман̣о уттараса̄т̣акена бхагавантам̣ пӯджетва̄ там̣ дивасам̣ йева саббат̣т̣хакам̣ лабхи, саббепете, маха̄ра̄джа, дит̣т̣хадхаммикам̣ бхоган̃ча йасан̃ча анубхавим̣сӯ’’ти.

‘‘бханте на̄гасена, вичинитва̄ парийеситва̄ чха джане йева аддаса̄сӣ’’ти. ‘‘а̄ма, маха̄ра̄джа̄’’ти. ‘‘тена хи, бханте на̄гасена, акусалам̣ йева адхиматтам̣ балаватарам̣, но татха̄ кусалам̣. ахан̃хи, бханте на̄гасена, екадивасам̣ йева дасапи пурисе пасса̄ми па̄пасса каммасса випа̄кена сӯлесу а̄ропенте, вӣсампи тим̣сампи чатта̄лӣсампи пан̃н̃а̄сампи пурисасатампи пурисасахассампи пасса̄ми па̄пасса каммасса випа̄кена сӯлесу а̄ропенте. нандакуласса, бханте на̄гасена, бхаддаса̄ло на̄ма сена̄патипутто ахоси. тена ча ран̃н̃а̄ чандагуттена сан̇га̄мо самупабйӯл̣хо ахоси. тасмим̣ кхо пана, бханте на̄гасена, сан̇га̄ме убхато балака̄йе асӣтикабандхарӯпа̄ни ахесум̣, екасмим̣ кира сӣсакабандхе парипа̄те [парипун̣н̣е (саббаттха)] екам̣ кабандхарӯпам̣ ут̣т̣хахати, саббепете па̄пассева каммасса випа̄кена анайабйасанам̣ а̄панна̄. имина̄пи, бханте на̄гасена, ка̄ран̣ена бхан̣а̄ми акусалам̣ йева адхиматтам̣ балаватарам̣, но татха̄ кусала’’нти.

‘‘суййати, бханте на̄гасена, имасмим̣ буддхаса̄сане косалена ран̃н̃а̄ асадисада̄нам̣ динна’’нти? ‘‘а̄ма, маха̄ра̄джа, суййатӣ’’ти. ‘‘апи ну кхо, бханте на̄гасена, косалара̄джа̄ там̣ асадисам̣ да̄нам̣ датва̄ татонида̄нам̣ кан̃чи дит̣т̣хадхаммикам̣ бхогам̣ ва̄ йасам̣ ва̄ сукхам̣ ва̄ пат̣илабхӣ’’ти [пат̣илабхатӣти (ка.)]? ‘‘на хи, маха̄ра̄джа̄’’ти. ‘‘йади, бханте на̄гасена, косалара̄джа̄ еварӯпам̣ ануттарам̣ да̄нам̣ датва̄пи на лабхи [на лабхати (ка.)] татонида̄нам̣ кан̃чи дит̣т̣хадхаммикам̣ бхогам̣ ва̄ йасам̣ ва̄ сукхам̣ ва̄, тена хи, бханте на̄гасена, акусалам̣ йева адхиматтам̣ балаватарам̣, но татха̄ кусала’’нти.

‘‘париттатта̄, маха̄ра̄джа, акусалам̣ кхиппам̣ парин̣амати, випулатта̄ кусалам̣ дӣгхена ка̄лена парин̣амати, упама̄йапи, маха̄ра̄джа, етам̣ упапариккхитаббам̣. йатха̄, маха̄ра̄джа, апаранте джанападе кумудабхан̣д̣ика̄ на̄ма дхан̃н̃аджа̄ти ма̄салӯна̄ [ма̄сапӯра̄ (ка.)] антогехагата̄ хоти, са̄лайо чхаппан̃чама̄сехи парин̣аманти, ким̣ панеттха, маха̄ра̄джа, антарам̣ ко висесо кумудабхан̣д̣ика̄йа ча са̄лӣнан̃ча̄’’ти? ‘‘париттатта̄, бханте, кумудабхан̣д̣ика̄йа, випулатта̄ ча са̄лӣнам̣. са̄лайо, бханте на̄гасена, ра̄джа̄раха̄ ра̄джабходжанам̣, кумудабхан̣д̣ика̄ да̄сакаммакара̄нам̣ бходжана’’нти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, париттатта̄ акусалам̣ кхиппам̣ парин̣амати, випулатта̄ кусалам̣ дӣгхена ка̄лена парин̣аматӣ’’ти.

‘‘йам̣ таттха, бханте на̄гасена, кхиппам̣ парин̣амати, там̣ на̄ма локе адхиматтам̣ балаватарам̣, тасма̄ акусалам̣ балаватарам̣, но татха̄ кусалам̣. йатха̄ на̄ма, бханте на̄гасена, йо кочи йодхо махатимаха̄йуддхам̣ пависитва̄ пат̣исаттум̣ упакаччхаке гахетва̄ а̄кад̣д̣хитва̄ кхиппатарам̣ са̄мино упанеййа, со йодхо локе саматтхо сӯро на̄ма. йо ча бхисакко кхиппам̣ саллам̣ уддхарати рогамапанети, со бхисакко чхеко на̄ма. йо ган̣ако сӣгхасӣгхам̣ ган̣етва̄ кхиппам̣ дассайати, со ган̣ако чхеко на̄ма. йо малло кхиппам̣ пат̣ималлам̣ уккхипитва̄ утта̄накам̣ па̄тети, со малло саматтхо сӯро на̄ма. евамева кхо, бханте на̄гасена, йам̣ кхиппам̣ парин̣амати кусалам̣ ва̄ акусалам̣ ва̄, там̣ локе адхиматтам̣ балаватара’’нти.

‘‘убхайампи там̣, маха̄ра̄джа, каммам̣ сампара̄йаведанӣйамева, апи ча кхо акусалам̣ са̄ваджджата̄йа кхан̣ена дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣ хоти, пуббакехи, маха̄ра̄джа, кхаттийехи т̣хапито есо нийамо ‘йо па̄н̣ам̣ ханати, со дан̣д̣а̄рахо…пе… йо адиннам̣ а̄дийати…пе… йо парада̄рам̣ гаччхати…пе… йо муса̄ бхан̣ати…пе… йо га̄мам̣ гха̄тети…пе… йо пантхам̣ дӯсети…пе… йо никатим̣ кароти…пе… йо ван̃чанам̣ кароти, со дан̣д̣а̄рахо вадхитаббо чхеттаббо бхеттаббо хантаббо’ти. там̣ те упа̄да̄йа вичинитва̄ вичинитва̄ дан̣д̣енти вадхенти чхинданти бхинданти хананти ча, апи ну, маха̄ра̄джа, аттхи кехичи т̣хапито нийамо ‘йо да̄нам̣ ва̄ дети, сӣлам̣ ва̄ раккхати, упосатхакаммам̣ ва̄ кароти, тасса дханам̣ ва̄ йасам̣ ва̄ да̄табба’нти; апи ну там̣ вичинитва̄ вичинитва̄ дханам̣ ва̄ йасам̣ ва̄ денти, чорасса катакаммасса вадхабандханам̣ вийа̄’’ти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘йади, маха̄ра̄джа, да̄йака̄нам̣ вичинитва̄ вичинитва̄ дханам̣ ва̄ йасам̣ ва̄ дадеййум̣, кусалампи дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣ бхавеййа, йасма̄ ча кхо, маха̄ра̄джа, да̄йаке на вичинанти ‘дханам̣ ва̄ йасам̣ ва̄ дасса̄ма̄’ти, тасма̄ кусалам̣ на дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣. имина̄, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ена акусалам̣ дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣, сампара̄йева со адхиматтам̣ балаватарам̣ веданам̣ ведайатӣ’’ти. ‘‘са̄дху, бханте на̄гасена, тава̄дисена буддхимантена вина̄ несо пан̃хо суниббет̣хийо, локикам̣, бханте на̄гасена, локуттарена вин̃н̃а̄пита’’нти.

кусала̄кусалабалаватарапан̃хо татийо.

4. пуббапета̄дисапан̃хо

4. ‘‘бханте на̄гасена, име да̄йака̄ да̄нам̣ датва̄ пуббапета̄нам̣ а̄дисанти [уддисанти (ка. сӣ.)] ‘идам̣ тесам̣ па̄пун̣а̄тӯ’ти, апи ну те кин̃чи татонида̄нам̣ випа̄кам̣ пат̣илабхантӣ’’ти? ‘‘кечи, маха̄ра̄джа, пат̣илабханти, кечи наппат̣илабхантӣ’’ти. ‘‘ке, бханте, пат̣илабханти, ке наппат̣илабхантӣ’’ти? ‘‘нирайӯпапанна̄, маха̄ра̄джа, наппат̣илабханти, саггагата̄ наппат̣илабханти, тираччха̄найонигата̄ наппат̣илабханти, чатуннам̣ пета̄нам̣ тайо пета̄ наппат̣илабханти ванта̄сика̄ кхуппипа̄сино ниджджха̄матан̣хика̄, лабханти пета̄ парадаттӯпаджӣвино, тепи сарама̄на̄ йева лабхантӣ’’ти.

