2. анупадавагго
1. анупадасуттаван̣н̣ана̄
93. евам̣ ме сутанти анупадасуттам̣. таттха етадавоча̄ти етам̣ (пат̣и. ма. 3.4) ‘‘пан̣д̣ито’’тиа̄дина̄ найена дхаммасена̄патиса̄рипуттаттхерасса гун̣акатхам̣ авоча. касма̄? авасесаттхересу хи маха̄моггалла̄наттхерасса иддхима̄ти гун̣о па̄кат̣о, маха̄кассапасса дхутава̄доти, ануруддхаттхерасса диббачаккхукоти, упа̄литтхерасса винайадхароти, ревататтхерасса джха̄йӣ джха̄на̄бхиратоти, а̄нандаттхерасса бахуссутоти. евам̣ тесам̣ тесам̣ тхера̄нам̣ те те гун̣а̄ па̄кат̣а̄, са̄рипуттаттхерасса пана апа̄кат̣а̄. касма̄? пан̃н̃авато хи гун̣а̄ на сакка̄ акатхита̄ джа̄нитум̣. ити бхагава̄ ‘‘са̄рипуттасса гун̣е катхесса̄мӣ’’ти сабха̄гапариса̄йа саннипа̄там̣ а̄гамеси. висабха̄гапуггала̄нан̃хи сантике ван̣н̣ам̣ катхетум̣ на ват̣т̣ати, те ван̣н̣е катхийама̄не аван̣н̣амева катхенти. имасмим̣ пана дивасе тхерасса сабха̄гапариса̄ саннипати, тасса̄ саннипатитабха̄вам̣ дисва̄ саттха̄ ван̣н̣ам̣ катхенто имам̣ десанам̣ а̄рабхи.
таттха пан̣д̣итоти дха̄тукусалата̄ а̄йатанакусалата̄ пат̣иччасамуппа̄дакусалата̄ т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄накусалата̄ти имехи чатӯхи ка̄ран̣ехи пан̣д̣ито. маха̄пан̃н̃отиа̄дӣсу маха̄пан̃н̃а̄дӣхи саманна̄гатоти аттхо.
татридам̣ маха̄пан̃н̃а̄дӣнам̣ на̄наттам̣ – таттха катама̄ маха̄пан̃н̃а̄? маханте сӣлаккхандхе паригган̣ха̄тӣти маха̄пан̃н̃а̄, маханте сама̄дхиккхандхе, пан̃н̃а̄ккхандхе, вимуттиккхандхе, вимуттин̃а̄н̣адассанаккхандхе паригган̣ха̄тӣти маха̄пан̃н̃а̄, маханта̄ни т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄на̄ни, маханта̄ виха̄расама̄паттийо, маханта̄ни арийасачча̄ни, маханте сатипат̣т̣ха̄не, саммаппадха̄не, иддхипа̄де, маханта̄ни индрийа̄ни, бала̄ни, боджджхан̇га̄ни, маханте арийамагге, маханта̄ни са̄ман̃н̃апхала̄ни, маханта̄ абхин̃н̃а̄йо, махантам̣ параматтхам̣ нибба̄нам̣ паригган̣ха̄тӣти маха̄пан̃н̃а̄.
катама̄ путхупан̃н̃а̄, путху на̄на̄кхандхесу н̃а̄н̣ам̣ паваттатӣти путхупан̃н̃а̄. путху на̄на̄дха̄тӯсу, путху на̄на̄а̄йатанесу, путху на̄на̄аттхесу, путху на̄на̄пат̣иччасамуппа̄десу, путху на̄на̄сун̃н̃атаманупалаббхесу, путху на̄на̄аттхесу, дхаммесу, нируттӣсу, пат̣ибха̄несу, путху на̄на̄сӣлаккхандхесу, путху на̄на̄сама̄дхи-пан̃н̃а̄-вимутти-вимуттин̃а̄н̣адассанаккхандхесу, путху на̄на̄т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄несу, путху на̄на̄виха̄расама̄паттӣсу, путху на̄на̄арийасаччесу, путху на̄на̄сатипат̣т̣ха̄несу, саммаппадха̄несу, иддхипа̄десу, индрийесу, балесу, боджджхан̇гесу, путху на̄на̄арийамаггесу, са̄ман̃н̃апхалесу, абхин̃н̃а̄су, путху на̄на̄джанаса̄дха̄ран̣е дхамме саматиккамма параматтхе нибба̄не н̃а̄н̣ам̣ паваттатӣти путхупан̃н̃а̄.
катама̄ ха̄сапан̃н̃а̄, идхекаччо ха̄сабахуло ведабахуло тут̣т̣хибахуло па̄моджджабахуло сӣлам̣ парипӯрети, индрийасам̣варам̣ парипӯрети, бходжане маттан̃н̃утам̣, джа̄гарийа̄нуйогам̣, сӣлаккхандхам̣, сама̄дхиккхандхам̣, пан̃н̃а̄ккхандхам̣, вимуттиккхандхам̣, вимуттин̃а̄н̣адассанаккхандхам̣ парипӯретӣти ха̄сапан̃н̃а̄. ха̄сабахуло па̄моджджабахуло т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄нам̣ пат̣ивиджджхати, ха̄сабахуло виха̄расама̄паттийо парипӯретӣти ха̄сапан̃н̃а̄, ха̄сабахуло арийасачча̄ни пат̣ивиджджхати. сатипат̣т̣ха̄не, саммаппадха̄не, иддхипа̄де, индрийа̄ни, бала̄ни, боджджхан̇га̄ни, арийамаггам̣ бха̄ветӣти ха̄сапан̃н̃а̄, ха̄сабахуло са̄ман̃н̃апхала̄ни саччхикароти, абхин̃н̃а̄йо пат̣ивиджджхатӣти ха̄сапан̃н̃а̄, ха̄сабахуло ведатут̣т̣хипа̄моджджабахуло параматтхам̣ нибба̄нам̣ саччхикаротӣти ха̄сапан̃н̃а̄.
катама̄ джаванапан̃н̃а̄, йам̣кин̃чи рӯпам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣…пе… йам̣ дӯре сантике ва̄, саббам̣ рӯпам̣ аниччато кхиппам̣ джаватӣти джаванапан̃н̃а̄. дуккхато кхиппам̣… анаттато кхиппам̣ джаватӣти джаванапан̃н̃а̄. йа̄ ка̄чи ведана̄…пе… йам̣кин̃чи вин̃н̃а̄н̣ам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣…пе… саббам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ аниччато дуккхато анаттато кхиппам̣ джаватӣти джаванапан̃н̃а̄. чаккху…пе… джара̄маран̣ам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ аниччато дуккхато анаттато кхиппам̣ джаватӣти джаванапан̃н̃а̄. рӯпам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ аниччам̣ кхайат̣т̣хена, дуккхам̣ бхайат̣т̣хена, анатта̄ аса̄ракат̣т̣хена̄ти тулайитва̄ тӣрайитва̄ вибха̄вайитва̄ вибхӯтам̣ катва̄ рӯпаниродхе нибба̄не кхиппам̣ джаватӣти джаванапан̃н̃а̄. ведана̄, сан̃н̃а̄, сан̇кха̄ра̄, вин̃н̃а̄н̣ам̣, чаккху…пе… джара̄маран̣ам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ аниччам̣ кхайат̣т̣хена…пе… вибхӯтам̣ катва̄ джара̄маран̣аниродхе нибба̄не кхиппам̣ джаватӣти джаванапан̃н̃а̄. рӯпам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣…пе… вин̃н̃а̄н̣ам̣. чаккху…пе… джара̄маран̣ам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ аниччам̣ сан̇кхатам̣ пат̣иччасамуппаннам̣ кхайадхаммам̣ вайадхаммам̣ вира̄гадхаммам̣ ниродхадхамманти тулайитва̄ тӣрайитва̄ вибха̄вайитва̄ вибхӯтам̣ катва̄ джара̄маран̣аниродхе нибба̄не кхиппам̣ джаватӣти джаванапан̃н̃а̄.
катама̄ тиккхапан̃н̃а̄, кхиппам̣ килесе чхиндатӣти тиккхапан̃н̃а̄. уппаннам̣ ка̄мавитаккам̣ на̄дхива̄сети, уппаннам̣ бйа̄па̄давитаккам̣, уппаннам̣ вихим̣са̄витаккам̣, уппаннуппанне па̄паке акусале дхамме, уппаннам̣ ра̄гам̣, досам̣, мохам̣, кодхам̣, упана̄хам̣, маккхам̣, пал̣а̄сам̣, иссам̣, маччхарийам̣, ма̄йам̣, са̄т̣хеййам̣, тхамбхам̣, са̄рамбхам̣, ма̄нам̣, атима̄нам̣, мадам̣, пама̄дам̣, саббе килесе, саббе дуччарите, саббе абхисан̇кха̄ре, саббе бхавага̄микамме на̄дхива̄сети паджахати винодети бйантӣкароти анабха̄вам̣ гаметӣти тиккхапан̃н̃а̄. екасмим̣ а̄сане чатта̄ро арийамагга̄, чатта̄ри са̄ман̃н̃апхала̄ни, чатассо пат̣исамбхида̄йо, чха ча абхин̃н̃а̄йо адхигата̄ хонти саччхиката̄ пассита̄ пан̃н̃а̄йа̄ти тиккхапан̃н̃а̄.
катама̄ ниббедхикапан̃н̃а̄, идхекаччо саббасан̇кха̄ресу уббегабахуло хоти утта̄сабахуло уккан̣т̣ханабахуло аратибахуло анабхиратибахуло бахимукхо на рамати саббасан̇кха̄ресу, аниббиддхапуббам̣ аппада̄литапуббам̣ лобхаккхандхам̣ ниббиджджхати пада̄летӣти ниббедхикапан̃н̃а̄. аниббиддхапуббам̣ аппада̄литапуббам̣ досаккхандхам̣, мохаккхандхам̣, кодхам̣, упана̄хам̣…пе… саббе бхавага̄микамме ниббиджджхати пада̄летӣти ниббедхикапан̃н̃а̄.
анупададхаммавипассананти сама̄паттивасена ва̄ джха̄нан̇гавасена ва̄ анупат̣ипа̄т̣ийа̄ дхаммавипассанам̣ випассати, евам̣ випассанто аддхама̄сена арахаттам̣ патто. маха̄моггалла̄наттхеро пана саттахи дивасехи. евам̣ сантепи са̄рипуттаттхеро маха̄пан̃н̃авантатаро. маха̄моггалла̄наттхеро хи са̄вака̄нам̣ саммасанача̄рам̣ йат̣т̣хикот̣ийа̄ уппӣл̣енто вийа екадесамева саммасанто сатта дивасе ва̄йамитва̄ арахаттам̣ патто. са̄рипуттаттхеро т̣хапетва̄ буддха̄нам̣ паччекабуддха̄нан̃ча саммасанача̄рам̣ са̄вака̄нам̣ саммасанача̄рам̣ ниппадесам̣ саммаси. евам̣ саммасанто аддхама̄сам̣ ва̄йами. арахаттан̃ча кира патва̄ ан̃н̃а̄си – ‘‘т̣хапетва̄ буддхе ча паччекабуддхе ча ан̃н̃о са̄вако на̄ма пан̃н̃а̄йа майа̄ паттаббам̣ паттум̣ саматтхо на̄ма на бхависсатӣ’’ти. йатха̄ хи пурисо вел̣уйат̣т̣хим̣ ган̣хисса̄мӣти маха̄джат̣ам̣ вел̣ум̣ дисва̄ джат̣ам̣ чхиндантасса папан̃чо бхависсатӣти антарена хаттхам̣ павесетва̄ сампаттамева йат̣т̣хим̣ мӯле ча агге ча чхиндитва̄ а̄да̄йа паккамеййа, со кин̃ча̄пи пат̣хаматарам̣ гаччхати, йат̣т̣хим̣ пана са̄рам̣ ва̄ уджум̣ ва̄ на лабхати. апаро ча татха̄рӯпамева вен̣ум̣ дисва̄ ‘‘саче сампаттам̣ йат̣т̣хим̣ ган̣хисса̄ми, са̄рам̣ ва̄ уджум̣ ва̄ на лабхисса̄мӣ’’ти каччхам̣ бандхитва̄ махантена саттхена вен̣уджат̣ам̣ чхиндитва̄ са̄ра̄ чева уджӯ ча йат̣т̣хийо уччинитва̄ а̄да̄йа паккамеййа. айам̣ кин̃ча̄пи паччха̄ гаччхати, йат̣т̣хийо пана са̄ра̄ чева уджӯ ча лабхати. евам̣сампадамидам̣ ведитаббам̣ имесам̣ двиннам̣ тхера̄нам̣ падха̄нам̣.
евам̣ пана аддхама̄сам̣ ва̄йамитва̄ дхаммасена̄пати са̄рипуттаттхеро сӯкаракхатален̣адва̄ре бха̄гинеййасса дӣгханакхапарибба̄джакасса ведана̄париггахасуттанте десийама̄не дасабалам̣ бӣджайама̄но т̣хито десана̄нуса̄рена н̃а̄н̣ам̣ песетва̄ паббаджитадивасато паннарасаме дивасе са̄вакапа̄рамин̃а̄н̣асса маттхакам̣ патва̄ саттасат̣т̣хи н̃а̄н̣а̄ни пат̣ивиджджхитва̄ сол̣асавидхам̣ пан̃н̃ам̣ ануппатто.
татридам̣, бхиккхаве, са̄рипуттасса анупададхаммавипассана̄йа̄ти йа̄ анупададхаммавипассанам̣ випассатӣти анупададхаммавипассана̄ вутта̄, татра анупададхаммавипассана̄йа са̄рипуттасса идам̣ хоти. ида̄ни ваттаббам̣ там̣ там̣ випассана̄кот̣т̣ха̄сам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣.
94. пат̣хаме джха̄нети йе пат̣хаме джха̄не антосама̄паттийам̣ дхамма̄. тйа̄сса̄ти те асса. анупадававаттхита̄ хонтӣти анупат̣ипа̄т̣ийа̄ ваваттхита̄ париччхинна̄ н̃а̄та̄ видита̄ хонти. катхам̣? тхеро хи те дхамме олокенто абхиниропаналаккхан̣о витакко ваттатӣти джа̄на̄ти. татха̄ анумаджджаналаккхан̣о вича̄ро, пхаран̣алаккхан̣а̄ пӣти, са̄талаккхан̣ам̣ сукхам̣, авиккхепалаккхан̣а̄ читтекаггата̄, пхусаналаккхан̣о пхассо ведайиталаккхан̣а̄ ведана̄, сан̃джа̄наналаккхан̣а̄ сан̃н̃а̄, четайиталаккхан̣а̄ четана̄, виджа̄наналаккхан̣ам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣, каттукамйата̄лаккхан̣о чхандо, адхимоккхалаккхан̣о адхимоккхо, пагга̄халаккхан̣ам̣ вӣрийам̣ упат̣т̣ха̄налаккхан̣а̄ сати, маджджхатталаккхан̣а̄ упеккха̄, анунайаманасика̄ралаккхан̣о манасика̄ро ваттатӣти джа̄на̄ти. евам̣ джа̄нам̣ абхиниропанат̣т̣хена витаккам̣ сабха̄вато ваваттхапети…пе… анунайаманасика̄ран̣ат̣т̣хена манасика̄рам̣ сабха̄вабха̄вато ваваттхапети. тена вуттам̣ ‘‘тйа̄сса дхамма̄ анупадававаттхита̄ хонтӣ’’ти.
