3. вича̄равагго
1. аддха̄намӯлапан̃хо
1. ра̄джа̄ а̄ха ‘‘бханте на̄гасена, атӣтасса аддха̄насса ким̣ мӯлам̣, ана̄гатасса аддха̄насса ким̣ мӯлам̣, паччуппаннасса аддха̄насса ким̣ мӯла’’нти? ‘‘атӣтасса ча, маха̄ра̄джа, аддха̄насса ана̄гатасса ча аддха̄насса паччуппаннасса ча аддха̄насса авиджджа̄ мӯлам̣. авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄, сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпам̣, на̄марӯпапаччайа̄ сал̣а̄йатанам̣, сал̣а̄йатанапаччайа̄ пхассо, пхассапаччайа̄ ведана̄, ведана̄паччайа̄ тан̣ха̄, тан̣ха̄паччайа̄ упа̄да̄нам̣, упа̄да̄напаччайа̄ бхаво, бхавапаччайа̄ джа̄ти, джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣ам̣ сокапаридевадуккхадоманассупа̄йа̄са̄ самбхаванти. еваметасса кеваласса дуккхаккхандхасса аддха̄насса [дуккхаккхандхасса аддха̄насса (сӣ.)] пурима̄ кот̣и на пан̃н̃а̄йатӣ’’ти.
‘‘каллоси, бханте на̄гасена̄’’ти.
аддха̄намӯлапан̃хо пат̣хамо.
2. пуримакот̣ипан̃хо
2. ра̄джа̄ а̄ха ‘‘бханте на̄гасена, йам̣ панетам̣ брӯси ‘пурима̄ кот̣и на пан̃н̃а̄йатӣ’ти, тасса опаммам̣ карохӣ’’ти. ‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, пурисо париттам̣ [парипаккам̣ (ка.)] бӣджам̣ патхавийам̣ никкхипеййа, тато ан̇куро ут̣т̣хахитва̄ анупуббена вуд̣д̣хим̣ вирӯл̣хим̣ вепуллам̣ а̄паджджитва̄ пхалам̣ дадеййа. тато бӣджам̣ гахетва̄ пуна ропеййа, татопи ан̇куро ут̣т̣хахитва̄ анупуббена вуд̣д̣хим̣ вирӯл̣хим̣ вепуллам̣ а̄паджджитва̄ пхалам̣ дадеййа. еваметисса̄ сантатийа̄ аттхи анто’’ти? ‘‘наттхи бханте’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, аддха̄насса̄пи пурима̄ кот̣и на пан̃н̃а̄йатӣ’’ти.
‘‘бхиййо опаммам̣ карохӣ’’ти. ‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, куккут̣ийа̄ ан̣д̣ам̣ бхавеййа, ан̣д̣ато куккут̣ӣ куккут̣ийа̄ ан̣д̣анти. еваметисса̄ сантатийа̄ аттхи анто’’ти? ‘‘наттхи бханте’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, аддха̄насса̄пи пурима̄ кот̣и на пан̃н̃а̄йатӣ’’ти.
‘‘бхиййо опаммам̣ карохӣ’’ти. тхеро патхавийа̄ чаккам̣ ликхитва̄ милиндам̣ ра̄джа̄нам̣ етадавоча ‘‘аттхи, маха̄ра̄джа, имасса чаккасса анто’’ти? ‘‘наттхи бханте’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, има̄ни чакка̄ни вутта̄ни бхагавата̄ ‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣, тин̣н̣ам̣ сан̇гати пхассо, пхассапаччайа̄ ведана̄, ведана̄паччайа̄ тан̣ха̄, тан̣ха̄паччайа̄ упа̄да̄нам̣, упа̄да̄напаччайа̄ каммам̣, каммато пуна чаккхум̣ джа̄йатӣ’ти. еваметисса̄ сантатийа̄ аттхи анто’’ти? ‘‘наттхи бханте’’ти.
‘‘‘сотан̃ча пат̣ичча садде ча…пе… манан̃ча пат̣ичча дхамме ча уппаджджати мановин̃н̃а̄н̣ам̣, тин̣н̣ам̣ сан̇гати пхассо, пхассапаччайа̄ ведана̄, ведана̄паччайа̄ тан̣ха̄, тан̣ха̄паччайа̄ упа̄да̄нам̣, упа̄да̄напаччайа̄ каммам̣, каммато пуна мано джа̄йатӣ’ти. еваметисса̄ сантатийа̄ аттхи анто’’ти? ‘‘наттхи бханте’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, аддха̄насса̄пи пурима̄ кот̣и на пан̃н̃а̄йатӣ’’ти.
‘‘каллоси, бханте на̄гасена̄’’ти.
пуримакот̣ипан̃хо дутийо.
3. кот̣ипан̃н̃а̄йанапан̃хо
3. ра̄джа̄ а̄ха ‘‘бханте на̄гасена, йам̣ панетам̣ брӯси ‘пурима̄ кот̣и на пан̃н̃а̄йатӣ’ти, катама̄ ча са̄ пурима̄ кот̣ӣ’’ти? ‘‘йо кхо, маха̄ра̄джа, атӣто аддха̄, еса̄ пурима̄ кот̣ӣ’’ти. ‘‘бханте на̄гасена, йам̣ панетам̣ брӯси ‘пурима̄ кот̣и на пан̃н̃а̄йатӣ’ти, ким̣ пана, бханте, сабба̄пи пурима̄ кот̣и на пан̃н̃а̄йатӣ’’ти? ‘‘ка̄чи, маха̄ра̄джа, пан̃н̃а̄йати, ка̄чи на пан̃н̃а̄йатӣ’’ти. ‘‘катама̄, бханте, пан̃н̃а̄йати, катама̄ на пан̃н̃а̄йатӣ’’ти? ‘‘ито пуббе, маха̄ра̄джа, саббена саббам̣ саббатха̄ саббам̣ авиджджа̄ на̄хосӣти еса̄ пурима̄ кот̣и на пан̃н̃а̄йати, йам̣ ахутва̄ самбхоти, хутва̄ пат̣ивигаччхати, есапа пурима̄ кот̣и пан̃н̃а̄йатӣ’’ти.
