1. пат̣хаманибба̄напат̣исам̣йуттасуттаван̣н̣ана̄
71. па̄т̣алига̄мийаваггасса пат̣хаме нибба̄напат̣исам̣йутта̄йа̄ти аматадха̄тусанниссита̄йа асан̇кхатадха̄туйа̄ паведанавасена паватта̄йа. дхаммийа̄ катха̄йа̄ти дхаммадесана̄йа. сандассетӣти сабха̄васарасалаккхан̣ато нибба̄нам̣ дассети. сама̄дапетӣти тамева аттхам̣ те бхиккхӯ ган̣ха̄пети. самуттеджетӣти тадаттхагахан̣е усса̄хам̣ джаненто теджети джотети. сампахам̣сетӣти нибба̄нагун̣ехи саммадева саббаппака̄рехи тосети.
атха ва̄ сандассетӣти ‘‘со саббасан̇кха̄расаматхо саббӯпадхипат̣иниссагга̄ тан̣хаккхайо вира̄го ниродхо’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.281; 2.337; маха̄ва. 8) найенева саббатха̄ тена тена парийа̄йена тесам̣ тесам̣ аджджха̄сайа̄нурӯпам̣ самма̄ дассети. сама̄дапетӣти ‘‘имина̄ арийамаггена там̣ адхигантабба’’нти адхигамапат̣ипада̄йа саддхим̣ таттха бхиккхӯ ниннапон̣апаббха̄ре каронто самма̄ а̄дапети ган̣ха̄пети. самуттеджетӣти етам̣ дуккарам̣ дурабхисамбхаванти ‘‘ма̄ самма̄пат̣ипаттийам̣ пама̄дам̣ антара̄воса̄нам̣ а̄паджджатха, упаниссайасампаннасса вӣрийавато найидам̣ дуккарам̣, тасма̄ сӣлависуддхиа̄дивисуддхипат̣ипада̄йа ут̣т̣хахатха гхат̣айатха ва̄йамеййа̄тха̄’’ти нибба̄на̄дхигама̄йа усса̄хети, таттха ва̄ читтам̣ водапети. сампахам̣сетӣти ‘‘маданиммадано пипа̄савинайо а̄лайасамуггха̄то’’ти (а. ни. 4.34; итиву. 90), ра̄гаккхайо досаккхайо мохаккхайоти (сам̣. ни. 4.367; итиву. 44), асан̇кхатанти (сам̣. ни. 4.367), аматан̃ча сантантиа̄дина̄ ча анекапарийа̄йена (сам̣. ни. 4.409) нибба̄на̄нисам̣саппака̄санена тесам̣ бхиккхӯнам̣ читтам̣ тосенто ха̄сенто сампахам̣сети самасса̄сети.
тедха̄ти те идха. ат̣т̣хим̣ катва̄ти ‘‘аттхи кин̃чи айам̣ но аттхо адхигантаббо’’ти евам̣ саллаккхетва̄ та̄йа десана̄йа аттхика̄ хутва̄. манаси катва̄ти читте т̣хапетва̄ анан̃н̃авихита̄ там̣ десанам̣ аттано читтагатамева катва̄. саббам̣ четасо саманна̄харитва̄ти саббена ка̄ракачиттена а̄дито пат̣т̣ха̄йа йа̄ва парийоса̄на̄ десанам̣ а̄ваджджетва̄, таггатамева а̄бхогам̣ катва̄ти аттхо. атха ва̄ саббам̣ четасо саманна̄харитва̄ти саббасма̄ читтато десанам̣ самма̄ ану ану а̄харитва̄. идам̣ вуттам̣ хоти – десентасса йехи читтехи десана̄ ката̄, саббасма̄ читтато паваттам̣ десанам̣ бахи гантум̣ аденто самма̄ авипарӣтам̣ ану ану а̄харитва̄ аттано читтасанта̄нам̣ а̄харитва̄ йатха̄деситадеситам̣ десанам̣ сут̣т̣ху упадха̄ретва̄. охитасота̄ти авахитасота̄, сут̣т̣ху упитасота̄. охитасота̄ти ва̄ авиккхиттасота̄. тамева упалаббхама̄нопи хи саване авиккхепо сатисам̣варо вийа чаккхундрийа̄дӣсу сотиндрийепи ваттумарахатӣти. еттха ча ‘‘ат̣т̣хим̣ катва̄’’тиа̄дӣхи чатӯхипи падехи тесам̣ бхиккхӯнам̣ таппарабха̄вато саване а̄дарадӣпанена саккаччасаванам̣ дассети.