видита̄ уппаджджантӣти уппаджджама̄на̄ видита̄ па̄кат̣а̄ва хутва̄ уппаджджанти. видита̄ упат̣т̣хахантӣти тит̣т̣хама̄на̄пи видита̄ па̄кат̣а̄ва хутва̄ тит̣т̣ханти. видита̄ аббхаттхам̣ гаччхантӣти нируджджхама̄на̄пи видита̄ па̄кат̣а̄ва хутва̄ нируджджханти. еттха пана там̣н̃а̄н̣ата̄ чева н̃а̄н̣абахута̄ ча мочетабба̄. йатха̄ хи тенева ан̇гулаггена там̣ ан̇гулаггам̣ на сакка̄ пхуситум̣, евамева тенева читтена тасса читтасса уппа̄до ва̄ т̣хити ва̄ бхан̇го ва̄ на сакка̄ джа̄нитунти. евам̣ та̄ва там̣н̃а̄н̣ата̄ мочетабба̄. йади пана две читта̄ни екато уппаджджеййум̣, екена читтена екасса уппа̄до ва̄ т̣хити ва̄ бхан̇го ва̄ сакка̄ бхавеййа джа̄нитум̣. две пана пхасса̄ ва̄ ведана̄ ва̄ сан̃н̃а̄ ва̄ четана̄ ва̄ читта̄ни ва̄ екато уппаджджанака̄ни на̄ма наттхи, екекамева уппаджджати. евам̣ н̃а̄н̣абахута̄ мочетабба̄. евам̣ санте катхам̣? маха̄тхерасса антосама̄паттийам̣ сол̣аса дхамма̄ видита̄ па̄кат̣а̄ хонтӣти. ваттха̄рамман̣а̄нам̣ париггахитата̄йа. тхерена хи ваттху чева а̄рамман̣ан̃ча париггахитам̣, тенасса тесам̣ дхамма̄нам̣ уппа̄дам̣ а̄ваджджантасса уппа̄до па̄кат̣о хоти, т̣ха̄нам̣ а̄ваджджантасса т̣ха̄нам̣ па̄кат̣ам̣ хоти, бхедам̣ а̄ваджджантасса бхедо па̄кат̣о хоти. тена вуттам̣ ‘‘видита̄ уппаджджанти видита̄ упат̣т̣хаханти видита̄ аббхаттхам̣ гаччхантӣ’’ти. ахутва̄ самбхонтӣти имина̄ удайам̣ пассати. хутва̄ пат̣ивентӣти имина̄ вайам̣ пассати.
анупа̄йоти ра̄гавасена анупагамано хутва̄. анапа̄йоти пат̣игхавасена анапагато. анисситоти тан̣ха̄дит̣т̣хиниссайехи аниссито. аппат̣ибаддхоти чхандара̄гена абаддхо. виппамуттоти ка̄мара̄гато виппамутто. висам̣йуттоти чатӯхи йогехи саббакилесехи ва̄ висам̣йутто. вимарийа̄дӣкатена̄ти ниммарийа̄дӣкатена. четаса̄ти евам̣видхена читтена вихарати.
таттха две марийа̄да̄ килесамарийа̄да̄ ча а̄рамман̣амарийа̄да̄ ча. саче хисса антосама̄паттийам̣ паватте сол̣аса дхамме а̄раббха ра̄га̄дайо уппаджджеййум̣, килесамарийа̄да̄ тена ката̄ бхавеййа, тесу панасса екопи на уппанноти килесамарийа̄да̄ наттхи. саче панасса антосама̄паттийам̣ паватте сол̣аса дхамме а̄ваджджантасса екачче а̄па̄тхам̣ на̄гаччхеййум̣. евамасса а̄рамман̣амарийа̄да̄ бхавеййум̣. те панасса сол̣аса дхамме а̄ваджджантасса а̄па̄тхам̣ ана̄гатадхаммо на̄ма наттхӣти а̄рамман̣амарийа̄да̄пи наттхи.
апара̄пи две марийа̄да̄ виккхамбханамарийа̄да̄ ча самуччхедамарийа̄да̄ ча. та̄су самуччхедамарийа̄да̄ упари а̄гамиссати, имасмим̣ пана т̣ха̄не виккхамбханамарийа̄да̄ адхиппета̄. тасса виккхамбхитапаччанӣкатта̄ наттхӣти вимарийа̄дикатена четаса̄ вихарати.
уттари ниссаран̣анти ито уттари ниссаран̣ам̣. ан̃н̃есу ча суттесу ‘‘уттари ниссаран̣а’’нти нибба̄нам̣ вуттам̣, идха пана анантаро висесо адхиппетоти ведитаббо. таббахулӣка̄ра̄ти тасса паджа̄нанасса бахулӣкаран̣ена. аттхитвевасса хотӣти тасса тхерасса аттхӣтийева дал̣хатарам̣ хоти. имина̄ найена сесава̄ресупи аттхо ведитаббо.
дутийава̄ре пана сампаса̄данат̣т̣хена сампаса̄до. сабха̄вато ваваттхапети.
чатуттхава̄ре упеккха̄ти сукхат̣т̣ха̄не веданупеккха̄ва. пассаддхатта̄ четасо ана̄бхоготи йо со ‘‘йадева таттха сукха’’нти четасо а̄бхого, етенетам̣ ол̣а̄рикамаккха̄йатӣти евам̣ пассаддхатта̄ четасо ана̄бхого вутто, тасса абха̄ва̄ти аттхо. сатипа̄рисуддхӣти парисуддха̄сатийева. упеккха̄пи па̄рисуддхиупеккха̄.
95. сато вут̣т̣хахатӣти сатийа̄ саманна̄гато н̃а̄н̣ена сампаджа̄но хутва̄ вут̣т̣ха̄ти. те дхамме саманупассатӣти йасма̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатане буддха̄нам̣йева анупададхаммавипассана̄ хоти, на са̄вака̄нам̣, тасма̄ еттха кала̄павипассанам̣ дассенто евама̄ха.
пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонтӣти маггапан̃н̃а̄йа чатта̄ри сачча̄ни дисва̄ чатта̄ро а̄сава̄ кхӣн̣а̄ хонти. са̄рипуттаттхерасса саматхавипассанам̣ йуганаддхам̣ а̄харитва̄ арахаттам̣ паттава̄ропи аттхи, ниродхасама̄паттисама̄паннава̄ропи. арахаттам̣ паттава̄ро идха гахито, ниродхам̣ пана чин̣н̣авасита̄йа апара̄парам̣ сама̄паджджиссатӣти ваданти.
таттхасса йасмим̣ ка̄ле ниродхасама̄патти сӣсам̣ хоти, ниродхасса ва̄ро а̄гаччхати, пхаласама̄патти гӯл̣ха̄ хоти. йасмим̣ ка̄ле пхаласама̄патти сӣсам̣ хоти, пхаласама̄паттийа̄ ва̄ро а̄гаччхати, ниродхасама̄патти гӯл̣ха̄ хоти. джамбудӣпава̄сино тхера̄ пана ваданти ‘‘са̄рипуттаттхеро саматхавипассанам̣ йуганаддхам̣ а̄харитва̄ ана̄га̄мипхалам̣ саччхикатва̄ ниродхам̣ сама̄паджджи, ниродха̄ вут̣т̣ха̄йа арахаттам̣ патто’’ти. те дхаммети антосама̄паттийам̣ паватте тисамут̣т̣ха̄никарӯпадхамме, хет̣т̣ха̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасама̄паттийам̣ паваттадхамме ва̄. тепи хи имасмим̣ ва̄ре випасситаббадхамма̄ва, тасма̄ те ва̄ випассатӣти дассетум̣ идам̣ вуттанти ведитаббам̣.
97. васиппатоти чин̣н̣аваситам̣ патто. па̄рамиппаттоти ниппхаттим̣ патто. орасотиа̄дӣсу тхеро бхагавато уре ниббаттасаддам̣ сутва̄ джа̄тоти орасо, мукхена пабха̄витам̣ саддам̣ сутва̄ джа̄тоти мукхато джа̄то, дхаммена пана джа̄татта̄ ниммитатта̄ дхаммаджо дхамманиммито, дхаммада̄йасса а̄дийанато дхаммада̄йа̄до, а̄мисада̄йасса ана̄дийанато но а̄мисада̄йа̄доти ведитаббо. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.
папан̃часӯданийа̄ маджджхиманика̄йат̣т̣хакатха̄йа
анупадасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. чхаббисодханасуттаван̣н̣ана̄
98. евам̣ ме сутанти чхаббисодханасуттам̣. таттха кхӣн̣а̄ джа̄тӣтиа̄дӣсу екена̄пи падена ан̃н̃а̄ бйа̄ката̄ва хоти, двӣхипи. идха пана чатӯхи падехи ан̃н̃абйа̄каран̣ам̣ а̄гатам̣. дит̣т̣хе дит̣т̣хава̄дита̄тиа̄дӣсу йа̄йа четана̄йа дит̣т̣хе дит̣т̣хам̣ мети вадати, са̄ дит̣т̣хе дит̣т̣хава̄дита̄ на̄ма. сесападесупи есева найо. айаманудхаммоти айам̣ сабха̄во. абхинандитаббанти на кевалам̣ абхинандитаббам̣, париниббутасса панасса саббопи кхӣн̣а̄савасса сакка̄ро ка̄таббо. уттарим̣ пан̃хоти саче панасса веййа̄каран̣ена асантут̣т̣ха̄ хотха, уттаримпи айам̣ пан̃хо пуччхитабботи дассети. ито паресупи тӣсу ва̄ресу айамева найо.
99. абаланти дуббалам̣. вира̄гунанти вигаччханасабха̄вам̣. анасса̄сиканти асса̄савирахитам̣. упа̄йӯпа̄да̄на̄ти тан̣ха̄дит̣т̣хӣнаметам̣ адхивачанам̣. тан̣ха̄дит̣т̣хийо хи тебхӯмакадхамме упентӣти упа̄йа̄, упа̄дийантӣти упа̄да̄на̄. четасо адит̣т̣ха̄на̄бхинивеса̄нусайа̄типи та̄сам̣йева на̄мам̣. читтан̃хи тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи сакка̄йадхаммесу тит̣т̣хати адхитит̣т̣хатӣти тан̣ха̄дит̣т̣хийо четасо адхит̣т̣ха̄на̄, та̄хи там̣ абхинивисатӣти абхинивеса̄, та̄хийева там̣ анусетӣти анусайа̄ти вуччанти. кхайа̄ вира̄га̄тиа̄дӣсу кхайена вира̄гена̄ти аттхо. сабба̄ни чета̄ни ан̃н̃аман̃н̃авевачана̄нева.
100. патхавӣдха̄тӯти патит̣т̣ха̄надха̄ту. а̄подха̄тӯти а̄бандханадха̄ту. теджодха̄тӯти парипа̄чанадха̄ту. ва̄йодха̄тӯти виттхамбханадха̄ту. а̄ка̄садха̄тӯти асампхут̣т̣хадха̄ту. вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти виджа̄нанадха̄ту. на анаттато упагаччхинти ахам̣ атта̄ти аттакот̣т̣ха̄сена на упагамим̣. на ча патхавӣдха̄тунисситанти патхавӣдха̄туниссита̄ сесадха̄туйо ча упа̄да̄рӯпан̃ча арӯпаккхандха̄ ча. тепи хи нисситаваттхурӯпа̄нам̣ патхавӣдха̄тунисситатта̄ екена парийа̄йена патхавӣдха̄туниссита̄ва. тасма̄ ‘‘на ча патхавӣдха̄туниссита’’нти ваданто сесарӯпа̄рӯпадхаммепи аттато на упагаччхинти вадати. а̄ка̄садха̄тунисситападе пана авиниббхогавасена саббампи бхӯтупа̄да̄рӯпам̣ а̄ка̄садха̄тунисситам̣ на̄ма, татха̄ там̣нисситарӯпаваттхука̄ арӯпаккхандха̄. евам̣ идха̄пи рӯпа̄рӯпам̣ гахитамева хоти. вин̃н̃а̄н̣адха̄тунисситападе пана сахаджа̄та̄ тайо кхандха̄ читтасамут̣т̣ха̄нарӯпан̃ча вин̃н̃а̄н̣адха̄тунисситанти рӯпа̄рӯпам̣ гахитамева хоти.
101. рӯпе чаккхувин̃н̃а̄н̣е чаккхувин̃н̃а̄н̣авин̃н̃а̄таббесу дхаммесӯти еттха йам̣ атӣте чаккхудва̄расса а̄па̄тхам̣ а̄гантва̄ нируддхам̣, йан̃ча ана̄гате а̄па̄тхам̣ а̄гантва̄ нируджджхиссати, йампи етарахи а̄гантва̄ нируддхам̣, там̣ саббам̣ рӯпам̣ на̄ма. йам̣ пана атӣтепи а̄па̄тхам̣ ана̄гантва̄ нируддхам̣, ана̄гатепи ана̄гантва̄ нируджджхиссати, етарахипи ана̄гантва̄ нируддхам̣, там̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣авин̃н̃а̄таббадхаммесу сан̇гахитанти вутте типит̣акачӯл̣а̄бхайаттхеро а̄ха – ‘‘имасмим̣ т̣ха̄не двидха̄ каротха, упари чхандова̄ре кинти кариссатха, найидам̣ лаббхатӣ’’ти. тасма̄ тӣсу ка̄лесу а̄па̄тхам̣ а̄гатам̣ ва̄ ана̄гатам̣ ва̄ саббампи там̣ рӯпамева, чаккхувин̃н̃а̄н̣асампайутта̄ пана тайо кхандха̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣авин̃н̃а̄таббадхамма̄ти ведитабба̄. айан̃хеттха аттхо ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣ена саддхим̣ вин̃н̃а̄таббесу дхаммесӯ’’ти. чхандоти тан̣ха̄чхандо. ра̄готи свева раджджанавасена ра̄го. нандӣти свева абхинанданавасена нандӣ. тан̣ха̄ти свева тан̣ха̄йанавасена тан̣ха̄. сесадва̄ресупи есева найо.
