5. упосатхасуттаван̣н̣ана̄

45. пан̃чаме тадахӯти тасмим̣ ахани тасмим̣ дивасе. упосатхети еттха упавасанти еттха̄ти упосатхо, упавасантӣти сӣлена ва̄ анасанена ва̄ упета̄ хутва̄ васантӣти аттхо. айан̃хи упосатхасаддо ‘‘ат̣т̣хан̇гасаманна̄гатам̣ упосатхам̣ упаваса̄мӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.71; 10.46) сӣле а̄гато. ‘‘упосатхо ва̄ пава̄ран̣а̄ ва̄’’тиа̄дӣсу (маха̄ва. 155) па̄тимоккхуддеса̄дивинайакамме. ‘‘гопа̄лакӯпосатхо ниган̣т̣хӯпосатхо’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.71) упава̄се. ‘‘упосатхо на̄ма на̄гара̄джа̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.246) пан̃н̃аттийам̣. ‘‘аджджупосатхо паннарасо’’тиа̄дӣсу (маха̄ва. 168) дивасе. идха̄пи дивасейева дат̣т̣хаббо, тасма̄ ‘‘тадахупосатхе’’ти тасмим̣ упосатхадивасабхӯте аханӣти аттхо. нисинно хотӣти маха̄бхиккхусан̇гхапаривуто ова̄дапа̄тимоккхам̣ уддиситум̣ нисинно хоти. нисаджджа пана бхиккхӯнам̣ читта̄ни олокенто екам̣ дуссӣлапуггалам̣ дисва̄, ‘‘сача̄хам̣ имасмим̣ пуггале идха нисиннейева па̄тимоккхам̣ уддисисса̄ми, саттадха̄сса муддха̄ пхалиссатӣ’’ти тасмим̣ анукампа̄йа тун̣хӣйева ахоси.

еттха ча уддхастам̣ арун̣анти арун̣уггаманам̣ ватва̄пи ‘‘уддисату, бханте бхагава̄, бхиккхӯнам̣ па̄тимоккха’’нти тхеро бхагавантам̣ па̄тимоккхуддесам̣ йа̄чи тасмим̣ ка̄ле ‘‘на, бхиккхаве, анупосатхе упосатхо ка̄таббо’’тисиккха̄падасса (маха̄ва. 183) апан̃н̃аттатта̄. апарисуддха̄, а̄нанда, париса̄ти тиккхаттум̣ тхерена па̄тимоккхуддесасса йа̄читатта̄ ануддесасса ка̄ран̣ам̣ катхенто ‘‘асукапуггало апарисуддхо’’ти аватва̄ ‘‘апарисуддха̄, а̄нанда, париса̄’’ти а̄ха. касма̄ пана бхагава̄ тийа̄мараттим̣ татха̄ вӣтина̄меси? тато пат̣т̣ха̄йа ова̄дапа̄тимоккхам̣ ануддиситука̄мо тасса ваттхум̣ па̄кат̣ам̣ ка̄тум̣.

аддаса̄ти катхам̣ аддаса. аттано четопарийан̃а̄н̣ена тассам̣ парисати бхиккхӯнам̣ читта̄ни париджа̄нанто тасса могхапурисасса дуссӣлйачиттам̣ пасси. йасма̄ пана читте дит̣т̣хе там̣саман̇гӣпуггало дит̣т̣хо на̄ма хоти, тасма̄ ‘‘аддаса̄ кхо а̄йасма̄ маха̄моггалла̄но там̣ пуггалам̣ дуссӣла’’нтиа̄ди вуттам̣. йатхева хи ана̄гате саттасу дивасесу паваттама̄нам̣ паресам̣ читтам̣ четопарийан̃а̄н̣ала̄бхӣ джа̄на̄ти, евам̣ атӣтепӣти. дуссӣланти ниссӣлам̣, сӣлавирахитанти аттхо. па̄падхамманти дуссӣлатта̄ ева хӣнаджджха̄сайата̄йа ла̄макасабха̄вам̣. асучинти апарисуддхехи ка̄йакамма̄дӣхи саманна̄гататта̄ на сучим̣. сан̇кассарасама̄ча̄ранти кин̃чидева аса̄руппам̣ дисва̄ ‘‘идам̣ имина̄ катам̣ бхависсатӣ’’ти евам̣ паресам̣ а̄сан̇канӣйата̄йа сан̇ка̄йа саритаббасама̄ча̄рам̣, атха ва̄ кеначидева каран̣ӣйена мантайанте бхиккхӯ дисва̄ ‘‘каччи ну кхо име майа̄ катакаммам̣ джа̄нитва̄ мантентӣ’’ти аттанойева сан̇ка̄йа саритаббасама̄ча̄рам̣.

