8. суппава̄са̄суттаван̣н̣ана̄

18. ат̣т̣хаме кун̣д̣ика̄йанти евам̣на̄маке колийа̄нам̣ нагаре. кун̣д̣адха̄наванети тасса нагарасса авидӯре кун̣д̣адха̄насан̇кха̄те ване.

пуббе кира кун̣д̣о на̄ма еко йаккхо тасмим̣ ванасан̣д̣е ва̄сам̣ каппеси, кун̣д̣адха̄намиссакена ча баликаммена туссатӣти тасса татха̄ таттха балим̣ упахаранти, тенетам̣ ванасан̣д̣ам̣ кун̣д̣адха̄наванантвева пан̃н̃а̄йиттха. тасса авидӯре ека̄ га̄мапатика̄ ахоси, са̄пи тасса йаккхасса а̄н̣а̄паваттит̣т̣ха̄не нивит̣т̣хатта̄ тенева парипа̄литатта̄ кун̣д̣ика̄ти вохарӣйиттха. апарабха̄ге таттха колийара̄джа̄но нагарам̣ ка̄ресум̣, тампи пуримавоха̄рена кун̣д̣ика̄твева вуччати. тасмин̃ча ванасан̣д̣е колийара̄джа̄но бхагавато бхиккхусан̇гхасса ча васанаттха̄йа виха̄рам̣ патит̣т̣ха̄песум̣, тампи кун̣д̣адха̄наванантвева пан̃н̃а̄йиттха. атха бхагава̄ джанападача̄рикам̣ чаранто ануккамена там̣ виха̄рам̣ патва̄ таттха виха̄си. тена вуттам̣ – ‘‘екам̣ самайам̣ бхагава̄ кун̣д̣ика̄йам̣ вихарати кун̣д̣адха̄наване’’ти.

суппава̄са̄ти тасса̄ упа̄сика̄йа на̄мам̣. колийадхӣта̄ти колийара̄джапуттӣ. са̄ хи бхагавато аггупат̣т̣ха̄йика̄ пан̣ӣтада̄йика̄нам̣ са̄вика̄нам̣ етадагге т̣хапита̄ сота̄панна̄ арийаса̄вика̄. йан̃хи кин̃чи бхагавато йуттарӯпам̣ кха̄данӣйам̣ бходжанӣйам̣ бхесаджджам̣ ва̄ на таттха ан̃н̃а̄хи сам̣видха̄таббам̣ аттхи, саббам̣ там̣ сайамева аттано пан̃н̃а̄йа вича̄ретва̄ саккаччам̣ сампа̄детва̄ упанети. девасикан̃ча ат̣т̣хасатам̣ сан̇гхабхаттапа̄т̣ипуггаликабхатта̄ни дети. йо кочи бхиккху ва̄ бхиккхунӣ ва̄ там̣ кулам̣ пин̣д̣а̄йа павит̣т̣хо риттахаттхо на гаччхати. евам̣ муттача̄га̄ пайатапа̄н̣ӣ воссаггарата̄ йа̄чайога̄ да̄насам̣вибха̄гарата̄. асса̄ куччхийам̣ пуримабуддхесу ката̄дхика̄ро паччхимабхавико са̄вакабодхисатто пат̣исандхим̣ ган̣хи. са̄ там̣ габбхам̣ кеначидева па̄пакаммена сатта васса̄ни куччхина̄ парихари, сатта̄хан̃ча мӯл̣хагаббха̄ ахоси. тена вуттам̣ – ‘‘сатта васса̄ни габбхам̣ дха̄рети сатта̄хам̣ мӯл̣хагаббха̄’’ти.