102. ахан̇ка̄рамаман̇ка̄рама̄на̄нусайа̄ти еттха ахан̇ка̄ро ма̄но, маман̇ка̄ро тан̣ха̄, свева ма̄на̄нусайо. а̄сава̄нам̣ кхайан̃а̄н̣а̄йа̄ти идам̣ пуббенива̄сам̣ диббачаккхун̃ча аватва̄ касма̄ вуттам̣? бхиккхӯ локийадхаммам̣ на пуччханти, локуттарамева пуччханти, тасма̄ пуччхитапан̃хам̣йева катхенто евама̄ха. екависсаджджитасуттам̣ на̄метам̣, чхаббисодханантиписса на̄мам̣. еттха хи чатта̄ро воха̄ра̄ пан̃ча кхандха̄ чха дха̄туйо чха аджджхаттикаба̄хира̄ни а̄йатана̄ни аттано савин̃н̃а̄н̣акака̄йо паресам̣ савин̃н̃а̄н̣акака̄йоти име чха кот̣т̣ха̄са̄ висуддха̄, тасма̄ ‘‘чхаббисодханийа’’нти вуттам̣. парасамуддава̄ситтхера̄ пана аттано ча парасса ча вин̃н̃а̄н̣акака̄йам̣ екамева катва̄ чатӯхи а̄ха̄рехи саддхинти чха кот̣т̣ха̄се ваданти.
име пана чха кот̣т̣ха̄са̄ ‘‘ким̣ те адхигатам̣, кинти те адхигатам̣, када̄ те адхигатам̣, каттха те адхигатам̣, катаме те килеса̄ пахӣна̄, катамесам̣ твам̣ дхамма̄нам̣ ла̄бхӣ’’ти (па̄ра̄. 198) евам̣ винайаниддесапарийа̄йена содхетабба̄.
еттха хи ким̣ те адхигатанти адхигамапуччха̄, джха̄навимоккха̄дӣсу сота̄паттимагга̄дӣсу ва̄ ким̣ тайа̄ адхигатам̣. кинти те адхигатанти упа̄йапуччха̄. айан̃хи еттха̄дхиппа̄йо – ким̣ тайа̄ аниччалаккхан̣ам̣ дхурам̣ катва̄ адхигатам̣, дуккха̄натталаккхан̣есу ан̃н̃атарам̣ ва̄, ким̣ ва̄ сама̄дхивасена абхинивиситва̄, уда̄ху випассана̄васена, татха̄ ким̣ рӯпе абхинивиситва̄, уда̄ху арӯпе, ким̣ ва̄ аджджхаттам̣ абхинивиситва̄, уда̄ху бахиддха̄ти. када̄ те адхигатанти ка̄лапуччха̄, пуббан̣хамаджджханхика̄дӣсу катарасмим̣ ка̄лети вуттам̣ хоти.
каттха те адхигатанти ока̄сапуччха̄, кисмим̣ ока̄се, ким̣ раттит̣т̣ха̄не дива̄т̣т̣ха̄не руккхамӯле ман̣д̣апе катарасмим̣ ва̄ виха̄рети вуттам̣ хоти. катаме те килеса̄ пахӣна̄ти пахӣнакилесе пуччхати, катарамаггаваджджха̄ тава килеса̄ пахӣна̄ти вуттам̣ хоти.
катамесам̣ твам̣ дхамма̄нам̣ ла̄бхӣти пат̣иладдхадхаммапуччха̄, пат̣хамамагга̄дӣсу катамесам̣ твам̣ дхамма̄нам̣ ла̄бхӣти вуттам̣ хоти.
тасма̄ ида̄ни чепи кочи бхиккху уттаримануссадхамма̄дхигамам̣ бйа̄кареййа, на со етта̄вата̄ва сакка̄таббо. имесу пана чхасу т̣ха̄несу содханаттхам̣ ваттаббо ‘‘ким̣ те адхигатам̣, ким̣ джха̄нам̣ уда̄ху вимоккха̄дӣсу ан̃н̃атара’’нти? йо хи йена адхигато дхаммо, со тасса па̄кат̣о хоти. саче ‘‘идам̣ на̄ма ме адхигата’’нти вадати, тато ‘‘кинти те адхигата’’нти пуччхитаббо. аниччалаккхан̣а̄дӣсу ким̣ дхурам̣ катва̄, ат̣т̣хатим̣са̄йа ва̄ а̄рамман̣есу рӯпа̄рӯпааджджхаттабахиддха̄дибхедесу ва̄ дхаммесу кена мукхена абхинивиситва̄ти? йо хи йасса̄бхинивесо, со тасса па̄кат̣о хоти.
саче пана ‘‘айам̣ на̄ма ме абхинивесо, евам̣ майа̄ адхигата’’нти вадати, тато ‘‘када̄ те адхигата’’нти пуччхитаббо, ‘‘ким̣ пуббан̣хе, уда̄ху маджджханхика̄дӣсу ан̃н̃атарасмим̣ ка̄ле’’ти? саббесан̃хи аттана̄ адхигатака̄ло па̄кат̣о хоти. саче ‘‘амукасмим̣ на̄ма ме ка̄ле адхигата’’нти вадати, тато ‘‘каттха те адхигата’’нти пуччхитаббо, ‘‘ким̣ дива̄т̣т̣ха̄не, уда̄ху раттит̣т̣ха̄на̄дӣсу ан̃н̃атарасмим̣ ока̄се’’ти? саббесан̃хи аттана̄ адхигатока̄со па̄кат̣о хоти. саче ‘‘амукасмим̣ на̄ма ме ока̄се адхигата’’нти вадати, тато ‘‘катаме те килеса̄ пахӣна̄’’ти пуччхитаббо, ‘‘ким̣ пат̣хамамаггаваджджха̄, уда̄ху дутийа̄димаггаваджджха̄’’ти? саббесан̃хи аттана̄ адхигатамаггена пахӣнакилеса̄ па̄кат̣а̄ хонти.
саче ‘‘име на̄ма ме килеса̄ пахӣна̄’’ти вадати, тато ‘‘катамесам̣ твам̣ дхамма̄нам̣ ла̄бхӣ’’ти пуччхитаббо, ‘‘ким̣ сота̄паттимаггасса, уда̄ху сакада̄га̄мимагга̄дӣсу ан̃н̃атарасса̄’’ти? саббесан̃хи аттана̄ адхигатадхаммо па̄кат̣о хоти. саче ‘‘имесам̣ на̄ма̄хам̣ дхамма̄нам̣ ла̄бхӣ’’ти вадати, етта̄вата̄писса вачанам̣ на саддха̄таббам̣. бахуссута̄ хи уггахапарипуччха̄кусала̄ бхиккхӯ има̄ни чха т̣ха̄на̄ни содхетум̣ сакконти. имасса бхиккхуно а̄гаманапат̣ипада̄ содхетабба̄, йади а̄гаманапат̣ипада̄ на суджджхати, ‘‘има̄йа пат̣ипада̄йа локуттарадхамма̄ на̄ма на лаббхантӣ’’ти апанетаббо.
йади панасса а̄гаманапат̣ипада̄ суджджхати, ‘‘дӣгхараттам̣ тӣсу сиккха̄су аппаматто джа̄гарийамануйутто чатӯсу паччайесу алагго а̄ка̄се па̄н̣исамена четаса̄ вихаратӣ’’ти пан̃н̃а̄йати, тасса бхиккхуно бйа̄каран̣ам̣ пат̣ипада̄йа саддхим̣ сам̣сандати самети. ‘‘сеййатха̄пи на̄ма ган̇годакам̣ йамунодакена саддхим̣ сам̣сандати самети, евамева супан̃н̃атта̄ тена бхагавата̄ са̄вака̄нам̣ нибба̄нага̄минӣ пат̣ипада̄ сам̣сандати самети нибба̄нан̃ча пат̣ипада̄ ча̄’’ти (дӣ. ни. 2.296) вуттасадисам̣ хоти.
апича кхо еттакена̄пи сакка̄ро на ка̄таббо. касма̄? екаччасса хи путхуджджанасса̄пи сато кхӣн̣а̄савапат̣ипаттисадиса̄ пат̣ипада̄ хоти. тасма̄ со бхиккху техи техи упа̄йехи утта̄сетаббо. кхӣн̣а̄савасса на̄ма асанийа̄пи маттхаке патама̄на̄йа бхайам̣ ва̄ чхамбхитаттам̣ ва̄ ломахам̣со ва̄ на хоти, путхуджджанасса аппаматтакена̄пи хоти.
татрима̄ни ваттхӯни – дӣгхабха̄н̣акаабхайаттхеро кира екам̣ пин̣д̣апа̄тикам̣ париггахетум̣ асакконто дахарасса сан̃н̃ам̣ ада̄си. со там̣ нха̄йама̄нам̣ калйа̄н̣ӣнадӣмукхадва̄ре нимуджджитва̄ па̄де аггахеси. пин̣д̣апа̄тико кумбхӣлоти сан̃н̃а̄йа маха̄саддамака̄си, тада̄ нам̣ путхуджджаноти сан̃джа̄ним̣су. чандамукхатиссара̄джака̄ле пана маха̄виха̄ре сан̇гхаттхеро кхӣн̣а̄саво дуббалачаккхуко виха̄рейева аччхи. ра̄джа̄ тхерам̣ паригган̣хисса̄мӣти бхиккхӯсу бхиккха̄ча̄рам̣ гатесу аппасаддо упасан̇камитва̄ саппо вийа па̄де аггахеси. тхеро сила̄тхамбхо вийа ниччало хутва̄ ко еттха̄ти а̄ха? ахам̣, бханте, тиссоти. сугандхам̣ ва̄йаси но тисса̄ти? евам̣ кхӣн̣а̄савасса бхайам̣ на̄ма наттхӣти.
екаччо пана путхуджджанопи атисӯро хоти ниббхайо. со ран̃джанӣйена а̄рамман̣ена паригган̣хитаббо. васабхара̄джа̄пи хи екам̣ тхерам̣ паригган̣хама̄но гхаре нисӣда̄петва̄ тасса сантике бадараса̄л̣авам̣ маддама̄но нисӣди. маха̄тхерасса кхел̣о чали, тато тхерасса путхуджджанабха̄во а̄вибхӯто. кхӣн̣а̄савасса хи расатан̣ха̄ на̄ма суппахӣна̄, диббесупи расесу никанти на̄ма на хоти. тасма̄ имехи упа̄йехи париггахетва̄ сачасса бхайам̣ ва̄ чхамбхитаттам̣ ва̄ ломахам̣со ва̄ расатан̣ха̄ ва̄ уппаджджати, на твам̣ араха̄ти апанетаббо. саче пана абхӣрӯ аччхамбхӣ анутра̄сӣ хутва̄ сӣхо вийа нисӣдати, дибба̄рамман̣епи никантим̣ на джанети. айам̣ бхиккху сампаннавеййа̄каран̣о саманта̄ ра̄джара̄джамаха̄матта̄дӣхи песитам̣ сакка̄рам̣ арахатӣти.
папан̃часӯданийа̄ маджджхиманика̄йат̣т̣хакатха̄йа
чхаббисодханасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. саппурисадхаммасуттаван̣н̣ана̄
105. евам̣ ме сутанти саппурисадхаммасуттам̣. таттха саппурисадхамманти саппуриса̄нам̣ дхаммам̣. асаппурисадхамманти па̄папуриса̄нам̣ дхаммам̣. евам̣ ма̄тикам̣ т̣хапетва̄пи пуна йатха̄ на̄ма маггакусало пурисо ва̄мам̣ мун̃читва̄ даккхин̣ам̣ ган̣ха̄ти. пат̣хамам̣ мун̃читаббам̣ катхети, евам̣ паха̄таббам̣ дхаммам̣ пат̣хамам̣ десенто катамо ча, бхиккхаве, асаппурисадхаммотиа̄дима̄ха. таттха учча̄кула̄ти кхаттийакула̄ ва̄ бра̄хман̣акула̄ ва̄. етадева хи куладвайам̣ ‘‘учча̄кула’’нти вуччати. со таттха пуджджоти со бхиккху тесу бхиккхӯсу пӯджа̄рахо. антарам̣ каритва̄ти аббхантарам̣ катва̄.
маха̄кула̄ти кхаттийакула̄ ва̄ бра̄хман̣акула̄ ва̄ вессакула̄ ва̄. идамева хи кулаттайам̣ ‘‘маха̄кула’’нти вуччати. маха̄бхогакула̄ти махантехи бхогехи саманна̄гата̄ кула̄. ул̣а̄рабхогакула̄ти ул̣а̄рехи пан̣ӣтехи бхогехи сампаннакула̄. имасмим̣ пададвайе чатта̄рипи кула̄ни лаббханти. йаттха каттхачи куле джа̄то хи пун̃н̃абалехи маха̄бхогопи ул̣а̄рабхогопи хотийева.
106. йасассӣти парива̄расампанно. аппан̃н̃а̄та̄ти раттим̣ кхиттасара̄ вийа сан̇гхамаджджха̄дӣсу на пан̃н̃а̄йанти. аппесаккха̄ти аппапарива̄ра̄.
107. а̄ран̃н̃икоти сама̄диннаа̄ран̃н̃икадхутан̇го. сесадхутан̇гесупи есева найо. имасмин̃ча сутте па̄л̣ийам̣ навева дхутан̇га̄ни а̄гата̄ни, виттха̄рена панета̄ни тераса хонти. тесу йам̣ ваттаббам̣, там̣ саббам̣ сабба̄ка̄рена висуддхимагге дхутан̇ганиддесе вуттамева.
108. атаммайата̄ти таммайата̄ вуччати тан̣ха̄, ниттан̣ха̄ти аттхо. атаммайатан̃н̃ева антарам̣ каритва̄ти ниттан̣хатам̣йева ка̄ран̣ам̣ катва̄ аббхантарам̣ ва̄ катва̄, читте уппа̄детва̄ти аттхо.
ниродхава̄ре йасма̄ ана̄га̄микхӣн̣а̄сава̄ва там̣ сама̄паттим̣ сама̄паджджанти, путхуджджанасса са̄ наттхи, тасма̄ асаппурисава̄ро парихӣно. на кан̃чи ман̃н̃атӣти кан̃чи пуггалам̣ тӣхи ман̃н̃ана̄хи на ман̃н̃ати. на кухин̃чи ман̃н̃атӣти кисмин̃чи ока̄се на ман̃н̃ати. на кеначи ман̃н̃атӣти кеначи ваттхуна̄пи там̣ пуггалам̣ на ман̃н̃ати. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.
папан̃часӯданийа̄ маджджхиманика̄йат̣т̣хакатха̄йа
саппурисадхаммасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. севитабба̄севитаббасуттаван̣н̣ана̄
109. евам̣ ме сутанти севитабба̄севитаббасуттам̣. таттха тан̃ча ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ка̄йасама̄ча̄ранти ан̃н̃ам̣ севитаббам̣ ка̄йасама̄ча̄рам̣, ан̃н̃ам̣ асевитаббам̣ вада̄ми, севитаббамева кеначи парийа̄йена асевитаббанти, асевитаббам̣ ва̄ севитаббанти ча на вада̄мӣти аттхо. вачӣсама̄ча̄ра̄дӣсу есева найо. ити бхагава̄ саттахи падехи ма̄тикам̣ т̣хапетва̄ виттха̄рато авибхаджитва̄ва десанам̣ нит̣т̣ха̄песи. касма̄? са̄рипуттаттхерасса ока̄сакаран̣аттхам̣.
