6. дуккхавагго

1. паривӣмам̣санасуттаван̣н̣ана̄

51. дуккхаваггасса пат̣хаме паривӣмам̣сама̄ноти упапариккхама̄но. джара̄маран̣анти касма̄ джара̄маран̣ам̣ екамева ‘‘анекавидхам̣ на̄наппака̄рака’’нти ватва̄ гахитанти че? тасмим̣ гахите саббадуккхасса гахитатта̄. йатха̄ хи чӯл̣а̄йа гахите пурисе со пурисо гахитова хоти, евам̣ джара̄маран̣е гахите саббадуккхам̣ гахитамева хоти. тасма̄ ‘‘йам̣ кхо идам̣ анекавидхам̣ на̄наппака̄ракам̣ дуккхам̣ локе уппаджджатӣ’’ти нхатва̄ т̣хитам̣ пурисам̣ вийа саббадуккхам̣ дассетва̄ там̣ чӯл̣а̄йа ган̣ханто вийа джара̄маран̣ам̣ ган̣хи.

джара̄маран̣аниродхаса̄руппага̄минӣти джара̄маран̣аниродхасса са̄руппабха̄вена никкилесата̄йа парисуддхата̄йа садиса̄ва хутва̄ га̄минӣти аттхо. татха̄ пат̣ипанно ча хотӣти йатха̄ там̣ пат̣ипанноти вуччати, евам̣ пат̣ипанно хоти. анудхаммача̄рӣти нибба̄надхаммам̣ анугатам̣ пат̣ипаттидхаммам̣ чарати, пӯретӣти аттхо. дуккхаккхайа̄йа пат̣ипанноти сӣлам̣ а̄дим̣ катва̄ джара̄маран̣адуккхасса ниродхаттха̄йа пат̣ипанно. сан̇кха̄раниродха̄йа̄ти сан̇кха̄радуккхасса ниродхаттха̄йа. етта̄вата̄ йа̄ва арахатта̄ десана̄ катхита̄.

ида̄ни арахаттапхалапаччавеккхан̣ам̣ сататавиха̄ран̃ча дассетва̄ десана̄ ниваттетабба̄ сийа̄, татха̄ акатва̄ авиджджа̄гатоти идам̣ касма̄ ган̣ха̄тӣти? кхӣн̣а̄савасса саматиккантават̣т̣адуккхадассанаттхам̣. апича пуна ват̣т̣ам̣ а̄рабхитва̄ виват̣т̣е катхийама̄не буджджханакасатто четтха аттхи, тасса аджджха̄сайавасена̄пи идам̣ ган̣ха̄тӣти ведитаббо. таттха авиджджа̄гатоти авиджджа̄йа гато упагато саманна̄гато. пурисапуггалоти пурисойева пуггало. убхайена̄пи саммутикатхам̣ катхети. буддха̄нан̃хи саммутикатха̄ параматтхакатха̄ти две катха̄ хонти. таттха ‘‘сатто наро пурисо пуггало тиссо на̄го’’ти евам̣ паватта̄ саммутикатха̄ на̄ма. ‘‘кхандха̄ дха̄туйо а̄йатана̄нӣ’’ти евам̣ паватта̄ параматтхакатха̄ на̄ма. параматтхам̣ катхента̄пи саммутим̣ амун̃читва̄ катхенти. те саммутим̣ катхента̄пи параматтхам̣ катхента̄пи саччамева катхенти. тенева вуттам̣ –

‘‘дуве сачча̄ни аккха̄си, самбуддхо вадатам̣ варо;

саммутим̣ параматтхан̃ча, татийам̣ нӯпалаббхати;

сан̇кетавачанам̣ саччам̣, локасаммутика̄ран̣ам̣;

параматтхавачанам̣ саччам̣, дхамма̄нам̣ бхӯталаккхан̣а’’нти.

пун̃н̃ам̣ че сан̇кха̄ранти терасачетана̄бхедам̣ пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄рам̣. абхисан̇кхаротӣти кароти. пун̃н̃ӯпагам̣ хоти вин̃н̃а̄н̣анти каммавин̃н̃а̄н̣ам̣ каммапун̃н̃ена упагатам̣ сампайуттам̣ хоти, випа̄кавин̃н̃а̄н̣ам̣ випа̄капун̃н̃ена. апун̃н̃ам̣ че сан̇кха̄ранти два̄дасачетана̄бхедам̣ апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄рам̣ абхисан̇кхароти. а̄нен̃джам̣ че сан̇кха̄ранти чатучетана̄бхедам̣ а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄рам̣. а̄нен̃джӯпагам̣ хоти вин̃н̃а̄н̣анти камма̄нен̃джена каммавин̃н̃а̄н̣ам̣, випа̄ка̄нен̃джена випа̄кавин̃н̃а̄н̣ам̣ упагатам̣ хоти. еттха ча тивидхасса камма̄бхисан̇кха̄расса гахитатта̄ два̄дасападико паччайа̄ка̄ро гахитова хоти. етта̄вата̄ ват̣т̣ам̣ дасситам̣.

ида̄ни виват̣т̣ам̣ дассенто йато кхо, бхиккхаветиа̄дима̄ха. таттха авиджджа̄ти чатӯсу саччесу ан̃н̃а̄н̣ам̣. виджджа̄ти арахаттамагган̃а̄н̣ам̣. еттха ча пат̣хамамева авиджджа̄йа пахӣна̄йа виджджа̄ уппаджджати. йатха̄ пана чатуран̇гепи таме раттим̣ падӣпуджджалена андхака̄ро пахӣйати, евам̣ виджджуппа̄да̄ авиджджа̄йа паха̄нам̣ ведитаббам̣. на кин̃чи локе упа̄дийатӣти локе кин̃чи дхаммам̣ на ган̣ха̄ти на пара̄масати. анупа̄дийам̣ на паритассатӣти анупа̄дийанто аган̣ханто нева тан̣ха̄паритассана̄йа, на бхайапаритассана̄йа паритассати, на тан̣ха̄йати на бха̄йатӣти аттхо. паччаттан̃н̃ева̄ти сайамева аттана̄ва паринибба̄йати, на ан̃н̃асса а̄нубха̄вена.

со сукхам̣ че ведананти идам̣ касма̄ а̄рабхи? кхӣн̣а̄савасса паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣ дассетва̄ сататавиха̄рам̣ дассетум̣ а̄рабхи. анаджджхосита̄ти тан̣ха̄йа гилитва̄ паринит̣т̣хапетва̄ агахита̄. атха дуккхаведана̄ касма̄ вутта̄, ким̣ тампи абхинанданто аттхӣти? а̄ма аттхи. сукхам̣ абхинандантойева хи дуккхам̣ абхинандати на̄ма дуккхам̣ патва̄ сукхам̣ паттханато сукхасса ча випарин̣а̄мадуккхатоти. ка̄йапарийантиканти ка̄йапариччхиннам̣, йа̄ва пан̃чадва̄рака̄йо паваттати, та̄ва паваттам̣ пан̃чадва̄рикаведананти аттхо. джӣвитапарийантиканти джӣвитапариччхиннам̣. йа̄ва джӣвитам̣ паваттати, та̄ва паваттам̣ манодва̄рикаведананти аттхо.

таттха пан̃чадва̄рикаведана̄ паччха̄ уппаджджитва̄ пат̣хамам̣ нируджджхати, манодва̄рикаведана̄ пат̣хамам̣ уппаджджитва̄ паччха̄ нируджджхати. са̄ хи пат̣исандхиккхан̣е ваттхурӯпасмим̣йева патит̣т̣ха̄ти. пан̃чадва̄рика̄ паватте пан̃чадва̄равасена паваттама̄на̄ пат̣хамавайе вӣсативассака̄ле раджджанадуссанамуйханавасена адхиматта̄ балаватӣ хоти, пан̣н̣а̄савассака̄ле т̣хита̄ хоти, сат̣т̣хивассака̄лато пат̣т̣ха̄йа париха̄йама̄на̄ асӣтинавутивассака̄ле манда̄ хоти. тада̄ хи сатта̄ ‘‘чирараттам̣ екато нисӣдимха̄ нипаджджимха̄’’ти вадантепи ‘‘на сан̃джа̄на̄ма̄’’ти ваданти. адхиматта̄нипи рӯпа̄диа̄рамман̣а̄ни ‘‘на пасса̄ма на сун̣а̄ма’’, ‘‘сугандхам̣ дуггандхам̣ ва̄ са̄дум̣ аса̄дум̣ ва̄ тхаддхам̣ мудуканти ва̄ на джа̄на̄ма̄’’ти ваданти. ити несам̣ пан̃чадва̄рикаведана̄ бхагга̄ хоти, манодва̄рика̄ва паваттати. са̄пи анупуббена париха̄йама̄на̄ маран̣асамайе хадайакот̣им̣йева нисса̄йа паваттати. йа̄ва панеса̄ паваттати, та̄ва сатто джӣватӣти вуччати. йада̄ наппаваттати, тада̄ мато нируддхоти вуччати.