таттха сатта васса̄нӣти сатта сам̣ваччхара̄ни, аччантасам̣йоге ча идам̣ упайогавачанам̣. габбхам̣ дха̄ретӣти габбхам̣ вахати, габбхинӣ хотӣти аттхо. сатта̄хам̣ мӯл̣хагаббха̄ти сатта аха̄ни бйа̄кулагаббха̄. габбхо хи парипакко сампаджджама̄но виджа̄йанака̄ле каммаджава̄техи сан̃ча̄летва̄ париваттито уддхам̣па̄до адхосиро хутва̄ йонимукха̄бхимукхо хоти, евам̣ со каттхачи алагго бахи никкхамати. випаджджама̄но пана випариваттанавасена йонимаггам̣ пидахитва̄ тирийам̣ нипаджджати, сайамева ва̄ йонимагго пидахати, со таттха каммаджава̄техи апара̄парам̣ париваттама̄но бйа̄куло мӯл̣хагаббхоти вуччати. тасса̄пи сатта дивасе евам̣ ахоси, тена вуттам̣ ‘‘сатта̄хам̣ мӯл̣хагаббха̄’’ти.

айан̃ча габбхо сӣвалиттхеро. тасса катхам̣ сатта васса̄ни габбхава̄садуккхам̣, сатта̄хам̣ мӯл̣хагаббхабха̄ваппатти, ма̄ту часса̄пи сота̄панна̄йа арийаса̄вика̄йа татха̄ дуккха̄нубхаванам̣ джа̄танти? вуччате – атӣте ка̄сикара̄дже ба̄ра̄н̣асийам̣ раджджам̣ ка̄ренте еко косалара̄джа̄ махантена балена̄гантва̄ ба̄ра̄н̣асим̣ гахетва̄ там̣ ра̄джа̄нам̣ ма̄ретва̄ тасса аггамахесим̣ аттано аггамахесим̣ ака̄си. ба̄ра̄н̣асиран̃н̃о пана путто питу маран̣ака̄ле ниддхаманадва̄рена пала̄йитва̄ аттано н̃а̄тимиттабандхаве екаджджхам̣ катва̄ ануккамена балам̣ сам̣харитва̄ ба̄ра̄н̣асим̣ а̄гантва̄ авидӯре махантам̣ кхандха̄ва̄рам̣ бандхитва̄ тасса ран̃н̃о пан̣н̣ам̣ песеси ‘‘раджджам̣ ва̄ дету, йуддхам̣ ва̄’’ти. ра̄джакума̄расса ма̄та̄ са̄санам̣ сутва̄ ‘‘йуддхена каммам̣ наттхи, саббадиса̄су сан̃ча̄рам̣ паччхиндитва̄ ба̄ра̄н̣асинагарам̣ парива̄рету, тато да̄рӯдакабхаттапариккхайена киланта̄ нагаре манусса̄ вина̄ва йуддхена ра̄джа̄нам̣ гахетва̄ дассантӣ’’ти пан̣н̣ам̣ песеси. со ма̄ту са̄санам̣ сутва̄ чатта̄ри маха̄два̄ра̄ни раккханто сатта васса̄ни нагарам̣ упарундхи, нагаре манусса̄ чӯл̣адва̄рена никкхамитва̄ да̄рӯдака̄ни а̄харанти, саббакичча̄ни каронти.