113. маносама̄ча̄ре миччха̄дит̣т̣хисамма̄дит̣т̣хийо дит̣т̣хипат̣ила̄бхавасена висум̣ ан̇гам̣ хутва̄ т̣хита̄ти на гахита̄.
114. читтуппа̄де акаммапатхаппатта̄ абхиджджха̄дайо ведитабба̄.
115. сан̃н̃а̄пат̣ила̄бхава̄ре абхиджджха̄сахагата̄йа сан̃н̃а̄йа̄тиа̄дӣни ка̄масан̃н̃а̄дӣнам̣ дассанаттхам̣ вутта̄ни.
117. сабйа̄баджджханти садуккхам̣. апаринит̣т̣хитабха̄ва̄йа̄ти бхава̄нам̣ апаринит̣т̣хитабха̄ва̄йа. еттха ча сабйа̄баджджхаттабха̄ва̄ на̄ма чатта̄ро хонти. путхуджджанопи хи йо тенаттабха̄вена бхавам̣ паринит̣т̣ха̄петум̣ на саккоти, тасса пат̣исандхито пат̣т̣ха̄йа акусала̄ дхамма̄ вад̣д̣ханти, кусала̄ дхамма̄ ча париха̄йанти, садуккхамева аттабха̄вам̣ абхиниббаттети на̄ма. татха̄ сота̄паннасакада̄га̄миана̄га̄мино. путхуджджана̄дайо та̄ва хонту, ана̄га̄мӣ катхам̣ сабйа̄баджджхам̣ аттабха̄вам̣ абхиниббаттети, катхан̃часса акусала̄ дхамма̄ абхивад̣д̣ханти, кусала̄ дхамма̄ париха̄йантӣти. ана̄га̄мӣпи хи суддха̄ва̄се ниббатто уййа̄навима̄накаппаруккхе олокетва̄ ‘‘ахо сукхам̣ ахо сукха’’нти уда̄нам̣ уда̄нети, ана̄га̄мино бхавалобхо бхаватан̣ха̄ аппахӣна̄ва хонти, тасса аппахӣнатан̣хата̄йа акусала̄ вад̣д̣ханти на̄ма, кусала̄ париха̄йанти на̄ма, садуккхамева аттабха̄вам̣ абхиниббаттети, апаринит̣т̣хитабхавойева хотӣти ведитаббо.
абйа̄баджджханти адуккхам̣. айампи чатуннам̣ джана̄нам̣ васена ведитаббо. йо хи путхуджджанопи тенаттабха̄вена бхавам̣ паринит̣т̣ха̄петум̣ саккоти, пуна пат̣исандхим̣ на ган̣ха̄ти, тасса пат̣исандхиггахан̣ато пат̣т̣ха̄йа акусала̄ париха̄йанти, кусала̄йева вад̣д̣ханти, адуккхамева аттабха̄вам̣ ниббаттети, паринит̣т̣хитабхавойева на̄ма хоти. татха̄ сота̄паннасакада̄га̄миана̄га̄мино. сота̄панна̄дайо та̄ва хонту, путхуджджано катхам̣ абйа̄баджджхааттабха̄вам̣ ниббаттети, катхан̃часса акусалапариха̄ниа̄дӣни хонтӣти. путхуджджанопи паччхимабхавико тенаттабха̄вена бхавам̣ паринит̣т̣ха̄петум̣ саматтхо хоти. тасса ан̇гулима̄ласса вийа екенӯнапа̄н̣асахассам̣ гха̄тентасса̄пи аттабха̄во абйа̄баджджхойева на̄ма, бхавам̣ паринит̣т̣ха̄петийева на̄ма. акусаламева ха̄йати, випассанамева габбхам̣ ган̣ха̄пети на̄ма.
119. чаккхувин̃н̃еййантиа̄дӣсу йасма̄ екаччасса тасмим̣йева рӯпе ра̄га̄дайо уппаджджанти, абхинандати асса̄дети, абхинанданто асса̄денто анайабйасанам̣ па̄пун̣а̄ти, екаччасса нуппаджджанти, ниббиндати вираджджати, ниббинданто вираджджанто ниббутим̣ па̄пун̣а̄ти, тасма̄ ‘‘тан̃ча ан̃н̃аман̃н̃а’’нти на вуттам̣. еса найо саббаттха.
евам̣ виттха̄рена аттхам̣ а̄джа̄неййунти еттха ке бхагавато имасса бха̄ситасса аттхам̣ а̄джа̄нанти, ке на а̄джа̄нантӣти? йе та̄ва имасса суттасса па̄л̣ин̃ча ат̣т̣хакатхан̃ча угган̣хитва̄ таккара̄ на хонти, йатха̄вуттам̣ ануломапат̣ипадам̣ на пат̣ипаджджанти, те на а̄джа̄нанти на̄ма. йе пана таккара̄ хонти, йатха̄вуттам̣ ануломапат̣ипадам̣ пат̣ипаджджанти, те а̄джа̄нанти на̄ма. евам̣ сантепи сапат̣исандхика̄нам̣ та̄ва дӣгхараттам̣ хита̄йа сукха̄йа хоту, аппат̣исандхика̄нам̣ катхам̣ хотӣти. аппат̣исандхика̄ анупа̄да̄на̄ вийа джа̄таведа̄ паринибба̄йанти, каппасатасахасса̄нампи аччайена тесам̣ пуна дуккхам̣ на̄ма наттхи. ити екам̣сена тесам̣йева дӣгхараттам̣ хита̄йа сукха̄йа хоти. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.
папан̃часӯданийа̄ маджджхиманика̄йат̣т̣хакатха̄йа
севитабба̄севитаббасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. бахудха̄тукасуттаван̣н̣ана̄
124. евам̣ ме сутанти бахудха̄тукасуттам̣. таттха бхайа̄нӣтиа̄дӣсу бхайанти читтутра̄со. упаддавоти анекаггата̄ка̄ро. упасагготи упасат̣т̣ха̄ка̄ро таттха таттха лаггана̄ка̄ро. тесам̣ евам̣ на̄наттам̣ ведитаббам̣ – паббата̄дивисаманиссита̄ чора̄ джанападава̄сӣнам̣ песенти ‘‘майам̣ асукадивасе на̄ма тумха̄кам̣ га̄мам̣ пахарисса̄ма̄’’ти. там̣ паваттим̣ сутака̄лато пат̣т̣ха̄йа бхайам̣ санта̄сам̣ а̄паджджанти. айам̣ читтутра̄со на̄ма. ‘‘идха но чора̄ купита̄ анаттхампи а̄вахеййу’’нти хаттхаса̄рам̣ гахетва̄ двипадачатуппадехи саддхим̣ аран̃н̃ам̣ пависитва̄ таттха таттха бхӯмийам̣ нипаджджанти, д̣ам̣самакаса̄дӣхи кхаджджама̄на̄ гумбантара̄ни пависанти, кха̄н̣укан̣т̣аке мадданти. тесам̣ евам̣ вичаранта̄нам̣ виккхиттабха̄во анекаггата̄ка̄ро на̄ма. тато чоресу йатха̄вутте дивасе ана̄гаччхантесу ‘‘туччхакаса̄санам̣ там̣ бхависсати, га̄мам̣ пависисса̄ма̄’’ти сапариккха̄ра̄ га̄мам̣ пависанти, атха тесам̣ павит̣т̣хабха̄вам̣ н̃атва̄ га̄мам̣ парива̄ретва̄ два̄ре аггим̣ датва̄ мануссе гха̄тетва̄ чора̄ саббам̣ вибхавам̣ вилумпетва̄ гаччханти. тесу гха̄тита̄васеса̄ аггим̣ нибба̄петва̄ кот̣т̣хаччха̄йабхиттиччха̄йа̄дӣсу таттха таттха лаггитва̄ нисӣданти нат̣т̣хам̣ анусочама̄на̄. айам̣ упасат̣т̣ха̄ка̄ро лаггана̄ка̄ро на̄ма.
нал̣а̄га̄ра̄ти нал̣ехи париччханна̄ ага̄ра̄, сесасамбха̄ра̄ панеттха руккхамайа̄ хонти. тин̣а̄га̄репи есева найо. ба̄лато уппаджджантӣти ба̄ламева нисса̄йа уппаджджанти. ба̄ло хи апан̣д̣итапурисо раджджам̣ ва̄ упараджджам̣ ва̄ ан̃н̃ам̣ ва̄ пана махантам̣ т̣ха̄нам̣ паттхенто катипайе аттана̄ садисе видхава̄путте маха̄дхутте гахетва̄ ‘‘етха ахам̣ тумхе иссаре карисса̄мӣ’’ти паббатагахана̄дӣни нисса̄йа антанте га̄ме пахаранто да̄марикабха̄вам̣ джа̄на̄петва̄ анупуббена нигамепи джанападепи пахарати, манусса̄ геха̄ни чхад̣д̣етва̄ кхемантат̣т̣ха̄нам̣ паттхайама̄на̄ паккаманти, те нисса̄йа васанта̄ бхиккхӯпи бхиккхунийопи аттано аттано васанат̣т̣ха̄на̄ни паха̄йа паккаманти. гатагатат̣т̣ха̄не бхиккха̄пи сена̄санампи дуллабхам̣ хоти. евам̣ чатуннам̣ париса̄нам̣ бхайам̣ а̄гатамева хоти. паббаджитесупи две ба̄ла̄ бхиккхӯ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ вива̄дам̣ пат̣т̣хапетва̄ чоданам̣ а̄рабханти. ити косамбива̄сика̄нам̣ вийа маха̄калахо уппаджджати, чатуннам̣ париса̄нам̣ бхайам̣ а̄гатамева хотӣти евам̣ йа̄ни ка̄ничи бхайа̄ни уппаджджанти, сабба̄ни та̄ни ба̄лато уппаджджантӣти ведитабба̄ни.
етадавоча̄ти бхагавата̄ дхаммадесана̄ маттхакам̣ апа̄петва̄ва нит̣т̣ха̄пита̄. йам̣нӯна̄хам̣ дасабалам̣ пуччхитва̄ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣еневасса десана̄йа па̄рипӯрим̣ кареййанти чинтетва̄ етам̣ ‘‘китта̄вата̄ ну кхо, бханте’’тиа̄дивачанам̣ авоча.
125. ат̣т̣ха̄расасу дха̄тӯсу ад̣д̣хека̄дасадха̄туйо рӯпапариггахо, ад̣д̣хат̣т̣хамакадха̄туйо арӯпапариггахоти рӯпа̄рӯпапариггахова катхито. сабба̄пи кхандхавасена пан̃чаккхандха̄ хонти. пан̃чапи кхандха̄ дуккхасаччам̣, тесам̣ самут̣т̣ха̄пика̄ тан̣ха̄ самудайасаччам̣, убхиннам̣ аппаватти ниродхасаччам̣, ниродхападжа̄нана̄ пат̣ипада̄ маггасаччам̣. ити чатусаччакаммат̣т̣ха̄нам̣ екасса бхиккхуно ниггаманам̣ маттхакам̣ па̄петва̄ катхитам̣ хоти. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄рато панета̄ дха̄туйо висуддхимагге катхита̄ва. джа̄на̄ти пассатӣти саха випассана̄йа магго вутто.
патхавӣдха̄туа̄дайо савин̃н̃а̄н̣акака̄йам̣ сун̃н̃ато ниссаттато дассетум̣ вутта̄. та̄пи пурима̄хи ат̣т̣ха̄расахи дха̄тӯхи пӯретабба̄. пӯрентена вин̃н̃а̄н̣адха̄туто нӣхаритва̄ пӯретабба̄. вин̃н̃а̄н̣адха̄ту хеса̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дивасена чхаббидха̄ хоти. таттха чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ париггахита̄йа тасса̄ ваттху чаккхудха̄ту, а̄рамман̣ам̣ рӯпадха̄тӯти две дха̄туйо париггахита̄ва хонти. еса найо саббаттха. мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ пана париггахита̄йа тасса̄ пуримапаччхимавасена манодха̄ту, а̄рамман̣авасена дхаммадха̄тӯти две дха̄туйо париггахита̄ва хонти. ити има̄су ат̣т̣ха̄расасу дха̄тӯсу ад̣д̣хека̄дасадха̄туйо рӯпапариггахоти пуриманайенева идампи екасса бхиккхуно ниггаманам̣ маттхакам̣ па̄петва̄ катхитам̣ хоти.
сукхадха̄тӯтиа̄дӣсу сукхан̃ча там̣ ниссаттасун̃н̃атат̣т̣хена дха̄ту ча̄ти сукхадха̄ту. еса найо саббаттха. еттха ча пурима̄ чатассо дха̄туйо саппат̣ипаккхавасена гахита̄, паччхима̄ две сариккхакавасена. авибхӯтабха̄вена хи упеккха̄дха̄ту авиджджа̄дха̄туйа̄ сариккха̄. еттха ча сукхадуккхадха̄тӯсу париггахита̄су ка̄йавин̃н̃а̄н̣адха̄ту париггахита̄ва хоти, сеса̄су париггахита̄су мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту париггахита̄ва хоти. има̄пи чха дха̄туйо хет̣т̣ха̄ ат̣т̣ха̄расахийева пӯретабба̄. пӯрентена упеккха̄дха̄туто нӣхаритва̄ пӯретабба̄. ити има̄су ат̣т̣ха̄расасу дха̄тӯсу ад̣д̣хека̄дасадха̄туйо рӯпапариггахоти пуриманайенева идампи екасса бхиккхуно ниггаманам̣ маттхакам̣ па̄петва̄ катхитам̣ хоти.
ка̄мадха̄туа̄дӣнам̣ дведха̄витакке (ма. ни. 1.206) ка̄мавитакка̄дӣсу вуттанайенева аттхо ведитаббо. абхидхаммепи ‘‘таттха катама̄ ка̄мадха̄ту, ка̄мапат̣исам̣йутто такко витакко’’тиа̄дина̄ (вибха. 182) найенева ета̄сам̣ виттха̄ро а̄гатойева. има̄пи чха дха̄туйо хет̣т̣ха̄ ат̣т̣ха̄расахийева пӯретабба̄. пӯрентена ка̄мадха̄туто нӣхаритва̄ пӯретабба̄. ити има̄су ат̣т̣ха̄расасу дха̄тӯсу ад̣д̣хека̄дасадха̄туйо рӯпапариггахоти пуриманайенева идампи екасса бхиккхуно ниггаманам̣ маттхакам̣ па̄петва̄ катхитам̣ хоти.
ка̄мадха̄туа̄дӣсу пан̃ча ка̄ма̄вачараккхандха̄ ка̄мадха̄ту на̄ма, пан̃ча рӯпа̄вачараккхандха̄ рӯпадха̄ту на̄ма, чатта̄ро арӯпа̄вачараккхандха̄ арӯпадха̄ту на̄ма. абхидхамме пана ‘‘таттха катама̄ ка̄мадха̄ту, хет̣т̣хато авӣчинирайам̣ парийантам̣ каритва̄’’тиа̄дина̄ (вибха. 182) найена ета̄сам̣ виттха̄ро а̄гатойева. има̄пи тиссо дха̄туйо хет̣т̣ха̄ ат̣т̣ха̄расахийева пӯретабба̄. пӯрентена ка̄мадха̄туто нӣхаритва̄ пӯретабба̄. ити има̄су ат̣т̣ха̄расасу дха̄тӯсу ад̣д̣хека̄дасадха̄туйо рӯпапариггахоти пуриманайенева идампи екасса бхиккхуно ниггаманам̣ маттхакам̣ па̄петва̄ катхитам̣ хоти.