‘‘тена хи, бханте на̄гасена, да̄йака̄нам̣ да̄нам̣ висоситам̣ [висотам̣ (сӣ. пӣ.)] хоти апхалам̣, йесам̣ уддисса катам̣ йади те наппат̣илабхантӣ’’ти? ‘‘на хи там̣, маха̄ра̄джа, да̄нам̣ апхалам̣ хоти авипа̄кам̣, да̄йака̄ йева тасса пхалам̣ анубхавантӣ’’ти. ‘‘тена хи, бханте на̄гасена, ка̄ран̣ена мам̣ сан̃н̃а̄пехӣ’’ти. ‘‘идха, маха̄ра̄джа, кечи манусса̄ маччхамам̣сасура̄бхаттакхаджджака̄ни пат̣ийа̄детва̄ н̃а̄тикулам̣ гаччханти, йади те н̃а̄така̄ там̣ упа̄йанам̣ на сампат̣иччхеййум̣, апи ну там̣ упа̄йанам̣ висоситам̣ гаччхеййа винассеййа ва̄’’ти? ‘‘на хи, бханте, са̄мика̄нам̣ йева там̣ хотӣ’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, да̄йака̄ йева тасса пхалам̣ анубхаванти. йатха̄ пана, маха̄ра̄джа, пурисо габбхам̣ павит̣т̣хо асати пурато никкхаманамукхе кена никкхамеййа̄’’ти. ‘‘павит̣т̣хенева бханте’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, да̄йака̄ йева тасса пхалам̣ анубхавантӣ’’ти. ‘‘хоту, бханте на̄гасена, еваметам̣ татха̄ сампат̣иччха̄ми, да̄йака̄ йева тасса пхалам̣ анубхаванти, на майам̣ там̣ ка̄ран̣ам̣ виломема̄ти.

‘‘бханте на̄гасена, йади имесам̣ да̄йака̄нам̣ диннада̄нам̣ пуббапета̄нам̣ па̄пун̣а̄ти, те ча тасса випа̄кам̣ анубхаванти. тена хи йо па̄н̣а̄типа̄тӣ луддо лохитапа̄н̣ӣ падут̣т̣хаманасан̇каппо мануссе гха̄тетва̄ да̄рун̣ам̣ каммам̣ катва̄ пуббапета̄нам̣ а̄дисеййа ‘имасса ме каммасса випа̄ко пуббапета̄нам̣ па̄пун̣а̄тӯ’ти, апи ну тасса випа̄ко пуббапета̄нам̣ па̄пун̣а̄тӣ’’ти? ‘‘на хи, маха̄ра̄джа̄’’ти.

‘‘бханте на̄гасена, ко таттха хету ким̣ ка̄ран̣ам̣, йена кусалам̣ па̄пун̣а̄ти акусалам̣ на па̄пун̣а̄тӣ’’ти? ‘‘несо, маха̄ра̄джа, пан̃хо пуччхитаббо, ма̄ ча твам̣, маха̄ра̄джа, ‘висаджджако аттхӣ’ти апуччхитаббам̣ пуччхи, ‘кисса а̄ка̄со нира̄ламбо, кисса ган̇га̄ уддхаммукха̄ на сандати, кисса име манусса̄ ча диджа̄ ча двипада̄ мига̄ чатуппада̄’ти тампи мам̣ твам̣ пуччхиссасӣ’’ти. ‘‘на̄хам̣ там̣, бханте на̄гасена, вихеса̄пеккхо пуччха̄ми, апи ча нибба̄ханаттха̄йа [нибба̄наттха̄йа (ка.)] сандехасса пуччха̄ми, бахӯ манусса̄ локе ва̄мага̄мино [па̄пага̄хино (сйа̄.)] вичаккхука̄, ‘кинти те ота̄рам̣ на лабхеййу’нти ева̄хам̣ там̣ пуччха̄мӣ’’ти. ‘‘на сакка̄, маха̄ра̄джа, саха акатена анануматена саха па̄пам̣ каммам̣ сам̣вибхаджитум̣.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, манусса̄ удаканибба̄ханена удакам̣ сувидӯрампи харанти, апи ну, маха̄ра̄джа, сакка̄ гханамаха̄селапаббато [паббатато (ка.)] нибба̄ханена йатхиччхитам̣ хариту’’нти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, сакка̄ кусалам̣ сам̣вибхаджитум̣, на сакка̄ акусалам̣ сам̣вибхаджитум̣. йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, сакка̄ телена падӣпо джа̄летум̣, апи ну, маха̄ра̄джа, сакка̄ удакена падӣпо джа̄лету’’нти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, сакка̄ кусалам̣ сам̣вибхаджитум̣, на сакка̄ акусалам̣ сам̣вибхаджитум̣. йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, кассака̄ тал̣а̄като удакам̣ нӣхаритва̄ дхан̃н̃ам̣ парипа̄ченти, апи ну кхо, маха̄ра̄джа, сакка̄ маха̄самуддато удакам̣ нӣхаритва̄ дхан̃н̃ам̣ парипа̄чету’’нти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, сакка̄ кусалам̣ сам̣вибхаджитум̣, на сакка̄ акусалам̣ сам̣вибхаджиту’’нти.

‘‘бханте на̄гасена, кена ка̄ран̣ена сакка̄ кусалам̣ сам̣вибхаджитум̣, на сакка̄ акусалам̣ сам̣вибхаджитум̣. ка̄ран̣ена мам̣ сан̃н̃а̄пехи, на̄хам̣ андхо ана̄локо сутва̄ ведисса̄мӣ’’ти. ‘‘акусалам̣, маха̄ра̄джа, тхокам̣, кусалам̣ бахукам̣, тхокатта̄ акусалам̣ катта̄рам̣ йева парийа̄дийати, бахукатта̄ кусалам̣ садевакам̣ локам̣ аджджхоттхаратӣ’’ти. ‘‘опаммам̣ карохӣ’’ти.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, париттам̣ екам̣ удакабинду патхавийам̣ нипатеййа, апи ну кхо там̣, маха̄ра̄джа, удакабинду дасапи два̄дасапи йоджана̄ни аджджхоттхареййа̄’’ти? ‘‘на хи, бханте, йаттха там̣ удакабинду нипатитам̣, таттхева парийа̄дийатӣ’’ти. ‘‘кена ка̄ран̣ена, маха̄ра̄джа̄’’ти? ‘‘париттатта̄, бханте, удакабиндусса̄’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, париттам̣ акусалам̣ париттатта̄ катта̄рам̣ йева парийа̄дийати, на сакка̄ сам̣вибхаджитум̣.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, махатимаха̄мегхо абхивассеййа таппайанто дхаран̣италам̣, апи ну кхо со, маха̄ра̄джа, маха̄мегхо самантато оттхареййа̄’’ти. ‘‘а̄ма, бханте, пӯрайитва̄ со маха̄мегхо соббхасара саритаса̄кха̄кандарападарадахатал̣а̄ка [ма̄тика̄тал̣а̄ка (ка.)] удапа̄напоккхаран̣ийо дасапи два̄дасапи йоджана̄ни аджджхоттхареййа̄’’ти. ‘‘кена ка̄ран̣ена, маха̄ра̄джа̄’’ти? ‘‘махантатта̄, бханте, мегхасса̄’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, кусалам̣ бахукам̣, бахукатта̄ сакка̄ девамануссехипи сам̣вибхаджиту’’нти.

‘‘бханте на̄гасена, кена ка̄ран̣ена акусалам̣ тхокам̣ кусалам̣ бахутара’’нти? ‘‘идха, маха̄ра̄джа, йо кочи да̄нам̣ дети, сӣлам̣ сама̄дийати, упосатхакаммам̣ кароти, со хат̣т̣хо пахат̣т̣хо хасито памудито пасаннама̄насо ведаджа̄то хоти, тасса апара̄парам̣ пӣти уппаджджати, пӣтиманасса бхиййо бхиййо кусалам̣ павад̣д̣хати.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, удапа̄не бахусалиласампун̣н̣е екена десена удакам̣ пависеййа, екена никкхамеййа, никкхамантепи апара̄парам̣ уппаджджати, на сакка̄ хоти кхайам̣ па̄петум̣. евамева кхо, маха̄ра̄джа, кусалам̣ бхиййо бхиййо павад̣д̣хати. вассасатепи че, маха̄ра̄джа, пурисо катам̣ кусалам̣ а̄ваджджеййа, а̄ваджджите а̄ваджджите бхиййо бхиййо кусалам̣ павад̣д̣хати. тасса там̣ кусалам̣ сакка̄ хоти йатхиччхакехи саддхим̣ сам̣вибхаджитум̣, идаметтха, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ам̣, йена ка̄ран̣ена кусалам̣ бахутарам̣.

‘‘акусалам̣ пана, маха̄ра̄джа, каронто паччха̄ виппат̣иса̄рӣ хоти, виппат̣иса̄рино читтам̣ пат̣илӣйати пат̣икут̣ати пат̣иваттати на сампаса̄рӣйати сочати таппати ха̄йати кхӣйати на паривад̣д̣хати таттхева парийа̄дийати. йатха̄, маха̄ра̄джа, суккха̄йа надийа̄ маха̄пул̣ина̄йа унната̄ваната̄йа кут̣иласан̇кут̣ила̄йа упарито париттам̣ удакам̣ а̄гаччхантам̣ ха̄йати кхӣйати на паривад̣д̣хати таттхева парийа̄дийати. евамева кхо, маха̄ра̄джа, акусалам̣ каронтасса читтам̣ пат̣илӣйати пат̣икут̣ати пат̣иваттати на сампаса̄рӣйати сочати таппати ха̄йати кхӣйати на паривад̣д̣хати таттхева парийа̄дийати, идаметтха, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ам̣, йена ка̄ран̣ена акусалам̣ тхока’’нти. ‘‘са̄дху, бханте на̄гасена, еваметам̣ татха̄ сампат̣иччха̄мӣ’’ти.

пуббапета̄дисапан̃хо чатуттхо.