‘‘бханте на̄гасена, йам̣ ахутва̄ самбхоти, хутва̄ пат̣ивигаччхати, нану там̣ убхато чхиннам̣ аттхам̣ гаччхатӣ’’ти? ‘‘йади, маха̄ра̄джа, убхато чхиннам̣ аттхам̣ гаччхати, убхато чхинна̄ сакка̄ вад̣д̣хету’’нти? ‘‘а̄ма, са̄пи сакка̄ вад̣д̣хету’’нти.’’на̄хам̣, бханте, етам̣ пуччха̄ми кот̣ито сакка̄ вад̣д̣хету’’нти? ‘‘а̄ма сакка̄ вад̣д̣хету’’нти.
‘‘опаммам̣ карохӣ’’ти. тхеро тасса руккхӯпамам̣ ака̄си, кхандха̄ ча кеваласса дуккхаккхандхасса бӣджа̄нӣ’’ти.
‘‘каллоси, бханте на̄гасена̄’’ти.
кот̣ипан̃н̃а̄йанапан̃хо татийо.
4. сан̇кха̄раджа̄йама̄напан̃хо
4. ра̄джа̄ а̄ха ‘‘бханте на̄гасена, аттхи кечи сан̇кха̄ра̄, йе джа̄йантӣ’’ти? ‘‘а̄ма, маха̄ра̄джа, аттхи сан̇кха̄ра̄, йе джа̄йантӣ’’ти. ‘‘катаме те, бханте’’ти? ‘‘чаккхусмин̃ча кхо, маха̄ра̄джа, сати рӯпесу ча чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ хоти, чаккхувин̃н̃а̄н̣е сати чаккхусампхассо хоти, чаккхусампхассе сати ведана̄ хоти, ведана̄йа сати тан̣ха̄ хоти, тан̣ха̄йа сати упа̄да̄нам̣ хоти, упа̄да̄не сати бхаво хоти, бхаве сати джа̄ти хоти, джа̄тийа̄ сати джара̄маран̣ам̣ сокапаридевадуккхадоманассупа̄йа̄са̄ самбхаванти, еваметасса кеваласса дуккхаккхандхасса самудайо хоти. чаккхусмин̃ча кхо, маха̄ра̄джа, асати рӯпесу ча асати чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ на хоти, чаккхувин̃н̃а̄н̣е асати чаккхусампхассо на хоти, чаккхусампхассе асати ведана̄ на хоти, ведана̄йа асати тан̣ха̄ на хоти, тан̣ха̄йа асати упа̄да̄нам̣ на хоти, упа̄да̄не асати бхаво на хоти, бхаве асати джа̄ти на хоти, джа̄тийа̄ асати джара̄маран̣ам̣ сокапаридевадуккхадоманассупа̄йа̄са̄ на хонти, еваметасса кеваласса дуккхаккхандхасса ниродхо хотӣ’’ти.
‘‘каллоси, бханте на̄гасена̄’’ти.
сан̇кха̄раджа̄йама̄напан̃хо чатуттхо.
5. бхавантасан̇кха̄раджа̄йама̄напан̃хо
5. ра̄джа̄ а̄ха ‘‘бханте на̄гасена, аттхи кечи сан̇кха̄ра̄, йе абхаванта̄ джа̄йантӣ’’ти? ‘‘наттхи, маха̄ра̄джа, кечи сан̇кха̄ра̄, йе абхаванта̄ джа̄йанти, бхаванта̄ йева кхо, маха̄ра̄джа, сан̇кха̄ра̄ джа̄йантӣ’’ти.
‘‘опаммам̣ карохӣ’’ти. ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃аси, маха̄ра̄джа, идам̣ гехам̣ абхавантам̣ джа̄там̣, йаттха твам̣ нисинносӣ’’ти? ‘‘наттхи кин̃чи, бханте, идха абхавантам̣ джа̄там̣, бхавантам̣ йева джа̄там̣, има̄ни кхо, бханте, да̄рӯни ване ахесум̣, айан̃ча маттика̄ патхавийам̣ ахоси, иттхӣнан̃ча пуриса̄нан̃ча таджджена ва̄йа̄мена евамидам̣ гехам̣ ниббатта’’нти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, наттхи кечи сан̇кха̄ра̄, йе абхаванта̄ джа̄йанти, бхаванта̄ йева сан̇кха̄ра̄ джа̄йантӣ’’ти.
‘‘бхиййо опаммам̣ карохӣ’’ти. ‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, йе кечи бӣджага̄мабхӯтага̄ма̄ патхавийам̣ никкхитта̄ анупуббена вуд̣д̣хим̣ вирӯл̣хим̣ вепуллам̣ а̄паджджама̄на̄ пуппха̄ни ча пхала̄ни ча дадеййум̣, на те руккха̄ абхаванта̄ джа̄та̄, бхаванта̄ йева те руккха̄ джа̄та̄. евамева кхо, маха̄ра̄джа, наттхи кечи сан̇кха̄ра̄, йе абхаванта̄ джа̄йанти, бхаванта̄ йева те сан̇кха̄ра̄ джа̄йантӣ’’ти.