ладжджитаббата̄йа пат̣иччха̄детаббака̄ран̣ато пат̣иччханнам̣ каммантам̣ етасса̄ти пат̣иччханнакаммантам̣. куччхитасаман̣авесадха̄рита̄йа на саман̣анти ассаман̣ам̣. сала̄каггахан̣а̄дӣсу ‘‘киттака̄ саман̣а̄’’ти ча ган̣ана̄йа ‘‘ахампи саман̣омхӣ’’ти миччха̄пат̣ин̃н̃а̄йа саман̣апат̣ин̃н̃ам̣. асет̣т̣хача̄рита̄йа абрахмача̄рим̣. ан̃н̃е брахмача̄рино суниваттхе супа̄руте супаттадхаре га̄манигама̄дӣсу пин̣д̣а̄йа чаритва̄ джӣвикам̣ каппенте дисва̄ абрахмача̄рӣ сама̄но сайампи та̄дисена а̄ка̄рена пат̣ипаджджанто упосатха̄дӣсу сандиссанто ‘‘ахампи брахмача̄рӣ’’ти пат̣ин̃н̃ам̣ денто вийа хотӣти брахмача̄рипат̣ин̃н̃ам̣. пӯтина̄ каммена сӣлавипаттийа̄ анто анупавит̣т̣хатта̄ антопӯтим̣. чхахи два̄рехи ра̄га̄дикилесавассанена тинтатта̄ авассутам̣. сан̃джа̄тара̄га̄дикачаваратта̄ сӣлавантехи чхад̣д̣етаббатта̄ ча касамбуджа̄там̣. маджджхе бхиккхусан̇гхасса нисиннанти сан̇гхапарийа̄панно вийа бхиккхусан̇гхасса анто нисиннам̣. дит̣т̣хосӣти айам̣ пана на пакататтоти бхагавата̄ дит̣т̣хо аси. йасма̄ ча евам̣ дит̣т̣хо, тасма̄ наттхи те тава бхиккхӯхи саддхим̣ екакамма̄дисам̣ва̄со. йасма̄ пана со сам̣ва̄со тава наттхи, тасма̄ ут̣т̣хехи, а̄вусоти еваметтха падайоджана̄ ведитабба̄.

татийампи кхо со пуггало тун̣хӣ ахосӣти анекава̄рам̣ ватва̄пи тхеро ‘‘сайамева ниббинно орамиссатӣ’’ти ва̄, ‘‘ида̄ни имесам̣ пат̣ипаттим̣ джа̄нисса̄мӣ’’ти ва̄ адхиппа̄йена тун̣хӣ ахоси. ба̄ха̄йам̣ гахетва̄ти бхагавата̄ майа̄ ча йа̄тха̄вато дит̣т̣хо, йа̄вататийам̣ ут̣т̣хехӣти вутто на ут̣т̣ха̄ти, ‘‘ида̄нисса никкад̣д̣ханака̄ло ма̄ сан̇гхасса упосатхантара̄йо ахосӣ’’ти там̣ ба̄ха̄йам̣ аггахеси, татха̄ гахетва̄. бахидва̄ракот̣т̣хака̄ никкха̄метва̄ти два̄ракот̣т̣хакаса̄лато бахи никкха̄метва̄. бахӣти пана никкха̄митат̣т̣ха̄надассанам̣, атха ва̄ бахидва̄ракот̣т̣хака̄ти бахидва̄ракот̣т̣хакатопи никкха̄метва̄, на антодва̄ракот̣т̣хакато, евам̣ убхайатха̄пи виха̄рато бахи катва̄ти аттхо. сӯчигхат̣икам̣ датва̄ти аггал̣асӯчин̃ча упаригхат̣икан̃ча а̄дахитва̄, сут̣т̣хутарам̣ кава̄т̣ам̣ тхакетва̄ти аттхо. йа̄ва ба̄ха̄гахан̣а̄пи на̄ма̄ти имина̄ ‘‘апарисуддха̄, а̄нанда, париса̄’’ти вачанам̣ сутва̄ ева хи тена паккамитаббам̣ сийа̄, евам̣ апаккамитва̄ йа̄ва ба̄ха̄гахан̣а̄пи на̄ма со могхапурисо а̄гамессатӣти аччхарийамиданти дассети. идампи гарахан̣аччхарийамева̄ти ведитаббам̣.

атха бхагава̄ чинтеси – ‘‘ида̄ни бхиккхусан̇гхо аббудаджа̄то, апарисуддха̄ пуггала̄ упосатхам̣ а̄гаччханти, на ча татха̄гата̄ апарисуддха̄йа париса̄йа упосатхам̣ каронти, па̄тимоккхам̣ уддисанти, ануддисанте ча бхиккхусан̇гхасса упосатхо паччхиджджати, йам̣нӯна̄хам̣ ито пат̣т̣ха̄йа бхиккхӯнам̣йева па̄тимоккхуддесам̣ ануджа̄неййа’’нти. евам̣ пана чинтетва̄ бхиккхӯнам̣йева па̄тимоккхуддесам̣ ануджа̄ни. тена вуттам̣ – ‘‘атха кхо бхагава̄…пе… па̄тимоккхам̣ уддисеййа̄тха̄’’ти.