етаматтхам̣ видитва̄ти етам̣ тесам̣ бхиккхӯнам̣ тасса̄ нибба̄напат̣исам̣йутта̄йа дхаммакатха̄йа саване а̄дарака̄ритам̣ сабба̄ка̄рато видитва̄. имам̣ уда̄нанти имам̣ нибба̄насса таббидхурадхаммадесана̄мукхена параматтхато виджджама̄набха̄вавибха̄ванам̣ уда̄нам̣ уда̄неси.
таттха аттхӣти виджджати, параматтхато упалаббхатӣти аттхо. бхиккхавети тесам̣ бхиккхӯнам̣ а̄лапанам̣. нану ча уда̄нам̣ на̄ма пӣтисоманассасамут̣т̣ха̄пито ва̄ дхаммасам̣вегасамут̣т̣ха̄пито ва̄ дхаммапат̣игга̄хаканирапеккхо уда̄ха̄ро, татха̄ чева еттакесу суттесу а̄гатам̣, идха касма̄ бхагава̄ уда̄ненто те бхиккхӯ а̄мантесӣти? тесам̣ бхиккхӯнам̣ сан̃н̃а̄панаттхам̣. нибба̄напат̣исам̣йуттан̃хи бхагава̄ тесам̣ бхиккхӯнам̣ дхаммам̣ десетва̄ нибба̄нагун̣а̄нуссаран̣ена уппаннапӣтисоманасса̄ уда̄нам̣ уда̄неси. идха нибба̄наваджджо саббо сабха̄вадхаммо паччайа̄йаттавуттикова упалаббхати, на паччайанирапеккхо. айам̣ пана нибба̄надхаммо катамапаччайе упалаббхатӣти тесам̣ бхиккхӯнам̣ четопаривитаккаман̃н̃а̄йа те ча сан̃н̃а̄петука̄мо ‘‘аттхи, бхиккхаве, тада̄йатана’’нтиа̄дима̄ха, на екантатова те пат̣игга̄хаке катва̄ти ведитаббам̣. тада̄йатананти там̣ ка̄ран̣ам̣. дака̄ро падасандхикаро. нибба̄нан̃хи маггапхалан̃а̄н̣а̄дӣнам̣ а̄рамман̣апаччайабха̄вато рӯпа̄дӣни вийа чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ а̄рамман̣апаччайабхӯта̄нӣти ка̄ран̣ат̣т̣хена ‘‘а̄йатана’’нти вуччати. етта̄вата̄ ча бхагава̄ тесам̣ бхиккхӯнам̣ асан̇кхата̄йа дха̄туйа̄ параматтхато аттхибха̄вам̣ паведеси.
татра̄йам̣ дхамманвайо – идха сан̇кхатадхамма̄нам̣ виджджама̄натта̄ асан̇кхата̄йапи дха̄туйа̄ бхавитаббам̣ таппат̣ипаккхатта̄ сабха̄вадхамма̄нам̣. йатха̄ хи дуккхе виджджама̄не таппат̣ипаккхабхӯтам̣ сукхампи виджджатийева, татха̄ ун̣хе виджджама̄не сӣтампи виджджати, па̄падхаммесу виджджама̄несу калйа̄н̣адхамма̄пи виджджанти ева. вуттан̃четам̣ –
‘‘йатха̄пи дуккхе виджджанте, сукхам̣ на̄мапи виджджати;
евам̣ бхаве виджджама̄не, вибхавопи иччхитаббако.
