1. анупадасуттаван̣н̣ана̄
93. евам̣ ме сутанти анупадасуттам̣. таттха етадавоча̄ти етам̣ (пат̣и. ма. 3.4) ‘‘пан̣д̣ито’’тиа̄дина̄ найена дхаммасена̄патиса̄рипуттаттхерасса гун̣акатхам̣ авоча. касма̄? авасесаттхересу хи маха̄моггалла̄наттхерасса иддхима̄ти гун̣о па̄кат̣о, маха̄кассапасса дхутава̄доти, ануруддхаттхерасса диббачаккхукоти, упа̄литтхерасса винайадхароти, ревататтхерасса джха̄йӣ джха̄на̄бхиратоти, а̄нандаттхерасса бахуссутоти. евам̣ тесам̣ тесам̣ тхера̄нам̣ те те гун̣а̄ па̄кат̣а̄, са̄рипуттаттхерасса пана апа̄кат̣а̄. касма̄? пан̃н̃авато хи гун̣а̄ на сакка̄ акатхита̄ джа̄нитум̣. ити бхагава̄ ‘‘са̄рипуттасса гун̣е катхесса̄мӣ’’ти сабха̄гапариса̄йа саннипа̄там̣ а̄гамеси. висабха̄гапуггала̄нан̃хи сантике ван̣н̣ам̣ катхетум̣ на ват̣т̣ати, те ван̣н̣е катхийама̄не аван̣н̣амева катхенти. имасмим̣ пана дивасе тхерасса сабха̄гапариса̄ саннипати, тасса̄ саннипатитабха̄вам̣ дисва̄ саттха̄ ван̣н̣ам̣ катхенто имам̣ десанам̣ а̄рабхи.
таттха пан̣д̣итоти дха̄тукусалата̄ а̄йатанакусалата̄ пат̣иччасамуппа̄дакусалата̄ т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄накусалата̄ти имехи чатӯхи ка̄ран̣ехи пан̣д̣ито. маха̄пан̃н̃отиа̄дӣсу маха̄пан̃н̃а̄дӣхи саманна̄гатоти аттхо.
татридам̣ маха̄пан̃н̃а̄дӣнам̣ на̄наттам̣ – таттха катама̄ маха̄пан̃н̃а̄? маханте сӣлаккхандхе паригган̣ха̄тӣти маха̄пан̃н̃а̄, маханте сама̄дхиккхандхе, пан̃н̃а̄ккхандхе, вимуттиккхандхе, вимуттин̃а̄н̣адассанаккхандхе паригган̣ха̄тӣти маха̄пан̃н̃а̄, маханта̄ни т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄на̄ни, маханта̄ виха̄расама̄паттийо, маханта̄ни арийасачча̄ни, маханте сатипат̣т̣ха̄не, саммаппадха̄не, иддхипа̄де, маханта̄ни индрийа̄ни, бала̄ни, боджджхан̇га̄ни, маханте арийамагге, маханта̄ни са̄ман̃н̃апхала̄ни, маханта̄ абхин̃н̃а̄йо, махантам̣ параматтхам̣ нибба̄нам̣ паригган̣ха̄тӣти маха̄пан̃н̃а̄.
катама̄ путхупан̃н̃а̄, путху на̄на̄кхандхесу н̃а̄н̣ам̣ паваттатӣти путхупан̃н̃а̄. путху на̄на̄дха̄тӯсу, путху на̄на̄а̄йатанесу, путху на̄на̄аттхесу, путху на̄на̄пат̣иччасамуппа̄десу, путху на̄на̄сун̃н̃атаманупалаббхесу, путху на̄на̄аттхесу, дхаммесу, нируттӣсу, пат̣ибха̄несу, путху на̄на̄сӣлаккхандхесу, путху на̄на̄сама̄дхи-пан̃н̃а̄-вимутти-вимуттин̃а̄н̣адассанаккхандхесу, путху на̄на̄т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄несу, путху на̄на̄виха̄расама̄паттӣсу, путху на̄на̄арийасаччесу, путху на̄на̄сатипат̣т̣ха̄несу, саммаппадха̄несу, иддхипа̄десу, индрийесу, балесу, боджджхан̇гесу, путху на̄на̄арийамаггесу, са̄ман̃н̃апхалесу, абхин̃н̃а̄су, путху на̄на̄джанаса̄дха̄ран̣е дхамме саматиккамма параматтхе нибба̄не н̃а̄н̣ам̣ паваттатӣти путхупан̃н̃а̄.