таттха на да̄на̄ханти ида̄ни ахам̣ упосатхам̣ на карисса̄ми, па̄тимоккхам̣ на уддисисса̄мӣти паччекам̣ на-ка̄рена самбандхо. дувидхан̃хи па̄тимоккхам̣ а̄н̣а̄па̄тимоккхам̣ ова̄дапа̄тимоккханти. тесу ‘‘сун̣а̄ту ме, бханте’’тиа̄дикам̣ (маха̄ва. 134) а̄н̣а̄па̄тимоккхам̣, там̣ са̄вака̄ва уддисанти, на буддха̄, айам̣ анваддхама̄сам̣ уддисийати. ‘‘кхантӣ парамам̣…пе… саббапа̄пасса акаран̣ам̣…пе… анӯпава̄до анӯпагха̄то…пе… етам̣ буддха̄на са̄сана’’нти (дӣ. ни. 2.90; дха. па. 183-185) има̄ пана тиссо га̄тха̄ ова̄дапа̄тимоккхам̣ на̄ма, там̣ буддха̄ва уддисанти, на са̄вака̄, чханнампи васса̄нам̣ аччайена уддисанти. дӣгха̄йукабуддха̄нан̃хи дхарама̄нака̄ле айамева па̄тимоккхуддесо, аппа̄йукабуддха̄нам̣ пана пат̣хамабодхийам̣йева. тато парам̣ итаро, тан̃ча кхо бхиккхӯ ева уддисанти, на буддха̄, тасма̄ амха̄кампи бхагава̄ вӣсативассаматтам̣ ова̄дапа̄тимоккхам̣ уддиситва̄ имам̣ антара̄йам̣ дисва̄ тато парам̣ на уддиси. ат̣т̣ха̄нанти ака̄ран̣ам̣. анавака̄соти тассева вевачанам̣. ка̄ран̣ан̃хи йатха̄ тит̣т̣хати еттха пхалам̣ тада̄йаттавуттита̄йа̄ти т̣ха̄нанти вуччати, евам̣ анавака̄сотипи вуччатӣти. йанти кирийа̄пара̄масанам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайена йоджетаббам̣.

ат̣т̣химе, бхиккхаве, маха̄самуддети ко анусандхи? йва̄йам̣ апарисуддха̄йа париса̄йа па̄тимоккхасса ануддесо вутто, со имасмим̣ дхаммавинайе аччхарийо аббхуто дхаммоти там̣ апарехи саттахи аччхарийаббхутадхаммехи саддхим̣ вибхаджитва̄ дассетука̄мо пат̣хамам̣ та̄ва тесам̣ упама̄бха̄вена маха̄самудде ат̣т̣ха аччхарийаббхутадхамме дассенто саттха̄ ‘‘ат̣т̣химе, бхиккхаве, маха̄самудде’’тиа̄дима̄ха.

пакатидева̄ вийа на суранти на исанти на вирочантӣти асура̄, сура̄ на̄ма дева̄, тесам̣ пат̣ипаккха̄ти ва̄ асура̄, вепачиттипаха̄ра̄да̄дайо. тесам̣ бхаванам̣ синерусса хет̣т̣ха̄бха̄ге, те таттха пависанта̄ никкхаманта̄ синерупа̄де ман̣д̣апа̄дим̣ нимминитва̄ кӣл̣анта̄ва абхираманти. таттха тесам̣ абхирати име гун̣е дисва̄ти а̄ха – ‘‘йе дисва̄ дисва̄ асура̄ маха̄самудде абхирамантӣ’’ти. таттха абхирамантӣти ратим̣ винданти, ануккан̣т̣хама̄на̄ васантӣти аттхо.

анупуббаниннотиа̄дӣни сабба̄ни анупат̣ипа̄т̣ийа̄ ниннабха̄вассева вевачана̄ни. на а̄йатакенева папа̄тоти на чхиннатат̣о маха̄соббхо вийа а̄дито ева папа̄то. со хи тӣрадесато пат̣т̣ха̄йа екан̇гуладван̇гулавидаттхиратанайат̣т̣хиусабхаад̣д̣хага̄вутага̄вутад̣д̣хайоджана̄дивасена гамбхӣро хутва̄ гаччханто гаччханто синерупа̄дамӯле чатура̄сӣтийоджанасахассагамбхӣро хутва̄ т̣хитоти дассети.