сва̄йаматтхо ва̄пийа̄ дӣпетаббо –

йатха̄ хи пурисо пан̃чаудакамаггасампаннам̣ ва̄пим̣ кареййа, пат̣хамам̣ деве вут̣т̣хе пан̃чахи удакамаггехи удакам̣ пависитва̄ антова̄пийам̣ а̄ва̄т̣е пӯреййа, пунаппунам̣ деве вассанте удакамагге пӯретва̄ га̄вутад̣д̣хайоджанаматтам̣ оттхаритва̄ удакам̣ тит̣т̣хеййа тато тато виссандама̄нам̣, атха ниддхаманатумбе виваритва̄ кхеттесу камме карийама̄не удакам̣ никкхамантам̣, сассапа̄кака̄ле (удакам̣ никкхамантам̣,) удакам̣ парихӣнам̣ ‘‘маччхе ган̣ха̄ма̄’’ти ваттаббатам̣ а̄паджджеййа, тато катипа̄хена а̄ва̄т̣есуйева удакам̣ сан̣т̣хахеййа. йа̄ва пана там̣ а̄ва̄т̣есу хоти, та̄ва ‘‘маха̄ва̄пийам̣ удакам̣ аттхӣ’’ти сан̇кхам̣ гаччхати. йада̄ пана таттха чхиджджати, тада̄ ‘‘ва̄пийам̣ удакам̣ наттхӣ’’ти вуччати, евам̣сампадамидам̣ ведитаббам̣.

пат̣хамам̣ деве вассанте пан̃чахи маггехи удаке пависанте а̄ва̄т̣а̄нам̣ пӯран̣ака̄ло вийа хи пат̣хамамева пат̣исандхиккхан̣е манодва̄рикаведана̄йа ваттхурӯпе патит̣т̣хитака̄ло, пунаппунам̣ деве вассанте пан̃чаннам̣ магга̄нам̣ пӯритака̄ло вийа паватте пан̃чадва̄рикаведана̄йа паваттика̄ло, га̄вутад̣д̣хайоджанаматтам̣ аджджхоттхаран̣ам̣ вийа пат̣хамавайе вӣсативассака̄ле раджджана̄дивасена тасса̄ адхиматтабалавабха̄во, йа̄ва ва̄пито удакам̣ на ниггаччхати, та̄ва пӯра̄йа ва̄пийа̄ т̣хитака̄ло вийа пан̃н̃а̄савассака̄ле тасса̄ т̣хитака̄ло, ниддхаманатумбесу виват̣есу камманте карийама̄не удакасса никкхаманака̄ло вийа сат̣т̣хивассака̄лато пат̣т̣ха̄йа тасса̄ париха̄ни, удаке бхат̣т̣хе удакамаггесу париттодакасса т̣хитака̄ло вийа асӣтинавутивассака̄ле пан̃чадва̄рикаведана̄йа мандака̄ло, а̄ва̄т̣есуйева удакасса патит̣т̣ха̄нака̄ло вийа хадайаваттхукот̣им̣ нисса̄йа манодва̄рикаведана̄йа паваттика̄ло, а̄ва̄т̣есу париттепи удаке сати ‘‘ва̄пийам̣ удакам̣ аттхӣ’’ти ваттаббака̄ло вийа йа̄ва са̄ паваттати, та̄ва ‘‘сатто джӣватӣ’’ти вуччати. йатха̄ пана а̄ва̄т̣есу удаке чхинне ‘‘наттхи ва̄пийам̣ удака’’нти вуччати, евам̣ манодва̄рикаведана̄йа аппаваттама̄на̄йа ‘‘сатто мато’’ти вуччати. имам̣ веданам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘джӣвитапарийантикам̣ веданам̣ ведийама̄но’’ти.

ка̄йасса бхеда̄ти ка̄йасса бхедена. джӣвитапарийа̄да̄на̄ уддханти джӣвитаккхайато уддхам̣. идхева̄ти пат̣исандхивасена парато агантва̄ идхева. сӣтӣбхависсантӣти паваттивиппхандадаратхарахита̄ни сӣта̄ни аппаваттанадхамма̄ни бхависсанти. сарӣра̄нӣти дха̄тусарӣра̄ни. авасиссантӣти авасит̣т̣ха̄ни бхависсанти.

кумбхака̄рапа̄ка̄ти кумбхака̄расса бха̄джанапачанат̣т̣ха̄нато. пат̣исиссеййа̄ти т̣хапеййа. капалла̄нӣти саха мукхават̣т̣ийа̄ ека̄баддха̄ни кумбхакапалла̄ни. авасиссеййунти тит̣т̣хеййум̣. евамева кхоти еттха идам̣ опаммасам̣санданам̣ – а̄диттакумбхака̄рапа̄ко вийа хи тайо бхава̄ дат̣т̣хабба̄, кумбхака̄ро вийа йога̄вачаро, па̄като кумбхака̄рабха̄джана̄нам̣ нӣхаран̣адан̣д̣ако вийа арахаттамагган̃а̄н̣ам̣, само бхӯмибха̄го вийа асан̇кхатам̣ нибба̄наталам̣, дан̣д̣акена ун̣хакумбхам̣ а̄кад̣д̣хитва̄ саме бхӯмибха̄ге кумбхасса т̣хапитака̄ло вийа а̄раддхавипассакасса рӯпасаттакам̣ арӯпасаттакам̣ випассантасса каммат̣т̣ха̄не ча пагун̣е вибхӯте упат̣т̣хахама̄не татха̄рӯпам̣ утусаппа̄йа̄дим̣ лабхитва̄ ека̄сане нисиннасса випассанам̣ вад̣д̣хетва̄ аггапхалам̣ арахаттам̣ патва̄ чатӯхи апа̄йехи аттабха̄вам̣ уддхаритва̄ пхаласама̄паттивасена асан̇кхате нибба̄натале т̣хитака̄ло дат̣т̣хаббо. кхӣн̣а̄саво пана ун̣хакумбхо вийа арахаттаппаттадивасейева на паринибба̄ти, са̄санаппавен̣им̣ пана гхат̣айама̄но пан̣н̣а̄сасат̣т̣хивасса̄ни т̣хатва̄ чаримакачиттаппаттийа̄ упа̄дин̣н̣акаккхандхабхеда̄ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄ти. атхасса кумбхасса вийа капалла̄ни анупа̄дин̣н̣акасарӣра̄нева авасиссантӣти. сарӣра̄ни авасиссантӣти паджа̄на̄тӣти идам̣ пана кхӣн̣а̄савасса ануйога̄ропанаттхам̣ вуттам̣.

вин̃н̃а̄н̣ам̣ пан̃н̃а̄йетха̄ти пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣ам̣ пан̃н̃а̄йетха. са̄дху са̄дхӯти тхера̄нам̣ бйа̄каран̣ам̣ сампахам̣сати. еваметанти йадетам̣ тивидхе абхисан̇кха̄ре асати пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣асса аппан̃н̃а̄н̣антиа̄ди, евамева етам̣. адхимуччатха̄ти саннит̣т̣ха̄насан̇кха̄там̣ адхимоккхам̣ пат̣илабхатха. есеванто дуккхасса̄ти айамева ват̣т̣адуккхасса анто айам̣ париччхедо, йадидам̣ нибба̄нанти. пат̣хамам̣.

2. упа̄да̄насуттаван̣н̣ана̄

52. дутийе упа̄да̄нийесӯти чатуннам̣ упа̄да̄на̄нам̣ паччайесу тебхӯмакадхаммесу. асса̄да̄нупассиноти асса̄дам̣ анупассантасса. татра̄ти тасмим̣ аггиккхандхе. тада̄ха̄роти там̣паччайо. тадупа̄да̄ноти тассева вевачанам̣. евамева кхоти еттха аггиккхандхо вийа хи тайо бхава̄, тебхӯмакават̣т̣антипи етадева, аггиджаггакапурисо вийа ват̣т̣аниссито ба̄лапутхуджджано, суккхатин̣агомайа̄дипаккхипанам̣ вийа асса̄да̄нупассино путхуджджанасса тан̣ха̄дивасена чхахи два̄рехи кусала̄кусалакаммакаран̣ам̣. тин̣агомайа̄дӣсу кхӣн̣есу пунаппунам̣ тесам̣ паккхипанена аггиккхандхасса вад̣д̣ханам̣ вийа ба̄лапутхуджджанасса ут̣т̣ха̄йа самут̣т̣ха̄йа йатха̄вуттакамма̄йӯханена апара̄парам̣ ват̣т̣адуккханиббаттанам̣.