‘‘йатха̄пи ун̣хе виджджанте, апарам̣ виджджати сӣталам̣;
евам̣ тивидхагги виджджанте, нибба̄нам̣ иччхитаббакам̣.
‘‘йатха̄пи па̄пе виджджанте, калйа̄н̣амапи виджджати;
евамева джа̄ти виджджанте, аджа̄тимапи иччхитаббака’’нтиа̄ди. (бу. вам̣. 2.10-12) –
апича нибба̄насса параматтхато аттхибха̄вавича̄ран̣ам̣ парато а̄вибхависсати.
евам̣ бхагава̄ асан̇кхата̄йа дха̄туйа̄ параматтхато аттхибха̄вам̣ саммукхена дассетва̄ ида̄ни таббидхурадхамма̄поханамукхенасса сабха̄вам̣ дассетум̣, ‘‘йаттха нева патхавӣ на а̄по’’тиа̄дима̄ха. таттха йасма̄ нибба̄нам̣ саббасан̇кха̄равидхурасабха̄вам̣ йатха̄ сан̇кхатадхаммесу каттхачи наттхи, татха̄ таттхапи саббе сан̇кхатадхамма̄. на хи сан̇кхата̄сан̇кхатадхамма̄нам̣ самодха̄нам̣ самбхавати. татра̄йам̣ аттхавибха̄вана̄ – йаттха йасмим̣ нибба̄не йассам̣ асан̇кхатадха̄туйам̣ нева каккхал̣алаккхан̣а̄ патхавӣдха̄ту аттхи, на паггхаран̣алаккхан̣а̄ а̄подха̄ту, на ун̣халаккхан̣а̄ теджодха̄ту, на виттхамбханалаккхан̣а̄ ва̄йодха̄ту аттхи. ити чатумаха̄бхӯта̄бха̄вавачанена йатха̄ саббассапи упа̄да̄рӯпасса абха̄во вутто хоти таннисситатта̄. евам̣ анавасесато ка̄марӯпабхавасса таттха абха̄во вутто хоти тада̄йаттавуттибха̄вато. на хи маха̄бхӯтаниссайена вина̄ пан̃чавока̄рабхаво екавока̄рабхаво ва̄ самбхаватӣти.
ида̄ни арӯпасабха̄ваттепи нибба̄насса арӯпабхавапарийа̄панна̄нам̣ дхамма̄нам̣ таттха абха̄вам̣ дассетум̣, ‘‘на а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣…пе… на невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатана’’нти вуттам̣. таттха на а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатананти саддхим̣ а̄рамман̣ена кусалавипа̄какирийабхедо тивидхопи а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатаначиттуппа̄до наттхӣти аттхо. сесесупи есева найо. йадаггена ча нибба̄не ка̄малока̄дӣнам̣ абха̄во хоти, тадаггена таттха идхалокапаралока̄нампи абха̄воти а̄ха – ‘‘на̄йам̣ локо на паралоко’’ти. тассаттхо – йва̄йам̣ ‘‘иттхаттам̣ дит̣т̣хадхаммо идхалоко’’ти ча ладдхавоха̄ро кхандха̄дилоко, йо ча ‘‘тато ан̃н̃атха̄ паро абхисампара̄йо’’ти ча ладдхавоха̄ро кхандха̄дилоко, тадубхайампи таттха наттхӣти. на убхо чандимасӯрийа̄ти йасма̄ рӯпагате сати тамо на̄ма сийа̄, тамасса ча видхаманаттхам̣ чандимасӯрийехи ваттитаббам̣. саббена саббам̣ пана йаттха рӯпагатамева наттхи, куто таттха тамо. тамасса ва̄ видхамана̄ чандимасӯрийа̄, тасма̄ чандима̄ сӯрийо ча̄ти убхопи таттха нибба̄не наттхӣти аттхо. имина̄ а̄локасабха̄ватам̣йева нибба̄насса дассети.