‘‘бхиййо опаммам̣ карохӣ’’ти. ‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, кумбхака̄ро патхавийа̄ маттикам̣ уддхаритва̄ на̄на̄бха̄джана̄ни кароти, на та̄ни бха̄джана̄ни абхаванта̄ни джа̄та̄ни, бхаванта̄ни йева джа̄та̄ни. евамева кхо, маха̄ра̄джа, наттхи кечи сан̇кха̄ра̄, йе абхаванта̄ джа̄йанти, бхаванта̄ йева сан̇кха̄ра̄ джа̄йантӣ’’ти.
‘‘бхиййо опаммам̣ карохӣ’’ти. ‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, вӣн̣а̄йа паттам̣ на сийа̄, чаммам̣ на сийа̄, дон̣и на сийа̄, дан̣д̣о на сийа̄, упавӣн̣о на сийа̄, тантийо на сийум̣, кон̣о на сийа̄, пурисасса ча таджджо ва̄йа̄мо на сийа̄, джа̄йеййа саддо’’ти? ‘‘на хи бханте’’ти. ‘‘йато ча кхо, маха̄ра̄джа, вӣн̣а̄йа паттам̣ сийа̄, чаммам̣ сийа̄, дон̣и сийа̄, дан̣д̣о сийа̄, упавӣн̣о сийа̄, тантийо сийум̣, кон̣о сийа̄, пурисасса ча таджджо ва̄йа̄мо сийа̄, джа̄йеййа саддо’’ти? ‘‘а̄ма, бханте, джа̄йеййа̄’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, наттхи кечи сан̇кха̄ра̄, йе абхаванта̄ джа̄йанти, бхаванта̄ йева кхо сан̇кха̄ра̄ джа̄йантӣ’’ти.
‘‘бхиййо опаммам̣ карохӣ’’ти. ‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, аран̣и на сийа̄, аран̣ипотако на сийа̄, аран̣ийоттакам̣ на сийа̄, уттара̄ран̣и на сийа̄, чол̣акам̣ на сийа̄, пурисасса ча таджджо ва̄йа̄мо на сийа̄, джа̄йеййа со аггӣ’’ти? ‘‘на хи бханте’’ти. ‘‘йато ча кхо, маха̄ра̄джа, аран̣и сийа̄, аран̣ипотако сийа̄, аран̣ийоттакам̣ сийа̄, уттара̄ран̣и сийа̄, чол̣акам̣ сийа̄, пурисасса ча таджджо ва̄йа̄мо сийа̄, джа̄йеййа со аггӣ’’ти? ‘‘а̄ма, бханте, джа̄йеййа̄’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, наттхи кечи сан̇кха̄ра̄, йе абхаванта̄ джа̄йанти, бхаванта̄ йева кхо сан̇кха̄ра̄ джа̄йантӣ’’ти.
‘‘бхиййо опаммам̣ карохӣ’’ти. ‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, ман̣и на сийа̄, а̄тапо на сийа̄, гомайам̣ на сийа̄, джа̄йеййа со аггӣ’’ти? ‘‘на хи бханте’’ти. ‘‘йато ча кхо, маха̄ра̄джа, ман̣и сийа̄, а̄тапо сийа̄, гомайам̣ сийа̄, джа̄йеййа со аггӣ’’ти? ‘‘а̄ма, бханте, джа̄йеййа̄’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, наттхи кечи сан̇кха̄ра̄ йе абхаванта̄ джа̄йанти, бхаванта̄ йева кхо сан̇кха̄ра̄ джа̄йантӣ’’ти.
‘‘бхиййо опаммам̣ карохӣ’’ти. ‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, а̄да̄со на сийа̄, а̄бха̄ на сийа̄, мукхам̣ на сийа̄, джа̄йеййа атта̄’’ти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘йато ча кхо, маха̄ра̄джа, а̄да̄со сийа̄, а̄бха̄ сийа̄, мукхам̣ сийа̄, джа̄йеййа атта̄’’ти? ‘‘а̄ма, бханте, джа̄йеййа̄’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, наттхи кечи сан̇кха̄ра̄, йе абхаванта̄ джа̄йанти, бхаванта̄ йева кхо сан̇кха̄ра̄ джа̄йантӣ’’ти.
‘‘каллоси, бханте на̄гасена̄’’ти.
бхавантасан̇кха̄раджа̄йама̄напан̃хо пан̃чамо.
6. ведагӯпан̃хо
6. ра̄джа̄ а̄ха ‘‘бханте на̄гасена, ведагӯ упалаббхатӣ’’ти? ‘‘ко панеса, маха̄ра̄джа, ведагӯ на̄ма̄’’ти? ‘‘йо, бханте, аббхантаре джӣво чаккхуна̄ рӯпам̣ пассати, сотена саддам̣ сун̣а̄ти, гха̄нена гандхам̣ гха̄йати, дживха̄йа расам̣ са̄йати, ка̄йена пхот̣т̣хаббам̣ пхусати, манаса̄ дхаммам̣ виджа̄на̄ти, йатха̄ майам̣ идха па̄са̄де нисинна̄ йена йена ва̄тапа̄нена иччхеййа̄ма пасситум̣, тена тена ва̄тапа̄нена пассеййа̄ма, пураттхименапи ва̄тапа̄нена пассеййа̄ма, паччхименапи ва̄тапа̄нена пассеййа̄ма, уттаренапи ва̄тапа̄нена пассеййа̄ма, даккхин̣енапи ва̄тапа̄нена пассеййа̄ма. евамева кхо, бханте, айам̣ аббхантаре джӣво йена йена два̄рена иччхати пасситум̣, тена тена два̄рена пассатӣ’’ти.