5. супинапан̃хо

5. ‘‘бханте на̄гасена, имасмим̣ локе нарана̄рийо супинам̣ пассанти калйа̄н̣ампи па̄пакампи, дит̣т̣хапуббампи адит̣т̣хапуббампи, катапуббампи акатапуббампи, кхемампи сабхайампи, дӯрепи сантикепи, бахувидха̄нипи анекаван̣н̣асахасса̄ни диссанти, кин̃четам̣ супинам̣ на̄ма, ко четам̣ пассатӣ’’ти? ‘‘нимиттаметам̣, маха̄ра̄джа, супинам̣ на̄ма, йам̣ читтасса а̄па̄та [а̄па̄тха (сӣ. пӣ.)] мупагаччхати. чхайиме, маха̄ра̄джа, супинам̣ пассанти, ва̄тико супинам̣ пассати, питтико супинам̣ пассати, семхико супинам̣ пассати, деватӯпасам̣ха̄рато супинам̣ пассати, самуда̄чин̣н̣ато супинам̣ пассати, пуббанимиттато супинам̣ пассати, татра, маха̄ра̄джа, йам̣ пуббанимиттато супинам̣ пассати, там̣ йева саччам̣, авасесам̣ миччха̄’’ти.

‘‘бханте на̄гасена, йо пуббанимиттато супинам̣ пассати, ким̣ тасса читтам̣ сайам̣ гантва̄ там̣ нимиттам̣ вичина̄ти, там̣ ва̄ нимиттам̣ читтасса а̄па̄тамупагаччхати, ан̃н̃о ва̄ а̄гантва̄ тасса а̄рочетӣ’’ти? ‘‘на, маха̄ра̄джа, тасса читтам̣ сайам̣ гантва̄ там̣ нимиттам̣ вичина̄ти, на̄пи ан̃н̃о кочи а̄гантва̄ тасса а̄рочети, атха кхо там̣ йева нимиттам̣ читтасса а̄па̄тамупагаччхати. йатха̄, маха̄ра̄джа, а̄да̄со на сайам̣ кухин̃чи гантва̄ чха̄йам̣ вичина̄ти, на̄пи ан̃н̃о кочи чха̄йам̣ а̄нетва̄ а̄да̄сам̣ а̄ропети [а̄рочети (ка.)], атха кхо йато куточи чха̄йа̄ а̄гантва̄ а̄да̄сасса а̄па̄тамупагаччхати, евамева кхо, маха̄ра̄джа, на тасса читтам̣ сайам̣ гантва̄ там̣ нимиттам̣ вичина̄ти, на̄пи ан̃н̃о кочи а̄гантва̄ а̄рочети, атха кхо йато куточи нимиттам̣ а̄гантва̄ читтасса а̄па̄тамупагаччхатӣ’’ти.

‘‘бханте на̄гасена, йам̣ там̣ читтам̣ супинам̣ пассати, апи ну там̣ читтам̣ джа̄на̄ти ‘евам̣ на̄ма випа̄ко бхависсати кхемам̣ ва̄ бхайам̣ ва̄’ти? ‘‘на хи, маха̄ра̄джа, там̣ читтам̣ джа̄на̄ти ‘евам̣випа̄ко бхависсати кхемам̣ ва̄ бхайам̣ ва̄’ти, нимитте пана уппанне ан̃н̃есам̣ катхети, тато те аттхам̣ катхентӣ’’ти.

‘‘ин̇гха, бханте на̄гасена, ка̄ран̣ам̣ ме дассехӣ’’ти. ‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, сарӣре тилака̄ пӣл̣ака̄ даддӯни ут̣т̣хаханти ла̄бха̄йа ва̄ ала̄бха̄йа ва̄, йаса̄йа ва̄ айаса̄йа ва̄, нинда̄йа ва̄ пасам̣са̄йа ва̄, сукха̄йа ва̄ дуккха̄йа ва̄, апи ну та̄, маха̄ра̄джа, пӣл̣ака̄ джа̄нитва̄ уппаджджанти ‘имам̣ на̄ма майам̣ аттхам̣ ниппха̄десса̄ма̄’’’ти? ‘‘на хи, бханте, йа̄дисе та̄ ока̄се пӣл̣ака̄ самбхаванти, таттха та̄ пӣл̣ака̄ дисва̄ немиттака̄ бйа̄каронти ‘евам̣ на̄ма випа̄ко бхависсатӣ’’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, йам̣ там̣ читтам̣ супинам̣ пассати, на там̣ читтам̣ джа̄на̄ти ‘евам̣ на̄ма випа̄ко бхависсати кхемам̣ ва̄ бхайам̣ ва̄’ти, нимитте пана уппанне ан̃н̃есам̣ катхети, тато те аттхам̣ катхентӣ’’ти.

‘‘бханте на̄гасена, йо супинам̣ пассати, со нидда̄йанто, уда̄ху джа̄гаранто [джагганто (сӣ. пӣ.)] пассатӣ’’ти? ‘‘йо со, маха̄ра̄джа, супинам̣ пассати, на со нидда̄йанто пассати, на̄пи джа̄гаранто пассати. апи ча окканте миддхе асампатте бхаван̇ге еттхантаре супинам̣ пассати. миддхасама̄рӯл̣хасса, маха̄ра̄джа, читтам̣ бхаван̇гагатам̣ хоти, бхаван̇гагатам̣ читтам̣ наппаваттати, аппаваттам̣ читтам̣ сукхадуккхам̣ наппаджа̄на̄ти, аппат̣ивиджа̄нантасса супино на хоти, паваттама̄не читте супинам̣ пассати.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, тимире андхака̄ре аппабха̄се супарисуддхепи а̄да̄се чха̄йа̄ на диссати, евамева кхо, маха̄ра̄джа, миддхасама̄рӯл̣хе читте бхаван̇гагате тит̣т̣хама̄непи сарӣре читтам̣ аппаваттам̣ хоти, аппаватте читте супинам̣ на пассати. йатха̄, маха̄ра̄джа, а̄да̄со, евам̣ сарӣрам̣ дат̣т̣хаббам̣; йатха̄ андхака̄ро, евам̣ миддхам̣ дат̣т̣хаббам̣; йатха̄ а̄локо, евам̣ читтам̣ дат̣т̣хаббам̣.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, махикоттхат̣асса сӯрийасса пабха̄ на диссати санта̄ йева сӯрийарасми аппаватта̄ хоти, аппаватта̄йа сӯрийарасмийа̄ а̄локо на хоти, евамева кхо, маха̄ра̄джа, миддхасама̄рӯл̣хасса читтам̣ бхаван̇гагатам̣ хоти, бхаван̇гагатам̣ читтам̣ наппаваттати, аппаватте читте супинам̣ на пассати. йатха̄, маха̄ра̄джа, сӯрийо, евам̣ сарӣрам̣ дат̣т̣хаббам̣; йатха̄ махикоттхаран̣ам̣, евам̣ миддхам̣ дат̣т̣хаббам̣; йатха̄ сӯрийарасми, евам̣ читтам̣ дат̣т̣хаббам̣.

‘‘двиннам̣, маха̄ра̄джа, сантепи сарӣре читтам̣ аппаваттам̣ хоти, миддхасама̄рӯл̣хасса бхаван̇гагатасса сантепи сарӣре читтам̣ аппаваттам̣ хоти, ниродхасама̄паннасса сантепи сарӣре читтам̣ аппаваттам̣ хоти, джа̄гарантасса, маха̄ра̄джа, читтам̣ лолам̣ хоти виват̣ам̣ па̄кат̣ам̣ анибаддхам̣, еварӯпасса читте нимиттам̣ а̄па̄там̣ на упети. йатха̄, маха̄ра̄джа, пурисам̣ виват̣ам̣ па̄кат̣ам̣ акирийам̣ арахассам̣ рахассака̄ма̄ паривадждженти, евамева кхо, маха̄ра̄джа, джа̄гарантасса диббо аттхо а̄па̄там̣ на упети, тасма̄ джа̄гаранто супинам̣ на пассати. йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, бхиккхум̣ бхинна̄джӣвам̣ ана̄ча̄рам̣ па̄памиттам̣ дуссӣлам̣ кусӣтам̣ хӣнавӣрийам̣ кусала̄ бодхипаккхийа̄ дхамма̄ а̄па̄там̣ на упенти, евамева кхо, маха̄ра̄джа, джа̄гарантасса диббо аттхо а̄па̄там̣ на упети, тасма̄ джа̄гаранто супинам̣ на пассатӣ’’ти.

‘‘бханте на̄гасена, аттхи миддхасса а̄димаджджхапарийоса̄на’’нти? ‘‘а̄ма, маха̄ра̄джа, аттхи миддхасса а̄димаджджхапарийоса̄на’’нти. ‘‘катамам̣ а̄ди, катамам̣ маджджхам̣, катамам̣ парийоса̄на’’нти? ‘‘йо, маха̄ра̄джа, ка̄йасса она̄хо парийона̄хо дуббалйам̣ мандата̄ акамман̃н̃ата̄ ка̄йасса, айам̣ миддхасса а̄ди; йо, маха̄ра̄джа, капинидда̄парето вокин̣н̣акам̣ джаггати [вокин̣н̣атам̣ гаччхати (нисйа)], идам̣ миддхасса маджджхам̣; бхаван̇гагати парийосанам̣. маджджхӯпагато, маха̄ра̄джа, капинидда̄парето супинам̣ пассати. йатха̄, маха̄ра̄джа, кочи йатача̄рӣ сама̄хитачитто т̣хитадхаммо ачалабуддхи пахӣнакотӯхаласаддам̣ ванамаджджхога̄хитва̄ сукхумам̣ аттхам̣ чинтайати, на ча со таттха миддхам̣ оккамати, со таттха сама̄хито екаггачитто сукхумам̣ аттхам̣ пат̣ивиджджхати, евамева кхо, маха̄ра̄джа, джа̄гаро на миддхасама̄панно, маджджхӯпагато капинидда̄парето супинам̣ пассати. йатха̄, маха̄ра̄джа, котӯхаласаддо, евам̣ джа̄гарам̣ дат̣т̣хаббам̣; йатха̄ вивиттам̣ ванам̣, евам̣ капинидда̄парето дат̣т̣хаббо; йатха̄ со котӯхаласаддам̣ оха̄йа миддхам̣ виваджджетва̄ маджджхаттабхӯто сукхумам̣ аттхам̣ пат̣ивиджджхати, евам̣ джа̄гаро на миддхасама̄панно капинидда̄парето супинам̣ пассатӣ’’ти. ‘‘са̄дху, бханте на̄гасена, еваметам̣ татха̄ сампат̣иччха̄мӣ’’ти.