катама̄ ха̄сапан̃н̃а̄, идхекаччо ха̄сабахуло ведабахуло тут̣т̣хибахуло па̄моджджабахуло сӣлам̣ парипӯрети, индрийасам̣варам̣ парипӯрети, бходжане маттан̃н̃утам̣, джа̄гарийа̄нуйогам̣, сӣлаккхандхам̣, сама̄дхиккхандхам̣, пан̃н̃а̄ккхандхам̣, вимуттиккхандхам̣, вимуттин̃а̄н̣адассанаккхандхам̣ парипӯретӣти ха̄сапан̃н̃а̄. ха̄сабахуло па̄моджджабахуло т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄нам̣ пат̣ивиджджхати, ха̄сабахуло виха̄расама̄паттийо парипӯретӣти ха̄сапан̃н̃а̄, ха̄сабахуло арийасачча̄ни пат̣ивиджджхати. сатипат̣т̣ха̄не, саммаппадха̄не, иддхипа̄де, индрийа̄ни, бала̄ни, боджджхан̇га̄ни, арийамаггам̣ бха̄ветӣти ха̄сапан̃н̃а̄, ха̄сабахуло са̄ман̃н̃апхала̄ни саччхикароти, абхин̃н̃а̄йо пат̣ивиджджхатӣти ха̄сапан̃н̃а̄, ха̄сабахуло ведатут̣т̣хипа̄моджджабахуло параматтхам̣ нибба̄нам̣ саччхикаротӣти ха̄сапан̃н̃а̄.
катама̄ джаванапан̃н̃а̄, йам̣кин̃чи рӯпам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣…пе… йам̣ дӯре сантике ва̄, саббам̣ рӯпам̣ аниччато кхиппам̣ джаватӣти джаванапан̃н̃а̄. дуккхато кхиппам̣… анаттато кхиппам̣ джаватӣти джаванапан̃н̃а̄. йа̄ ка̄чи ведана̄…пе… йам̣кин̃чи вин̃н̃а̄н̣ам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣…пе… саббам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ аниччато дуккхато анаттато кхиппам̣ джаватӣти джаванапан̃н̃а̄. чаккху…пе… джара̄маран̣ам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ аниччато дуккхато анаттато кхиппам̣ джаватӣти джаванапан̃н̃а̄. рӯпам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ аниччам̣ кхайат̣т̣хена, дуккхам̣ бхайат̣т̣хена, анатта̄ аса̄ракат̣т̣хена̄ти тулайитва̄ тӣрайитва̄ вибха̄вайитва̄ вибхӯтам̣ катва̄ рӯпаниродхе нибба̄не кхиппам̣ джаватӣти джаванапан̃н̃а̄. ведана̄, сан̃н̃а̄, сан̇кха̄ра̄, вин̃н̃а̄н̣ам̣, чаккху…пе… джара̄маран̣ам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ аниччам̣ кхайат̣т̣хена…пе… вибхӯтам̣ катва̄ джара̄маран̣аниродхе нибба̄не кхиппам̣ джаватӣти джаванапан̃н̃а̄. рӯпам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣…пе… вин̃н̃а̄н̣ам̣. чаккху…пе… джара̄маран̣ам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ аниччам̣ сан̇кхатам̣ пат̣иччасамуппаннам̣ кхайадхаммам̣ вайадхаммам̣ вира̄гадхаммам̣ ниродхадхамманти тулайитва̄ тӣрайитва̄ вибха̄вайитва̄ вибхӯтам̣ катва̄ джара̄маран̣аниродхе нибба̄не кхиппам̣ джаватӣти джаванапан̃н̃а̄.