тхеро а̄ха ‘‘пан̃чадва̄рам̣, маха̄ра̄джа, бхан̣исса̄ми, там̣ сун̣охи, са̄дхукам̣ манасикарохи, йади аббхантаре джӣво чаккхуна̄ рӯпам̣ пассати, йатха̄ майам̣ идха па̄са̄де нисинна̄ йена йена ва̄тапа̄нена иччхеййа̄ма пасситум̣, тена тена ва̄тапа̄нена рӯпам̣ йева пассеййа̄ма, пураттхименапи ва̄тапа̄нена рӯпам̣ йева пассеййа̄ма, паччхименапи ва̄тапа̄нена рӯпам̣ йева пассеййа̄ма, уттаренапи ва̄тапа̄нена рӯпам̣ йева пассеййа̄ма, даккхин̣енапи ва̄тапа̄нена рӯпам̣ йева пассеййа̄ма, еваметена аббхантаре джӣвена сотенапи рӯпам̣ йева пасситаббам̣, гха̄ненапи рӯпам̣ йева пасситаббам̣, дживха̄йапи рӯпам̣ йева пасситаббам̣, ка̄йенапи рӯпам̣ йева пасситаббам̣, манаса̄пи рӯпам̣ йева пасситаббам̣; чаккхуна̄пи саддо йева сотаббо, гха̄ненапи саддо йева сотаббо, дживха̄йапи саддо йева сотаббо, ка̄йенапи саддо йева сотаббо, манаса̄пи саддо йева сотаббо; чаккхуна̄пи гандхо йева гха̄йитаббо, сотенапи гандхо йева гха̄йитаббо, дживха̄йапи гандхо йева гха̄йитаббо, ка̄йенапи гандхо йева гха̄йитаббо, манаса̄пи гандхо йева гха̄йитаббо; чаккхуна̄пи расо йева са̄йитаббо, сотенапи расо йева са̄йитаббо, гха̄ненапи расо йева са̄йитаббо, ка̄йенапи расо йева са̄йитаббо, манаса̄пи расо йева са̄йитаббо; чаккхуна̄пи пхот̣т̣хаббам̣ йева пхуситаббам̣, сотенапи пхот̣т̣хаббам̣ йева пхуситаббам̣, гха̄ненапи пхот̣т̣хаббам̣ йева пхуситаббам̣, дживха̄йапи пхот̣т̣хаббам̣ йева пхуситаббам̣, манаса̄пи пхот̣т̣хаббам̣ йева пхуситаббам̣; чаккхуна̄пи дхаммам̣ йева виджа̄нитаббам̣, сотенапи дхаммам̣ йева виджа̄нитаббам̣, гха̄ненапи дхаммам̣ йева виджа̄нитаббам̣, дживха̄йапи дхаммам̣ йева виджа̄нитаббам̣, ка̄йенапи дхаммам̣ йева виджа̄нитабба’’нти? ‘‘на хи бханте’’ти.
‘‘на кхо те, маха̄ра̄джа, йуджджати пуримена ва̄ паччхимам̣, паччхимена ва̄ пуримам̣, йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, майам̣ идха па̄са̄де нисинна̄ имесу джа̄лава̄тапа̄несу уггха̄т̣итесу махантена а̄ка̄сена бахимукха̄ сут̣т̣хутарам̣ рӯпам̣ пасса̄ма, еваметена аббхантаре джӣвена̄пи чаккхудва̄ресу уггха̄т̣итесу махантена а̄ка̄сена сут̣т̣хутарам̣ рӯпам̣ пасситаббам̣, сотесу уггха̄т̣итесу…пе… гха̄не уггха̄т̣ите…пе… дживха̄йа уггха̄т̣ита̄йа…пе… ка̄йе уггха̄т̣ите махантена а̄ка̄сена сут̣т̣хутарам̣ саддо сотаббо, гандхо гха̄йитаббо, расо са̄йитаббо, пхот̣т̣хаббо пхуситаббо’’ти? ‘‘на хи бханте’’ти.
‘‘на кхо те, маха̄ра̄джа, йуджджати пуримена ва̄ паччхимам̣, паччхимена ва̄ пуримам̣, йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, айам̣ динно никкхамитва̄ бахидва̄ракот̣т̣хаке тит̣т̣хеййа, джа̄на̄си твам̣, маха̄ра̄джа, ‘айам̣ динно никкхамитва̄ бахидва̄ракот̣т̣хаке т̣хито’’’ти? ‘‘а̄ма, бханте, джа̄на̄мӣ’’ти. ‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, айам̣ динно анто пависитва̄ тава пурато тит̣т̣хеййа, джа̄на̄си твам̣, маха̄ра̄джа, ‘айам̣ динно анто пависитва̄ мама пурато т̣хито’’’ти? ‘‘а̄ма, бханте, джа̄на̄мӣ’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, аббхантаре со джӣво дживха̄йа расе никкхитте джа̄неййа амбилаттам̣ ва̄ лаван̣аттам̣ ва̄ титтакаттам̣ ва̄ кат̣укаттам̣ ва̄ каса̄йаттам̣ ва̄ мадхураттам̣ ва̄’’ти? ‘‘а̄ма, бханте, джа̄неййа̄’’ти. ‘‘те расе анто павит̣т̣хе джа̄неййа амбилаттам̣ ва̄ лаван̣аттам̣ ва̄ титтакаттам̣ ва̄ кат̣укаттам̣ ва̄ каса̄йаттам̣ ва̄ мадхураттам̣ ва̄’’ти. ‘‘на хи бханте’’ти.
‘‘на кхо те, маха̄ра̄джа, йуджджати пуримена ва̄ паччхимам̣, паччхимена ва̄ пуримам̣, йатха̄, маха̄ра̄джа, кочидева пурисо мадхугхат̣асатам̣ а̄хара̄петва̄ мадхудон̣им̣ пӯра̄петва̄ пурисасса мукхам̣ пидахитва̄ [пидахитва̄ва (ка.)] мадхудон̣ийа̄ паккхипеййа, джа̄неййа, маха̄ра̄джа, со пурисо мадхум̣ сампаннам̣ ва̄ на сампаннам̣ ва̄’’ти? ‘‘на хи бханте’’ти. ‘‘кена ка̄ран̣ена̄’’ти. ‘‘на хи тасса, бханте, мукхе мадху павит̣т̣ха’’нти.