супинапан̃хо пан̃чамо.

6. ака̄ламаран̣апан̃хо

6. ‘‘бханте на̄гасена, йе те сатта̄ маранти, саббе те ка̄ле йева маранти, уда̄ху ака̄лепи марантӣ’’ти? ‘‘аттхи, маха̄ра̄джа, ка̄лепи маран̣ам̣, аттхи ака̄лепи маран̣а’’нти.

‘‘бханте на̄гасена, ке ка̄ле маранти, ке ака̄ле марантӣ’’ти? ‘‘дит̣т̣хапубба̄ пана, маха̄ра̄джа, тайа̄ амбаруккха̄ ва̄ джамбуруккха̄ ва̄, ан̃н̃асма̄ ва̄ пана пхаларуккха̄ пхала̄ни патанта̄ни а̄ма̄ни ча пакка̄ни ча̄’’ти? ‘‘а̄ма, бханте’’ти. ‘‘йа̄ни та̄ни, маха̄ра̄джа, пхала̄ни руккхато патанти, сабба̄ни та̄ни ка̄ле йева патанти, уда̄ху ака̄лепӣ’’ти? ‘‘йа̄ни та̄ни, бханте на̄гасена, пхала̄ни парипакка̄ни вилӣна̄ни патанти, сабба̄ни та̄ни ка̄ле патанти. йа̄ни пана та̄ни авасеса̄ни пхала̄ни тесу ка̄ничи кимивиддха̄ни патанти, ка̄ничи лагул̣ахата̄ни [сакун̣апахата̄ (сйа̄.), лакут̣ахата̄ни (сӣ. пӣ. ка.)] патанти, ка̄ничи ва̄таппахата̄ни патанти, ка̄ничи антопӯтика̄ни хутва̄ патанти, сабба̄ни та̄ни ака̄ле патантӣ’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, йе те джара̄вегахата̄ маранти, те йева ка̄ле маранти, авасеса̄ кечи каммаппат̣иба̄л̣ха̄ маранти, кечи гатиппат̣иба̄л̣ха̄ маранти, кечи кирийаппат̣иба̄л̣ха̄ марантӣ’’ти.

‘‘бханте на̄гасена, йе те каммаппат̣иба̄л̣ха̄ маранти, йепи те гатиппат̣иба̄л̣ха̄ маранти, йепи те кирийаппат̣иба̄л̣ха̄ маранти, йепи те джара̄вегаппат̣иба̄л̣ха̄ маранти, саббе те ка̄ле йева маранти, йопи ма̄тукуччхигато марати, со тасса ка̄ло, ка̄ле йева со марати. йопи виджа̄тагхаре марати, со тасса ка̄ло, сопи ка̄ле йева марати. йопи ма̄сико марати…пе… йопи вассасатико марати, со тасса ка̄ло, ка̄ле йева со марати, тена хи, бханте на̄гасена, ака̄ле маран̣ам̣ на̄ма на хоти, йе кечи маранти, саббе те ка̄ле йева марантӣ’’ти.

‘‘саттиме, маха̄ра̄джа, виджджама̄непи уттарим̣ а̄йусмим̣ ака̄ле маранти. катаме сатта? джигхаччхито, маха̄ра̄джа, бходжанам̣ алабхама̄но упахатаббхантаро виджджама̄непи уттарим̣ а̄йусмим̣ ака̄ле марати, пипа̄сито, маха̄ра̄джа, па̄нӣйам̣ алабхама̄но парисуккхахадайо виджджама̄непи уттарим̣ а̄йусмим̣ ака̄ле марати, ахина̄ дат̣т̣хо, маха̄ра̄джа, висавега̄бхихато тикиччхакам̣ алабхама̄но виджджама̄непи уттарим̣ а̄йусмим̣ ака̄ле марати, висама̄сито, маха̄ра̄джа, д̣айхантесу ан̇гапаччан̇гесу агадам̣ алабхама̄но виджджама̄непи уттарим̣ а̄йусмим̣ ака̄ле марати, аггигато, маха̄ра̄джа, джха̄йама̄но нибба̄панам̣ алабхама̄но виджджама̄непи уттарим̣ а̄йусмим̣ ака̄ле марати, удакагато, маха̄ра̄джа, патит̣т̣хам̣ алабхама̄но виджджама̄непи уттарим̣ а̄йусмим̣ ака̄ле марати, саттихато, маха̄ра̄джа, а̄ба̄дхико бхисаккам̣ алабхама̄но виджджама̄непи уттарим̣ а̄йусмим̣ ака̄ле марати, име кхо, маха̄ра̄джа, сатта виджджама̄непи уттарим̣ а̄йусмим̣ ака̄ле маранти. татра̄па̄хам̣, маха̄ра̄джа, екам̣сена вада̄ми.

‘‘ат̣т̣хавидхена, маха̄ра̄джа, сатта̄нам̣ ка̄лан̇кирийа̄ хоти, ва̄тасамут̣т̣ха̄нена питтасамут̣т̣ха̄нена семхасамут̣т̣ха̄нена саннипа̄тикена утувипарин̣а̄мена висамапариха̄рена опаккамикена каммавипа̄кена, маха̄ра̄джа, сатта̄нам̣ ка̄лан̇кирийа̄ хоти. татра, маха̄ра̄джа, йадидам̣ каммавипа̄кена ка̄лан̇кирийа̄, са̄ йева таттха са̄майика̄ [са̄ма̄йика̄ (ка.)] ка̄лан̇кирийа̄, авасеса̄ аса̄майика̄ ка̄лан̇кирийа̄ти. бхавати ча –

‘‘‘джигхаччха̄йа пипа̄са̄йа, ахидат̣т̣ха̄ [ахидат̣т̣хо (сӣ.), ахина̄ дат̣т̣хо (пӣ.)] висена ча;

аггиудакасаттӣхи, ака̄ле таттха мӣйати;

ва̄тапиттена семхена, саннипа̄тенутӯхи ча;

висамопаккамакаммехи, ака̄ле таттха мӣйатӣ’ти.

‘‘кечи, маха̄ра̄джа, сатта̄ пуббе катена тена тена акусалакаммавипа̄кена маранти. идха, маха̄ра̄джа, йо пуббе паре джигхаччха̄йа ма̄рети, со бахӯни вассасатасахасса̄ни джигхаччха̄йа парипӣл̣ито чха̄то парикиланто суккхамила̄тахадайо бубхуккхито [суккхито (сӣ. пӣ. ка.)] висуккхито джха̄йанто аббхантарам̣ парид̣айханто джигхаччха̄йа йева марати дахаропи маджджхимопи махаллакопи, идампи тасса са̄майикамаран̣ам̣.

‘‘йо пуббе паре пипа̄са̄йа ма̄рети, со бахӯни вассасатасахасса̄ни пето хутва̄ ниджджха̄матан̣хико сама̄но лӯкхо кисо парисуккхитахадайо пипа̄са̄йа йева марати дахаропи маджджхимопи махаллакопи, идампи тасса са̄майикамаран̣ам̣.

‘‘йо пуббе паре ахина̄ д̣ам̣са̄петва̄ ма̄рети, со бахӯни вассасатасахасса̄ни аджагарамукхенева аджагарамукхам̣ кан̣хасаппамукхенева кан̣хасаппамукхам̣ париваттитва̄ техи кха̄йитакха̄йито ахӣхи дат̣т̣хо йева марати дахаропи маджджхимопи махаллакопи, идампи тасса са̄майикамаран̣ам̣.

‘‘йо пуббе паре висам̣ датва̄ ма̄рети, со бахӯни вассасатасахасса̄ни д̣айхантехи ан̇гапаччан̇гехи бхиджджама̄нена сарӣрена кун̣апагандхам̣ ва̄йанто висенева марати дахаропи маджджхимопи махаллакопи, идампи тасса са̄майикамаран̣ам̣.

‘‘йо пуббе паре аггина̄ ма̄рети, со бахӯни вассасатасахасса̄ни ан̇га̄рапаббатенева ан̇га̄рапаббатам̣ йамависайенева йамависайам̣ париваттитва̄ дад̣д̣хавидад̣д̣хагатто аггина̄ йева марати дахаропи маджджхимопи малаллакопи, идампи тасса са̄майикамаран̣ам̣.

‘‘йо пуббе паре удакена ма̄рети, со бахӯни вассасатасахасса̄ни хатавилуттабхаггадуббалагатто кхуббхитачитто [кхубхитачитто (сӣ. пӣ.)] удакенева [удаке йева (бахӯсу)] марати дахаропи маджджхимопи махаллакопи, идампи тасса са̄майикамаран̣ам̣.

‘‘йо пуббе паре саттийа̄ ма̄рети, со бахӯни вассасатасахасса̄ни чхиннабхиннакот̣т̣итавикот̣т̣ито саттимукхасама̄хато саттийа̄ йева марати дахаропи маджджхимопи махаллакопи, идампи тасса са̄майикамаран̣ам̣’’.