сан̇кхата̄ти паччайехи сама̄гантва̄ ката̄, пан̃чаннам̣ кхандха̄наметам̣ адхивачанам̣. на сан̇кхата̄ асан̇кхата̄. нибба̄нассетам̣ адхивачанам̣. има̄пи две дха̄туйо хет̣т̣ха̄ ат̣т̣ха̄расахийева пӯретабба̄. пӯрентена сан̇кхатадха̄туто нӣхаритва̄ пӯретабба̄. ити има̄су ат̣т̣ха̄расасу дха̄тӯсу ад̣д̣хека̄дасадха̄туйо рӯпапариггахоти пуриманайенева идампи екасса бхиккхуно ниггаманам̣ маттхакам̣ па̄петва̄ катхитам̣ хоти.
126. аджджхаттикаба̄хира̄нӣти аджджхаттика̄ни ча ба̄хира̄ни ча. еттха хи чаккхуа̄дӣни аджджхаттика̄ни чха, рӯпа̄дӣни ба̄хира̄ни чха. идха̄пи джа̄на̄ти пассатӣти саха випассана̄йа магго катхито.
имасмим̣ сати идантиа̄ди маха̄тан̣ха̄сан̇кхайе виттха̄ритамева.
127. ат̣т̣ха̄нанти хетупат̣иккхепо. анавака̄соти паччайапат̣иккхепо. убхайена̄пи ка̄ран̣амева пат̣иккхипати. ка̄ран̣ан̃хи тада̄йаттавуттита̄йа аттано пхаласса т̣ха̄нанти ча авака̄соти ча вуччати. йанти йена ка̄ран̣ена. дит̣т̣хисампанноти маггадит̣т̣хийа̄ сампанно сота̄панно арийаса̄вако. кан̃чи сан̇кха̄ранти чатубхӯмакесу сан̇кхатасан̇кха̄ресу кан̃чи екасан̇кха̄рампи. ниччато упагаччхеййа̄ти ниччоти ган̣хеййа. нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣти етам̣ ка̄ран̣ам̣ наттхи на упалаббхати. йам̣ путхуджджаноти йена ка̄ран̣ена путхуджджано. т̣ха̄наметам̣ виджджатӣти етам̣ ка̄ран̣ам̣ аттхи. сассатадит̣т̣хийа̄ хи со тебхӯмакесу сан̇кхатасан̇кха̄ресу кан̃чи сан̇кха̄рам̣ ниччато ган̣хеййа̄ти аттхо. чатуттхабхӯмакасан̇кха̄ра̄ пана теджуссадатта̄ дивасам̣ сантатто айогул̣о вийа маккхика̄нам̣ дит̣т̣хийа̄ ва̄ ан̃н̃есам̣ ва̄ акусала̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ на хонти. имина̄ найена кан̃чи сан̇кха̄рам̣ сукхатотиа̄дӣсупи аттхо ведитаббо.
сукхато упагаччхеййа̄ти ‘‘екантасукхӣ атта̄ хоти арого парам̣ маран̣а̄’’ти (ма. ни. 3.21, 22) евам̣ аттадит̣т̣хивасена сукхато га̄хам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. дит̣т̣хивиппайуттачиттена пана арийаса̄вако парил̣а̄ха̄бхибхӯто парил̣а̄хавӯпасаматтхам̣ маттахаттхим̣ паритта̄сито вийа, чоккхабра̄хман̣о вийа ча гӯтхам̣ кан̃чи сан̇кха̄рам̣ сукхато упагаччхати. аттава̄ре касин̣а̄дипан̣н̣аттисан̇гахаттхам̣ сан̇кха̄ранти аватва̄ кан̃чи дхамманти вуттам̣. идха̄пи арийаса̄вакасса чатубхӯмакавасена ведитаббо, путхуджджанасса тебхӯмакавасена. саббава̄ресу арийаса̄вакасса̄пи тебхӯмакавасенева париччхедо ват̣т̣ати. йам̣ йан̃хи путхуджджано ган̣ха̄ти, тато тато арийаса̄вако га̄хам̣ винивет̣хети. путхуджджано хи йам̣ йам̣ ниччам̣ сукхам̣ атта̄ти ган̣ха̄ти, там̣ там̣ арийаса̄вако аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄ти ган̣ханто там̣ га̄хам̣ винивет̣хети.
128. ма̄тарантиа̄дӣсу джаника̄ва ма̄та̄, джанако пита̄, мануссабхӯтова кхӣн̣а̄саво араха̄ти адхиппето. ким̣ пана арийаса̄вако ан̃н̃ам̣ джӣвита̄ воропеййа̄ти? етампи ат̣т̣ха̄нам̣. сачепи хи бхавантарагатам̣ арийаса̄вакам̣ аттано арийабха̄вам̣ аджа̄нантампи кочи евам̣ вадеййа ‘‘имам̣ кунтхакипилликам̣ джӣвита̄ воропетва̄ сакалачаккава̄л̣агаббхе чаккаваттираджджам̣ пат̣ипаджджа̄хӣ’’ти, нева со там̣ джӣвита̄ воропеййа. атха̄пи нам̣ евам̣ вадеййа ‘‘саче имам̣ на гха̄тессаси, сӣсам̣ те чхиндисса̄ма̄’’ти. сӣсамевасса чхиндеййа, на ча со там̣ гха̄теййа. путхуджджанабха̄васса пана маха̄са̄ваджджабха̄вадассанаттхам̣ арийаса̄вакасса ча баладӣпанаттхаметам̣ вуттам̣. айан̃хеттха адхиппа̄йо – са̄ваджджо путхуджджанабха̄во, йатра хи на̄ма путхуджджано ма̄тугха̄та̄дӣнипи а̄нантарийа̄ни кариссати. маха̄бало ча арийаса̄вако, йо ета̄ни камма̄ни на каротӣти.
дут̣т̣хачиттоти вадхакачиттена падут̣т̣хачитто. лохитам̣ уппа̄деййа̄ти джӣвама̄накасарӣре кхуддакамаккхика̄йа пиванаматтампи лохитам̣ уппа̄деййа. сан̇гхам̣ бхиндеййа̄ти сама̄насам̣ва̄сакам̣ сама̄насӣма̄йа т̣хитам̣ пан̃чахи ка̄ран̣ехи сан̇гхам̣ бхиндеййа. вуттан̃хетам̣ ‘‘пан̃чахупа̄ли а̄ка̄рехи сан̇гхо бхиджджати. каммена уддесена вохаранто анусса̄ванена сала̄кагга̄хена̄’’ти (пари. 458).
таттха каммена̄ти апалокана̄дӣсу чатӯсу каммесу ан̃н̃атарена каммена. уддесена̄ти пан̃часу па̄тимоккхуддесесу ан̃н̃атарена уддесена. вохарантоти катхайанто, та̄хи та̄хи уппаттӣхи адхаммам̣ дхаммотиа̄дӣни ат̣т̣ха̄раса бхедакараваттхӯни дӣпенто. анусса̄ванена̄ти нану тумхе джа̄на̄тха майхам̣ учча̄кула̄ паббаджитабха̄вам̣ бахуссутабха̄ван̃ча, ма̄дисо на̄ма уддхаммам̣ уббинайам̣ саттхуса̄санам̣ га̄хеййа̄ти читтампи уппа̄детум̣ тумха̄кам̣ йуттам̣, ким̣ майхам̣ авӣчи нӣлуппалаванам̣ вийа сӣтало, ким̣ ахам̣ апа̄йато на бха̄йа̄мӣтиа̄дина̄ найена кан̣н̣амӯле вачӣбхедам̣ катва̄ анусса̄ванена. сала̄кагга̄хена̄ти евам̣ анусса̄ветва̄ тесам̣ читтам̣ упаттхамбхетва̄ аниваттидхамме катва̄ ‘‘ган̣хатха имам̣ сала̄ка’’нти сала̄кагга̄хена.
еттха ча каммамева уддесо ва̄ пама̄н̣ам̣, воха̄ра̄нусса̄ванасала̄кагга̄ха̄ пана пуббабха̄га̄. ат̣т̣ха̄расаваттхудӣпанавасена хи вохарантена таттха ручиджананаттхам̣ анусса̄ветва̄ сала̄ка̄йа га̄хита̄йапи абхиннова хоти сан̇гхо. йада̄ пана евам̣ чатта̄ро ва̄ атирека̄ ва̄ сала̄кам̣ га̄хетва̄ а̄вен̣икам̣ каммам̣ ва̄ уддесам̣ ва̄ каронти, тада̄ сан̇гхо бхинно на̄ма хоти. евам̣ дит̣т̣хисампанно пуггало сан̇гхам̣ бхиндеййа̄ти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджати. етта̄вата̄ ма̄тугха̄та̄дӣни пан̃ча а̄нантарийакамма̄ни дассита̄ни хонти, йа̄ни путхуджджано кароти, на арийаса̄вако, тесам̣ а̄вибха̄ваттхам̣ –
каммато два̄рато чева, каппат̣т̣хитийато татха̄;
па̄каса̄дха̄ран̣а̄дӣхи, вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
таттха каммато та̄ва – еттха хи мануссабхӯтассева мануссабхӯтам̣ ма̄тарам̣ ва̄ питарам̣ ва̄ апи париватталин̇гам̣ джӣвита̄ воропентасса каммам̣ а̄нантарийам̣ хоти, тасса випа̄кам̣ пат̣иба̄хисса̄мӣти сакалачаккава̄л̣ам̣ маха̄четийаппама̄н̣ехи кан̃чанатхӯпехи пӯретва̄пи сакалачаккава̄л̣ам̣ пӯретва̄ нисиннабхиккхусан̇гхасса маха̄да̄нам̣ датва̄пи буддхасса бхагавато сан̇гха̄т̣икан̣н̣ам̣ амун̃чанто вичаритва̄пи ка̄йасса бхеда̄ нирайамева упападжджати. йо пана сайам̣ мануссабхӯто тираччха̄набхӯтам̣ ма̄тарам̣ ва̄ питарам̣ ва̄, сайам̣ ва̄ тираччха̄набхӯто мануссабхӯтам̣, тираччха̄нойева ва̄ тираччха̄набхӯтам̣ джӣвита̄ воропети, тасса каммам̣ а̄нантарийам̣ на хоти, бха̄рийам̣ пана хоти, а̄нантарийам̣ а̄хаччева тит̣т̣хати. мануссаджа̄тика̄нам̣ пана васена айам̣ пан̃хо катхито.
таттха ел̣акачатуккам̣ сан̇га̄мачатуккам̣ чорачатуккан̃ча катхетаббам̣. ел̣акам̣ ма̄ремӣти абхисандхина̄пи хи ел̣акат̣т̣ха̄не т̣хитам̣ мануссо мануссабхӯтам̣ ма̄тарам̣ ва̄ питарам̣ ва̄ ма̄ренто а̄нантарийам̣ пхусати. ел̣ака̄бхисандхина̄ пана ма̄та̄пита̄абхисандхина̄ ва̄ ел̣акам̣ ма̄ренто а̄нантарийам̣ на пхусати. ма̄та̄пита̄абхисандхина̄ ма̄та̄питаро ма̄ренто пхусатева. есева найо итарасмимпи чатуккадвайе. йатха̄ ча ма̄та̄питӯсу, евам̣ арахантепи ета̄ни чатукка̄ни ведитабба̄ни.
мануссаарахантамева ма̄ретва̄ а̄нантарийам̣ пхусати, на йаккхабхӯтам̣. каммам̣ пана бха̄рийам̣, а̄нантарийасадисамева. мануссаарахантасса ча путхуджджанака̄лейева саттхаппаха̄ре ва̄ висе ва̄ диннепи йади со арахаттам̣ патва̄ тенева марати, арахантагха̄то хотийева. йам̣ пана путхуджджанака̄ле диннам̣ да̄нам̣ арахаттам̣ патва̄ парибхун̃джати, путхуджджанассева диннам̣ хоти. сесаарийапуггале ма̄рентасса а̄нантарийам̣ наттхи. каммам̣ пана бха̄рийам̣, а̄нантарийасадисамева.
лохитуппа̄де татха̄гатасса абхеджджака̄йата̄йа парӯпаккамена чаммаччхедам̣ катва̄ лохитапаггхаран̣ам̣ на̄ма наттхи. сарӣрасса пана антойева екасмим̣йева т̣ха̄не лохитам̣ самосарати. девадаттена павиддхасилато бхиджджитва̄ гата̄ сакалика̄пи татха̄гатасса па̄дантам̣ пахари, пхарасуна̄ пахат̣о вийа па̄до антолохитойева ахоси. татха̄ каронтасса а̄нантарийам̣ хоти. джӣвако пана татха̄гатасса ручийа̄ саттхакена чаммам̣ чхиндитва̄ тамха̄ т̣ха̄на̄ дут̣т̣халохитам̣ нӣхаритва̄ пха̄сумака̄си, татха̄ каронтасса пун̃н̃акаммамева хоти.
атха йе ча париниббуте татха̄гате четийам̣ бхинданти, бодхим̣ чхинданти дха̄тумхи упаккаманти, тесам̣ ким̣ хотӣти? бха̄рийам̣ каммам̣ хоти а̄нантарийасадисам̣. садха̄тукам̣ пана тхӯпам̣ ва̄ пат̣имам̣ ва̄ ба̄дхама̄нам̣ бодхиса̄кхам̣ чхиндитум̣ ват̣т̣ати. сачепи таттха нилӣна̄ сакун̣а̄ четийе ваччам̣ па̄тенти, чхиндитум̣ ват̣т̣атийева. парибхогачетийато хи сарӣрачетийам̣ махантатарам̣. четийаваттхум̣ бхиндитва̄ гаччхантам̣ бодхимӯлампи чхиндитва̄ харитум̣ ват̣т̣ати. йа̄ пана бодхиса̄кха̄ бодхигхарам̣ ба̄дхати, там̣ гехараккхан̣аттхам̣ чхиндитум̣ на лабхати, бодхиаттхан̃хи гехам̣, на гехаттха̄йа бодхи. а̄санагхарепи есева найо. йасмим̣ пана а̄санагхаре дха̄ту нихита̄ хоти, тасса раккхан̣аттха̄йа бодхиса̄кхам̣ чхиндитум̣ ват̣т̣ати. бодхиджагганаттхам̣ оджохаран̣аса̄кхам̣ ва̄ пӯтит̣т̣ха̄нам̣ ва̄ чхиндитум̣ ват̣т̣атийева, бхагавато сарӣрапат̣иджаггане вийа пун̃н̃ампи хоти.