катама̄ тиккхапан̃н̃а̄, кхиппам̣ килесе чхиндатӣти тиккхапан̃н̃а̄. уппаннам̣ ка̄мавитаккам̣ на̄дхива̄сети, уппаннам̣ бйа̄па̄давитаккам̣, уппаннам̣ вихим̣са̄витаккам̣, уппаннуппанне па̄паке акусале дхамме, уппаннам̣ ра̄гам̣, досам̣, мохам̣, кодхам̣, упана̄хам̣, маккхам̣, пал̣а̄сам̣, иссам̣, маччхарийам̣, ма̄йам̣, са̄т̣хеййам̣, тхамбхам̣, са̄рамбхам̣, ма̄нам̣, атима̄нам̣, мадам̣, пама̄дам̣, саббе килесе, саббе дуччарите, саббе абхисан̇кха̄ре, саббе бхавага̄микамме на̄дхива̄сети паджахати винодети бйантӣкароти анабха̄вам̣ гаметӣти тиккхапан̃н̃а̄. екасмим̣ а̄сане чатта̄ро арийамагга̄, чатта̄ри са̄ман̃н̃апхала̄ни, чатассо пат̣исамбхида̄йо, чха ча абхин̃н̃а̄йо адхигата̄ хонти саччхиката̄ пассита̄ пан̃н̃а̄йа̄ти тиккхапан̃н̃а̄.
катама̄ ниббедхикапан̃н̃а̄, идхекаччо саббасан̇кха̄ресу уббегабахуло хоти утта̄сабахуло уккан̣т̣ханабахуло аратибахуло анабхиратибахуло бахимукхо на рамати саббасан̇кха̄ресу, аниббиддхапуббам̣ аппада̄литапуббам̣ лобхаккхандхам̣ ниббиджджхати пада̄летӣти ниббедхикапан̃н̃а̄. аниббиддхапуббам̣ аппада̄литапуббам̣ досаккхандхам̣, мохаккхандхам̣, кодхам̣, упана̄хам̣…пе… саббе бхавага̄микамме ниббиджджхати пада̄летӣти ниббедхикапан̃н̃а̄.
анупададхаммавипассананти сама̄паттивасена ва̄ джха̄нан̇гавасена ва̄ анупат̣ипа̄т̣ийа̄ дхаммавипассанам̣ випассати, евам̣ випассанто аддхама̄сена арахаттам̣ патто. маха̄моггалла̄наттхеро пана саттахи дивасехи. евам̣ сантепи са̄рипуттаттхеро маха̄пан̃н̃авантатаро. маха̄моггалла̄наттхеро хи са̄вака̄нам̣ саммасанача̄рам̣ йат̣т̣хикот̣ийа̄ уппӣл̣енто вийа екадесамева саммасанто сатта дивасе ва̄йамитва̄ арахаттам̣ патто. са̄рипуттаттхеро т̣хапетва̄ буддха̄нам̣ паччекабуддха̄нан̃ча саммасанача̄рам̣ са̄вака̄нам̣ саммасанача̄рам̣ ниппадесам̣ саммаси. евам̣ саммасанто аддхама̄сам̣ ва̄йами. арахаттан̃ча кира патва̄ ан̃н̃а̄си – ‘‘т̣хапетва̄ буддхе ча паччекабуддхе ча ан̃н̃о са̄вако на̄ма пан̃н̃а̄йа майа̄ паттаббам̣ паттум̣ саматтхо на̄ма на бхависсатӣ’’ти. йатха̄ хи пурисо вел̣уйат̣т̣хим̣ ган̣хисса̄мӣти маха̄джат̣ам̣ вел̣ум̣ дисва̄ джат̣ам̣ чхиндантасса папан̃чо бхависсатӣти антарена хаттхам̣ павесетва̄ сампаттамева йат̣т̣хим̣ мӯле ча агге ча чхиндитва̄ а̄да̄йа паккамеййа, со кин̃ча̄пи пат̣хаматарам̣ гаччхати, йат̣т̣хим̣ пана са̄рам̣ ва̄ уджум̣ ва̄ на лабхати. апаро ча татха̄рӯпамева вен̣ум̣ дисва̄ ‘‘саче сампаттам̣ йат̣т̣хим̣ ган̣хисса̄ми, са̄рам̣ ва̄ уджум̣ ва̄ на лабхисса̄мӣ’’ти каччхам̣ бандхитва̄ махантена саттхена вен̣уджат̣ам̣ чхиндитва̄ са̄ра̄ чева уджӯ ча йат̣т̣хийо уччинитва̄ а̄да̄йа паккамеййа. айам̣ кин̃ча̄пи паччха̄ гаччхати, йат̣т̣хийо пана са̄ра̄ чева уджӯ ча лабхати. евам̣сампадамидам̣ ведитаббам̣ имесам̣ двиннам̣ тхера̄нам̣ падха̄нам̣.