т̣хитадхаммоти т̣хитасабха̄во ават̣т̣хитасабха̄во. на матена кун̣апена сам̣васатӣти йена кеначи хаттхиасса̄дӣнам̣ кал̣еварена саддхим̣ на сам̣васати. тӣрам̣ ва̄хетӣти тӣрам̣ апанети. тхалам̣ усса̄ретӣти хаттхена гахетва̄ вийа вӣчиппаха̄ренева тхале кхипати. ган̇га̄ йамуна̄ти анотаттадахасса даккхин̣амукхато никкхантанадӣ пан̃ча дха̄ра̄ хутва̄ паваттат̣т̣ха̄не ган̇га̄тиа̄дина̄ пан̃чадха̄ сан̇кхам̣ гата̄.

татра̄йам̣ има̄сам̣ надӣнам̣ а̄дито пат̣т̣ха̄йа уппаттикатха̄ – айан̃хи джамбудӣпо дасасахассайоджанапарима̄н̣о, таттха чатусахассайоджанаппама̄н̣о падесо удакена аджджхоттхат̣о самуддоти сан̇кхам̣ гато, тисахассайоджанаппама̄н̣е манусса̄ васанти, тисахассайоджанаппама̄н̣е химава̄ патит̣т̣хито уббедхена пан̃чайоджанасатико чатура̄сӣтикӯт̣асахассапат̣иман̣д̣ито самантато сандама̄напан̃часатанадӣвичитто, йаттха а̄йа̄мена виттха̄рена гамбхӣрата̄йа ча пан̣н̣а̄сайоджанаппама̄н̣о дийад̣д̣хайоджанасатапариман̣д̣ало анотаттадахо кан̣н̣амун̣д̣адахо ратхака̄радахо чхаддантадахо кун̣а̄ладахо манда̄кинидахо сӣхапапа̄тадахоти сатта маха̄сара̄ патит̣т̣хита̄.

тесу анотаттадахо судассанакӯт̣ам̣ читтакӯт̣ам̣ ка̄л̣акӯт̣ам̣ гандхама̄данакӯт̣ам̣ кела̄сакӯт̣анти имехи пан̃чахи паббатакӯт̣ехи париккхитто. таттха судассанакӯт̣ам̣ сован̣н̣амайам̣ тийоджанасатуббедхам̣ антован̇кам̣ ка̄камукхасан̣т̣ха̄нам̣ тамева сарам̣ пат̣иччха̄детва̄ т̣хитам̣, читтакӯт̣ам̣ саттаратанамайам̣. ка̄л̣акӯт̣ам̣ ан̃джанамайам̣. гандхама̄данакӯт̣ам̣ маса̄рагалламайам̣ аббхантаре муггаван̣н̣ам̣; мӯлагандхо, са̄рагандхо, пхеггугандхо, тачагандхо, папат̣ика̄гандхо, кхандхагандхо, расагандхо, пуппхагандхо, пхалагандхо, паттагандхоти имехи дасахи гандхехи уссаннам̣, на̄наппака̄раосадхасан̃чханнам̣, ка̄л̣апаккхупосатхадивасе а̄диттам̣ вийа ан̇га̄рам̣ паджджалантам̣ тит̣т̣хати. кела̄сакӯт̣ам̣ раджатамайам̣. сабба̄ни чета̄ни судассанена сама̄нуббедхасан̣т̣ха̄на̄ни тамева сарам̣ пат̣иччха̄детва̄ т̣хита̄ни. таттха дева̄нубха̄вена на̄га̄нубха̄вена ча дево вассати, надийо ча санданти, там̣ саббампи удакам̣ анотаттамева пависати, чандимасӯрийа̄ даккхин̣ена ва̄ уттарена ва̄ гаччханта̄ паббатантарена таттха обха̄сам̣ каронти, уджукам̣ гаччханта̄ на каронти, теневасса ‘‘анотатта’’нти сан̇кха̄ удапа̄ди.

таттха ратанамайаманун̃н̃асопа̄насила̄тала̄ни ниммаччхакаччхапа̄ни пхаликасадиса̄ни ниммалӯдака̄ни тадупабхогасатта̄нам̣ камманиббатта̄нева наха̄натиттха̄ни ча хонти, йаттха буддхапаччекабуддха̄ иддхиманто са̄вака̄ исайо ча наха̄на̄дӣни каронти, девайаккха̄дайо удакакӣл̣ам̣ кӣл̣анти.