атха ра̄джакума̄расса ма̄та̄ там̣ паваттим̣ сутва̄ ‘‘ба̄ло мама путто упа̄йам̣ на джа̄на̄ти, гаччхатха, асса чӯл̣адва̄ра̄ни пидха̄йа нагарам̣ упарундхатӯти вадетха̄’’ти путтасса гӯл̣хаса̄санам̣ пахин̣и. со ма̄ту са̄санам̣ сутва̄ сатта дивасе татха̄ ака̄си. на̄гара̄ бахи никкхамитум̣ алабханта̄ саттаме дивасе тасса ран̃н̃о сӣсам̣ гахетва̄ кума̄расса адам̣су. кума̄ро нагарам̣ пависитва̄ раджджам̣ аггахеси. со тада̄ сатта васса̄ни нагарарундханакамманиссандена етарахи сатта васса̄ни ма̄тукуччхисан̇кха̄та̄йа лохитакумбхийа̄ васи, авасесато пана сатта̄хам̣ нагарӯпарундханена сатта̄хам̣ мӯл̣хагаббхабха̄вам̣ а̄паджджи. джа̄такат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘сатта диваса̄ни нагарам̣ рундхитва̄ гахитакамманиссандена саттавасса̄ни лохитакумбхийам̣ васитва̄ сатта̄хам̣ мӯл̣хагаббхабха̄вам̣ а̄паджджӣ’’ти вуттам̣. йам̣ пана со падумуттарасамма̄самбуддхапа̄дамӯле ‘‘ла̄бхӣнам̣ агго бхавеййа’’нти маха̄да̄нам̣ датва̄ паттханам̣ ака̄си, йан̃ча випассисса бхагавато ка̄ле на̄гарехи саддхим̣ сахассаггханикам̣ гул̣ададхим̣ датва̄ паттханам̣ ака̄си, тасса̄нубха̄вена ла̄бхӣнам̣ агго джа̄то. суппава̄са̄пи ‘‘нагарам̣ рундхитва̄ ган̣ха, та̄та̄’’ти песитабха̄вена сатта васса̄ни куччхина̄ габбхам̣ парихаритва̄ сатта̄хам̣ мӯл̣хагаббха̄джа̄та̄. евам̣ те ма̄та̄путта̄ аттано каммасса анурӯпам̣ ӣдисам̣ дуккхам̣ пат̣исам̣ведим̣су.

тӣхи витаккехӣти ратанаттайагун̣а̄нуссатипат̣исам̣йуттехи тӣхи самма̄витаккехи. адхива̄сетӣти мӯл̣хагаббхата̄йа уппаннадуккхам̣ сахати. са̄ хи бхагавато самбуддхабха̄вам̣, арийасан̇гхасса суппат̣ипаттим̣, нибба̄насса ча дуккханиссаран̣абха̄вам̣ ануссарантӣ аттано уппаджджама̄надуккхам̣ аманасикаран̣енева абхибхавитва̄ кхамати. тена вуттам̣ ‘‘тӣхи витаккехи адхива̄сетӣ’’ти.

самма̄самбуддхо вата̄тиа̄ди тесам̣ витакка̄нам̣ паваттиа̄ка̄радассанам̣. тассаттхо – йо бхагйавантата̄дӣхи ка̄ран̣ехи бхагава̄ локана̄тхо самма̄ авипарӣтам̣ са̄мам̣ сайамева саббадхамме ахо вата буддхо, со бхагава̄ еварӯпасса етарахи майа̄ анубхавийама̄насса ан̃н̃асса ча евам̣джа̄тикасса сакаласса ват̣т̣адуккхасса паха̄на̄йа аччантам̣ ануппа̄даниродха̄йа дхаммам̣ катхети, авипарӣтадхаммам̣ катхети. авипарӣтадхаммадесаната̄йа хи саттху самма̄самбодхисиддхи. тасса йатха̄вуттагун̣асса бхагавато дхаммассавананте джа̄татта̄ сӣладит̣т̣хиса̄ман̃н̃ена сам̣хататта̄ ча са̄вакасан̇гхоти ладдхана̄мо ат̣т̣хаарийапуггаласамӯхо суппат̣ипанно вата ахо вата самма̄ пат̣ипанно, йо арийасан̇гхо еварӯпасса ӣдисасса ват̣т̣адуккхасса паха̄на̄йа ануппа̄даниродха̄йа аниваттипат̣ипадам̣ пат̣ипанно. сусукхам̣ вата ахо вата сут̣т̣ху сукхам̣ саббасан̇кхатаниссат̣ам̣ нибба̄нам̣, йасмим̣ нибба̄не ӣдисам̣ ват̣т̣адуккхам̣ на упалаббхатӣти. еттха ча пат̣ипаджджама̄на̄пи пат̣ипанна̄ иччева вутта̄ пат̣ипаттийа̄ аниваттибха̄вато. атха ва̄ уппаннасаддо вийа пат̣ипаннасаддо ваттама̄наттхопи ведитаббо. тенева̄ха ‘‘сота̄паттипхаласаччхикирийа̄йа пат̣ипанно’’ти.