евам̣ пана аддхама̄сам̣ ва̄йамитва̄ дхаммасена̄пати са̄рипуттаттхеро сӯкаракхатален̣адва̄ре бха̄гинеййасса дӣгханакхапарибба̄джакасса ведана̄париггахасуттанте десийама̄не дасабалам̣ бӣджайама̄но т̣хито десана̄нуса̄рена н̃а̄н̣ам̣ песетва̄ паббаджитадивасато паннарасаме дивасе са̄вакапа̄рамин̃а̄н̣асса маттхакам̣ патва̄ саттасат̣т̣хи н̃а̄н̣а̄ни пат̣ивиджджхитва̄ сол̣асавидхам̣ пан̃н̃ам̣ ануппатто.
татридам̣, бхиккхаве, са̄рипуттасса анупададхаммавипассана̄йа̄ти йа̄ анупададхаммавипассанам̣ випассатӣти анупададхаммавипассана̄ вутта̄, татра анупададхаммавипассана̄йа са̄рипуттасса идам̣ хоти. ида̄ни ваттаббам̣ там̣ там̣ випассана̄кот̣т̣ха̄сам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣.
94. пат̣хаме джха̄нети йе пат̣хаме джха̄не антосама̄паттийам̣ дхамма̄. тйа̄сса̄ти те асса. анупадававаттхита̄ хонтӣти анупат̣ипа̄т̣ийа̄ ваваттхита̄ париччхинна̄ н̃а̄та̄ видита̄ хонти. катхам̣? тхеро хи те дхамме олокенто абхиниропаналаккхан̣о витакко ваттатӣти джа̄на̄ти. татха̄ анумаджджаналаккхан̣о вича̄ро, пхаран̣алаккхан̣а̄ пӣти, са̄талаккхан̣ам̣ сукхам̣, авиккхепалаккхан̣а̄ читтекаггата̄, пхусаналаккхан̣о пхассо ведайиталаккхан̣а̄ ведана̄, сан̃джа̄наналаккхан̣а̄ сан̃н̃а̄, четайиталаккхан̣а̄ четана̄, виджа̄наналаккхан̣ам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣, каттукамйата̄лаккхан̣о чхандо, адхимоккхалаккхан̣о адхимоккхо, пагга̄халаккхан̣ам̣ вӣрийам̣ упат̣т̣ха̄налаккхан̣а̄ сати, маджджхатталаккхан̣а̄ упеккха̄, анунайаманасика̄ралаккхан̣о манасика̄ро ваттатӣти джа̄на̄ти. евам̣ джа̄нам̣ абхиниропанат̣т̣хена витаккам̣ сабха̄вато ваваттхапети…пе… анунайаманасика̄ран̣ат̣т̣хена манасика̄рам̣ сабха̄вабха̄вато ваваттхапети. тена вуттам̣ ‘‘тйа̄сса дхамма̄ анупадававаттхита̄ хонтӣ’’ти.