тасса чатӯсу пассесу сӣхамукхам̣, хаттхимукхам̣, ассамукхам̣, усабхамукханти чатта̄ри удаканиккхаманамукха̄ни хонти, йехи чатассо надийо санданти. сӣхамукхена никкхантанадӣтӣре кесарасӣха̄ бахутара̄ хонти, татха̄ хаттхимукха̄дӣхи хаттхиассаусабха̄. пураттхимадисато никкхантанадӣ анотаттам̣ тиккхаттум̣ падаккхин̣ам̣ катва̄ итара̄ тиссо надийо анупагамма па̄чӣнахимавантенева амануссапатхам̣ гантва̄ маха̄самуддам̣ пависати. паччхимадисато уттарадисато ча никкхантанадийопи татхева падаккхин̣ам̣ катва̄ паччхимахимавантенева уттарахимавантенева ча амануссапатхам̣ гантва̄ маха̄самуддам̣ пависанти.

даккхин̣адисато никкхантанадӣ пана там̣ тиккхаттум̣ падаккхин̣ам̣ катва̄ даккхин̣ена уджукам̣ па̄са̄н̣апит̣т̣хенева сат̣т̣хийоджана̄ни гантва̄ паббатам̣ пахаритва̄ ут̣т̣ха̄йа париккхепена тига̄вутаппама̄н̣аудакадха̄ра̄ хутва̄ а̄ка̄сена сат̣т̣хийоджана̄ни гантва̄ тийаггал̣е на̄ма па̄са̄н̣е патита̄, па̄са̄н̣о удакадха̄ра̄вегена бхинно. таттха пан̃н̃а̄сайоджанаппама̄н̣а̄ тийаггал̣а̄ на̄ма поккхаран̣ӣ джа̄та̄, поккхаран̣ийа̄ кӯлам̣ бхиндитва̄ па̄са̄н̣ам̣ пависитва̄ сат̣т̣хийоджана̄ни гантва̄ тато гханапатхавим̣ бхиндитва̄ уман̇гена сат̣т̣хийоджана̄ни гантва̄ вин̃джхам̣ на̄ма тираччха̄напаббатам̣ пахаритва̄ хаттхатале пан̃чан̇гулисадиса̄ пан̃чадха̄ра̄ хутва̄ паваттанти.

са̄ тиккхаттум̣ анотаттам̣ падаккхин̣ам̣ катва̄ гатат̣т̣ха̄не ‘‘а̄ват̣т̣аган̇га̄’’ти вуччати, уджукам̣ па̄са̄н̣апит̣т̣хена сат̣т̣хийоджана̄ни гатат̣т̣ха̄не ‘‘кан̣хаган̇га̄’’ти, а̄ка̄сена сат̣т̣хийоджана̄ни гатат̣т̣ха̄не ‘‘а̄ка̄саган̇га̄’’ти, тийаггал̣апа̄са̄н̣е пан̃н̃а̄сайоджанока̄се т̣хита̄ ‘‘тийаггал̣апоккхаран̣ӣ’’ти, кӯлам̣ бхиндитва̄ па̄са̄н̣ам̣ пависитва̄ сат̣т̣хийоджана̄ни гатат̣т̣ха̄не ‘‘бахалаган̇га̄’’ти, уман̇гена сат̣т̣хийоджана̄ни гатат̣т̣ха̄не ‘‘уман̇гаган̇га̄’’ти вуччати, вин̃джхам̣ на̄ма тираччха̄напаббатам̣ пахаритва̄ пан̃чадха̄ра̄ хутва̄ паваттат̣т̣ха̄не ган̇га̄, йамуна̄, ачираватӣ, сарабхӯ, махӣти пан̃чадха̄ сан̇кхам̣ гата̄. евамета̄ пан̃ча маха̄надийо химавантато паваттантӣти ведитабба̄.

таттха надӣ ниннага̄тиа̄дикам̣ готтам̣, ган̇га̄ йамуна̄тиа̄дикам̣ на̄мам̣. савантийоти йа̄ ка̄чи савама̄на̄ сандама̄на̄ гаччхантийо маха̄надийо ва̄ куннадийо ва̄. аппентӣти аллӣйанти осаранти. дха̄ра̄ти вут̣т̣хидха̄ра̄. пӯраттанти пун̣н̣абха̄во. маха̄самуддасса хи айам̣ дхаммата̄ – ‘‘имасмим̣ ка̄ле дево мандо джа̄то, джа̄лаккхипа̄дӣни а̄да̄йа маччхакаччхапе ган̣хисса̄ма̄’’ти ва̄ ‘‘имасмим̣ ка̄ле атимахантӣ вут̣т̣хи, на лабхисса̄ма ну кхо пит̣т̣хипаса̄ран̣ат̣т̣ха̄на’’нти ва̄ там̣ на сакка̄ ваттум̣. пат̣хамакаппикака̄лато пат̣т̣ха̄йа хи йам̣ васситва̄ синерумекхалам̣ а̄хачча удакам̣ т̣хитам̣, там̣ тато екан̇гуламаттампи удакам̣ нева хет̣т̣ха̄ отарати, на уддхам̣ уттарати.