на ка̄лена ка̄лам̣ суккха̄ни чева тин̣а̄ни паккхипеййа̄ти тан̃хи кочи аттхака̄мо евам̣ вадеййа – ‘‘бхо касма̄ ут̣т̣ха̄йа самут̣т̣ха̄йа кала̄пе бандхитва̄ суккхатин̣акат̣т̣ха̄нам̣ паччхийан̃ча пӯретва̄ суккхагомайа̄ни паккхипанто етам̣ аггим̣ джа̄леси? апи ну те аттхи итонида̄нам̣ ка̄чи вад̣д̣хӣти? вам̣са̄гатаметам̣ бхо амха̄кам̣, итонида̄нам̣ пана ме авад̣д̣хийева, куто вад̣д̣хи? ахан̃хи имам̣ аггим̣ джагганто нева нха̄йитум̣ на бхун̃джитум̣ на нипаджджитум̣ лабха̄мӣти. тена хи бхо ким̣ те имина̄ нираттхакена аггиджа̄ланена? ехи твам̣ ета̄ни а̄бхата̄ни тин̣а̄дӣни еттха никкхипа, та̄ни сайамева джха̄йиссанти, твам̣ пана асукасмим̣ т̣ха̄не сӣтодака̄ поккхаран̣ӣ аттхи, таттха нхатва̄, ма̄ла̄гандхавилепанехи атта̄нам̣ ман̣д̣етва̄ суниваттхо супа̄рутова па̄дука̄хи нагарам̣ пависитва̄ па̄са̄даварама̄руйха ва̄тапа̄нам̣ виваритва̄ маха̄вӣтхийам̣ вирочама̄но нисӣда екагго сукхасамаппито хутва̄, таттха те нисиннасса тин̣а̄дӣнам̣ кхайена сайамева айам̣ агги аппан̣н̣аттибха̄вам̣ гамиссатӣ’’ти. со татха̄ кареййа. татхева ча таттха нисиннасса со агги упа̄да̄наккхайена аппан̣н̣аттибха̄вам̣ гаччхеййа. идам̣ сандха̄йетам̣ ‘‘на ка̄лена ка̄ла’’нтиа̄ди вуттам̣.

евамева кхоти еттха пана идам̣ опаммасам̣санданам̣ – чатта̄лӣса̄йа кат̣т̣хава̄ха̄нам̣ джалама̄но маха̄аггиккхандхо вийа хи тебхӯмакават̣т̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣, аггиджагганакапурисо вийа ват̣т̣асаннисситако йога̄вачаро, аттхака̄мо пурисо вийа самма̄самбуддхо, тена пурисена тасса диннаова̄до вийа татха̄гатена ‘‘ехи твам̣, бхиккху, тебхӯмакадхаммесу ниббинда, евам̣ ват̣т̣адуккха̄ муччиссасӣ’’ти тасса тебхӯмакадхаммесу каммат̣т̣ха̄насса катхитака̄ло, тасса пурисасса йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджитва̄ па̄са̄де нисиннака̄ло вийа йогино сугатова̄дам̣ сампат̣иччхитва̄ сун̃н̃а̄га̄рам̣ павит̣т̣хасса тебхӯмакадхаммесу випассанам̣ пат̣т̣хапетва̄ ануккамена йатха̄нурӯпам̣ а̄ха̄расаппа̄йа̄дим̣ лабхитва̄, ека̄сане нисиннасса аггапхале патит̣т̣хитака̄ло, тасса нха̄навилепана̄дӣхи судхотаман̣д̣итака̄йатта̄ тасмим̣ нисиннасса екаггасукхасамаппитака̄ло вийа йогино арийамаггапоккхаран̣ийам̣ магган̃а̄н̣одакена сунха̄тасудхотакилесамаласса хироттаппаса̄т̣аке нива̄сетва̄ сӣлавилепана̄нулиттасса арахаттаман̣д̣анена аттабха̄вам̣ ман̣д̣етва̄ вимуттипуппхада̄мам̣ пил̣андхитва̄ иддхипа̄дапа̄дука̄ а̄руйха нибба̄нанагарам̣ пависитва̄ дхаммапа̄са̄дам̣ а̄руйха сатипат̣т̣ха̄намаха̄вӣтхийам̣ вирочама̄насса нибба̄на̄рамман̣ам̣ пхаласама̄паттим̣ аппетва̄ нисиннака̄ло. тасса пана пурисасса тасмим̣ нисиннасса тин̣а̄дӣнам̣ кхайена аггиккхандхасса аппан̣н̣аттигаманака̄ло вийа кхӣн̣а̄савасса йа̄вата̄йукам̣ т̣хатва̄ упа̄дин̣н̣акаккхандхабхедена анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ париниббутасса маха̄ват̣т̣авӯпасамо дат̣т̣хаббо. дутийам̣.

3. сам̣йоджанасуттаван̣н̣ана̄

53. татийе сам̣йоджанийесӯти дасаннам̣ сам̣йоджана̄нам̣ паччайесу. джха̄йеййа̄ти джалеййа. телам̣ а̄син̃чеййа ват̣т̣им̣ упасам̣хареййа̄ти дӣпапат̣иджагганаттхам̣ телабха̄джанан̃ча махантан̃ча ват̣т̣икапа̄лам̣ гахетва̄ самӣпе ниччам̣ т̣хитова теле кхӣн̣е телам̣ а̄син̃чеййа, ват̣т̣ийа̄ кхӣн̣а̄йа ват̣т̣им̣ упасам̣хареййа. сесаметтха саддхим̣ опаммасам̣санданена пуриманайенева ведитаббам̣. татийам̣.

4. дутийасам̣йоджанасуттаван̣н̣ана̄

54. чатуттхе упамам̣ пат̣хамам̣ катва̄ паччха̄ аттхо вутто. сесам̣ та̄дисамева. чатуттхам̣.

5. маха̄руккхасуттаван̣н̣ана̄

55. пан̃чаме уддхам̣ оджам̣ абхихарантӣти патхавӣрасан̃ча а̄порасан̃ча упари а̄ропенти. оджа̄йа а̄ропитатта̄ хаттхасатуббедхасса руккхасса ан̇кураггесу биндубиндӯни вийа хутва̄ синехо тит̣т̣хати. идам̣ панеттха опаммасам̣санданам̣ – маха̄руккхо вийа хи тебхӯмакават̣т̣ам̣, мӯла̄ни вийа а̄йатана̄ни, мӯлехи оджа̄йа а̄роханам̣ вийа чхахи два̄рехи камма̄роханам̣, оджа̄йа абхирул̣хатта̄ маха̄руккхасса йа̄вакаппат̣т̣ха̄нам̣ вийа ват̣т̣анисситаба̄лапутхуджджанасса чхахи два̄рехи каммам̣ а̄йӯхантасса апара̄парам̣ ват̣т̣асса вад̣д̣ханавасена дӣгхараттам̣ т̣ха̄нам̣.

кудда̄лапит̣аканти кудда̄лан̃чева паччхибха̄джанан̃ча. кхан̣д̣а̄кхан̣д̣икам̣ чхиндеййа̄ти кхуддакамаханта̄ни кхан̣д̣а̄кхан̣д̣а̄ни каронто чхиндеййа. идам̣ панеттха опаммасам̣санданам̣ – идха̄пи хи маха̄руккхо вийа тебхӯмакават̣т̣ам̣, руккхам̣ на̄сетука̄мо пурисо вийа йога̄вачаро, кудда̄ло вийа н̃а̄н̣ам̣, паччхи вийа сама̄дхи, руккхаччхеданапхарасу вийа н̃а̄н̣ам̣, руккхасса мӯле чхиннака̄ло вийа йогино а̄чарийасантике каммат̣т̣ха̄нам̣ гахетва̄ манасикаронтасса пан̃н̃а̄, кхан̣д̣а̄кхан̣д̣икам̣ чхинданака̄ло вийа сан̇кхепато чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ манасика̄ро, пха̄ланам̣ вийа двечатта̄лӣса̄йа кот̣т̣ха̄сесу виттха̄раманасика̄ро, сакаликам̣ сакаликам̣ каран̣ака̄ло вийа упа̄да̄рӯпасса чева рӯпаккхандха̄рамман̣асса вин̃н̃а̄н̣асса ча̄ти имесам̣ васена на̄марӯпапариггахо, мӯла̄нам̣ упаччхеданам̣ вийа тассева на̄марӯпасса паччайапарийесанам̣, ва̄та̄тапе висосетва̄ аггина̄ д̣аханака̄ло вийа анупуббена випассанам̣ вад̣д̣хетва̄ ан̃н̃атарам̣ саппа̄йам̣ лабхитва̄ каммат̣т̣ха̄не вибхӯте упат̣т̣хахама̄не екапаллан̇ке нисиннасса саман̣адхаммам̣ каронтасса аггапхалаппатти, масикаран̣ам̣ вийа арахаттаппаттадивасейева апаринибба̄йантасса йа̄вата̄йукам̣ т̣хита ка̄ло, маха̄ва̄те опунанам̣ надийа̄ пава̄ханам̣ вийа ча упа̄дин̣н̣акаккхандхабхедена анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ париниббутасса ват̣т̣авӯпасамо ведитаббо. пан̃чамам̣.