‘‘бханте на̄гасена, ака̄ле маран̣ам̣ аттхӣти йам̣ вадети, ин̇гха ме твам̣ таттха ка̄ран̣ам̣ атидиса̄ти’’. ‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, махатимаха̄аггиккхандхо а̄диннатин̣акат̣т̣хаса̄кха̄пала̄со парийа̄диннабхаккхо упа̄да̄насан̇кхайа̄ нибба̄йати, со агги вуччати ‘анӣтико анупаддаво самайе ниббуто на̄ма̄’ти, евамева кхо, маха̄ра̄джа, йо кочи бахӯни дивасасахасса̄ни джӣвитва̄ джара̄джин̣н̣о а̄йуккхайа̄ анӣтико анупаддаво марати, со вуччати ‘самайе маран̣амупагато’ти.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, махатимаха̄аггиккхандхо а̄диннатин̣акат̣т̣хаса̄кха̄пала̄со асса, там̣ апарийа̄динне йева тин̣акат̣т̣хаса̄кха̄пала̄се махатимаха̄мегхо абхиппавасситва̄ нибба̄пеййа, апи ну кхо, маха̄ра̄джа, маха̄аггиккхандхо самайе ниббуто на̄ма хотӣ’’ти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘кисса пана со, маха̄ра̄джа, паччхимо аггиккхандхо пуримакена аггиккхандхена самасамагатико на̄хосӣ’’ти? ‘‘а̄гантукена, бханте, мегхена пат̣ипӣл̣ито со аггиккхандхо асамайе ниббуто’’ти. евамева кхо, маха̄ра̄джа, йо кочи ака̄ле марати, со а̄гантукена рогена пат̣ипӣл̣ито ва̄тасамут̣т̣ха̄нена ва̄ питтасамут̣т̣ха̄нена ва̄ семхасамут̣т̣ха̄нена ва̄ саннипа̄тикена ва̄ утупарин̣а̄маджена ва̄ висамапариха̄раджена ва̄ опаккамикена ва̄ джигхаччха̄йа ва̄ пипа̄са̄йа ва̄ саппадат̣т̣хена ва̄ висама̄ситена ва̄ аггина̄ ва̄ удакена ва̄ саттивегаппат̣ипӣл̣ито ва̄ ака̄ле марати. идаметтха, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ам̣, йена ка̄ран̣ена ака̄ле маран̣ам̣ аттхи.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, гагане махатимаха̄вала̄хако ут̣т̣хахитва̄ ниннан̃ча тхалан̃ча парипӯрайанто абхивассати, со вуччати ‘мегхо анӣтико анупаддаво вассатӣ’ти. евамева кхо, маха̄ра̄джа, йо кочи чирам̣ джӣвитва̄ джара̄джин̣н̣о а̄йуккхайа̄ анӣтико анупаддаво марати, со вуччати ‘самайе маран̣амупагато’ти.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, гагане махатимаха̄вала̄хако ут̣т̣хахитва̄ антара̄йева махата̄ ва̄тена аббхаттхам̣ гаччхеййа, апи ну кхо со, маха̄ра̄джа, маха̄вала̄хако самайе вигато на̄ма хотӣ’’ти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘кисса пана со, маха̄ра̄джа, паччхимо вала̄хако пуримена вала̄хакена самасамагатико на̄хосӣ’’ти? ‘‘а̄гантукена, бханте, ва̄тена пат̣ипӣл̣ито со вала̄хако асамайаппатто йева вигато’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, йо кочи ака̄ле марати, со а̄гантукена рогена пат̣ипӣл̣ито ва̄тасамут̣т̣ха̄нена ва̄…пе… саттивегаппат̣ипӣл̣ито ва̄ ака̄ле марати. идаметтха, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ам̣, йена ка̄ран̣ена ака̄ле маран̣ам̣ аттхӣти.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, балава̄ а̄сӣвисо купито кин̃чидева пурисам̣ д̣ам̣сеййа, тасса там̣ висам̣ анӣтикам̣ анупаддавам̣ маран̣ам̣ па̄пеййа, там̣ висам̣ вуччати ‘анӣтикаманупаддавам̣ кот̣игата’нти. евамева кхо, маха̄ра̄джа, йо кочи чирам̣ джӣвитва̄ джара̄джин̣н̣о а̄йуккхайа̄ анӣтико анупаддаво марати, со вуччати ‘анӣтико анупаддаво джӣвитакот̣игато са̄майикам̣ маран̣амупагато’ти.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, балавата̄ а̄сӣвисена дат̣т̣хасса антара̄йева а̄хитун̣д̣ико агадам̣ датва̄ ависам̣ кареййа, апи ну кхо там̣, маха̄ра̄джа, висам̣ самайе вигатам̣ на̄ма хотӣ’’ти? ‘‘на хи бханте’’ти. ‘‘кисса пана там̣, маха̄ра̄джа, паччхимам̣ висам̣ пуримакена висена самасамагатикам̣ на̄хосӣ’’ти? ‘‘а̄гантукена, бханте, агадена пат̣ипӣл̣итам̣ висам̣ акот̣игатам̣ йева вигата’’нти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, йо кочи ака̄ле марати, со а̄гантукена рогена пат̣ипӣл̣ито ва̄тасамут̣т̣ха̄нена ва̄…пе… саттивегаппат̣ипӣл̣ито ва̄ ака̄ле марати. идаметтха, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ам̣, йена ка̄ран̣ена ака̄ле маран̣ам̣ аттхӣти.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, исса̄со сарам̣ па̄теййа, саче со саро йатха̄гатигаманапатхаматтхакам̣ гаччхати, со саро вуччати ‘анӣтико анупаддаво йатха̄гатигаманапатхаматтхакам̣ гато на̄ма̄’ти. евамева кхо, маха̄ра̄джа, йо кочи чирам̣ джӣвитва̄ джара̄джин̣н̣о а̄йуккхайа̄ анӣтико анупаддаво марати, со вуччати ‘анӣтико анупаддаво самайе маран̣амупагато’ти.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, исса̄со сарам̣ па̄теййа, тасса там̣ сарам̣ тасмим̣ йева кхан̣е кочи ган̣хеййа, апи ну кхо со, маха̄ра̄джа, саро йатха̄гатигаманапатхаматтхакам̣ гато на̄ма хотӣ’’ти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘кисса пана со, маха̄ра̄джа, паччхимо саро пуримакена сарена самасамагатико на̄хосӣ’’ти? ‘‘а̄гантукена, бханте, гахан̣ена тасса сарасса гаманам̣ упаччхинна’’нти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, йо кочи ака̄ле марати, со а̄гантукена рогена пат̣ипӣл̣ито ва̄тасамут̣т̣ха̄нена ва̄…пе… саттивегаппат̣ипӣл̣ито ва̄ ака̄ле марати. идаметтха, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ам̣, йена ка̄ран̣ена ака̄ле маран̣ам̣ аттхӣти.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, йо кочи лохамайам̣ бха̄джанам̣ а̄кот̣еййа, тасса а̄кот̣анена саддо ниббаттитва̄ йатха̄гатигаманапатхаматтхакам̣ гаччхати, со саддо вуччати ‘анӣтико анупаддаво йатха̄гатигаманапатхаматтхакам̣ гато на̄ма̄’ти. евамева кхо, маха̄ра̄джа, йо кочи бахӯни дивасасахасса̄ни джӣвитва̄ джара̄джин̣н̣о а̄йуккхайа̄ анӣтико анупаддаво марати, со вуччати ‘анӣтико анупаддаво самайе маран̣амупа̄гато’ти.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, йо кочи лохамайам̣ бха̄джанам̣ а̄кот̣еййа, тасса а̄кот̣анена саддо ниббаттеййа, ниббатте садде адӯрагате кочи а̄масеййа, саха а̄масанена саддо нируджджхеййа, апи ну кхо со, маха̄ра̄джа, саддо йатха̄гатигаманапатхаматтхакам̣ гато на̄ма хотӣ’’ти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘кисса пана, маха̄ра̄джа, паччхимо саддо пуримакена саддена самасамагатико на̄хосӣ’’ти? ‘‘а̄гантукена, бханте, а̄масанена со саддо упарато’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, йо кочи ака̄ле марати, со а̄гантукена рогена пат̣ипӣл̣ито ва̄тасамут̣т̣ха̄нена ва̄…пе… саттивегаппат̣ипӣл̣ито ва̄ ака̄ле марати. идаметтха маха̄ра̄джа ка̄ран̣ам̣, йена ка̄ран̣ена ака̄ле маран̣ам̣ аттхӣти.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, кхетте сувирӯл̣хам̣ дхан̃н̃абӣджам̣ самма̄ паваттама̄нена вассена отатавитатаа̄кин̣н̣абахупхалам̣ хутва̄ [ут̣т̣хитаа̄кин̣н̣абахупхалам̣ бхавитва̄ (сйа̄.)] сассут̣т̣ха̄насамайам̣ па̄пун̣а̄ти, там̣ дхан̃н̃ам̣ вуччати ‘анӣтикаманупаддавам̣ самайасампаттам̣ на̄ма хотӣ’ти. евамева кхо, маха̄ра̄джа, йо кочи бахӯни дивасасахасса̄ни джӣвитва̄ джара̄джин̣н̣о а̄йуккхайа̄ анӣтико анупаддаво марати, со вуччати ‘анӣтико анупаддаво самайе маран̣амупагато’ти.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, кхетте сувирӯл̣хам̣ дхан̃н̃абӣджам̣ удакена викалам̣ мареййа, апи ну кхо там̣, маха̄ра̄джа, дхан̃н̃ам̣ асамайасампаттам̣ на̄ма хотӣ’’ти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘кисса пана там̣, маха̄ра̄джа, паччхимам̣ дхан̃н̃ам̣ пуримакена дхан̃н̃ена самасамагатикам̣ на̄хосӣ’’ти? ‘‘а̄гантукена, бханте, ун̣хена пат̣ипӣл̣итам̣ там̣ дхан̃н̃ам̣ мата’’нти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, йо кочи ака̄ле марати, со а̄гантукена рогена пат̣ипӣл̣ито ва̄тасамут̣т̣ха̄нена ва̄…пе… саттивегаппат̣ипӣл̣ито ва̄ ака̄ле марати. идаметтха, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ам̣, йена ка̄ран̣ена ака̄ле маран̣ам̣ аттхӣти.