сан̇гхабхеде сӣмат̣т̣хакасан̇гхе асаннипатите висум̣ парисам̣ гахетва̄ катавоха̄ра̄нусса̄вана-сала̄кагга̄хасса каммам̣ ва̄ каронтасса, уддесам̣ ва̄ уддисантасса бхедо ча хоти а̄нантарийакамман̃ча. самаггасан̃н̃а̄йа пана ват̣т̣атӣти каммам̣ каронтасса бхедова хоти, на а̄нантарийакаммам̣, татха̄ навато ӯнапариса̄йам̣. саббантимена париччхедена наваннам̣ джана̄нам̣ йо сан̇гхам̣ бхиндати, тасса а̄нантарийакаммам̣ хоти. ануваттака̄нам̣ адхаммава̄дӣнам̣ маха̄са̄ваджджакаммам̣. дхаммава̄дино пана анаваджджа̄.
таттха наваннамева сан̇гхабхеде идам̣ суттам̣ – ‘‘екато упа̄ли чатта̄ро хонти, екато чатта̄ро, навамо анусса̄вети, сала̄кам̣ га̄хети ‘айам̣ дхаммо айам̣ винайо идам̣ саттхуса̄санам̣, идам̣ ган̣хатха, имам̣ рочетха̄’ти, евам̣ кхо, упа̄ли, сан̇гхара̄джи чева хоти сан̇гхабхедо ча. наваннам̣ ва̄, упа̄ли, атиреканаваннам̣ ва̄ сан̇гхара̄джи чева хоти сан̇гхабхедо ча̄’’ти (чӯл̣ава. 351). етесу пана пан̃часу сан̇гхабхедо вачӣкаммам̣, сеса̄ни ка̄йакамма̄нӣти. евам̣ каммато вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
два̄ратоти сабба̄нева чета̄ни ка̄йадва̄ратопи вачӣдва̄ратопи самут̣т̣хаханти. пурима̄ни панеттха чатта̄ри а̄н̣аттикавиджджа̄майапайогавасена вачӣдва̄рато самут̣т̣хахитва̄пи ка̄йадва̄рамева пӯренти, сан̇гхабхедо хаттхамудда̄йа бхедам̣ каронтасса ка̄йадва̄рато самут̣т̣хахитва̄пи вачӣдва̄рамева пӯретӣти. еваметтха два̄ратопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
каппат̣т̣хитийатоти сан̇гхабхедойева четтха каппат̣т̣хитийо. сан̣т̣хаханте хи каппе каппавемаджджхе ва̄ сан̇гхабхедам̣ катва̄ каппавина̄сейева муччати. сачепи хи свева каппо винассиссатӣти аджджа сан̇гхабхедам̣ кароти, свева муччати, екадивасамева нирайе паччати. евам̣ каран̣ам̣ пана наттхи. сеса̄ни чатта̄ри камма̄ни а̄нантарийа̄нева хонти, на каппат̣т̣хитийа̄нӣти еваметтха каппат̣т̣хитийатопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
па̄катоти йена ча пан̃чапе’та̄ни камма̄ни ката̄ни хонти, тасса сан̇гхабхедойева пат̣исандхивасена випаччати, сеса̄ни ‘‘ахосикаммам̣, на̄хоси каммавипа̄ко’’ти евама̄дӣсу сан̇кхйам̣ гаччханти. сан̇гхасса бхеда̄бха̄ве лохитуппа̄до, тадабха̄ве арахантагха̄то, тадабха̄ве ча саче пита̄ сӣлава̄ хоти, ма̄та̄ дуссӣла̄, но ва̄ татха̄ сӣлаватӣ, питугха̄то пат̣исандхивасена випаччати. саче ма̄та̄питугха̄то, двӣсупи сӣлена ва̄ дуссӣлена ва̄ сама̄несу ма̄тугха̄това пат̣исандхивасена випаччати. ма̄та̄ хи дуккарака̄ринӣ бахӯпака̄ра̄ ча путта̄нанти еваметтха па̄катопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
са̄дха̄ран̣а̄дӣхӣти пурима̄ни чатта̄ри саббесампи гахат̣т̣хапаббаджита̄нам̣ са̄дха̄ран̣а̄ни. сан̇гхабхедо пана ‘‘на кхо, упа̄ли бхиккхунӣ, сан̇гхам̣ бхиндати, на сиккхама̄на̄, на са̄ман̣еро, на са̄ман̣ерӣ, на упа̄сако, на упа̄сика̄ сан̇гхам̣ бхиндати, бхиккху кхо, упа̄ли, пакататто сама̄насам̣ва̄сако сама̄насӣма̄йам̣ т̣хито сан̇гхам̣ бхиндатӣ’’ти (чӯл̣ава. 351) вачанато вуттаппака̄расса бхиккхунова хоти, на ан̃н̃асса, тасма̄ аса̄дха̄ран̣о. а̄дисаддена саббепи те дуккхаведана̄сахагата̄ досамохасампайутта̄ ча̄ти еваметтха са̄дха̄ран̣а̄дӣхипи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
ан̃н̃ам̣ саттха̄ранти ‘‘айам̣ ме саттха̄ саттхукиччам̣ ка̄тум̣ асаматтхо’’ти бхавантарепи ан̃н̃ам̣ титтхакарам̣ ‘‘айам̣ ме саттха̄’’ти евам̣ ган̣хеййа, нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣти аттхо.
129. екисса̄ локадха̄туйа̄ти дасасахассилокадха̄туйа̄. тӣн̣и хи кхетта̄ни джа̄тикхеттам̣ а̄н̣а̄кхеттам̣ висайакхеттам̣. таттха джа̄тикхеттам̣ на̄ма дасасахассӣ локадха̄ту. са̄ хи татха̄гатасса ма̄тукуччхиоккаманака̄ле никкхаманака̄ле самбодхика̄ле дхаммачаккаппаваттане а̄йусан̇кха̄россаджджане паринибба̄не ча кампати. кот̣исатасахассачаккава̄л̣ам̣ пана а̄н̣а̄кхеттам̣ на̄ма. а̄т̣а̄на̄т̣ийаморапариттадхаджаггапариттаратанапаритта̄дӣнан̃хи еттха а̄н̣а̄ ваттати. висайакхеттасса пана парима̄н̣ам̣ наттхи. буддха̄нан̃хи ‘‘йа̄ватакам̣ н̃а̄н̣ам̣ та̄ватакам̣ неййам̣, йа̄ватакам̣ неййам̣ та̄ватакам̣ н̃а̄н̣ам̣, н̃а̄н̣апарийантикам̣ неййам̣ неййапарийантикам̣ н̃а̄н̣а’’нти (пат̣и. ма. 3.5) вачанато ависайо на̄ма наттхи.
имесу пана тӣсу кхеттесу т̣хапетва̄ имам̣ чаккава̄л̣ам̣ ан̃н̃асмим̣ чаккава̄л̣е буддха̄ уппаджджантӣти суттам̣ наттхи, на уппаджджантӣти пана аттхи. тӣн̣и пит̣ака̄ни винайапит̣акам̣ суттантапит̣акам̣ абхидхаммапит̣акам̣, тиссо сан̇гӣтийо маха̄кассапаттхерасса сан̇гӣти, йасаттхерасса сан̇гӣти, моггалипуттатиссаттхерасса сан̇гӣтӣти. има̄ тиссо сан̇гӣтийо а̄рул̣хе тепит̣аке буддхавачане имам̣ чаккава̄л̣ам̣ мун̃читва̄ ан̃н̃аттха буддха̄ уппаджджантӣти суттам̣ наттхи, на уппаджджантӣти пана аттхи.
апуббам̣ ачариманти апуре апаччха̄. екато на уппаджджанти, пуре ва̄ паччха̄ ва̄ уппаджджантӣти вуттам̣ хоти. таттха хи бодхипаллан̇ке бодхим̣ аппатва̄ на ут̣т̣хахисса̄мӣти нисиннака̄лато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва ма̄тукуччхисмим̣ пат̣исандхиггахан̣ам̣, та̄ва пуббети на ведитаббам̣. бодхисаттасса хи пат̣исандхиггахан̣ена дасасахассачаккава̄л̣акампаненева кхеттапариггахо като, ан̃н̃асса буддхасса уппатти нива̄рита̄ва хоти. паринибба̄нака̄лато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва са̄сапаматта̄ дха̄ту тит̣т̣хати, та̄ва паччха̄ти на ведитаббам̣. дха̄тӯсу хи т̣хита̄су буддха̄ т̣хита̄ва хонти. тасма̄ еттхантаре ан̃н̃асса буддхасса уппатти нива̄рита̄ва хоти. дха̄тупаринибба̄не пана джа̄те ан̃н̃асса буддхасса уппатти на нива̄рита̄.
тӣн̣и хи антарадха̄на̄ни на̄ма парийаттиантарадха̄нам̣, пат̣иведхаантарадха̄нам̣, пат̣ипаттиантарадха̄нанти. таттха парийаттӣти тӣн̣и пит̣ака̄ни. пат̣иведхоти саччапат̣иведхо. пат̣ипаттӣти пат̣ипада̄. таттха пат̣иведхо ча пат̣ипатти ча хотипи на хотипи. екасмин̃хи ка̄ле пат̣иведхадхара̄ бхиккхӯ бахӯ хонти, есо бхиккху путхуджджаноти ан̇гулим̣ паса̄ретва̄ дассетаббо хоти. имасмим̣йева дӣпе екава̄ре путхуджджанабхиккху на̄ма на̄хоси. пат̣ипаттипӯрика̄пи када̄чи бахӯ хонти када̄чи аппа̄. ити пат̣иведхо ча пат̣ипатти ча хотипи на хотипи, са̄санат̣т̣хитийа̄ пана парийатти пама̄н̣ам̣.
пан̣д̣ито хи тепит̣акам̣ сутва̄ двепи пӯрети. йатха̄ амха̄кам̣ бодхисатто а̄л̣а̄расса сантике пан̃ча̄бхин̃н̃а̄ сатта ча сама̄паттийо ниббаттетва̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасама̄паттийа̄ парикаммам̣ пуччхи, со на джа̄на̄мӣти а̄ха. тато удакасса сантикам̣ гантва̄ адхигатам̣ висесам̣ сам̣сандетва̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасса парикаммам̣ пуччхи, со а̄чиккхи, тасса вачанасаманантарамева маха̄сатто там̣ сампа̄деси, евамева пан̃н̃ава̄ бхиккху парийаттим̣ сутва̄ двепи пӯрети. тасма̄ парийаттийа̄ т̣хита̄йа са̄санам̣ т̣хитам̣ хоти.
йада̄ пана са̄ антарадха̄йати, тада̄ пат̣хамам̣ абхидхаммапит̣акам̣ нассати. таттха пат̣т̣ха̄нам̣ саббапат̣хамам̣ антарадха̄йати, ануккамена паччха̄ дхаммасан̇гахо, тасмим̣ антарахите итаресу двӣсу пит̣акесу т̣хитесу са̄санам̣ т̣хитамева хоти. таттха суттантапит̣аке антарадха̄йама̄не пат̣хамам̣ ан̇гуттараника̄йо ека̄дасакато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва екака̄ антарадха̄йати, таданантарам̣ сам̣йуттаника̄йо чаккапеййа̄лато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва огхатаран̣а̄ антарадха̄йати, таданантарам̣ маджджхиманика̄йо индрийабха̄ванато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва мӯлапарийа̄йа̄ антарадха̄йати, таданантарам̣ дӣгханика̄йо дасуттарато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва брахмаджа̄ла̄ антарадха̄йати. екисса̄пи двиннампи га̄тха̄нам̣ пуччха̄ аддха̄нам̣ гаччхати, са̄санам̣ дха̄ретум̣ на саккоти сабхийапуччха̄ (су. ни. сабхийасуттам̣) вийа а̄л̣авакапуччха̄ (су. ни. а̄л̣авакасуттам̣; сам̣. ни. 1.246) вийа ча. ета̄ кира кассапабуддхака̄лика̄ антара̄ са̄санам̣ дха̄ретум̣ на̄саккхим̣су.
двӣсу пана пит̣акесу антарахитесупи винайапит̣аке т̣хите са̄санам̣ тит̣т̣хати, парива̄ракхандхакесу антарахитесу убхатовибхан̇ге т̣хите т̣хитамева хоти. убхатовибхан̇ге антарахите ма̄тика̄йа т̣хита̄йапи т̣хитамева хоти. ма̄тика̄йа антарахита̄йа па̄тимоккхапаббаджджаупасампада̄су т̣хита̄су са̄санам̣ тит̣т̣хати. лин̇гамаддха̄нам̣ гаччхати, сетаваттхасаман̣авам̣со пана кассапабуддхака̄лато пат̣т̣ха̄йа са̄санам̣ дха̄ретум̣ на̄саккхи. паччхимакасса пана саччапат̣иведхато паччхимакасса сӣлабхедато ча пат̣т̣ха̄йа са̄санам̣ осаккитам̣ на̄ма хоти. тато пат̣т̣ха̄йа ан̃н̃асса буддхасса уппатти на ва̄рита̄ти.
тӣн̣и паринибба̄на̄ни на̄ма килесапаринибба̄нам̣ кхандхапаринибба̄нам̣ дха̄тупаринибба̄нанти. таттха килесапаринибба̄нам̣ бодхипаллан̇ке ахоси, кхандхапаринибба̄нам̣ кусина̄ра̄йам̣, дха̄тупаринибба̄нам̣ ана̄гате бхависсати. са̄санасса кира осакканака̄ле имасмим̣ тамбапан̣н̣идӣпе дха̄туйо саннипатитва̄ маха̄четийам̣ гамиссанти, маха̄четийато на̄гадӣпе ра̄джа̄йатаначетийам̣, тато маха̄бодхипаллан̇кам̣ гамиссанти, на̄габхаванатопи девалокатопи брахмалокатопи дха̄туйо маха̄бодхипаллан̇камева гамиссанти. са̄сапаматта̄пи дха̄ту антара̄ на нассиссати. сабба̄ дха̄туйо маха̄бодхипаллан̇ке ра̄сибхӯта̄ суван̣н̣аккхандхо вийа екаггхана̄ хутва̄ чхаббан̣н̣арасмийо виссаджджессанти, та̄ дасасахассилокадха̄тум̣ пхариссанти.
тато дасасахассачаккава̄л̣е девата̄ йо саннипатитва̄ ‘‘аджджа саттха̄ паринибба̄йати, аджджа са̄санам̣ осаккати, паччхимадассанам̣ да̄ни идам̣ амха̄ка’’нти дасабаласса париниббутадивасато махантатарам̣ ка̄рун̃н̃ам̣ кариссанти. т̣хапетва̄ ана̄га̄микхӣн̣а̄саве авасеса̄ сакабха̄вена сан̣т̣ха̄тум̣ на саккхиссанти. дха̄тӯсу теджодха̄ту ут̣т̣хахитва̄ йа̄ва брахмалока̄ уггаччхиссати, са̄сапаматта̄йапи дха̄туйа̄ сати екаджа̄ла̄ва бхависсати, дха̄тӯсу парийа̄да̄нам̣ гата̄су паччхиджджиссати. евам̣ махантам̣ а̄нубха̄вам̣ дассетва̄ дха̄тӯсу антарахита̄су са̄санам̣ антарахитам̣ на̄ма хоти. йа̄ва евам̣ на анантарадха̄йати, та̄ва ачаримам̣ на̄ма хоти. евам̣ апуббам̣ ачаримам̣ уппаджджеййунти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджати.