‘‘на кхо те, маха̄ра̄джа, йуджджати пуримена ва̄ паччхимам̣, паччхимена ва̄ пурима’’нти. ‘‘на̄хам̣ пат̣ибало тайа̄ ва̄дина̄ саддхим̣ саллапитум̣; са̄дху, бханте, аттхам̣ джаппехӣ’’ти.
тхеро абхидхаммасам̣йутта̄йа катха̄йа ра̄джа̄нам̣ милиндам̣ сан̃н̃а̄песи – ‘‘идха, маха̄ра̄джа, чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣, там̣сахаджа̄та̄ пхассо ведана̄ сан̃н̃а̄ четана̄ екаггата̄ джӣвитиндрийам̣ манасика̄роти евамете дхамма̄ паччайато джа̄йанти, на хеттха ведагӯ упалаббхати, сотан̃ча пат̣ичча садде ча…пе… манан̃ча пат̣ичча дхамме ча уппаджджати мановин̃н̃а̄н̣ам̣, там̣сахаджа̄та̄ пхассо ведана̄ сан̃н̃а̄ четана̄ екаггата̄ джӣвитиндрийам̣ манасика̄роти евамете дхамма̄ паччайато джа̄йанти, на хеттха ведагӯ упалаббхатӣ’’ти.
‘‘каллоси, бханте на̄гасена̄’’ти.
ведагӯпан̃хо чхат̣т̣хо.
7. чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дипан̃хо
7. ра̄джа̄ а̄ха ‘‘бханте на̄гасена, йаттха чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, таттха мановин̃н̃а̄н̣ампи уппаджджатӣ’’ти? ‘‘а̄ма, маха̄ра̄джа, йаттха чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, таттха мановин̃н̃а̄н̣ампи уппаджджатӣ’’ти.
‘‘ким̣ ну кхо, бханте на̄гасена, пат̣хамам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, паччха̄ мановин̃н̃а̄н̣ам̣, уда̄ху мановин̃н̃а̄н̣ам̣ пат̣хамам̣ уппаджджати, паччха̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣а’’нти? ‘‘пат̣хамам̣, маха̄ра̄джа, чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, паччха̄ мановин̃н̃а̄н̣а’’нти.
‘‘ким̣ ну кхо, бханте на̄гасена, чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ мановин̃н̃а̄н̣ам̣ а̄н̣а̄пети ‘йаттха̄хам̣ уппаджджа̄ми, твампи таттха уппаджджа̄хӣ’ти, уда̄ху мановин̃н̃а̄н̣ам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ а̄н̣а̄пети ‘йаттха твам̣ уппаджджиссаси, ахампи таттха уппаджджисса̄мӣ’’’ти? ‘‘на хи, маха̄ра̄джа, ана̄ла̄по тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ехӣ’’ти.
‘‘катхам̣, бханте на̄гасена, йаттха чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, таттха мановин̃н̃а̄н̣ампи уппаджджатӣ’’ти? ‘‘ниннатта̄ ча, маха̄ра̄джа, два̄ратта̄ ча чин̣н̣атта̄ ча самуда̄чаритатта̄ ча̄’’ти.
‘‘катхам̣, бханте на̄гасена, ниннатта̄ йаттха чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, таттха мановин̃н̃а̄н̣ампи уппаджджати? опаммам̣ карохӣ’’ти. ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃аси, маха̄ра̄джа, деве вассанте катамена удакам̣ гаччхеййа̄’’ти? ‘‘йена, бханте, ниннам̣, тена гаччхеййа̄’’ти. ‘‘атха̄парена самайена дево вассеййа, катамена там̣ удакам̣ гаччхеййа̄’’ти. ‘‘йена, бханте, пуримам̣ удакам̣ гатам̣, тампи тена гаччхеййа̄’’ти.
‘‘ким̣ нум̣ кхо, маха̄ра̄джа, пуримам̣ удакам̣ паччхимам̣ удакам̣ а̄н̣а̄пети ‘йена̄хам̣ гаччха̄ми, твампи тена гаччха̄хӣ’ти, паччхимам̣ ва̄ удакам̣ пуримам̣ удакам̣ а̄н̣а̄пети ‘йена твам̣ гаччхиссаси, ахампи тена гаччхисса̄мӣ’’’ти. ‘‘на хи, бханте, ана̄ла̄по тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ехи, ниннатта̄ гаччхантӣ’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, ниннатта̄ йаттха чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, таттха мановин̃н̃а̄н̣ампи уппаджджати, на чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ мановин̃н̃а̄н̣ам̣ а̄н̣а̄пети ‘йаттха̄хам̣ уппаджджа̄ми, твампи таттха уппаджджа̄хӣ’ти, на̄пи мановин̃н̃а̄н̣ам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ а̄н̣а̄пети ‘йаттха твам̣ уппаджджиссаси, ахампи таттха уппаджджисса̄мӣ’ти, ана̄ла̄по тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ехи, ниннатта̄ уппаджджантӣ’’’ти.