6. дутийамаха̄руккхасуттаван̣н̣ана̄

56. чхат̣т̣хепи упамам̣ пат̣хамам̣ ватва̄ паччха̄ аттхо вутто, идамева на̄наттам̣. чхат̣т̣хам̣.

7. тарун̣аруккхасуттаван̣н̣ана̄

57-59. саттаме тарун̣оти аджа̄тапхало. палимаджджеййа̄ти содхеййа. пам̣сум̣ дадеййа̄ти тхаддхапхарусапам̣сум̣ харитва̄ мудугомайачун̣н̣амиссам̣ мадхурапам̣сум̣ паккхипеййа. вуддхинти вуддхим̣ а̄паджджитва̄ пуппхӯпаго пуппхам̣, пхалӯпаго пхалам̣ ган̣хеййа. идам̣ панеттха опаммасам̣санданам̣ – тарун̣аруккхо вийа хи тебхӯмакават̣т̣ам̣, руккхаджаггако пурисо вийа ват̣т̣аниссито путхуджджано, мӯлапхаласанта̄на̄дӣни вийа тӣхи два̄рехи кусала̄кусалакамма̄йӯханам̣, руккхасса вуд̣д̣хиа̄паджджанам̣ вийа путхуджджанасса тӣхи два̄рехи каммам̣ а̄йӯхато апара̄парам̣ ват̣т̣аппаватти. виват̣т̣ам̣ вуттанайенева ведитаббам̣. ат̣т̣хаманавама̄ни утта̄наттха̄нева. саттама̄дӣни.

10. нида̄насуттаван̣н̣ана̄

60. дасаме курӯсу вихаратӣти курӯти евам̣ бахувачанавасена ладдхавоха̄ре джанападе вихарати. камма̄садхаммам̣ на̄ма курӯнам̣ нигамоти евам̣на̄мако курӯнам̣ нигамо, там̣ гочарага̄мам̣ катва̄ти аттхо. а̄йасма̄ти пийавачанаметам̣ гарувачанаметам̣. а̄нандоти тасса тхерасса на̄мам̣. екамантам̣ нисӣдӣти чха нисаджджадосе вивадждженто даккхин̣аджа̄н̣уман̣д̣аласса абхимукхат̣т̣ха̄не чхаббан̣н̣а̄нам̣ буддхарасмӣнам̣ анто пависитва̄ пасаннала̄кха̄расам̣ вига̄ханто вийа суван̣н̣апат̣ам̣ па̄рупанто вийа раттакамбалавита̄намаджджхам̣ пависанто вийа дхаммабхан̣д̣а̄га̄рико а̄йасма̄ а̄нандо нисӣди. тена вуттам̣ ‘‘екамантам̣ нисӣдӣ’’ти.

ка̄йа пана вела̄йа кена ка̄ран̣ена айама̄йасма̄ бхагавантам̣ упасан̇камантоти? са̄йанхавела̄йа паччайа̄ка̄рапан̃хам̣ пуччханака̄ран̣ена. там̣ дивасам̣ кира айама̄йасма̄ куласан̇гахаттха̄йа гхарадва̄ре гхарадва̄ре сахассабхан̣д̣икам̣ никкхипанто вийа камма̄садхаммам̣ пин̣д̣а̄йа чаритва̄ пин̣д̣апа̄тапат̣икканто саттху ваттам̣ дассетва̄ саттхари гандхакут̣им̣ павит̣т̣хе саттха̄рам̣ вандитва̄ аттано дива̄т̣т̣ха̄нам̣ гантва̄ антева̄сикесу ваттам̣ дассетва̄ пат̣иккантесу дива̄т̣т̣ха̄нам̣ пат̣исаммаджджитва̄ чаммаккхан̣д̣ам̣ пан̃н̃апетва̄ удакатумбато удакена хаттхапа̄де сӣталам̣ катва̄ паллан̇кам̣ а̄бхуджитва̄ нисинно сота̄паттипхаласама̄паттим̣ сама̄паджджитва̄. атха париччхиннака̄лавасена сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа паччайа̄ка̄ре н̃а̄н̣ам̣ ота̄реси. со ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дито пат̣т̣ха̄йа антам̣, антато пат̣т̣ха̄йа а̄дим̣, убхайантато пат̣т̣ха̄йа маджджхам̣, маджджхато пат̣т̣ха̄йа убхо анте па̄пенто тиккхаттум̣ два̄дасападам̣ паччайа̄ка̄рам̣ саммаси. тассевам̣ саммасантасса паччайа̄ка̄ро вибхӯто хутва̄ утта̄накутта̄нако вийа упат̣т̣ха̄си. тато чинтеси – ‘‘айам̣ паччайа̄ка̄ро саббабуддхехи гамбхӣро чева гамбхӣра̄вабха̄со ча̄ти катхито, майхам̣ кхо пана падесан̃а̄н̣е т̣хитасса са̄вакасса сато утта̄но вийа вибхӯто па̄кат̣о хутва̄ упат̣т̣ха̄ти, майхам̣йева ну кхо еса утта̄нако вийа упат̣т̣ха̄ти, уда̄ху ан̃н̃есампӣти аттано упат̣т̣ха̄нака̄ран̣ам̣ саттху а̄рочесса̄мӣ’’ти нисиннат̣т̣ха̄нато ут̣т̣ха̄йа чаммаккхан̣д̣ам̣ паппхот̣етва̄ а̄да̄йа са̄йанхасамайе бхагавантам̣ упасан̇ками. тена вуттам̣ – ‘‘са̄йанхавела̄йам̣ паччайа̄ка̄рапан̃хам̣ пуччханака̄ран̣ена упасан̇каманто’’ти.

йа̄ва гамбхӣроти еттха йа̄васаддо пама̄н̣а̄тиккаме. атиккамма пама̄н̣ам̣ гамбхӣро, атигамбхӣроти аттхо. гамбхӣра̄вабха̄соти гамбхӣрова хутва̄ авабха̄сати, диссатӣти аттхо. екан̃хи утта̄намева гамбхӣра̄вабха̄сам̣ хоти пӯтипан̣н̣арасавасена ка̄л̣аван̣н̣ам̣ пура̄н̣аудакам̣ вийа. тан̃хи джа̄н̣уппама̄н̣ампи сатапорисам̣ вийа диссати. екам̣ гамбхӣрам̣ утта̄на̄вабха̄сам̣ хоти ман̣ибха̄сам̣ виппасаннаудакам̣ вийа. тан̃хи сатапорисампи джа̄н̣уппама̄н̣ам̣ вийа кха̄йати. екам̣ утта̄нам̣ утта̄на̄вабха̄сам̣ хоти па̄тиа̄дӣсу удакам̣ вийа. екам̣ гамбхӣрам̣ гамбхӣра̄вабха̄сам̣ хоти синерупа̄дакамаха̄самудде удакам̣ вийа. евам̣ удакамева чатта̄ри на̄ма̄ни лабхати. пат̣иччасамуппа̄де панетам̣ наттхи. айан̃хи гамбхӣро ча гамбхӣра̄вабха̄со ча̄ти екамева на̄мам̣ лабхати. еварӯпо сама̄нопи атха ча пана ме утта̄накутта̄нако вийа кха̄йати, тадидам̣ аччхарийам̣, бханте, аббхутам̣, бхантети евам̣ аттано вимхайам̣ пака̄сенто пан̃хам̣ пуччхитва̄ тун̣хӣбхӯто нисӣди.

бхагава̄ тасса вачанам̣ сутва̄ ‘‘а̄нандо бхаваггагахан̣а̄йа хаттхам̣ паса̄ренто вийа синерум̣ бхиндитва̄ мин̃джам̣ нӣхаритум̣ ва̄йамама̄но вийа вина̄ на̄ва̄йа маха̄самуддам̣ таритука̄мо вийа патхавим̣ париваттетва̄ патхаводжам̣ гахетум̣ ва̄йамама̄но вийа буддхависайам̣ пан̃хам̣ аттано утта̄нутта̄нанти вадати, хандасса гамбхӣрабха̄вам̣ а̄чиккха̄мӣ’’ти чинтетва̄ ма̄ хевантиа̄дима̄ха.