‘‘сутапуббам̣ пана тайа̄, маха̄ра̄джа, ‘сампаннатарун̣асассам̣ кимайо ут̣т̣хахитва̄ самӯлам̣ на̄сентӣ’’’ти? ‘‘сутапуббан̃чева там̣, бханте, амхехи дит̣т̣хапуббан̃ча̄’’ти. ‘‘ким̣ ну кхо там̣, маха̄ра̄джа, сассам̣ ка̄ле нат̣т̣хам̣, уда̄ху ака̄ле нат̣т̣ха’’нти? ‘‘ака̄ле, бханте, йади кхо там̣, бханте, сассам̣ кимайо на кха̄деййум̣, сассуддхаран̣асамайам̣ па̄пун̣еййа̄’’ти. ‘‘ким̣ пана, маха̄ра̄джа, а̄гантукена упагха̄тена сассам̣ винассати, нирупагха̄там̣ сассам̣ сассуддхаран̣асамайам̣ па̄пун̣а̄тӣ’’ти? ‘‘а̄ма, бханте’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, йо кочи ака̄ле марати, со а̄гантукена рогена пат̣ипӣл̣ито ва̄тасамут̣т̣ха̄нена ва̄…пе… саттивегаппат̣ипӣл̣ито ва̄ марати. идаметтха, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ам̣, йена ка̄ран̣ена ака̄ле маран̣ам̣ аттхӣти.

‘‘сутапуббам̣ пана тайа̄, маха̄ра̄джа, ‘сампанне сассе пхалабха̄ранамите ман̃чаритапатте каракавассам̣ на̄ма вассаджа̄ти нипатитва̄ вина̄сети апхалам̣ каротӣ’ти? ‘‘сутапуббан̃чева там̣, бханте, амхехи дит̣т̣хапуббан̃ча̄’’ти. ‘‘апи ну кхо там̣, маха̄ра̄джа, сассам̣ ка̄ле нат̣т̣хам̣, уда̄ху ака̄ле нат̣т̣ха’’нти? ‘‘ака̄ле, бханте, йади кхо там̣, бханте, сассам̣ каракавассам̣ на вассеййа сассуддхаран̣асамайам̣ па̄пун̣еййа̄’’ти. ‘‘ким̣ пана, маха̄ра̄джа, а̄гантукена упагха̄тена сассам̣ винассати, нирупагха̄там̣ сассам̣ сассуддхаран̣асамайам̣ па̄пун̣а̄тӣ’’ти? ‘‘а̄ма, бханте’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, йо кочи ака̄ле марати, со а̄гантукена рогена пат̣ипӣл̣ито ва̄тасамут̣т̣ха̄нена ва̄ питтасамут̣т̣ха̄нена ва̄ семхасамут̣т̣ха̄нена ва̄ саннипа̄тикена ва̄ утупарин̣а̄маджена ва̄ висамапариха̄раджена ва̄ опаккамикена ва̄ джигхаччха̄йа ва̄ пипа̄са̄йа ва̄ саппадат̣т̣хена ва̄ висама̄ситена ва̄ аггина̄ ва̄ удакена ва̄ саттивегаппат̣ипӣл̣ито ва̄ ака̄ле марати. йади пана а̄гантукена рогена пат̣ипӣл̣ито на бхавеййа, самайева маран̣ам̣ па̄пун̣еййа. идаметтха, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ам̣, йена ка̄ран̣ена ака̄ле маран̣ам̣ аттхӣ’’ти.

‘‘аччхарийам̣, бханте на̄гасена, аббхутам̣ бханте на̄гасена, судасситам̣ ка̄ран̣ам̣, судасситам̣ опаммам̣ ака̄ле маран̣асса паридӣпана̄йа, ‘аттхи ака̄ле маран̣а’нти утта̄нӣкатам̣ па̄кат̣ам̣ катам̣ вибхӯтам̣ катам̣, ачиттавиккхиттакопи, бханте на̄гасена, мануджо екамекенапи та̄ва опаммена нит̣т̣хам̣ гаччхеййа ‘аттхи ака̄ле маран̣а’нти, ким̣ пана мануджо сачетано? пат̣хамопамменева̄хам̣, бханте, сан̃н̃атто ‘аттхи ака̄ле маран̣а’нти, апи ча апара̄парам̣ нибба̄ханам̣ сотука̄мо на сампат̣иччхи’’нти.

ака̄ламаран̣апан̃хо чхат̣т̣хо.

7. четийапа̄т̣иха̄рийапан̃хо

7. ‘‘бханте на̄гасена, саббесам̣ париниббута̄нам̣ четийе па̄т̣ихӣрам̣ хоти, уда̄ху екачча̄нам̣ йева хотӣ’’ти? ‘‘екачча̄нам̣, маха̄ра̄джа, хоти, екачча̄нам̣ на хотӣ’’ти. ‘‘катамесам̣, бханте, хоти, катамесам̣ на хотӣ’’ти? ‘‘тин̣н̣аннам̣, маха̄ра̄джа, ан̃н̃атарасса адхит̣т̣ха̄на̄ париниббутасса четийе па̄т̣ихӣрам̣ хоти. катамесам̣ тин̣н̣аннам̣? идха, маха̄ра̄джа, араха̄ деваманусса̄нам̣ анукампа̄йа тит̣т̣хантова адхит̣т̣ха̄ти ‘евам̣на̄ма четийе па̄т̣ихӣрам̣ хотӯ’ти, тасса адхит̣т̣ха̄навасена четийе па̄т̣ихӣрам̣ хоти, евам̣ арахато адхит̣т̣ха̄навасена париниббутасса четийе па̄т̣ихӣрам̣ хоти.

‘‘пуна чапарам̣, маха̄ра̄джа, девата̄ манусса̄нам̣ анукампа̄йа париниббутасса четийе па̄т̣ихӣрам̣ дассенти ‘имина̄ па̄т̣ихӣрена саддхаммо ниччасампаггахито бхависсати, манусса̄ ча пасанна̄ кусалена абхивад̣д̣хиссантӣ’ти, евам̣ девата̄нам̣ адхит̣т̣ха̄навасена париниббутасса четийе па̄т̣ихӣрам̣ хоти.

‘‘пуна чапарам̣, маха̄ра̄джа, иттхӣ ва̄ пурисо ва̄ саддхо пасанно пан̣д̣ито бйатто медха̄вӣ буддхисампанно йонисо чинтайитва̄ гандхам̣ ва̄ ма̄лам̣ ва̄ дуссам̣ ва̄ ан̃н̃атарам̣ ва̄ кин̃чи адхит̣т̣хахитва̄ четийе уккхипати ‘евам̣на̄ма хотӯ’ти, тассапи адхит̣т̣ха̄навасена париниббутасса четийе па̄т̣ихӣрам̣ хоти, евам̣ манусса̄нам̣ адхит̣т̣ха̄навасена париниббутасса четийе па̄т̣ихӣрам̣ хоти.

‘‘имесам̣ кхо, маха̄ра̄джа, тин̣н̣аннам̣ ан̃н̃атарасса адхит̣т̣ха̄навасена париниббутасса четийе па̄т̣ихӣрам̣ хоти.

‘‘йади, маха̄ра̄джа, тесам̣ адхит̣т̣ха̄нам̣ на хоти, кхӣн̣а̄савассапи чхал̣абхин̃н̃асса четовасиппаттасса четийе па̄т̣ихӣрам̣ на хоти, асатипи, маха̄ра̄джа, па̄т̣ихӣре чаритам̣ дисва̄ супарисуддхам̣ окаппетаббам̣ нит̣т̣хам̣ гантаббам̣ саддахитаббам̣ ‘супариниббуто айам̣ буддхапутто’’’ти. ‘‘са̄дху, бханте на̄гасена, еваметам̣ татха̄ сампат̣иччха̄мӣ’’ти.

четийапа̄т̣иха̄рийапан̃хо саттамо.

8. дхамма̄бхисамайапан̃хо

8. ‘‘бханте на̄гасена, йе те самма̄ пат̣ипаджджанти, тесам̣ саббесам̣ йева дхамма̄бхисамайо хоти, уда̄ху кассачи на хотӣ’’ти? ‘‘кассачи, маха̄ра̄джа, хоти, кассачи на хотӣ’’ти. ‘‘касса бханте хоти, касса на хотӣ’’ти? ‘‘тираччха̄нагатасса, маха̄ра̄джа, суппат̣ипаннасса̄пи дхамма̄бхисамайо на хоти, петтивисайӯпапаннасса…пе… миччха̄дит̣т̣хикасса…пе… кухакасса…пе… ма̄тугха̄такасса…пе… питугха̄такасса…пе… арахантагха̄такасса…пе… сан̇гхабхедакасса…пе… лохитуппа̄дакасса…пе… тхеййасам̣ва̄сакасса…пе… титтхийапаккантасса…пе… бхиккхунидӯсакасса…пе… терасаннам̣ гарука̄паттӣнам̣ ан̃н̃атарам̣ а̄паджджитва̄ авут̣т̣хитасса…пе… пан̣д̣акасса…пе… убхатобйан̃джанакасса суппат̣ипаннасса̄пи дхамма̄бхисамайо на хоти…пе… йопи мануссадахарако ӯнакасаттавассико, тасса суппат̣ипаннасса̄пи дхамма̄бхисамайо на хоти. имесам̣ кхо, маха̄ра̄джа, сол̣асаннам̣ пуггала̄нам̣ суппат̣ипанна̄нампи дхамма̄бхисамайо на хотӣ’’ти.