касма̄ пана апуббам̣ ачаримам̣ на уппаджджантӣти. аначчхарийатта̄. буддха̄ хи аччхарийаманусса̄. йатха̄ха – ‘‘екапуггало, бхиккхаве, локе уппаджджама̄но уппаджджати аччхарийамануссо, катамо екапуггало, татха̄гато арахам̣ самма̄самбуддхо’’ти (а. ни. 1.171-174).
йади ча две ва̄ чатта̄ро ва̄ ат̣т̣ха ва̄ сол̣аса ва̄ екато уппаджджеййум̣, на аччхарийа̄ бхавеййум̣. екасмин̃хи виха̄ре двиннам̣ четийа̄нампи ла̄бхасакка̄ро ул̣а̄ро на хоти бхиккхӯпи бахута̄йа на аччхарийа̄ джа̄та̄, евам̣ буддха̄пи бхавеййум̣. тасма̄ на уппаджджанти.
десана̄йа ча висеса̄бха̄вато. йан̃хи сатипат̣т̣ха̄на̄дибхедам̣ дхаммам̣ еко десети, ан̃н̃ена уппаджджитва̄пи сова десетаббо сийа̄. тато на аччхарийо сийа̄, екасмим̣ пана дхаммам̣ десенте десана̄пи аччхарийа̄ хоти.
вива̄да̄бха̄вато ча. бахӯсу ча буддхесу уппаджджантесу бахӯнам̣ а̄чарийа̄нам̣ антева̄сика̄ вийа ‘‘амха̄кам̣ буддхо па̄са̄дико, амха̄кам̣ буддхо мадхурассаро ла̄бхӣ пун̃н̃ава̄’’ти вивадеййум̣, тасма̄пи евам̣ на уппаджджанти. апичетам̣ ка̄ран̣ам̣ милиндаран̃н̃а̄ пут̣т̣хена на̄гасенаттхерена виттха̄ритамева. вуттан̃хи (ми. па. 5.1.1) –
‘‘таттха, бханте на̄гасена, бха̄ситампетам̣ бхагавата̄ ‘ат̣т̣ха̄наметам̣, бхиккхаве, анавака̄со, йам̣ екисса̄ локадха̄туйа̄ две араханто самма̄самбуддха̄ апуббам̣ ачаримам̣ уппаджджеййум̣, нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’ти. десента̄ ча, бханте на̄гасена, саббепи татха̄гата̄ саттатим̣са бодхипаккхийадхамме десенти, катхайама̄на̄ ча чатта̄ри арийасачча̄ни катхенти, сиккха̄пента̄ ча тӣсу сиккха̄су сиккха̄пенти, ануса̄сама̄на̄ ча аппама̄дапат̣ипаттийам̣ ануса̄санти. йади, бханте на̄гасена, саббесампи татха̄гата̄нам̣ ека̄ десана̄ ека̄ катха̄ ека̄ сиккха̄ ека̄ анусит̣т̣хи, кена ка̄ран̣ена две татха̄гата̄ екаккхан̣е нуппаджджанти? екенапи та̄ва буддхуппа̄дена айам̣ локо обха̄саджа̄то. йади дутийо буддхо бхавеййа, двиннам̣ пабха̄йа айам̣ локо бхиййосоматта̄йа обха̄саджа̄то бхавеййа. овадама̄на̄ ча две татха̄гата̄ сукхам̣ овадеййум̣, ануса̄сама̄на̄ ча сукхам̣ ануса̄сеййум̣, таттха ме ка̄ран̣ам̣ брӯхи, йатха̄хам̣ ниссам̣сайо бхавеййанти.
айам̣ маха̄ра̄джа дасасахассӣ локадха̄ту екабуддхадха̄ран̣ӣ, екассева татха̄гатасса гун̣ам̣ дха̄рети, йади дутийо буддхо уппаджджеййа, на̄йам̣ дасасахассӣ локадха̄ту дха̄реййа, чалеййа кампеййа намеййа онамеййа винамеййа викиреййа видхамеййа виддхам̣сеййа, на т̣ха̄намупагаччхеййа.
йатха̄, маха̄ра̄джа, на̄ва̄ екапурисасандха̄ран̣ӣ бхавеййа. екасмим̣ пурисе абхирӯл̣хе са̄ на̄ва̄ самупа̄дика̄ бхавеййа. атха дутийо пурисо а̄гаччхеййа та̄дисо а̄йуна̄ ван̣н̣ена вайена пама̄н̣ена кисатхӯлена саббан̇гапаччан̇гена, со там̣ на̄вам̣ абхирӯхеййа. апину са̄ маха̄ра̄джа, на̄ва̄ двиннампи дха̄реййа̄ти? на хи, бханте, чалеййа кампеййа намеййа онамеййа винамеййа викиреййа видхамеййа виддхам̣сеййа, на т̣ха̄намупагаччхеййа, осӣдеййа удакети. евамева кхо, маха̄ра̄джа, айам̣ дасасахассӣ локадха̄ту екабуддхадха̄ран̣ӣ, екассева татха̄гатасса гун̣ам̣ дха̄рети, йади дутийо буддхо уппаджджеййа, на̄йам̣ дасасахассӣ локадха̄ту дха̄реййа, чалеййа…пе… на т̣ха̄намупагаччхеййа.
йатха̄ ва̄ пана маха̄ра̄джа пурисо йа̄вадаттхам̣ бходжанам̣ бхун̃джеййа чха̄дентам̣ йа̄вакан̣т̣хамабхипӯрайитва̄, со дха̄то пӣн̣ито парипун̣н̣о нирантаро тандикато анонамитадан̣д̣аджа̄то пунадева таттакам̣ бходжанам̣ бхун̃джеййа, апину кхо, маха̄ра̄джа, пурисо сукхито бхавеййа̄ти? на хи, бханте, саким̣ бхуттова мареййа̄ти. евамева кхо, маха̄ра̄джа, айам̣ дасасахассӣ локадха̄ту екабуддхадха̄ран̣ӣ …пе… на т̣ха̄намупагаччхеййа̄ти.
ким̣ ну кхо, бханте на̄гасена, атидхаммабха̄рена патхавӣ чалатӣти? идха, маха̄ра̄джа, две сакат̣а̄ ратанапарипӯрита̄ бхавеййум̣ йа̄ва мукхасама̄. екасма̄ сакат̣ато ратанам̣ гахетва̄ екасмим̣ сакат̣е а̄киреййум̣, апину кхо там̣, маха̄ра̄джа, сакат̣ам̣ двиннампи сакат̣а̄нам̣ ратанам̣ дха̄реййа̄ти? на хи, бханте, на̄бхипи тасса пхалеййа, ара̄пи тасса бхиджджеййум̣, немипи тасса опатеййа, аккхопи тасса бхиджджеййа̄ти. ким̣ ну кхо, маха̄ра̄джа, атиратанабха̄рена сакат̣ам̣ бхиджджатӣти? а̄ма, бхантети. евамева кхо, маха̄ра̄джа, атидхаммабха̄рена патхавӣ чалатӣти.
апича маха̄ра̄джа имам̣ ка̄ран̣ам̣ буддхабалапаридӣпана̄йа оса̄ритам̣, ан̃н̃ампи таттха абхирӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи, йена ка̄ран̣ена две самма̄самбуддха̄ екаккхан̣е нуппаджджанти. йади, маха̄ра̄джа, две самма̄самбуддха̄ екаккхан̣е уппаджджеййум̣, тесам̣ париса̄йа вива̄до уппаджджеййа – ‘‘тумха̄кам̣ буддхо амха̄кам̣ буддхо’’ти убхатопаккхаджа̄та̄ бхавеййум̣. йатха̄, маха̄ра̄джа, двиннам̣ балава̄мачча̄нам̣ париса̄йа вива̄до уппаджджеййа ‘тумха̄кам̣ амаччо амха̄кам̣ амаччо’ти убхатопаккхаджа̄та̄ хонти, евамева кхо, маха̄ра̄джа, йади, две самма̄самбуддха̄ екаккхан̣е уппаджджеййум̣, тесам̣ париса̄йа вива̄до уппаджджеййа ‘тумха̄кам̣ буддхо амха̄кам̣ буддхо’ти убхатопаккхаджа̄та̄ бхавеййум̣. идам̣ та̄ва, маха̄ра̄джа, екам̣ ка̄ран̣ам̣, йена ка̄ран̣ена две самма̄самбуддха̄ екаккхан̣е нуппаджджанти.
апарампи, маха̄ра̄джа, уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи, йена ка̄ран̣ена две самма̄самбуддха̄ екаккхан̣е нуппаджджанти. йади, маха̄ра̄джа, две самма̄самбуддха̄ екаккхан̣е уппаджджеййум̣, агго буддхоти йам̣ вачанам̣, там̣ миччха̄ бхавеййа. джет̣т̣хо буддхоти йам̣ вачанам̣, там̣ миччха̄ бхавеййа. сет̣т̣хо буддхоти, висит̣т̣хо буддхоти, уттамо буддхоти, паваро буддхоти, асамо буддхоти, асамасамо буддхоти, аппат̣исамо буддхоти, аппат̣ибха̄го буддхоти, аппат̣ипуггало буддхоти йам̣ вачанам̣, там̣ миччха̄ бхавеййа. идампи кхо твам̣, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ам̣ аттхато сампат̣иччха, йена ка̄ран̣ена две самма̄самбуддха̄ екаккхан̣е нуппаджджанти.
апича кхо маха̄ра̄джа буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ сабха̄вапакати еса̄, йам̣ екойева буддхо локе уппаджджати. касма̄ ка̄ран̣а̄? махантата̄йа саббан̃н̃убуддхагун̣а̄нам̣. ан̃н̃ампи маха̄ра̄джа йам̣ локе махантам̣, там̣ екам̣йева хоти. патхавӣ, маха̄ра̄джа, махантӣ, са̄ ека̄йева. са̄гаро маханто, со екойева. синеру гирира̄джа̄ маханто, со екойева. а̄ка̄со маханто, со екойева. сакко маханто, со екойева. ма̄ро маханто, со екойева. брахма̄ маханто, со екойева. татха̄гато арахам̣ самма̄самбуддхо маханто, со екойева локасмим̣. йаттха те уппаджджанти, таттха ан̃н̃асса ока̄со на хоти. тасма̄, маха̄ра̄джа, татха̄гато арахам̣ самма̄самбуддхо екойева локасмим̣ уппаджджатӣти. сукатхито, бханте на̄гасена, пан̃хо опаммехи ка̄ран̣ехӣ’’ти.
екисса̄ локадха̄туйа̄ти екасмим̣ чаккава̄л̣е. хет̣т̣ха̄ имина̄ва падена дасачаккава̄л̣асахасса̄ни гахита̄ни та̄нипи, екачаккава̄л̣енева париччхиндитум̣ ват̣т̣анти. буддха̄ хи уппаджджама̄на̄ имасмим̣йева чаккава̄л̣е уппаджджанти, уппаджджанат̣т̣ха̄не пана ва̄рите ито ан̃н̃есу чаккава̄л̣есу нуппаджджантӣти ва̄ритамева хоти.
апуббам̣ ачариманти еттха чаккаратанапа̄тубха̄вато пуббе пуббам̣, тассева антарадха̄нато паччха̄ чаримам̣. таттха двидха̄ чаккаратанасса антарадха̄нам̣ хоти, чаккаваттино ка̄лам̣кирийато ва̄ паббаджджа̄йа ва̄. антарадха̄йама̄нан̃ча пана там̣ ка̄лам̣кирийато ва̄ паббаджджато ва̄ саттаме дивасе антарадха̄йати, тато парам̣ чаккаваттино па̄тубха̄во ава̄рито.
касма̄ пана екачаккава̄л̣е две чаккаваттино нуппаджджантӣти. вива̄дупаччхедато аччхарийабха̄вато чаккаратанасса маха̄нубха̄вато ча. двӣсу хи уппаджджантесу ‘‘амха̄кам̣ ра̄джа̄ маханто амха̄кам̣ ра̄джа̄ маханто’’ти вива̄до уппаджджеййа. екасмим̣ дӣпе чаккаваттӣти ча екасмим̣ дӣпе чаккаваттӣти ча аначчхарийа̄ бхавеййум̣. йо ча̄йам̣ чаккаратанасса двисахассадӣпапарива̄ресу чатӯсу маха̄дӣпесу иссарийа̄нуппада̄насаматтхо маха̄нубха̄во, со париха̄йетха. ити вива̄дупаччхедато аччхарийабха̄вато чаккаратанасса маха̄нубха̄вато ча на екачаккава̄л̣е две уппаджджанти.
130. йам̣ иттхӣ асса арахам̣ самма̄самбуддхоти еттха тит̣т̣хату та̄ва саббан̃н̃угун̣е ниббаттетва̄ локутта̄ран̣асаматтхо буддхабха̄во, пан̣идха̄наматтампи иттхийа̄ на сампаджджати.
мануссаттам̣ лин̇гасампатти, хету саттха̄радассанам̣;
паббаджджа̄ гун̣асампатти, адхика̄ро ча чхандата̄;
ат̣т̣хадхаммасамодха̄на̄, абхинӣха̄ро самиджджхатӣти. (бу. вам̣. 2.59) –
има̄ни хи пан̣идха̄насампаттика̄ран̣а̄ни. ити пан̣идха̄нампи сампа̄детум̣ асаматтха̄йа иттхийа̄ куто буддхабха̄воти ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣ анавака̄со йам̣ иттхӣ асса арахам̣ самма̄самбуддхо’’ти вуттам̣. сабба̄ка̄рапарипӯро ча пун̃н̃уссайо сабба̄ка̄рапарипӯрамева аттабха̄вам̣ ниббаттетӣти пурисова арахам̣ хоти самма̄самбуддхо.
йам̣ иттхӣ ра̄джа̄ асса чаккаваттӣтиа̄дӣсупи йасма̄ иттхийа̄ косохитаваттхагуйхата̄дӣнам̣ абха̄вена лаккхан̣а̄ни на парипӯренти, иттхиратана̄бха̄вена саттаратанасаман̇гита̄ на сампаджджати, саббамануссехи ча адхико аттабха̄во на хоти, тасма̄ ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣ анавака̄со йам̣ иттхӣ ра̄джа̄ асса чаккаваттӣ’’ти вуттам̣. йасма̄ ча саккатта̄дӣни тӣн̣и т̣ха̄на̄ни уттама̄ни, иттхилин̇ган̃ча хӣнам̣, тасма̄ тасса̄ саккатта̄дӣнипи пат̣исиддха̄ни.