‘‘катхам̣, бханте на̄гасена, два̄ратта̄ йаттха чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, таттха мановин̃н̃а̄н̣ампи уппаджджати? апепаммам̣ карохӣ’’ти. ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃аси, маха̄ра̄джа, ран̃н̃о паччантимам̣ нагарам̣ асса дал̣хапа̄ка̄раторан̣ам̣ екадва̄рам̣, тато пурисо никкхамитука̄мо бхавеййа, катамена никкхамеййа̄’’ти? ‘‘два̄рена, бханте, никкхамеййа̄’’ти. ‘‘атха̄паро пурисо никкхамитука̄мо бхавеййа, катамена со никкхамеййа̄’’ти? ‘‘йена, бханте, пуримо пурисо никкханто, сопи тена никкхамеййа̄’’ти.
‘‘ким̣ ну кхо, маха̄ра̄джа, пуримо пурисо паччхимам̣ пурисам̣ а̄н̣а̄пети ‘йена̄хам̣ гаччха̄ми, твампи тена гаччха̄хӣ’ти, паччхимо ва̄ пурисо пуримам̣ пурисам̣ а̄н̣а̄пети ‘йена твам̣ гаччхиссаси, ахампи тена гаччхисса̄мӣ’ти. ‘‘на хи, бханте, ана̄ла̄по тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ехи, два̄ратта̄ гаччхантӣ’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, два̄ратта̄ йаттха чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, таттха мановин̃н̃а̄н̣ампи уппаджджати, на чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ мановин̃н̃а̄н̣ам̣ а̄н̣а̄пети ‘йаттха̄хам̣ уппаджджа̄ми, твампи таттха уппаджджа̄хӣ’ти, на̄пи мановин̃н̃а̄н̣ам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ а̄н̣а̄пети ‘йаттха твам̣ уппаджджиссаси, ахампи таттха уппаджджисса̄мӣ’ти, ана̄ла̄по тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ехи, два̄ратта̄ уппаджджантӣ’’ти.
‘‘катхам̣, бханте на̄гасена, чин̣н̣атта̄ йаттха чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, таттха мановин̃н̃а̄н̣ампи уппаджджати?опаммам̣ карохӣ’’ти. ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃аси, маха̄ра̄джа, пат̣хамам̣ екам̣ сакат̣ам̣ гаччхеййа, атха дутийам̣ сакат̣ам̣ катамена гаччхеййа̄’’ти? ‘‘йена, бханте, пуримам̣ сакат̣ам̣ гатам̣, тампи тена гаччхеййа̄’’ти.
‘‘ким̣ ну кхо, маха̄ра̄джа, пуримам̣ сакат̣ам̣ паччхимам̣ сакат̣ам̣ а̄н̣а̄пети ‘йена̄хам̣ гаччха̄ми, твампи тена гаччха̄хӣ’ти, паччхимам̣ ва̄ сакат̣ам̣ пуримам̣ сакат̣ам̣ а̄н̣а̄пети ‘йена твам̣ гаччхиссаси, ахампи тена гаччхисса̄мӣ’’’ти. ‘‘на хи, бханте, ана̄ла̄по тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ехи, чин̣н̣атта̄ гаччхантӣ’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, чин̣н̣атта̄ йаттха чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, таттха мановин̃н̃а̄н̣ампи уппаджджати, на чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ мановин̃н̃а̄н̣ам̣ а̄н̣а̄пети ‘йаттха̄хам̣ уппаджджа̄ми, твампи таттха уппаджджа̄хӣ’ти, на̄пи мановин̃н̃а̄н̣ам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ а̄н̣а̄пети ‘йаттха твам̣ уппаджджиссаси, ахампи таттха уппаджджисса̄мӣ’ти, ана̄ла̄по тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ехи, чин̣н̣атта̄ уппаджджантӣ’’ти.
‘‘катхам̣, бханте на̄гасена, самуда̄чаритатта̄ йаттха чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, таттха мановин̃н̃а̄н̣ампи уппаджджати? опаммам̣ карохӣ’’ти. ‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, мудда̄ган̣ана̄сан̇кхйа̄лекха̄сиппат̣т̣ха̄несу а̄дикаммикасса дандха̄йана̄ бхавати, атха̄парена самайена нисаммакирийа̄йа самуда̄чаритатта̄ адандха̄йана̄ бхавати. евамева кхо, маха̄ра̄джа, самуда̄чаритатта̄ йаттха чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, таттха мановин̃н̃а̄н̣ампи уппаджджати, на чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ мановин̃н̃а̄н̣ам̣ а̄н̣а̄пети ‘йаттха̄хам̣ уппаджджа̄ми, твампи таттха уппаджджа̄хӣ’ти, на̄пи мановин̃н̃а̄н̣ам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ а̄н̣а̄пети ‘йаттха твам̣ уппаджджиссаси, ахампи таттха уппаджджисса̄мӣ’ти, ана̄ла̄по тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ехи, самуда̄чаритатта̄ уппаджджантӣ’’ти.
‘‘бханте на̄гасена, йаттха сотавин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, таттха мановин̃н̃а̄н̣ампи уппаджджатӣти…пе… йаттха гха̄навин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати…пе… йаттха дживха̄вин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати …пе… йаттха ка̄йавин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, таттха мановин̃н̃а̄н̣ампи уппаджджатӣ’’ти? ‘‘а̄ма, маха̄ра̄джа, йаттха ка̄йавин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, таттха мановин̃н̃а̄н̣ампи уппаджджатӣ’’ти.
‘‘ким̣ ну кхо, бханте на̄гасена, пат̣хамам̣ ка̄йавин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, паччха̄ мановин̃н̃а̄н̣ам̣, уда̄ху мановин̃н̃а̄н̣ам̣ пат̣хамам̣ уппаджджати, паччха̄ ка̄йавин̃н̃а̄н̣а’’нти? ‘‘ка̄йавин̃н̃а̄н̣ам̣, маха̄ра̄джа, пат̣хамам̣ уппаджджати, паччха̄ мановин̃н̃а̄н̣а’’нти.