таттха ма̄ хеванти ха-ка̄ро нипа̄таматтам̣, евам̣ ма̄ бхан̣ӣти аттхо. ‘‘ма̄ хева’’нти ча идам̣ вачанам̣ бхагава̄ а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ усса̄дентопи бхан̣ати апаса̄дентопи. таттха усса̄дентопӣти, а̄нанда, твам̣ маха̄пан̃н̃о висадан̃а̄н̣о, тена те гамбхӣропи пат̣иччасамуппа̄до утта̄нако вийа кха̄йати, ан̃н̃есам̣ панеса утта̄накоти на саллаккхетаббо, гамбхӣройева ча со гамбхӣра̄вабха̄со ча.

таттха чатассо упама̄ ваданти – чха ма̄се субходжанарасапут̣т̣хасса кира катайогасса маха̄малласса самаджджасамайе катамаллапа̄са̄н̣апаричайасса йуддхабхӯмим̣ гаччхантасса антара̄ маллапа̄са̄н̣ам̣ дассесум̣. со ‘‘ким̣ ета’’нти а̄ха. маллапа̄са̄н̣оти. а̄харатха нанти. ‘‘уккхипитум̣ на саккома̄’’ти вутте сайам̣ гантва̄ ‘‘кухим̣ имасса бха̄рийат̣т̣ха̄на’’нти ватва̄ двӣхи хаттхехи две па̄са̄н̣е уккхипитва̄ кӣл̣а̄гул̣е вийа кхипитва̄ агама̄си. таттха малласса маллапа̄са̄н̣о лахукоти на ан̃н̃есампи лахукоти ваттаббо. чха ма̄се субходжанарасапут̣т̣хо малло вийа хи каппасатасахассам̣ абхинӣха̄расампанно а̄йасма̄ а̄нандо. йатха̄ малласса маха̄балата̄йа маллапа̄са̄н̣о лахуко, евам̣ тхерасса маха̄пан̃н̃ата̄йа пат̣иччасамуппа̄до утта̄ноти ваттаббо, со ан̃н̃есам̣ утта̄ноти на ваттаббо.

маха̄самудде ча тими на̄ма маха̄маччхо двийоджанасатико, тимин̇гало тийоджанасатико, тимирапин̇гало пан̃чайоджанасатико, а̄нандо тиминандо аджджха̄рохо маха̄тимӣти име чатта̄ро йоджанасахассика̄. таттха тимирапин̇галенева дӣпенти. тасса кира даккхин̣акан̣н̣ам̣ ча̄лентасса пан̃чайоджанасате падесе удакам̣ чалати, татха̄ ва̄макан̣н̣ам̣, татха̄ нан̇гут̣т̣хам̣, татха̄ сӣсам̣. две пана кан̣н̣е ча̄летва̄ нан̇гут̣т̣хена пахаритва̄ сӣсам̣ апара̄парам̣ катва̄ кӣл̣итум̣ а̄раддхасса саттат̣т̣хайоджанасате т̣ха̄не бха̄джане паккхипитва̄ уддхане а̄ропитам̣ вийа удакам̣ паккутхати. йоджанасатаматте падесе удакам̣ пит̣т̣хим̣ чха̄детум̣ на саккоти. со евам̣ вадеййа – ‘‘айам̣ маха̄самуддо гамбхӣроти ваданти, кутасса гамбхӣрата̄, майам̣ пит̣т̣химаттаччха̄данампи удакам̣ на лабха̄ма̄’’ти. таттха ка̄йӯпапаннасса тимирапин̇галасса маха̄самуддо утта̄ноти ан̃н̃есан̃ча кхуддакамаччха̄нам̣ утта̄ноти на ваттаббо, евамева н̃а̄н̣ӯпапаннасса тхерасса пат̣иччасамуппа̄до утта̄ноти ан̃н̃есампи утта̄ноти на ваттаббо. супан̣н̣ара̄джа̄ ча дийад̣д̣хайоджанасатико хоти. тасса даккхин̣апаккхо пан̃н̃а̄сайоджанико хоти, татха̄ ва̄мапаккхо, пин̃чхават̣т̣и ча сат̣т̣хийоджаника̄, гӣва̄ тим̣сайоджаника̄, мукхам̣ навайоджанам̣, па̄да̄ два̄дасайоджаника̄, тасмим̣ супан̣н̣ава̄там̣ дассетум̣ а̄раддхе саттат̣т̣хайоджанасатам̣ т̣ха̄нам̣ наппахоти. со евам̣ вадеййа – ‘‘айам̣ а̄ка̄со анантоти ваданти, кутасса анантата̄, майам̣ паккхава̄таппаттхаран̣ока̄сампи на лабха̄ма̄’’ти. таттха ка̄йӯпапаннасса супан̣н̣аран̃н̃о а̄ка̄со париттоти ан̃н̃есан̃ча кхуддакапаккхӣнам̣ париттоти на ваттаббо, евамева н̃а̄н̣ӯпапаннасса тхерасса пат̣иччасамуппа̄до утта̄ноти ан̃н̃есампи утта̄ноти на ваттаббо.

ра̄ху асуриндо пана па̄дантато йа̄ва кесанта̄ йоджана̄нам̣ чатта̄ри сахасса̄ни ат̣т̣ха ча сата̄ни хонти. тасса двиннам̣ ба̄ха̄нам̣ антаре два̄дасайоджанасатикам̣, бахалаттена чхайоджанасатикам̣, хаттхапа̄датала̄ни тийоджанасатика̄ни, татха̄ мукхам̣, екан̇гулипаббам̣ пан̃н̃а̄сайоджанам̣, татха̄ бхамукантарам̣, нала̄т̣ам̣ тийоджанасатикам̣, сӣсам̣ навайоджанасатикам̣. тасса маха̄самуддам̣ отин̣н̣асса гамбхӣрам̣ удакам̣ джа̄н̣уппама̄н̣ам̣ хоти. со евам̣ вадеййа – ‘‘айам̣ маха̄самуддо гамбхӣроти ваданти. кутасса гамбхӣрата̄? майам̣ джа̄н̣уппат̣иччха̄данаматтампи удакам̣ на лабха̄ма̄’’ти. таттха ка̄йӯпапаннасса ра̄хуно маха̄самуддо утта̄ноти ан̃н̃есан̃ча утта̄ноти на ваттаббо. евамева н̃а̄н̣ӯпапаннасса тхерасса пат̣иччасамуппа̄до утта̄ноти ан̃н̃есампи утта̄ноти на ваттаббо. етаматтхам̣ сандха̄йа бхагава̄ ма̄ хевам̣, а̄нанда, ма̄ хевам̣, а̄нанда̄ти а̄ха.

тхерасса хи чатӯхи ка̄ран̣ехи гамбхӣро пат̣иччасамуппа̄до утта̄ноти упат̣т̣ха̄си. катамехи чатӯхи? пуббӯпаниссайасампаттийа̄ титтхава̄сена сота̄панната̄йа бахуссутабха̄вена̄ти.

ито кира сатасахассиме каппе падумуттаро на̄ма саттха̄ локе уппаджджи. тасса хам̣саватӣ на̄ма нагарам̣ ахоси, а̄нандо на̄ма ра̄джа̄ пита̄, сумедха̄ на̄ма девӣ ма̄та̄, бодхисатто уттаракума̄ро на̄ма ахоси. со путтасса джа̄тадивасе маха̄бхиниккхаманам̣ никкхамма паббаджитва̄ падха̄намануйутто ануккамена саббан̃н̃утам̣ патва̄, ‘‘анекаджа̄тисам̣са̄ра’’нти уда̄нам̣ уда̄нетва̄ сатта̄хам̣ бодхипаллан̇ке вӣтина̄метва̄ ‘‘патхавийам̣ па̄дам̣ т̣хапесса̄мӣ’’ти па̄дам̣ абхинӣхари. атха патхавим̣ бхиндитва̄ махантам̣ падумам̣ ут̣т̣ха̄си. тасса дхурапатта̄ни навутихаттха̄ни, кесарам̣ тим̣сахаттхам̣, кан̣н̣ика̄ два̄дасахаттха̄, навагхат̣аппама̄н̣а̄ рен̣у ахоси.