видита̄ уппаджджантӣти уппаджджама̄на̄ видита̄ па̄кат̣а̄ва хутва̄ уппаджджанти. видита̄ упат̣т̣хахантӣти тит̣т̣хама̄на̄пи видита̄ па̄кат̣а̄ва хутва̄ тит̣т̣ханти. видита̄ аббхаттхам̣ гаччхантӣти нируджджхама̄на̄пи видита̄ па̄кат̣а̄ва хутва̄ нируджджханти. еттха пана там̣н̃а̄н̣ата̄ чева н̃а̄н̣абахута̄ ча мочетабба̄. йатха̄ хи тенева ан̇гулаггена там̣ ан̇гулаггам̣ на сакка̄ пхуситум̣, евамева тенева читтена тасса читтасса уппа̄до ва̄ т̣хити ва̄ бхан̇го ва̄ на сакка̄ джа̄нитунти. евам̣ та̄ва там̣н̃а̄н̣ата̄ мочетабба̄. йади пана две читта̄ни екато уппаджджеййум̣, екена читтена екасса уппа̄до ва̄ т̣хити ва̄ бхан̇го ва̄ сакка̄ бхавеййа джа̄нитум̣. две пана пхасса̄ ва̄ ведана̄ ва̄ сан̃н̃а̄ ва̄ четана̄ ва̄ читта̄ни ва̄ екато уппаджджанака̄ни на̄ма наттхи, екекамева уппаджджати. евам̣ н̃а̄н̣абахута̄ мочетабба̄. евам̣ санте катхам̣? маха̄тхерасса антосама̄паттийам̣ сол̣аса дхамма̄ видита̄ па̄кат̣а̄ хонтӣти. ваттха̄рамман̣а̄нам̣ париггахитата̄йа. тхерена хи ваттху чева а̄рамман̣ан̃ча париггахитам̣, тенасса тесам̣ дхамма̄нам̣ уппа̄дам̣ а̄ваджджантасса уппа̄до па̄кат̣о хоти, т̣ха̄нам̣ а̄ваджджантасса т̣ха̄нам̣ па̄кат̣ам̣ хоти, бхедам̣ а̄ваджджантасса бхедо па̄кат̣о хоти. тена вуттам̣ ‘‘видита̄ уппаджджанти видита̄ упат̣т̣хаханти видита̄ аббхаттхам̣ гаччхантӣ’’ти. ахутва̄ самбхонтӣти имина̄ удайам̣ пассати. хутва̄ пат̣ивентӣти имина̄ вайам̣ пассати.
анупа̄йоти ра̄гавасена анупагамано хутва̄. анапа̄йоти пат̣игхавасена анапагато. анисситоти тан̣ха̄дит̣т̣хиниссайехи аниссито. аппат̣ибаддхоти чхандара̄гена абаддхо. виппамуттоти ка̄мара̄гато виппамутто. висам̣йуттоти чатӯхи йогехи саббакилесехи ва̄ висам̣йутто. вимарийа̄дӣкатена̄ти ниммарийа̄дӣкатена. четаса̄ти евам̣видхена читтена вихарати.
таттха две марийа̄да̄ килесамарийа̄да̄ ча а̄рамман̣амарийа̄да̄ ча. саче хисса антосама̄паттийам̣ паватте сол̣аса дхамме а̄раббха ра̄га̄дайо уппаджджеййум̣, килесамарийа̄да̄ тена ката̄ бхавеййа, тесу панасса екопи на уппанноти килесамарийа̄да̄ наттхи. саче панасса антосама̄паттийам̣ паватте сол̣аса дхамме а̄ваджджантасса екачче а̄па̄тхам̣ на̄гаччхеййум̣. евамасса а̄рамман̣амарийа̄да̄ бхавеййум̣. те панасса сол̣аса дхамме а̄ваджджантасса а̄па̄тхам̣ ана̄гатадхаммо на̄ма наттхӣти а̄рамман̣амарийа̄да̄пи наттхи.
апара̄пи две марийа̄да̄ виккхамбханамарийа̄да̄ ча самуччхедамарийа̄да̄ ча. та̄су самуччхедамарийа̄да̄ упари а̄гамиссати, имасмим̣ пана т̣ха̄не виккхамбханамарийа̄да̄ адхиппета̄. тасса виккхамбхитапаччанӣкатта̄ наттхӣти вимарийа̄дикатена четаса̄ вихарати.