‘‘ким̣ ну кхо, бханте на̄гасена,…пе… ана̄ла̄по тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ехи, самуда̄чаритатта̄ уппаджджантӣ’’ти.
‘‘каллоси, бханте на̄гасена̄’’ти.
чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дипан̃хо саттамо.
8. пхассалаккхан̣апан̃хо
8. ра̄джа̄ а̄ха ‘‘бханте на̄гасена, йаттха мановин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, пхассопи ведана̄пи таттха уппаджджатӣ’’ти? ‘‘а̄ма, маха̄ра̄джа, йаттха мановин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, пхассопи таттха уппаджджати, ведана̄пи таттха уппаджджати, сан̃н̃а̄пи таттха уппаджджати, четана̄пи таттха уппаджджати, витаккопи таттха уппаджджати, вича̄ропи таттха уппаджджати, саббепи пхассаппамукха̄ дхамма̄ таттха уппаджджантӣ’’ти.
‘‘бханте на̄гасена, ким̣лаккхан̣о пхассо’’ти? ‘‘пхусаналаккхан̣о, маха̄ра̄джа, пхассо’’ти.
‘‘опаммам̣ карохӣ’’ти. ‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, две мен̣д̣а̄ йуджджхеййум̣, тесу йатха̄ еко мен̣д̣о, евам̣ чаккху дат̣т̣хаббам̣ йатха̄ дутийо мен̣д̣о, евам̣ рӯпам̣ дат̣т̣хаббам̣. йатха̄ тесам̣ саннипа̄то, евам̣ пхассо дат̣т̣хаббо’’ти.
‘‘бхиййо опаммам̣ карохӣ’’ти. ‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, две па̄н̣ӣ ваджджеййум̣, тесу йатха̄ еко па̄н̣и, евам̣ чаккху дат̣т̣хаббам̣. йатха̄ дутийо па̄н̣и, евам̣ рӯпам̣ дат̣т̣хаббам̣. йатха̄ тесам̣ саннипа̄то, евам̣ пхассо дат̣т̣хаббо’’ти.
‘‘бхиййо опаммам̣ карохӣ’’ти. ‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, две самма̄ ваджджеййум̣, тесу йатха̄ еко саммо, евам̣ чаккху дат̣т̣хаббам̣. йатха̄ дутийо саммо, евам̣ рӯпам̣ дат̣т̣хаббам̣. йатха̄ тесам̣ саннипа̄то, евам̣ пхассо дат̣т̣хаббо’’ти.
‘‘каллоси, бханте на̄гасена̄’’ти.
пхассалаккхан̣апан̃хо ат̣т̣хамо.
9. ведана̄лаккхан̣апан̃хо
9. ‘‘бханте на̄гасена, ким̣лаккхан̣а̄ ведана̄’’ти? ‘‘ведайиталаккхан̣а̄, маха̄ра̄джа, ведана̄ анубхаваналаккхан̣а̄ ча̄’’ти.
‘‘опаммам̣ карохӣ’’ти. ‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, кочидева пурисо ран̃н̃о адхика̄рам̣ кареййа, тасса ра̄джа̄ тут̣т̣хо адхика̄рам̣ дадеййа, со тена адхика̄рена пан̃чахи ка̄магун̣ехи самаппито саман̇гибхӯто паричареййа, тасса евамасса ‘майа̄ кхо пуббе ран̃н̃о адхика̄ро като, тасса ме ра̄джа̄ тут̣т̣хо адхика̄рам̣ ада̄си, сва̄хам̣ татонида̄нам̣ имам̣ еварӯпам̣ веданам̣ ведайа̄мӣ’ти.
‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, кочидева пурисо кусалам̣ каммам̣ катва̄ ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ сугатим̣ саггам̣ локам̣ упападжджеййа, со ча таттха диббехи пан̃чахи ка̄магун̣ехи самаппито саман̇гибхӯто паричареййа, тасса евамасса ‘сва̄хам̣ кхо пуббе кусалам̣ каммам̣ ака̄сим̣, сохам̣ татонида̄нам̣ имам̣ еварӯпам̣ веданам̣ ведайа̄мӣ’ти, евам̣ кхо, маха̄ра̄джа, ведайиталаккхан̣а̄ ведана̄ анубхаваналаккхан̣а̄ ча̄’’ти.
‘‘каллоси, бханте на̄гасена̄’’ти.
ведана̄лаккхан̣апан̃хо навамо.
10. сан̃н̃а̄лаккхан̣апан̃хо
10. ‘‘бханте на̄гасена, ким̣лаккхан̣а̄ сан̃н̃а̄’’ти? ‘‘сан̃джа̄наналаккхан̣а̄, маха̄ра̄джа, сан̃н̃а̄. ким̣ сан̃джа̄на̄ти? нӣлампи сан̃джа̄на̄ти, пӣтампи сан̃джа̄на̄ти, лохитампи сан̃джа̄на̄ти, ода̄тампи сан̃джа̄на̄ти, ман̃джит̣т̣хампи [ман̃джет̣т̣хампи (сӣ. пӣ.)] сан̃джа̄на̄ти. евам̣ кхо, маха̄ра̄джа, сан̃джа̄наналаккхан̣а̄ сан̃н̃а̄’’ти.
‘‘опаммам̣ карохӣ’’ти. ‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, ран̃н̃о бхан̣д̣а̄га̄рико бхан̣д̣а̄га̄рам̣ пависитва̄ нӣлапӣталохитода̄таман̃джит̣т̣ха̄ни [ман̃джет̣т̣ха̄ни (сӣ. пӣ.)] ра̄джабхога̄ни рӯпа̄ни пасситва̄ сан̃джа̄на̄ти. евам̣ кхо, маха̄ра̄джа, сан̃джа̄наналаккхан̣а̄ сан̃н̃а̄’’ти.