саттха̄ пана уббедхато ат̣т̣хапан̃н̃а̄сахаттхо ахоси, тасса убхиннам̣ ба̄ха̄намантарам̣ ат̣т̣ха̄расахаттхам̣, нала̄т̣ам̣ пан̃чахаттхам̣, хаттхапа̄да̄ ека̄дасахаттха̄. тасса ека̄дасахаттхена па̄дена два̄дасахаттха̄йа кан̣н̣ика̄йа аккантаматта̄йа навагхат̣аппама̄н̣а̄ рен̣у ут̣т̣ха̄йа ат̣т̣хапан̃н̃а̄сахаттхам̣ падесам̣ уггантва̄ окин̣н̣аманосила̄чун̣н̣ам̣ вийа паччокин̣н̣ам̣. тадупа̄да̄йа бхагава̄ ‘‘падумуттаро’’твева пан̃н̃а̄йиттха. тасса девило ча суджа̄то ча две аггаса̄вака̄ ахесум̣, амита̄ ча асама̄ ча две аггаса̄вика̄, сумано на̄ма упат̣т̣ха̄ко. падумуттаро бхагава̄ питусан̇гахам̣ курума̄но бхиккхусатасахассапарива̄ро хам̣саватийа̄ ра̄джадха̄нийа̄ васати.

канит̣т̣хабха̄та̄ панасса суманакума̄ро на̄ма. тасса ра̄джа̄ хам̣саватито вӣсайоджанасате бхогам̣ ада̄си. со када̄чи а̄гантва̄ питаран̃ча саттха̄ран̃ча пассати. атхекадивасам̣ паччанто купито. сумано ран̃н̃о са̄санам̣ песеси. ра̄джа̄ ‘‘твам̣ майа̄, та̄та, касма̄ т̣хапито’’ти пат̣ипесеси. со чоре вӯпасаметва̄ ‘‘упасанто, дева, джанападо’’ти ран̃н̃о песеси. ра̄джа̄ тут̣т̣хо ‘‘сӣгхам̣ мама путто а̄гаччхатӯ’’ти а̄ха. тасса сахассаматта̄ амачча̄ хонти. со техи саддхим̣ антара̄магге мантеси – ‘‘майхам̣ пита̄ тут̣т̣хо саче ме варам̣ дети, ким̣ ган̣ха̄мӣ’’ти? атха нам̣ екачче ‘‘хаттхим̣ ган̣хатха, ассам̣ ган̣хатха, джанападам̣ ган̣хатха, саттаратана̄ни ган̣хатха̄’’ти а̄хам̣су. апаре ‘‘тумхе патхависсарасса путта̄, на тумха̄кам̣ дханам̣ дуллабхам̣, ладдхампи четам̣ саббам̣ паха̄йа гаманӣйам̣, пун̃н̃амева екам̣ а̄да̄йа гаманӣйам̣, тасма̄ деве варам̣ дадама̄не тема̄сам̣ падумуттарам̣ бхагавантам̣ упат̣т̣ха̄тум̣ варам̣ ган̣хатха̄’’ти. со ‘‘тумхе майхам̣ калйа̄н̣амитта̄ на̄ма, маметам̣ читтам̣ наттхи, тумхехи пана уппа̄дитам̣, евам̣ карисса̄мӣ’’ти, гантва̄ питарам̣ вандитва̄ питара̄ а̄лин̇гетва̄, маттхаке чумбитва̄ ‘‘варам̣ те, путта, демӣ’’ти вутте ‘‘иччха̄махам̣, маха̄ра̄джа, бхагавантам̣ тема̄сам̣ чатӯхи паччайехи упат̣т̣хаханто джӣвитам̣ аван̃джхам̣ ка̄тум̣, идам̣ ме варам̣ дехӣ’’ти а̄ха. на сакка̄, та̄та, ан̃н̃ам̣ варехӣти. дева, кхаттийа̄нам̣ на̄ма двекатха̄ наттхи, етамева ме дехи, на маман̃н̃ена аттхоти. та̄та, буддха̄нам̣ на̄ма читтам̣ дуджджа̄нам̣, саче бхагава̄ на иччхиссати, майа̄ диннампи ким̣ бхависсатӣти? ‘‘са̄дху, дева, ахам̣ бхагавато читтам̣ джа̄нисса̄мӣ’’ти виха̄рам̣ гато.

тена ча самайена бхаттакиччам̣ нит̣т̣ха̄петва̄ бхагава̄ гандхакут̣им̣ павит̣т̣хо хоти. со ман̣д̣алама̄л̣е саннисинна̄нам̣ бхиккхӯнам̣ сантикам̣ агама̄си. те нам̣ а̄хам̣су – ‘‘ра̄джапутта касма̄ а̄гатосӣ’’ти? бхагавантам̣ дассана̄йа, дассетха ме бхагавантанти. ‘‘на майам̣, ра̄джапутта, иччхитиччхитаккхан̣е саттха̄рам̣ дат̣т̣хум̣ лабха̄ма̄’’ти. ко пана, бханте, лабхатӣти? суманаттхеро на̄ма ра̄джапутта̄ти. со ‘‘кухим̣ бханте тхеро’’ти? тхерасса нисиннат̣т̣ха̄нам̣ пуччхитва̄ гантва̄ вандитва̄ – ‘‘иччха̄махам̣, бханте, бхагавантам̣ пасситум̣, дассетха ме бхагаванта’’нти а̄ха. тхеро ‘‘ехи, ра̄джапутта̄’’ти там̣ гахетва̄ гандхакут̣ипаривен̣е т̣хапетва̄ гандхакут̣им̣ а̄рухи. атха нам̣ бхагава̄ ‘‘сумана, касма̄ а̄гатосӣ’’ти а̄ха. ра̄джапутто, бханте, бхагавантам̣ дассана̄йа а̄гатоти. тена хи бхиккху а̄санам̣ пан̃н̃апехӣти. тхеро а̄санам̣ пан̃н̃апеси. нисӣди бхагава̄ пан̃н̃атте а̄сане. ра̄джапутто бхагавантам̣ вандитва̄ пат̣исантха̄рам̣ ака̄си, ‘‘када̄ а̄гатоси ра̄джапутта̄’’ти? бханте, тумхесу гандхакут̣им̣ павит̣т̣хесу, бхиккхӯ пана ‘‘на майам̣ иччхитиччхитаккхан̣е бхагавантам̣ дат̣т̣хум̣ лабха̄ма̄’’ти мам̣ тхерасса сантикам̣ па̄хесум̣, тхеро пана екавачаненева дассеси, тхеро, бханте, тумха̄кам̣ са̄сане валлабхо ман̃н̃ети. а̄ма, ра̄джакума̄ра, валлабхо еса бхиккху майхам̣ са̄санети. бханте, буддха̄нам̣ са̄сане ким̣ катва̄ валлабхо хотӣти? да̄нам̣ датва̄ сӣлам̣ сама̄дийитва̄ упосатхакаммам̣ катва̄, кума̄ра̄ти. бхагава̄ ахампи тхеро вийа буддхаса̄сане валлабхо хотука̄мо, тема̄сам̣ ме васса̄ва̄сам̣ адхива̄сетха̄ти. бхагава̄, ‘‘аттхи ну кхо гатена аттхо’’ти олокетва̄ ‘‘аттхӣ’’ти дисва̄ ‘‘сун̃н̃а̄га̄ре кхо, ра̄джакума̄ра, татха̄гата̄ абхирамантӣ’’ти а̄ха. кума̄ро ‘‘ан̃н̃а̄там̣ бхагава̄, ан̃н̃а̄там̣ сугата̄’’ти ватва̄ – ‘‘ахам̣, бханте, пуриматарам̣ гантва̄ виха̄рам̣ ка̄реми, майа̄ песите бхиккхусатасахассена саддхим̣ а̄гаччхатха̄’’ти пат̣ин̃н̃ам̣ гахетва̄ питу сантикам̣ гантва̄, ‘‘динна̄ ме, дева, бхагавата̄ пат̣ин̃н̃а̄, майа̄ пахите тумхе бхагавантам̣ песеййа̄тха̄’’ти питарам̣ вандитва̄ никкхамитва̄ йоджане йоджане виха̄рам̣ ка̄ретва̄ вӣсайоджанасатам̣ аддха̄нам̣ гато. гантва̄ аттано нагаре виха̄рат̣т̣ха̄нам̣ вичинанто собханасса на̄ма кут̣умбикасса уййа̄нам̣ дисва̄ сатасахассена кин̣итва̄ сатасахассам̣ виссаджджетва̄ виха̄рам̣ ка̄реси. таттха бхагавато гандхакут̣им̣, сесабхиккхӯнан̃ча раттит̣т̣ха̄надива̄т̣т̣ха̄наттха̄йа кут̣илен̣аман̣д̣апе ка̄ра̄петва̄ па̄ка̄рапариккхепам̣ два̄ракот̣т̣хакан̃ча нит̣т̣ха̄петва̄ питу сантикам̣ песеси ‘‘нит̣т̣хитам̣ майхам̣ киччам̣, саттха̄рам̣ пахин̣атха̄’’ти.