екарасоти асамбхиннарасо. мутта̄ти кхуддакамахантават̣т̣адӣгха̄дибхеда̄ анекавидха̄ мутта̄. ман̣ӣти раттанӣла̄дибхедо анекавидхо ман̣и. вел̣урийоти вам̣саван̣н̣асирӣсапуппхаван̣н̣а̄дисан̣т̣ха̄нато анекавидхо. сан̇кхоти даккхин̣а̄ваттатамбакуччхикадхаманасан̇кха̄дибхедо анекавидхо. сила̄ти сетака̄л̣амуггаван̣н̣а̄дибхеда̄ анекавидха̄. пава̄л̣анти кхуддакамахантамандараттагханаратта̄дибхедам̣ анекавидхам̣. лохитан̇готи падумара̄га̄дибхедо анекавидхо маса̄рагалланти кабараман̣и. ‘‘читтапхалика’’нтипи ваданти.

махатам̣ бхӯта̄нанти маханта̄нам̣ сатта̄нам̣. тимитимин̇гала̄дика̄ тиссо маччхаджа̄тийо. тимим̣ гиланасаматтха̄ тимин̇гала̄, тимин̃ча тимин̇галан̃ча гиланасаматтха̄ ‘‘тимитимин̇гала̄’’ти ваданти. на̄га̄ти ӯмипит̣т̣хива̄синопи вима̄нат̣т̣хакана̄га̄пи.

евамева кхоти кин̃ча̄пи саттха̄ имасмим̣ дхаммавинайе сол̣асапи ба̄ттим̣сапи тато бхиййопи аччхарийаббхутадхамме вибхаджитва̄ дассетум̣ саккоти, тада̄ упама̄бха̄вена пана гахита̄нам̣ ат̣т̣ханнам̣ анурӯпавасена ат̣т̣хева те упаметаббадхамме вибхаджитва̄ дассенто ‘‘евамева кхо, бхиккхаве, имасмим̣ дхаммавинайе ат̣т̣ха аччхарийа̄ аббхута̄ дхамма̄’’тиа̄дима̄ха.

таттха анупуббасиккха̄йа тиссо бхиккха̄ гахита̄, анупуббакирийа̄йа тераса дхутан̇гадхамма̄, анупуббапат̣ипада̄йа сатта анупассана̄ ат̣т̣ха̄раса маха̄випассана̄ ат̣т̣хатим̣са а̄рамман̣авибхаттийо саттатим̣са бодхипаккхийадхамма̄ ча гахита̄. на а̄йатакенева ан̃н̃а̄пат̣иведхоти ман̣д̣ӯкасса уппатитва̄ гаманам̣ вийа а̄дитова сӣлапӯран̣а̄дӣни акатва̄ арахаттапат̣иведхо на̄ма наттхи, пат̣ипа̄т̣ийа̄ пана сӣласама̄дхипан̃н̃а̄йо пӯретва̄ва арахаттаппаттӣти аттхо.

мама са̄вака̄ти сота̄панна̄дике арийапуггале сандха̄йа вадати. на сам̣васатӣти упосатхакамма̄дивасена сам̣ва̄сам̣ на кароти. уккхипатӣти апанети. а̄рака̄ва̄ти дӯрейева. на тена нибба̄надха̄туйа̄ ӯнаттам̣ ва̄ пӯраттам̣ ва̄ти асан̇кхйеййепи маха̄каппе буддхесу ануппаджджантесу екасаттопи паринибба̄тум̣ на саккоти, тада̄пи ‘‘туччха̄ нибба̄надха̄тӯ’’ти на сакка̄ ваттум̣, буддхака̄ле пана екекасмим̣ сама̄гаме асан̇кхйеййа̄пи сатта̄ аматам̣ а̄ра̄дхенти, тада̄пи на сакка̄ ваттум̣ ‘‘пӯра̄ нибба̄надха̄тӯ’’ти. вимуттирасоти килесехи вимуччанарасо. сабба̄ хи са̄санасса сампатти йа̄вадева анупа̄да̄йа а̄савехи читтасса вимуттийа̄ хоти.

ратана̄нӣти ратиджананат̣т̣хена ратана̄ни. сатипат̣т̣ха̄на̄дайо хи бха̄вийама̄на̄ пуббабха̄гепи анаппакам̣ пӣтипа̄моджджам̣ ниббаттенти, пагева апарабха̄ге. вуттан̃хетам̣ –

‘‘йато йато саммасати, кхандха̄нам̣ удайаббайам̣;

лабхатӣ пӣтипа̄моджджам̣, аматам̣ там̣ виджа̄ната’’нти. (дха. па. 374) –

локийаратананимиттам̣ пана пӣтипа̄моджджам̣ на тасса калабха̄гампи аггхатӣти айаматтхо хет̣т̣ха̄ дассито ева. апича –

‘‘читтӣкатам̣ махаггхан̃ча, атулам̣ дуллабхадассанам̣;

аномасаттапарибхогам̣, ‘ратана’нти павуччатӣ’’ти.