уттари ниссаран̣анти ито уттари ниссаран̣ам̣. ан̃н̃есу ча суттесу ‘‘уттари ниссаран̣а’’нти нибба̄нам̣ вуттам̣, идха пана анантаро висесо адхиппетоти ведитаббо. таббахулӣка̄ра̄ти тасса паджа̄нанасса бахулӣкаран̣ена. аттхитвевасса хотӣти тасса тхерасса аттхӣтийева дал̣хатарам̣ хоти. имина̄ найена сесава̄ресупи аттхо ведитаббо.
дутийава̄ре пана сампаса̄данат̣т̣хена сампаса̄до. сабха̄вато ваваттхапети.
чатуттхава̄ре упеккха̄ти сукхат̣т̣ха̄не веданупеккха̄ва. пассаддхатта̄ четасо ана̄бхоготи йо со ‘‘йадева таттха сукха’’нти четасо а̄бхого, етенетам̣ ол̣а̄рикамаккха̄йатӣти евам̣ пассаддхатта̄ четасо ана̄бхого вутто, тасса абха̄ва̄ти аттхо. сатипа̄рисуддхӣти парисуддха̄сатийева. упеккха̄пи па̄рисуддхиупеккха̄.
95. сато вут̣т̣хахатӣти сатийа̄ саманна̄гато н̃а̄н̣ена сампаджа̄но хутва̄ вут̣т̣ха̄ти. те дхамме саманупассатӣти йасма̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатане буддха̄нам̣йева анупададхаммавипассана̄ хоти, на са̄вака̄нам̣, тасма̄ еттха кала̄павипассанам̣ дассенто евама̄ха.
пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонтӣти маггапан̃н̃а̄йа чатта̄ри сачча̄ни дисва̄ чатта̄ро а̄сава̄ кхӣн̣а̄ хонти. са̄рипуттаттхерасса саматхавипассанам̣ йуганаддхам̣ а̄харитва̄ арахаттам̣ паттава̄ропи аттхи, ниродхасама̄паттисама̄паннава̄ропи. арахаттам̣ паттава̄ро идха гахито, ниродхам̣ пана чин̣н̣авасита̄йа апара̄парам̣ сама̄паджджиссатӣти ваданти.
таттхасса йасмим̣ ка̄ле ниродхасама̄патти сӣсам̣ хоти, ниродхасса ва̄ро а̄гаччхати, пхаласама̄патти гӯл̣ха̄ хоти. йасмим̣ ка̄ле пхаласама̄патти сӣсам̣ хоти, пхаласама̄паттийа̄ ва̄ро а̄гаччхати, ниродхасама̄патти гӯл̣ха̄ хоти. джамбудӣпава̄сино тхера̄ пана ваданти ‘‘са̄рипуттаттхеро саматхавипассанам̣ йуганаддхам̣ а̄харитва̄ ана̄га̄мипхалам̣ саччхикатва̄ ниродхам̣ сама̄паджджи, ниродха̄ вут̣т̣ха̄йа арахаттам̣ патто’’ти. те дхаммети антосама̄паттийам̣ паватте тисамут̣т̣ха̄никарӯпадхамме, хет̣т̣ха̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасама̄паттийам̣ паваттадхамме ва̄. тепи хи имасмим̣ ва̄ре випасситаббадхамма̄ва, тасма̄ те ва̄ випассатӣти дассетум̣ идам̣ вуттанти ведитаббам̣.
97. васиппатоти чин̣н̣аваситам̣ патто. па̄рамиппаттоти ниппхаттим̣ патто. орасотиа̄дӣсу тхеро бхагавато уре ниббаттасаддам̣ сутва̄ джа̄тоти орасо, мукхена пабха̄витам̣ саддам̣ сутва̄ джа̄тоти мукхато джа̄то, дхаммена пана джа̄татта̄ ниммитатта̄ дхаммаджо дхамманиммито, дхаммада̄йасса а̄дийанато дхаммада̄йа̄до, а̄мисада̄йасса ана̄дийанато но а̄мисада̄йа̄доти ведитаббо. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.
папан̃часӯданийа̄ маджджхиманика̄йат̣т̣хакатха̄йа
анупадасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.