ра̄джа̄ бхагавантам̣ бходжетва̄ ‘‘бхагава̄ суманасса киччам̣ нит̣т̣хитам̣, тумха̄кам̣ а̄гаманам̣ пачча̄сӣсатӣ’’ти. бхагава̄ сатасахассабхиккхупарива̄ро йоджане йоджане виха̄ресу васама̄но агама̄си. кума̄ро ‘‘саттха̄ а̄гаччхатӣ’’ти сутва̄ йоджанам̣ паччуггантва̄ гандхама̄ла̄дӣхи пӯджайама̄но виха̄рам̣ павесетва̄ –

‘‘сатасахассена ме кӣтам̣, сатасахассена ма̄питам̣;

собханам̣ на̄ма уййа̄нам̣ пат̣игган̣ха, маха̄мунӣ’’ти. –

виха̄рам̣ ниййа̄теси. со вассӯпана̄йикадивасе да̄нам̣ датва̄ аттано путтада̄ре ча амачче ча паккоса̄петва̄ а̄ха –‘‘саттха̄ амха̄кам̣ сантикам̣ дӯрато а̄гато, буддха̄ ча на̄ма дхаммагарунова, на̄мисагарука̄. тасма̄ ахам̣ имам̣ тема̄сам̣ две са̄т̣аке нива̄сетва̄ даса сӣла̄ни сама̄дийитва̄ идхева васисса̄ми, тумхе кхӣн̣а̄савасатасахассасса имина̄ва нӣха̄рена тема̄сам̣ да̄нам̣ дадеййа̄тха̄’’ти.

со суманаттхерасса васанат̣т̣ха̄насабха̄гейева т̣ха̄не васанто йам̣ тхеро бхагавато ваттам̣ кароти, там̣ саббам̣ дисва̄, ‘‘имасмим̣ т̣ха̄не екантаваллабхо еса тхеро, етассева т̣ха̄нантарам̣ паттхетум̣ ват̣т̣атӣ’’ти чинтетва̄, упакат̣т̣ха̄йа пава̄ран̣а̄йа га̄мам̣ пависитва̄ сатта̄хам̣ маха̄да̄нам̣ датва̄ саттаме дивасе бхиккхӯсатасахассасса па̄дамӯле тичӣварам̣ т̣хапетва̄ бхагавантам̣ вандитва̄, ‘‘бханте, йадетам̣ майа̄ магге йоджанантарикавиха̄рака̄ра̄панато пат̣т̣ха̄йа пун̃н̃ам̣ катам̣, там̣ нева саккасампаттим̣, на ма̄рабрахмасампаттим̣ паттхайантена, буддхасса пана упат̣т̣ха̄кабха̄вам̣ паттхентена катам̣. тасма̄ ахампи бхагава̄ ана̄гате суманаттхеро вийа екасса буддхасса упат̣т̣ха̄ко хомӣ’’ти пан̃чапатит̣т̣хитена патитва̄ вандитва̄ нипанно. бхагава̄ ‘‘махантам̣ кулапуттасса читтам̣, иджджхиссати ну кхо, но’’ти олокенто, ‘‘ана̄гате ито сатасахассиме каппе готамо на̄ма буддхо уппаджджиссати, тассева упат̣т̣ха̄ко бхависсатӣ’’ти н̃атва̄ –

‘‘иччхитам̣ паттхитам̣ туйхам̣, саббамева самиджджхату;

саббе пӯренту сан̇каппа̄, чандо паннарасо йатха̄’’ти. –

а̄ха. кума̄ро сутва̄ ‘‘буддха̄ на̄ма адведжджхакатха̄ хонтӣ’’ти дутийадивасейева тасса бхагавато паттачӣварам̣ гахетва̄ пит̣т̣хито пит̣т̣хито гаччханто вийа ахоси. со тасмим̣ буддхуппа̄де вассасатасахассам̣ да̄нам̣ датва̄ сагге ниббаттитва̄ кассапабуддхака̄лепи пин̣д̣а̄йа чарато тхерасса паттаггахан̣аттхам̣ уттариса̄т̣акам̣ датва̄ пӯджам̣ ака̄си. пуна сагге ниббаттитва̄ тато чуто ба̄ра̄н̣асира̄джа̄ хутва̄ ат̣т̣ханнам̣ паччекабуддха̄нам̣ пан̣н̣аса̄ла̄йо ка̄ретва̄ ман̣иа̄дха̄раке упат̣т̣хапетва̄ чатӯхи паччайехи дасавассасахасса̄ни упат̣т̣ха̄нам̣ ака̄си. ета̄ни па̄кат̣ат̣т̣ха̄на̄ни.

каппасатасахассам̣ пана да̄нам̣ дадама̄нова амха̄кам̣ бодхисаттена саддхим̣ туситапуре ниббаттитва̄ тато чуто амитоданасаккасса гехе пат̣исандхим̣ гахетва̄ анупуббена ката̄бхиниккхамано самма̄самбодхим̣ патва̄ пат̣хамагаманена капилаваттхум̣ а̄гантва̄ тато никкхаманте бхагавати бхагавато парива̄раттхам̣ ра̄джакума̄ресу паббаджантесу бхаддийа̄дӣхи саддхим̣ никкхамитва̄ бхагавато сантике паббаджитва̄ начирассева а̄йасмато пун̣н̣асса манта̄н̣ипуттасса сантике дхаммакатхам̣ сутва̄ сота̄паттипхале патит̣т̣хахи. евамеса а̄йасма̄ пуббӯпаниссайасампанно, тассима̄йа пуббӯпаниссайасампаттийа̄ гамбхӣропи пат̣иччасамуппа̄до утта̄нако вийа упат̣т̣ха̄си.

титтхава̄соти пана гарӯнам̣ сантике уггахан̣асаванапарипуччханадха̄ран̣а̄ни вуччанти. со тхерасса ативийа парисуддхо. тена̄писса̄йам̣ гамбхӣропи утта̄нако вийа упат̣т̣ха̄си. сота̄панна̄нан̃ча на̄ма паччайа̄ка̄ро утта̄нако хутва̄ упат̣т̣ха̄ти, айан̃ча а̄йасма̄ сота̄панно. бахуссута̄нам̣ чатухаттхе овараке падӣпе джалама̄не ман̃чапӣт̣хам̣ вийа на̄марӯпапариччхедо па̄кат̣о хоти, айан̃ча а̄йасма̄ бахуссута̄нам̣ агго. ити ба̄хусаччабха̄венаписса гамбхӣропи паччайа̄ка̄ро утта̄нако вийа упат̣т̣ха̄си. пат̣иччасамуппа̄до чатӯхи гамбхӣрата̄хи гамбхӣро. са̄ панасса гамбхӣрата̄ висуддхимагге виттха̄рита̄ва. са̄ сабба̄пи тхерасса утта̄нака̄ вийа упат̣т̣ха̄си. тена бхагава̄ а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ усса̄денто ма̄ хевантиа̄дима̄ха. айан̃хеттха адхиппа̄йо – а̄нанда, твам̣ маха̄пан̃н̃о висадан̃а̄н̣о, тена те гамбхӣропи пат̣иччасамуппа̄до утта̄нако вийа кха̄йати. тасма̄ ‘‘майхамева ну кхо еса утта̄нако вийа хутва̄ упат̣т̣ха̄ти, уда̄ху ан̃н̃есампӣ’’ти ма̄ евам̣ авача.