йади ча читтӣката̄дибха̄вена ратанам̣ на̄ма хоти, сатипат̣т̣ха̄на̄дӣнам̣йева бхӯтато ратанабха̄во. бодхипаккхийадхамма̄нан̃хи со а̄нубха̄во, йам̣ са̄вака̄ са̄вакапа̄рамӣн̃а̄н̣ам̣, паччекабуддха̄ паччекабодхин̃а̄н̣ам̣, самма̄самбуддха̄ самма̄самбодхим̣ адхигаччхантӣти а̄саннака̄ран̣атта̄. парампарака̄ран̣ан̃хи да̄на̄диупаниссайоти евам̣ ратиджананат̣т̣хена читтӣката̄диаттхена ча ратанабха̄во бодхипаккхийадхамма̄нам̣ са̄тисайо. тена вуттам̣ – ‘‘татрима̄ни ратана̄ни, сеййатхидам̣, чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄ди.

таттха а̄рамман̣е паккхандитва̄ упат̣т̣ха̄нат̣т̣хена пат̣т̣ха̄нам̣, сатийева пат̣т̣ха̄нам̣ сатипат̣т̣ха̄нам̣. а̄рамман̣асса пана ка̄йа̄дивасена чатуббидхатта̄ вуттам̣ ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’ти. татха̄ хи ка̄йаведана̄читтадхаммесу субхасукханиччааттасан̃н̃а̄нам̣ паха̄нато асубхадуккха̄ничча̄наттата̄гахан̣ато ча несам̣ ка̄йа̄нупассана̄дибха̄во вибхатто.

самма̄ падаханти етена, сайам̣ ва̄ самма̄ падахати, пасаттхам̣, сундарам̣ ва̄ падаханти саммаппадха̄нам̣. пуггаласса ва̄ саммадева падха̄набха̄вакаран̣ато саммаппадха̄нам̣. вӣрийассетам̣ адхивачанам̣. тампи ануппаннуппанна̄нам̣ акусала̄нам̣ ануппа̄данапаха̄навасена ануппаннуппанна̄нам̣ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ уппа̄данабха̄ванавасена ча чатукиччам̣ катва̄ вуттам̣ ‘‘чатта̄ро саммаппадха̄на̄’’ти.

иджджхатӣти иддхи, самиджджхати ниппхаджджатӣти аттхо. иджджханти ва̄ ета̄йа сатта̄ иддха̄ вуддха̄ уккам̣сагата̄ хонтӣти иддхи. ити пат̣хамена аттхена иддхи ева па̄до иддхипа̄до, иддхикот̣т̣ха̄соти аттхо. дутийена аттхена иддхийа̄ па̄до патит̣т̣ха̄ адхигамӯпа̄йоти иддхипа̄до. тена хи упарӯпаривисесасан̇кха̄там̣ иддхим̣ паджджанти па̄пун̣анти, сва̄йам̣ иддхипа̄до йасма̄ чханда̄дике чатта̄ро адхипатидхамме дхуре джет̣т̣хаке катва̄ ниббаттийати, тасма̄ вуттам̣ ‘‘чатта̄ро иддхипа̄да̄’’ти.

пан̃чиндрийа̄нӣти саддха̄дӣни пан̃ча индрийа̄ни. таттха ассаддхийам̣ абхибхавитва̄ адхимоккхалаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти саддхиндрийам̣, косаджджам̣ абхибхавитва̄ паггахалаккхан̣е, пама̄дам̣ абхибхавитва̄ упат̣т̣ха̄налаккхан̣е, виккхепам̣ абхибхавитва̄ авиккхепалаккхан̣е, ан̃н̃а̄н̣ам̣ абхибхавитва̄ дассаналаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти пан̃н̃индрийам̣.

та̄нийева ассаддхийа̄дӣхи анабхибхаванӣйато акампийат̣т̣хена сампайуттадхаммесу тхирабха̄вена ‘‘бала̄нӣ’’ти ведитабба̄ни.