‘‘каллоси, бханте на̄гасена̄’’ти.
сан̃н̃а̄лаккхан̣апан̃хо дасамо.
11. четана̄лаккхан̣апан̃хо
11. ‘‘бханте на̄гасена, ким̣лаккхан̣а̄ четана̄’’ти? ‘‘четайиталаккхан̣а̄, маха̄ра̄джа, четана̄ абхисан̇кхаран̣алаккхан̣а̄ ча̄’’ти.
‘‘опаммам̣ карохӣ’’ти. ‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, кочидева пурисо висам̣ абхисан̇кхаритва̄ аттана̄ ча пивеййа, паре ча па̄йеййа, со аттана̄пи дуккхито бхавеййа, парепи дуккхита̄ бхавеййум̣. евамева кхо, маха̄ра̄джа, идхекаччо пуггало акусалам̣ каммам̣ четана̄йа четайитва̄ ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ апа̄йам̣ дуггатим̣ винипа̄там̣ нирайам̣ упападжджеййа. йепи тасса анусиккханти, тепи ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ апа̄йам̣ дуггатим̣ винипа̄там̣ нирайам̣ упападжджанти.
‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, кочидева пурисо саппинаванӣтателамадхупха̄н̣итам̣ екаджджхам̣ абхисан̇кхаритва̄ аттана̄ ча пивеййа, паре ча па̄йеййа, со аттана̄ сукхито бхавеййа, парепи сукхита̄ бхавеййум̣. евамева кхо, маха̄ра̄джа, идхекаччо пуггало кусалам̣ каммам̣ четана̄йа четайитва̄ ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ сугатим̣ саггам̣ локам̣ упападжджати. йепи тасса анусиккханти, тепи ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ сугатим̣ саггам̣ локам̣ упападжджанти. евам̣ кхо, маха̄ра̄джа, четайиталаккхан̣а̄ четана̄ абхисан̇кхаран̣алаккхан̣а̄ ча̄’’ти.
‘‘каллоси, бханте на̄гасена̄’’ти.
четана̄лаккхан̣апан̃хо ека̄дасамо.
12. вин̃н̃а̄н̣алаккхан̣апан̃хо
12. ‘‘бханте на̄гасена, ким̣лаккхан̣ам̣ вин̃н̃а̄н̣а’’нти? ‘‘виджа̄наналаккхан̣ам̣, маха̄ра̄джа, вин̃н̃а̄н̣а’’нти.
‘‘опаммам̣ карохӣ’’ти. ‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, нагарагуттико маджджхе нагарасин̇гха̄т̣аке нисинно пассеййа пураттхимадисато пурисам̣ а̄гаччхантам̣, пассеййа даккхин̣адисато пурисам̣ а̄гаччхантам̣, пассеййа паччхимадисато пурисам̣ а̄гаччхантам̣, пассеййа уттарадисато пурисам̣ а̄гаччхантам̣. евамева кхо, маха̄ра̄джа, йан̃ча пурисо чаккхуна̄ рӯпам̣ пассати, там̣ вин̃н̃а̄н̣ена виджа̄на̄ти. йан̃ча сотена саддам̣ сун̣а̄ти, там̣ вин̃н̃а̄н̣ена виджа̄на̄ти. йан̃ча гха̄нена гандхам̣ гха̄йати, там̣ вин̃н̃а̄н̣ена виджа̄на̄ти. йан̃ча дживха̄йа расам̣ са̄йати, там̣ вин̃н̃а̄н̣ена виджа̄на̄ти. йан̃ча ка̄йена пхот̣т̣хаббам̣ пхусати, там̣ вин̃н̃а̄н̣ена виджа̄на̄ти, йан̃ча манаса̄ дхаммам̣ виджа̄на̄ти, там̣ вин̃н̃а̄н̣ена виджа̄на̄ти. евам̣ кхо, маха̄ра̄джа, виджа̄наналаккхан̣ам̣ вин̃н̃а̄н̣а’’нти.
‘‘каллоси, бханте на̄гасена̄’’ти.
вин̃н̃а̄н̣алаккхан̣апан̃хо два̄дасамо.
13. витаккалаккхан̣апан̃хо
13. ‘‘бханте на̄гасена, ким̣лаккхан̣о витакко’’ти? ‘‘аппана̄лаккхан̣о маха̄ра̄джа, витакко’’ти.
‘‘опаммам̣ карохӣ’’ти. ‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, вад̣д̣хакӣ супарикаммакатам̣ да̄рум̣ сандхисмим̣ аппети, евамева кхо, маха̄ра̄джа, аппана̄лаккхан̣о витакко’’ти.
‘‘каллоси, бханте на̄гасена̄’’ти.
витаккалаккхан̣апан̃хо терасамо.
14. вича̄ралаккхан̣апан̃хо
14. ‘‘бханте на̄гасена, ким̣лаккхан̣о вича̄ро’’ти? ‘‘анумаджджаналаккхан̣о, маха̄ра̄джа, вича̄ро’’ти.
‘‘опаммам̣ карохӣ’’ти. ‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, кам̣сатха̄лам̣ а̄кот̣итам̣ паччха̄ ануравати анусандахати [анусадда̄йати (ка.)], йатха̄, маха̄ра̄джа, а̄кот̣ана̄, евам̣ витакко дат̣т̣хаббо. йатха̄ ануравана̄ [анумаджджана̄ (ка.)], евам̣ вича̄ро дат̣т̣хаббо’’ти.
‘‘каллоси, бханте на̄гасена̄’’ти.
вича̄ралаккхан̣апан̃хо чуддасамо.
вича̄равагго татийо.
имасмим̣ вагге чуддаса пан̃ха̄.