йам̣ пана вуттам̣ ‘‘апаса̄денто’’ти, таттха̄йамадхиппа̄йо – а̄нанда, ‘‘атха ча пана ме утта̄накутта̄нако вийа кха̄йатӣ’’ти ма̄ хевам̣ авача. йади хи те еса утта̄накутта̄нако вийа кха̄йати, касма̄ твам̣ аттано дхаммата̄йа сота̄панно на̄хоси, майа̄ диннанайе т̣хатва̄ сота̄паттимаггам̣ пат̣ивиджджхи? а̄нанда, идам̣ нибба̄намева гамбхӣрам̣, паччайа̄ка̄ро пана утта̄нако джа̄то, атха касма̄ ол̣а̄рикам̣ ка̄мара̄гасам̣йоджанам̣ пат̣игхасам̣йоджанам̣ ол̣а̄рикам̣ ка̄мара̄га̄нусайам̣ пат̣игха̄нусайанти име чатта̄ро килесе самуггха̄тетва̄ сакада̄га̄мипхалам̣ на саччхикароси, тейева ан̣усахагате чатта̄ро килесе самуггха̄тетва̄ ана̄га̄мипхалам̣ на саччхикароси, рӯпара̄га̄дӣни пан̃ча сам̣йоджана̄ни, ма̄на̄нусайам̣ бхавара̄га̄нусайам̣ авиджджа̄нусайанти име ат̣т̣ха килесе самуггха̄тетва̄ арахаттам̣ на саччхикароси? касма̄ ва̄ сатасахассакаппа̄дхикам̣ екам̣ асан̇кхйеййам̣ пӯритапа̄рамино са̄рипуттамоггалла̄на̄ вийа са̄вакапа̄рамӣн̃а̄н̣ам̣ на пат̣ивиджджхаси, сатасахассакаппа̄дхика̄ни две асан̇кхйеййа̄ни пӯритапа̄рамино паччекабуддха̄ вийа ча паччекабодхин̃а̄н̣ам̣ на пат̣ивиджджхаси? йади ва̄ те саббатха̄ва еса утта̄нако хутва̄ упат̣т̣ха̄си. атха касма̄ сатасахассакаппа̄дхика̄ни чатта̄ри ат̣т̣ха сол̣аса ва̄ асан̇кхйеййа̄ни пӯритапа̄рамино буддха̄ вийа саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ на саччхикароси? ким̣ анаттхикоси етехи висеса̄дхигамехи? пасса йа̄ва ча те апараддхам̣, твам̣ на̄ма са̄вакападесан̃а̄н̣е т̣хито атигамбхӣрам̣ паччайа̄ка̄рам̣ ‘‘утта̄нако вийа ме упат̣т̣ха̄тӣ’’ти вадаси. тасса те идам̣ вачанам̣ буддха̄нам̣ катха̄йа паччанӣкам̣ хоти. та̄дисена на̄ма бхиккхуна̄ буддха̄нам̣ катха̄йа паччанӣкам̣ катхетаббанти на йуттаметам̣. нану майхам̣, а̄нанда, имам̣ паччайа̄ка̄рам̣ пат̣ивиджджхитум̣ ва̄йамантассева каппасатасахасса̄дхика̄ни чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни атикканта̄ни. паччайа̄ка̄рапат̣ивиджджханаттха̄йа ча пана ме адиннада̄нам̣ на̄ма наттхи, апӯритапа̄рамӣ на̄ма наттхи. ‘‘аджджа паччайа̄ка̄рам̣ пат̣ивиджджхисса̄мӣ’’ти пана ме нирусса̄хам̣ вийа ма̄рабалам̣ видхамантасса айам̣ маха̄патхавӣ дван̇гуламаттампи на̄кампи, татха̄ пат̣хамайа̄ме пуббенива̄сам̣, маджджхимайа̄ме диббачаккхум̣ сампа̄дентасса. паччхимайа̄ме пана ме балавапаччӯсасамайе, ‘‘авиджджа̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ навахи а̄ка̄рехи паччайо хотӣ’’ти дит̣т̣хаматтейева дасасахассилокадха̄ту айадан̣д̣ена а̄кот̣итакам̣сатха̄ло вийа виравасатам̣ виравасахассам̣ мун̃чама̄на̄ ва̄та̄хате падуминипан̣н̣е удакабинду вийа пакампиттха. евам̣ гамбхӣро ча̄йам̣, а̄нанда, пат̣иччасамуппа̄до гамбхӣра̄вабха̄со ча, етасса, а̄нанда, дхаммасса ананубодха̄…пе… на̄тиваттатӣти.

етасса дхаммасса̄ти етасса паччайадхаммасса. ананубодха̄ти н̃а̄тапарин̃н̃а̄васена ананубуджджхана̄. аппат̣иведха̄ти тӣран̣аппаха̄напарин̃н̃а̄васена аппат̣ивиджджхана̄. танта̄кулакаджа̄та̄ти тантам̣ вийа а̄куладжа̄та̄. йатха̄ на̄ма дунниккхиттам̣ мӯсикаччхиннам̣ песака̄ра̄нам̣ тантам̣ тахим̣ тахим̣ а̄кулам̣ хоти, ‘‘идам̣ аггам̣, идам̣ мӯла’’нти аггена ва̄ аггам̣, мӯлена ва̄ мӯлам̣ сама̄нетум̣ дуккарам̣ хоти. евамева сатта̄ имасмим̣ паччайа̄ка̄ре кхалита̄ а̄кула̄ бйа̄кула̄ хонти, на сакконти паччайа̄ка̄рам̣ уджум̣ ка̄тум̣. таттха тантам̣ паччаттапурисака̄ре т̣хатва̄ сакка̄пи бхавеййа уджум̣ ка̄тум̣, т̣хапетва̄ пана две бодхисатте ан̃н̃о сатто аттано дхаммата̄йа паччайа̄ка̄рам̣ уджум̣ ка̄тум̣ саматтхо на̄ма наттхи. йатха̄ пана а̄кулам̣ тантам̣ кан̃джийам̣ датва̄ коччхена пахат̣ам̣ таттха таттха гул̣акаджа̄там̣ хоти ган̣т̣хибаддхам̣, евамиме сатта̄ паччайесу паккхалитва̄ паччайе уджум̣ ка̄тум̣ асакконта̄ два̄сат̣т̣хидит̣т̣хигатавасена гул̣акаджа̄та̄ хонти ган̣т̣хибаддха̄. йе хи кечи дит̣т̣хийо санниссита̄, саббе те паччайам̣ уджум̣ ка̄тум̣ асакконта̄йева.

кула̄ган̣т̣хикаджа̄та̄ти кула̄ган̣т̣хикам̣ вуччати песака̄ракан̃джийасуттам̣. кула̄ на̄ма сакун̣ика̄, тасса̄ кула̄вакотипи еке. йатха̄ хи тадубхайампи а̄кулам̣ аггена ва̄ аггам̣, мӯлена ва̄ мӯлам̣ сама̄нетум̣ дуккаранти пуриманайенева йоджетаббам̣.

мун̃джапаббаджабхӯта̄ти мун̃джатин̣ам̣ вийа паббаджатин̣ам̣ вийа ча бхӯта̄ та̄диса̄ джа̄та̄. йатха̄ хи та̄ни тин̣а̄ни кот̣т̣етва̄ катараджджу джин̣н̣ака̄ле каттхачи патитам̣ гахетва̄ тесам̣ тин̣а̄нам̣ ‘‘идам̣ аггам̣, идам̣ мӯла’’нти аггена ва̄ аггам̣, мӯлена ва̄ мӯлам̣ сама̄нетум̣ дуккарам̣, тампи паччаттапурисака̄ре т̣хатва̄ сакка̄ бхавеййа уджум̣ ка̄тум̣, т̣хапетва̄ пана две бодхисатте ан̃н̃о сатто аттано дхаммата̄йа паччайа̄ка̄рам̣ уджум̣ ка̄тум̣ саматтхо на̄ма наттхи, евамайам̣ паджа̄ паччайам̣ уджум̣ ка̄тум̣ асакконтӣ дит̣т̣хигатавасена ган̣т̣хикаджа̄та̄ хутва̄ апа̄йам̣ дуггатим̣ винипа̄там̣ сам̣са̄рам̣ на̄тиваттати.

таттха апа̄йоти нирайатираччха̄найонипеттивисайаасурака̄йа̄. саббепи хи те вад̣д̣хисан̇кха̄тасса айасса абха̄вато ‘‘апа̄йо’’ти вуччати, татха̄ дуккхасса гатибха̄вато дуггати, сукхасамуссайато винипатитатта̄ винипа̄то. итаро пана –

‘‘кхандха̄нан̃ча пат̣ипа̄т̣и, дха̄туа̄йатана̄на ча;

аббхоччхиннам̣ ваттама̄на̄, сам̣са̄роти павуччати’’.

там̣ саббампи на̄тиваттати на̄тиккамати, атха кхо чутито пат̣исандхим̣, пат̣исандхито чутинти евам̣ пунаппунам̣ чутипат̣исандхийо ган̣хама̄на̄ тӣсу бхавесу чатӯсу йонӣсу пан̃часу гатӣсу саттасу вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитӣсу навасу сатта̄ва̄сесу маха̄самудде ва̄таккхитта̄ на̄ва̄ вийа йанте йуттагон̣о вийа ча париббхаматийева. ити саббаметам̣ бхагава̄ а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ апаса̄денто а̄ха. сесаметтха вуттанайамева̄ти. дасамам̣.

дуккхавагго чхат̣т̣хо.