нану ча йатха̄ иттхилин̇гам̣, евам̣ пурисалин̇гампи брахмалоке наттхи? тасма̄ ‘‘йам̣ пурисо брахматтам̣ кареййа, т̣ха̄наметам̣ виджджатӣ’’типи на ваттаббам̣ сийа̄ти. но на ваттаббам̣. касма̄? идха пурисасса таттха ниббаттанато. брахматтанти хи маха̄брахматтам̣ адхиппетам̣. иттхӣ ча идха джха̄нам̣ бха̄ветва̄ ка̄лам̣ катва̄ брахмапа̄рисаджджа̄нам̣ сахабйатам̣ упападжджати, на маха̄брахма̄нам̣, пурисо пана таттха на уппаджджатӣти на ваттаббо. сама̄непи четтха убхайалин̇га̄бха̄ве пурисасан̣т̣ха̄на̄ва брахма̄но, на иттхисан̣т̣ха̄на̄, тасма̄ сувуттамеветам̣.
131. ка̄йадуччаритасса̄тиа̄дӣсу йатха̄ нимбабӣджакоса̄такӣбӣджа̄дӣни мадхурапхалам̣ на ниббаттенти, аса̄там̣ амадхурамева ниббаттенти, евам̣ ка̄йадуччарита̄дӣни мадхуравипа̄кам̣ на ниббаттенти, амадхурамева випа̄кам̣ ниббаттенти. йатха̄ ча уччхубӣджаса̄либӣджа̄дӣни мадхурам̣ са̄дурасамева пхалам̣ ниббаттенти, на аса̄там̣ кат̣укам̣, евам̣ ка̄йасучарита̄дӣни мадхурамева випа̄кам̣ ниббаттенти, на амадхурам̣. вуттампи четам̣ –
‘‘йа̄дисам̣ вапате бӣджам̣, та̄дисам̣ харате пхалам̣;
калйа̄н̣ака̄рӣ калйа̄н̣ам̣, па̄пака̄рӣ ча па̄пака’’нти. (сам̣. ни. 1.256);
тасма̄ ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣ анавака̄со йам̣ ка̄йадуччаритасса̄’’тиа̄ди вуттам̣.
ка̄йадуччаритасаман̇гӣтиа̄дӣсу саман̇гӣти пан̃чавидха̄ саман̇гита̄ а̄йӯханасаман̇гита̄ четана̄саман̇гита̄ каммасаман̇гита̄ випа̄касаман̇гита̄, упат̣т̣ха̄насаман̇гита̄ти. таттха кусала̄кусалакамма̄йӯханаккхан̣е а̄йӯханасаман̇гита̄ти вуччати. татха̄ четана̄саман̇гита̄. йа̄ва пана арахаттам̣ на па̄пун̣анти, та̄ва саббепи сатта̄ пуббе упачитам̣ випа̄ка̄рахам̣ каммам̣ сандха̄йа ‘‘каммасаман̇гино’’ти вуччанти, еса̄ каммасаман̇гита̄. випа̄касаман̇гита̄ випа̄каккхан̣ейева ведитабба̄. йа̄ва пана сатта̄ арахаттам̣ на па̄пун̣анти, та̄ва несам̣ тато тато чавитва̄ нирайе та̄ва уппаджджама̄на̄нам̣ аггиджа̄лалохакумбхиа̄дӣхи упат̣т̣ха̄на̄ка̄рехи нирайо, габбхасеййакаттам̣ а̄паджджама̄на̄нам̣ ма̄тукуччхи, девесу уппаджджама̄на̄нам̣ каппаруккхавима̄на̄дӣхи упат̣т̣ха̄на̄ка̄рехи девалокоти евам̣ уппаттинимиттам̣ упат̣т̣ха̄ти, ити несам̣ имина̄ уппаттинимиттаупат̣т̣ха̄нена апаримуттата̄ упат̣т̣ха̄насаман̇гита̄ на̄ма. са̄ чалати сеса̄ ниччала̄. нирайе хи упат̣т̣хитепи девалоко упат̣т̣ха̄ти, девалоке упат̣т̣хитепи нирайо упат̣т̣ха̄ти, мануссалоке упат̣т̣хитепи тираччха̄найони упат̣т̣ха̄ти, тираччха̄найонийа̄ ча упат̣т̣хита̄йапи мануссалоко упат̣т̣ха̄тийева.
татридам̣ ваттху – сон̣агирипа̄де кира ачелавиха̄ре сон̣аттхеро на̄ма еко дхаммакатхико, тасса пита̄ сунакхаджӣвико ахоси. тхеро там̣ пат̣иба̄хантопи сам̣варе т̣хапетум̣ асакконто ‘‘ма̄ насси джарако’’ти махаллакака̄ле ака̄макам̣ пабба̄джеси. тасса гила̄насеййа̄йа нипаннасса нирайо упат̣т̣ха̄ти, сон̣агирипа̄дато маханта̄ маханта̄ сунакха̄ а̄гантва̄ кха̄дитука̄ма̄ вийа сампарива̄ресум̣. со маха̄бхайабхӣто – ‘‘ва̄рехи, та̄та сон̣а, ва̄рехи, та̄та сон̣а̄’’ти а̄ха. ким̣ маха̄тхера̄ти. на пассаси та̄та̄ти там̣ паваттим̣ а̄чиккхи. сон̣аттхеро – ‘‘катхан̃хи на̄ма ма̄дисасса пита̄ нирайе ниббаттиссати, патит̣т̣ха̄’сса бхависса̄мӣ’’ти са̄ман̣ерехи на̄на̄пуппха̄ни а̄хара̄петва̄ четийан̇ган̣абодхийан̇ган̣есу таласантхаран̣апӯджам̣ а̄санапӯджан̃ча ка̄ретва̄ питарам̣ ман̃чена четийан̇ган̣ам̣ а̄харитва̄ ман̃че нисӣда̄петва̄ – ‘‘айам̣ маха̄тхера-пӯджа̄ тумха̄кам̣ аттха̄йа ката̄ ‘айам̣ ме бхагава̄ дуггатапан̣н̣а̄ка̄ро’ти ватва̄ бхагавантам̣ вандитва̄ читтам̣ паса̄дехӣ’’ти а̄ха. со маха̄тхеро пӯджам̣ дисва̄ татха̄ каронто читтам̣ паса̄деси, та̄вадевасса девалоко упат̣т̣ха̄си, нанданавана-читталата̄вана-миссакавана-пха̄русакаванавима̄на̄ни чева на̄т̣ака̄ни ча парива̄ретва̄ т̣хита̄ни вийа ахесум̣. со ‘‘апетха апетха сон̣а̄’’ти а̄ха. кимидам̣ тхера̄ти? ета̄ те, та̄та, ма̄таро а̄гаччхантӣти. тхеро ‘‘сагго упат̣т̣хито маха̄тхерасса̄’’ти чинтеси. евам̣ упат̣т̣ха̄насаман̇гита̄ чалатӣти ведитабба̄. ета̄су саман̇гита̄су идха а̄йӯханачетана̄каммасаман̇гита̄васена ка̄йадуччаритасаман̇гӣтиа̄ди вуттам̣.
132. евам̣ вутте а̄йасма̄ а̄нандоти ‘‘евам̣ бхагавата̄ имасмим̣ сутте вутте тхеро а̄дито пат̣т̣ха̄йа саббасуттам̣ саманна̄харитва̄ евам̣ сассирикам̣ катва̄ деситасуттасса на̄ма бхагавата̄ на̄мам̣ на гахитам̣. хандасса на̄мам̣ ган̣ха̄песса̄мӣ’’ти чинтетва̄ бхагавантам̣ етадавоча.
тасма̄ тиха твантиа̄дӣсу айам̣ аттхайоджана̄ –
а̄нанда, йасма̄ имасмим̣ дхаммапарийа̄йе ‘‘ат̣т̣ха̄раса кхо има̄, а̄нанда, дха̄туйо, чха има̄, а̄нанда, дха̄туйо’’ти евам̣ бахудха̄туйо вибхатта̄, тасма̄ тиха твам̣ имам̣ дхаммапарийа̄йам̣ бахудха̄тукотипи нам̣ дха̄рехи. йасма̄ панеттха дха̄туа̄йатанапат̣иччасамуппа̄дат̣т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄навасена чатта̄ро париват̣т̣а̄ катхита̄, тасма̄ чатупариват̣т̣отипи нам̣ дха̄рехи. йасма̄ ча а̄да̄сам̣ олокентасса мукханимиттам̣ вийа имам̣ дхаммапарийа̄йам̣ олокентасса ете дха̄туа̄дайо аттха̄ па̄кат̣а̄ хонти, тасма̄ дхамма̄да̄сотипи нам̣ дха̄рехи. йасма̄ ча йатха̄ на̄ма парасенамаддана̄ йодха̄ сан̇га̄матӯрийам̣ паггахетва̄ парасенам̣ пависитва̄ сапатте маддитва̄ аттано джайам̣ ган̣ханти, евамева килесасенамаддана̄ йогино идха вуттавасена випассанам̣ паггахетва̄ килесе маддитва̄ аттано арахаттаджайам̣ ган̣ханти, тасма̄ аматадундубхӣтипи нам̣ дха̄рехи. йасма̄ ча йатха̄ сан̇га̄майодха̄ пан̃ча̄вудхам̣ гахетва̄ парасенам̣ виддхам̣сетва̄ джайам̣ ган̣ханти, евам̣ йогинопи идха вуттам̣ випассана̄вудхам̣ гахетва̄ килесасенам̣ виддхам̣сетва̄ арахаттаджайам̣ ган̣ханти. тасма̄ ануттаро сан̇га̄мавиджайотипи нам̣ дха̄рехӣти.
папан̃часӯданийа̄ маджджхиманика̄йат̣т̣хакатха̄йа
бахудха̄тукасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. исигилисуттаван̣н̣ана̄
133. евам̣ ме сутанти исигилисуттам̣. таттха ан̃н̃а̄ва саман̃н̃а̄ ахосӣти исигилисса исигилӣти саман̃н̃а̄йа уппаннака̄ле вебха̄ро на вебха̄роти пан̃н̃а̄йиттха, ан̃н̃а̄йевасса саман̃н̃а̄ ахоси. ан̃н̃а̄ пан̃н̃аттӣти идам̣ пуримападассева вевачанам̣. сесесупи есева найо.
тада̄ кира бхагава̄ са̄йанхасамайе сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа гандхакут̣ито никкхамитва̄ йасмим̣ т̣ха̄не нисинна̄нам̣ пан̃ча паббата̄ пан̃н̃а̄йанти, таттха бхиккхусан̇гхапаривуто нисӣдитва̄ име пан̃ча паббате пат̣ипа̄т̣ийа̄ а̄чиккхи. таттха на бхагавато паббатехи аттхо аттхи, ити имесу пана паббатесу пат̣ипа̄т̣ийа̄ катхийама̄несу исигилисса исигилибха̄во катхетаббо хоти. тасмим̣ катхийама̄не падумаватийа̄ путта̄нам̣ пан̃часата̄нам̣ паччекабуддха̄нам̣ на̄ма̄ни чева падумаватийа̄ ча паттхана̄ катхетабба̄ бхависсатӣти бхагава̄ имам̣ пан̃ча паббатапат̣ипа̄т̣им̣ а̄чиккхи.
пависанта̄ диссанти павит̣т̣ха̄ на диссантӣти йатха̄пха̄сукат̣т̣ха̄не пин̣д̣а̄йа чаритва̄ катабхаттакичча̄ а̄гантва̄ четийагаббхе йамакамаха̄два̄рам̣ виваранта̄ вийа там̣ паббатам̣ дведха̄ катва̄ анто пависитва̄ раттит̣т̣ха̄надива̄т̣т̣ха̄на̄ни ма̄петва̄ таттха васим̣су, тасма̄ евама̄ха. име исӣти име паччекабуддхаисӣ.
када̄ пана те таттха васим̣су? атӣте кира ануппанне татха̄гате ба̄ра̄н̣асим̣ упанисса̄йа екасмим̣ га̄маке ека̄ куладхӣта̄ кхеттам̣ раккхама̄на̄ екасса паччекабуддхасса пан̃чахи ла̄джа̄сатехи саддхим̣ екам̣ падумапуппхам̣ датва̄ пан̃ча путтасата̄ни паттхеси. тасмим̣йева ча кхан̣е пан̃часата̄ мигалуддака̄ мадхурамам̣сам̣ датва̄ ‘‘етисса̄ путта̄ бхавеййа̄ма̄’’ти паттхайим̣су. са̄ йа̄вата̄йукам̣ т̣хатва̄ девалоке ниббатта̄, тато чута̄ джа̄тассаре падумагаббхе ниббатти. тамеко та̄пасо дисва̄ пат̣иджагги, тасса̄ вичарантийа̄ва па̄дуддха̄ре па̄дуддха̄ре бхӯмито падума̄ни ут̣т̣хаханти. еко ваначарако дисва̄ ба̄ра̄н̣асиран̃н̃о а̄рочеси. ра̄джа̄ нам̣ а̄хара̄петва̄ аггамахесим̣ ака̄си, тасса̄ габбхо сан̣т̣ха̄си. маха̄падумакума̄ро ма̄тукуччхийам̣ васи, сеса̄ габбхамалам̣ нисса̄ ниббатта̄. вайаппатта̄ уййа̄не падумассаре кӣл̣анта̄ екекасмим̣ падуме нисӣдитва̄ кхайавайам̣ пат̣т̣хапетва̄ паччекабодхин̃а̄н̣ам̣ ниббаттайим̣су. айам̣ тесам̣ бйа̄каран̣ага̄тха̄ ахоси –
‘‘сарорухам̣ падумапала̄сапаттаджам̣, супуппхитам̣ бхамараган̣а̄нучин̣н̣ам̣;
аниччата̄йупагатам̣ видитва̄, еко чаре кхаггависа̄н̣акаппо’’ти.
тасмим̣ ка̄ле те таттха васим̣су, тада̄ часса паббатасса исигилӣти саман̃н̃а̄ удапа̄ди.
135. йе саттаса̄ра̄ти арит̣т̣хо упарит̣т̣хо тагарасикхӣ йасассӣ судассано пийадассӣ гандха̄ро пин̣д̣оло упа̄сабхо нӣто татхо сутава̄ бха̄витаттоти терасаннам̣ паччекабуддха̄нам̣ на̄ма̄ни ватва̄ ида̄ни тесан̃ча ан̃н̃есан̃ча га̄тха̄бандхена на̄ма̄ни а̄чиккханто йе саттаса̄ра̄тиа̄дима̄ха. таттха саттаса̄ра̄ти сатта̄нам̣ са̄рабхӯта̄. анӣгха̄ти ниддуккха̄. нира̄са̄ти ниттан̣ха̄.
две джа̄линоти чӯл̣аджа̄ли маха̄джа̄лӣти две джа̄лина̄мака̄. сантачиттоти идампи екасса на̄мамева. пасси джахи упадхидуккхамӯланти еттха пасси на̄ма со паччекабуддхо, дуккхасса пана мӯлам̣ упадхим̣ джахӣти айамасса тхути. апара̄джитотипи екасса на̄мамева.