сатта боджджхан̇га̄ти бодхийа̄, бодхисса ва̄ ан̇га̄ти боджджхан̇га̄. йа̄ хи еса̄ дхаммаса̄маггӣ йа̄йа локуттарамаггаккхан̣е уппаджджама̄на̄йа лӣнуддхаччапатит̣т̣ха̄на̄йӯханака̄масукхаттакиламатха̄нуйога- уччхедасассата̄бхинивеса̄дӣнам̣ анекесам̣ упаддава̄нам̣ пат̣ипаккхабхӯта̄йа сатидхаммавичайавӣрийапӣтипассаддхисама̄дхиупеккха̄сан̇кха̄та̄йа дхаммаса̄маггийа̄ арийаса̄вако буджджхати, килесанидда̄йа вут̣т̣хахати, чатта̄ри ва̄ арийасачча̄ни пат̣ивиджджхати, нибба̄намева ва̄ саччхикаротӣти ‘‘бодхӣ’’ти вуччати, тасса̄ дхаммаса̄маггисан̇кха̄та̄йа бодхийа̄ ан̇га̄типи боджджхан̇га̄ джха̄нан̇гамагган̇га̄дайо вийа. йопеса вуттаппака̄ра̄йа дхаммаса̄маггийа̄ буджджхатӣти катва̄ арийаса̄вако ‘‘бодхӣ’’ти вуччати, тасса бодхисса ан̇га̄типи боджджхан̇га̄ сенан̇гаратхан̇га̄дайо вийа. тена̄ху пора̄н̣а̄ – ‘‘буджджханакасса пуггаласса ан̇га̄ти боджджхан̇га̄’’ти. ‘‘бодхийа̄ сам̣ваттантӣти боджджхан̇га̄’’тиа̄дина̄ найенапи боджджхан̇га̄нам̣ боджджхан̇гаттхо ведитаббо.

арийо ат̣т̣хан̇гико магготи там̣там̣маггаваджджхакилесехи а̄ракатта̄ арийабха̄вакаратта̄ арийапхалапат̣ила̄бхакаратта̄ ча арийо. самма̄дит̣т̣хиа̄дӣни ат̣т̣хан̇га̄ни асса аттхи, ат̣т̣ха ан̇га̄нийева ва̄ ат̣т̣хан̇гико. килесе ма̄ренто гаччхати, нибба̄наттхикехи маггийати, сайам̣ ва̄ нибба̄нам̣ маггатӣти магготи. еваметесам̣ сатипат̣т̣ха̄на̄дӣнам̣ аттхавибха̄го ведитаббо.

сота̄панноти маггасан̇кха̄там̣ сотам̣ а̄паджджитва̄ па̄пун̣итва̄ т̣хито, сота̄паттипхалат̣т̣хоти аттхо. сота̄паттипхаласаччхикирийа̄йа пат̣ипанноти сота̄паттипхаласса аттапаччаккхакаран̣а̄йа пат̣ипаджджама̄но пат̣хамамаггат̣т̣хо, йо ат̣т̣хамакотипи вуччати. сакада̄га̄мӣти сакидева имам̣ локам̣ пат̣исандхиггахан̣авасена а̄гаманасӣло дутийапхалат̣т̣хо. ана̄га̄мӣти пат̣исандхиггахан̣авасена ка̄малокам̣ ана̄гаманасӣло татийапхалат̣т̣хо. йо пана саддха̄нуса̄рӣ дхамма̄нуса̄рӣ екабӣджӣти евама̄дико арийапуггалавибха̄го, со етесам̣йева пабхедоти. сесам̣ вуттанайамева.

етаматтхам̣ видитва̄ти етам̣ аттано дхаммавинайе матакун̣апасадисена дуссӣлапуггалена саддхим̣ сам̣ва̄са̄бха̄васан̇кха̄там̣ аттхам̣ видитва̄. имам̣ уда̄нанти имам̣ асам̣ва̄са̄рахасам̣ва̄са̄рахавибха̄гака̄ран̣апаридӣпанам̣ уда̄нам̣ уда̄неси.

таттха чханнамативассатӣти а̄паттим̣ а̄паджджитва̄ пат̣иччха̄денто ан̃н̃ам̣ навам̣ а̄паттим̣ а̄паджджати, тато парам̣ тато паранти евам̣ а̄паттивассам̣ килесавассам̣ ативийа вассати. виват̣ам̣ на̄тивассатӣти а̄паттим̣ а̄панно там̣ аппат̣иччха̄детва̄ виваранто сабрахмача̄рӣнам̣ пака̄сенто йатха̄дхаммам̣ йатха̄винайам̣ пат̣икаронто десенто вут̣т̣хаханто ан̃н̃ам̣ навам̣ а̄паттим̣ на а̄паджджати, тенасса виват̣ам̣ пуна а̄паттивассам̣ килесавассам̣ на вассати. йасма̄ ча етадевам̣, тасма̄ чханнам̣ чха̄дитам̣ а̄паттим̣ виваретха пака̄сетха. евам̣ там̣ на̄тивассатӣти евам̣ санте там̣ а̄паттиа̄паджджанакам̣ а̄паннапуггалам̣ аттабха̄вам̣ ативиджджхитва̄ килесавассам̣ на вассати на темети. евам̣ со килесехи анавассуто парисуддхасӣло сама̄хито хутва̄ випассанам̣ пат̣т̣хапетва̄ саммасанто ануккамена нибба̄нам̣ па̄пун̣а̄тӣти адхиппа̄йо.

пан̃чамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.