‘‘бханте на̄гасена, йе те паннараса пуггала̄ вируддха̄ йева, тесам̣ дхамма̄бхисамайо хоту ва̄ ма̄ ва̄ хоту, атха кена ка̄ран̣ена мануссадахаракасса ӯнакасаттавассикасса суппат̣ипаннасса̄пи дхамма̄бхисамайо на хоти? еттха та̄ва пан̃хо бхавати ‘нану на̄ма дахаракасса на ра̄го хоти, на досо хоти, на мохо хоти, на ма̄но хоти, на миччха̄дит̣т̣хи хоти, на арати хоти, на ка̄мавитакко хоти, амиссито килесехи, со на̄ма дахарако йутто ча патто ча арахати ча чатта̄ри сачча̄ни екапат̣иведхена пат̣ивиджджхиту’’’нти.

‘‘тан̃н̃еветтха, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ам̣, йена̄хам̣ ка̄ран̣ена бхан̣а̄ми ‘ӯнакасаттавассикасса суппат̣ипаннасса̄пи дхамма̄бхисамайо на хотӣ’ти. йади, маха̄ра̄джа, ӯнакасаттавассико раджанӣйе раджджеййа, дуссанӣйе дуссеййа, моханӣйе муйхеййа, маданӣйе маджджеййа, дит̣т̣хим̣ виджа̄неййа, ратин̃ча аратин̃ча виджа̄неййа, кусала̄кусалам̣ витаккеййа, бхавеййа тасса дхамма̄бхисамайо, апи ча, маха̄ра̄джа, ӯнакасаттавассикасса читтам̣ абалам̣ дуббалам̣ париттам̣ аппам̣ тхокам̣ мандам̣ авибхӯтам̣, асан̇кхата̄ нибба̄надха̄ту гарука̄ бха̄рика̄ випула̄ махатӣ. ӯнакасаттавассико, маха̄ра̄джа, тена дуббалена читтена париттакена мандена авибхӯтена на саккоти гарукам̣ бха̄рикам̣ випулам̣ махатим̣ асан̇кхатам̣ нибба̄надха̄тум̣ пат̣ивиджджхитум̣.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, синерупаббатара̄джа̄ гаруко бха̄рико випуло маханто, апи ну кхо там̣, маха̄ра̄джа, пурисо аттано па̄катикена тха̄мабалавӣрийена саккун̣еййа синерупаббатара̄джа̄нам̣ уддхариту’’нти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘кена ка̄ран̣ена маха̄ра̄джа̄’’ти? ‘‘дуббалатта̄, бханте, пурисасса, махантатта̄ синерупаббатара̄джасса̄’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, ӯнакасаттавассикасса читтам̣ абалам̣ дуббалам̣ париттам̣ аппам̣ тхокам̣ мандам̣ авибхӯтам̣, асан̇кхата̄ нибба̄надха̄ту гарука̄ бха̄рика̄ випула̄ махатӣ. ӯнакасаттавассико тена дуббалена читтена париттена мандена авибхӯтена на саккоти гарукам̣ бха̄рикам̣ випулам̣ махатим̣ асан̇кхатам̣ нибба̄надха̄тум̣ пат̣ивиджджхитум̣, тена ка̄ран̣ена ӯнакасаттавассикасса суппат̣ипаннасса̄пи дхамма̄бхисамайо на хоти.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, айам̣ маха̄патхавӣ дӣгха̄ а̄йата̄ путхула̄ виттхата̄ виса̄ла̄ виттхин̣н̣а̄ випула̄ маханта̄, апи ну кхо там̣, маха̄ра̄джа, маха̄патхавим̣ сакка̄ париттакена удакабиндукена теметва̄ удакачиккхаллам̣ ка̄ту’’нти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘кена ка̄ран̣ена, маха̄ра̄джа̄’’ти? ‘‘париттатта̄, бханте, удакабиндусса, махантатта̄ маха̄патхавийа̄’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, ӯнакасаттавассикасса читтам̣ абалам̣ дуббалам̣ париттам̣ аппам̣ тхокам̣ мандам̣ авибхӯтам̣, асан̇кхата̄ нибба̄надха̄ту дӣгха̄ а̄йата̄ путхула̄ виттхата̄ виса̄ла̄ виттхин̣н̣а̄ випула̄ маханта̄. ӯнакасаттавассико тена дуббалена читтена париттакена мандена авибхӯтена на саккоти махатим̣ асан̇кхатам̣ нибба̄надха̄тум̣ пат̣ивиджджхитум̣, тена ка̄ран̣ена ӯнакасаттавассикасса суппат̣ипаннасса̄пи дхамма̄бхисамайо на хоти.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, абаладуббалапариттааппатхокамандагги бхавеййа, апи ну кхо, маха̄ра̄джа, та̄ватакена мандена аггина̄ сакка̄ садеваке локе андхака̄рам̣ видхамитва̄ а̄локам̣ дассету’’нти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘кена ка̄ран̣ена маха̄ра̄джа̄’’ти? ‘‘мандатта̄, бханте, аггисса, локасса махантатта̄’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, ӯнакасаттавассикасса читтам̣ абалам̣ дуббалам̣ париттам̣ аппам̣ тхокам̣ мандам̣ авибхӯтам̣, махата̄ ча авиджджандхака̄рена пихитам̣. тасма̄ дуккарам̣ н̃а̄н̣а̄локам̣ дассайитум̣, тена ка̄ран̣ена ӯнакасаттавассикасса суппат̣ипаннасса̄пи дхамма̄бхисамайо на хоти.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, а̄туро кисо ан̣упаримитака̄йо са̄лакакими хаттхина̄гам̣ тидха̄ пабхиннам̣ нава̄йатам̣ тивиттхатам̣ дасапарин̣а̄хам̣ ат̣т̣харатаникам̣ сакат̣т̣ха̄намупагатам̣ дисва̄ гилитум̣ парикад̣д̣хеййа, апи ну кхо со, маха̄ра̄джа, са̄лакакими саккун̣еййа там̣ хаттхина̄гам̣ гилиту’’нти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘кена ка̄ран̣ена, маха̄ра̄джа̄’’ти? ‘‘париттатта̄, бханте, са̄лакакимисса, махантатта̄ хаттхина̄гасса̄’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, ӯнакасаттавассикасса читтам̣ абалам̣ дуббалам̣ париттам̣ аппам̣ тхокам̣ мандам̣ авибхӯтам̣, махатӣ асан̇кхата̄ нибба̄надха̄ту. со тена дуббалена читтена париттакена мандена авибхӯтена на саккоти махатим̣ асан̇кхатам̣ нибба̄надха̄тум̣ пат̣ивиджджхитум̣, тена ка̄ран̣ена ӯнакасаттавассикасса суппат̣ипаннасса̄пи дхамма̄бхисамайо на хотӣ’’ти. ‘‘са̄дху, бханте на̄гасена, еваметам̣ татха̄ сампат̣иччха̄мӣ’’ти.

дхамма̄бхисамайапан̃хо ат̣т̣хамо.

9. екантасукханибба̄напан̃хо

9. ‘‘бханте на̄гасена, ким̣ екантасукхам̣ нибба̄нам̣, уда̄ху дуккхена мисса’’нти? ‘‘екантасукхам̣, маха̄ра̄джа, нибба̄нам̣, дуккхена амисса’’нти.

‘‘на майам̣ там̣, бханте на̄гасена, вачанам̣ саддаха̄ма ‘екантасукхам̣ нибба̄на’нти, еваметтха майам̣, бханте на̄гасена, паччема ‘нибба̄нам̣ дуккхена мисса’нти, ка̄ран̣ан̃четтха упалабха̄ма ‘нибба̄нам̣ дуккхена мисса’нти. катамам̣ еттха ка̄ран̣ам̣? йе те, бханте на̄гасена, нибба̄нам̣ парийесанти, тесам̣ диссати ка̄йасса ча читтасса ча а̄та̄по парита̄по т̣ха̄начан̇каманисаджджа̄сайана̄ха̄рапариггахо миддхасса ча упародхо а̄йатана̄нан̃ча пат̣ипӣл̣анам̣ дханадхан̃н̃апийан̃а̄тимиттаппаджаханам̣. йе кечи локе сукхита̄ сукхасамаппита̄, те саббепи пан̃чахи ка̄магун̣ехи а̄йатане раменти брӯхенти, мана̄пикамана̄пикабахувидхасубханимиттена рӯпена чаккхум̣ раменти брӯхенти, мана̄пикамана̄пикагӣтава̄дитабахувидхасубханимиттена саддена сотам̣ раменти брӯхенти, мана̄пикамана̄пикапуппхапхалапаттатачамӯласа̄рабахувидхасубханимиттена гандхена гха̄нам̣ раменти брӯхенти, мана̄пикамана̄пикакхаджджабходжджалеййапеййаса̄йанӣйабахувидхасубханимиттена расена дживхам̣ раменти брухенти, мана̄пикамана̄пикасан̣хасукхумамудумаддавабахувидхасубханимиттена пхассена ка̄йам̣ раменти брӯхенти, мана̄пикамана̄пикакалйа̄н̣апа̄пакасубха̄субхабахувидхавитаккаманасика̄рена манам̣ раменти брӯхенти. тумхе там̣ чаккхусотагха̄надживха̄ка̄йаманобрӯханам̣ ханатха упаханатха, чхиндатха упаччхиндатха, рундхатха упарундхатха. тена ка̄йопи паритапати, читтампи паритапати, ка̄йе паритатте ка̄йикадуккхаведанам̣ ведийати, читте паритатте четасикадуккхаведанам̣ ведайати. нану ма̄ган̣д̣ийопи [ма̄гандийопи (сӣ. пӣ.)] парибба̄джако бхагавантам̣ гарахама̄но евама̄ха ‘бхӯнаху [бхӯтахаччо (пӣ.), бхӯнахаччо (ка.)] саман̣о готамо’ти. идаметтха ка̄ран̣ам̣, йена̄хам̣ ка̄ран̣ена брӯми ‘нибба̄нам̣ дуккхена мисса’’’нти.