етта̄вата̄ ча анабхисамета̄вӣнам̣ бхиккхӯнам̣ ана̄диматисам̣са̄ре супинантепи ананубхӯтапуббам̣ парамагамбхӣрам̣ атидуддасам̣ сан̣хасукхумам̣ атакка̄вачарам̣ аччантасантам̣ пан̣д̣итаведанӣйам̣ атипан̣ӣтам̣ аматам̣ нибба̄нам̣ вибха̄венто пат̣хамам̣ та̄ва ‘‘аттхи, бхиккхаве, тада̄йатана’’нти тасса аттхибха̄ва̄ тесам̣ ан̃н̃а̄н̣а̄дӣни апанетва̄ ‘‘йаттха нева патхавӣ …пе… на убхо чандимасӯрийа̄’’ти тадан̃н̃адхамма̄поханамукхена там̣ вибха̄вети дхаммара̄джа̄. тена патхавӣа̄дисаббасан̇кхатадхаммавидхурасабха̄ва̄ йа̄ асан̇кхата̄ дха̄ту, там̣ нибба̄нанти дӣпитам̣ хоти. тенева̄ха, ‘‘татра̄па̄хам̣, бхиккхаве, нева а̄гатим̣ вада̄мӣ’’ти.
таттха татра̄ти тасмим̣. аписаддо самуччайе. ахам̣, бхиккхаве, йаттха сан̇кха̄рапаватте куточи кассачи а̄гатим̣ на вада̄ми йатха̄паччайам̣ таттха дхаммаматтасса уппаджджанато. евам̣ тасмимпи а̄йатане нибба̄не куточи а̄гатим̣ а̄гаманам̣ нева вада̄ми а̄гантаббат̣т̣ха̄ната̄йа абха̄вато. на гатинти каттхачи гаманам̣ на вада̄ми гантаббат̣т̣ха̄ната̄йа абха̄вато. на хи таттха сатта̄нам̣ т̣хапетва̄ н̃а̄н̣ена а̄рамман̣акаран̣ам̣ а̄гатигатийо самбхаванти, на̄пи т̣хитичутӯпапаттийо вада̄ми. ‘‘тада̄паха’’нтипи па̄л̣и. тассаттхо – тампи а̄йатанам̣ га̄мантарато га̄мантарам̣ вийа на а̄гантаббата̄йа на а̄гати, на гантаббата̄йа на гати, патхавӣпаббата̄ди вийа апатит̣т̣ха̄ната̄йа на т̣хити, апаччайатта̄ ва̄ уппа̄да̄бха̄во, тато аматасабха̄ватта̄ чавана̄бха̄во, уппа̄даниродха̄бха̄вато чева тадубхайапариччхинна̄йа т̣хитийа̄ ча абха̄вато на т̣хитим̣ на чутим̣ на упапаттим̣ вада̄ми. кевалам̣ пана там̣ арӯпасабха̄ватта̄ апаччайатта̄ ча на каттхачи патит̣т̣хитанти аппатит̣т̣хам̣. таттха паватта̄бха̄вато паваттаппат̣ипаккхато ча аппаваттам̣. арӯпасабха̄ваттепи ведана̄дайо вийа кассачипи а̄рамман̣асса ана̄ламбанато упаттхамбханирапеккхато ча ана̄рамман̣амева там̣ ‘‘а̄йатана’’нти вуттам̣ нибба̄нам̣. айан̃ча евасаддо аппатит̣т̣хамева аппаваттамева̄ти пададвайенапи йоджетаббо. есеванто дуккхасса̄ти йадидам̣ ‘‘аппатит̣т̣ха’’нтиа̄дӣхи вачанехи ван̣н̣итам̣ тхомитам̣ йатха̄вутталаккхан̣ам̣ нибба̄нам̣, есо ева сакаласса ват̣т̣адуккхасса анто парийоса̄нам̣ тададхигаме сати саббадуккха̄бха̄вато. тасма̄ ‘‘дуккхасса анто’’ти айамева тасса сабха̄воти дассети.
пат̣хамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.