‘‘на хи, маха̄ра̄джа, нибба̄нам̣ дуккхена миссам̣, екантасукхам̣ нибба̄нам̣. йам̣ пана твам̣, маха̄ра̄джа, брӯси ‘нибба̄нам̣ дуккха’нти, нетам̣ дуккхам̣ нибба̄нам̣ на̄ма, нибба̄насса пана саччхикирийа̄йа пуббабха̄го есо, нибба̄напарийесанам̣ етам̣, екантасукхам̣ йева, маха̄ра̄джа, нибба̄нам̣, на дуккхена миссам̣. еттха ка̄ран̣ам̣ вада̄ми. аттхи, маха̄ра̄джа, ра̄джӯнам̣ раджджасукхам̣ на̄ма̄’’ти? ‘‘а̄ма, бханте, аттхи ра̄джӯнам̣ раджджасукха’’нти. ‘‘апи ну кхо там̣, маха̄ра̄джа, раджджасукхам̣ дуккхена мисса’’нти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘кисса пана те, маха̄ра̄джа, ра̄джа̄но паччанте купите тесам̣ паччантаниссита̄нам̣ пат̣иседха̄йа амаччехи парин̣а̄йакехи бхат̣ехи балаттхехи паривута̄ пава̄сам̣ гантва̄ д̣ам̣самакасава̄та̄тапапат̣ипӣл̣ита̄ самависаме паридха̄ванти, маха̄йуддхан̃ча каронти, джӣвитасам̣сайан̃ча па̄пун̣антӣ’’ти? ‘‘нетам̣, бханте на̄гасена, раджджасукхам̣ на̄ма, раджджасукхасса парийесана̄йа пуббабха̄го есо, дуккхена, бханте на̄гасена, ра̄джа̄но раджджам̣ парийеситва̄ раджджасукхам̣ анубхаванти, евам̣, бханте на̄гасена, раджджасукхам̣ дуккхена амиссам̣, ан̃н̃ам̣ там̣ раджджасукхам̣, ан̃н̃ам̣ дуккха’’нти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, екантасукхам̣ нибба̄нам̣, на дуккхена миссам̣. йе пана там̣ нибба̄нам̣ парийесанти, те ка̄йан̃ча читтан̃ча а̄та̄петва̄ т̣ха̄начан̇каманисаджджа̄сайана̄ха̄рам̣ париггахетва̄ миддхам̣ упарундхитва̄ а̄йатана̄ни пат̣ипӣл̣етва̄ ка̄йан̃ча джӣвитан̃ча париччаджитва̄ дуккхена нибба̄нам̣ парийеситва̄ екантасукхам̣ нибба̄нам̣ анубхаванти, нихатапачча̄митта̄ вийа ра̄джа̄но раджджасукхам̣. евам̣, маха̄ра̄джа, екантасукхам̣ нибба̄нам̣, на дуккхена миссам̣, ан̃н̃ам̣ нибба̄нам̣, ан̃н̃ам̣ дуккханти.

‘‘апарампи, маха̄ра̄джа, уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи екантасукхам̣ нибба̄нам̣, на дуккхена миссам̣, ан̃н̃ам̣ дуккхам̣, ан̃н̃ам̣ нибба̄нанти. аттхи, маха̄ра̄джа, а̄чарийа̄нам̣ сиппаванта̄нам̣ сиппасукхам̣ на̄ма̄’’ти? ‘‘а̄ма, бханте, аттхи а̄чарийа̄нам̣ сиппаванта̄нам̣ сиппасукха’’нти. ‘‘апи ну кхо там̣, маха̄ра̄джа, сиппасукхам̣ дуккхена мисса’’нти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘кисса пана те, маха̄ра̄джа, а̄чарийа̄ [идам̣ падам̣ сӣ. пӣ. поттхакесу наттхи] а̄чарийа̄нам̣ абхива̄данапаччут̣т̣ха̄нена удака̄харан̣агхарасаммаджджанадантакат̣т̣хамукходака̄нуппада̄нена уччхит̣т̣хапат̣иггахан̣ауччха̄дананаха̄панапа̄дапарикаммена сакачиттам̣ никкхипитва̄ парачитта̄нуваттанена дуккхасеййа̄йа висамабходжанена ка̄йам̣ а̄та̄пентӣ’’ти? ‘‘нетам̣, бханте на̄гасена, сиппасукхам̣ на̄ма, сиппапарийесана̄йа пуббабха̄го есо, дуккхена, бханте на̄гасена, а̄чарийа̄ сиппам̣ парийеситва̄ сиппасукхам̣ анубхаванти, евам̣, бханте на̄гасена, сиппасукхам̣ дуккхена амиссам̣, ан̃н̃ам̣ там̣ сиппасукхам̣, ан̃н̃ам̣ дуккха’’нти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, екантасукхам̣ нибба̄нам̣, на дуккхена миссам̣. йе пана там̣ нибба̄нам̣ парийесанти, те ка̄йан̃ча читтан̃ча а̄та̄петва̄ т̣ха̄начан̇каманисаджджа̄сайана̄ха̄рам̣ париггахетва̄ миддхам̣ упарундхитва̄ а̄йатана̄ни пат̣ипӣл̣етва̄ ка̄йан̃ча джӣвитан̃ча париччаджитва̄ дуккхена нибба̄нам̣ парийеситва̄ екантасукхам̣ нибба̄нам̣ анубхаванти, а̄чарийа̄ вийа сиппасукхам̣. евам̣, маха̄ра̄джа, екантасукхам̣ нибба̄нам̣, на дуккхена миссам̣, ан̃н̃ам̣ дуккхам̣, ан̃н̃ам̣ нибба̄на’’нти. ‘‘са̄дху, бханте на̄гасена, еваметам̣ татха̄ сампат̣иччха̄мӣ’’ти.

екантасукханибба̄напан̃хо навамо.

10. нибба̄нарӯпасан̣т̣ха̄напан̃хо

10. ‘‘бханте на̄гасена, ‘нибба̄нам̣ нибба̄на’нти йам̣ вадеси, сакка̄ пана тасса нибба̄насса рӯпам̣ ва̄ сан̣т̣ха̄нам̣ ва̄ вайам̣ ва̄ пама̄н̣ам̣ ва̄ опаммена ва̄ ка̄ран̣ена ва̄ хетуна̄ ва̄ найена ва̄ упадассайиту’’нти? ‘‘аппат̣ибха̄гам̣, маха̄ра̄джа, нибба̄нам̣, на сакка̄ нибба̄насса рӯпам̣ ва̄ сан̣т̣ха̄нам̣ ва̄ вайам̣ ва̄ пама̄н̣ам̣ ва̄ опаммена ва̄ ка̄ран̣ена ва̄ хетуна̄ ва̄ найена ва̄ упадассайиту’’нти. ‘‘етампа̄хам̣, бханте на̄гасена, на сампат̣иччха̄ми, йам̣ аттхидхаммасса нибба̄насса рӯпам̣ ва̄ сан̣т̣ха̄нам̣ ва̄ вайам̣ ва̄ пама̄н̣ам̣ ва̄ опаммена ва̄ ка̄ран̣ена ва̄ хетуна̄ ва̄ найена ва̄ апан̃н̃а̄панам̣, ка̄ран̣ена мам̣ сан̃н̃а̄пехӣ’’ти. ‘‘хоту, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ена там̣ сан̃н̃а̄песса̄ми. аттхи, маха̄ра̄джа, маха̄самуддо на̄ма̄’’ти? ‘‘а̄ма, бханте, аттхесо маха̄самуддо’’ти. ‘‘саче там̣, маха̄ра̄джа, кочи евам̣ пуччхеййа ‘киттакам̣, маха̄ра̄джа, маха̄самудде удакам̣, кати пана те сатта̄, йе маха̄самудде пат̣ивасантӣ’ти, евам̣ пут̣т̣хо твам̣, маха̄ра̄джа, кинти тасса бйа̄кареййа̄сӣ’’ти? ‘‘саче мам̣, бханте, кочи евам̣ пуччхеййа ‘киттакам̣, маха̄ра̄джа, маха̄самудде удакам̣, кати пана те сатта̄, йе маха̄самудде пат̣ивасантӣ’ти, тамахам̣, бханте, евам̣ вадеййам̣ ‘апуччхитаббам̣ мам̣ твам̣ амбхо пуриса пуччхаси, неса̄ пуччха̄ кеначи пуччхитабба̄, т̣хапанӣйо есо пан̃хо. авибхатто локаккха̄йикехи маха̄самуддо, на сакка̄ маха̄самудде удакам̣ париминитум̣ сатта̄ ва̄ йе таттха ва̄самупагата̄ти ева̄хам̣ бханте тасса пат̣ивачанам̣ дадеййа’’’нти.