са̄миканти аттано патим̣ колийара̄джапуттам̣. а̄мантесӣти абха̄си. мама вачанена бхагавато па̄де сираса̄ ванда̄хӣти майхам̣ вачанена чаккалаккхан̣аппат̣иман̣д̣ита̄ни викаситападумасассирӣка̄ни бхагавато чаран̣а̄ни тава сираса̄ ванда̄хи, уттаман̇гена абхива̄данам̣ карохӣти аттхо. аппа̄ба̄дхантиа̄дӣсу а̄ба̄дхоти висабха̄гаведана̄ вуччати, йа̄ екадесе уппаджджитва̄пи сакаласарӣрам̣ айапат̣т̣ена а̄бандхитва̄ вийа ган̣хати. а̄тан̇коти киччхаджӣвитакаро рого. атха ва̄ йа̄петаббарого а̄тан̇ко, итаро а̄ба̄дхо. кхуддако ва̄ рого а̄тан̇ко, балава̄ а̄ба̄дхо. кечи пана ‘‘аджджхаттасамут̣т̣ха̄но а̄ба̄дхо, бахиддха̄самут̣т̣ха̄но а̄тан̇ко’’ти ваданти. тадубхайасса̄пи абха̄вам̣ пуччха̄ти вадати. гила̄нассева ча ут̣т̣ха̄нам̣ на̄ма гарукам̣ хоти, ка̄йе балам̣ на хоти, тасма̄ ниггелан̃н̃ата̄йа лахупариваттисан̇кха̄там̣ ка̄йасса лахут̣т̣ха̄нам̣ сарӣрабалан̃ча пуччха̄ти вадати. пха̄сувиха̄ранти т̣ха̄нанисиннагаманасайанасан̇кха̄тесу чатӯсу ирийа̄патхесу сукхавиха̄ран̃ча пуччха̄ти вадати. атхасса пуччхитабба̄ка̄рам̣ дассентӣ ‘‘суппава̄са̄, бханте’’тиа̄дима̄ха. еван̃ча вадехӣти ида̄ни ваттабба̄ка̄рам̣ нидассети.

параманти вачанасампат̣иччханам̣. тена са̄дху, бхадде, йатха̄ вуттам̣, татха̄ пат̣ипаджджа̄мӣти дассети. колийапуттоти суппава̄са̄йа са̄мико колийара̄джапутто. сукхинӣ хотӯти садеваке локе аггадаккхин̣еййо саттха̄ суппава̄са̄йа песитаванданам̣ сампат̣иччхитва̄ таданантарам̣ аттано метта̄виха̄расам̣сӯчакам̣ буддха̄чин̣н̣ам̣ сукхӯпасам̣ха̄рам̣ тасса̄ са̄ман̃н̃ато пака̄сетва̄ пуна тасса̄ путтасса ча габбхавипаттимӯлакадуккхуппаттипат̣иккхепамукхена сукхӯпасам̣ха̄рам̣ нидассенто ‘‘сукхинӣ…пе… арога̄, арогам̣ путтам̣ виджа̄йатӯ’’ти а̄ха.

саха вачана̄ти бхагавато вачанена сахева. йасмим̣ ка̄ле бхагава̄ татха̄ авоча, тасмим̣йева ка̄ле тампи каммам̣ париккхайам̣ агама̄си. тасса париккхӣн̣абха̄вам̣ олокетва̄ саттха̄ татха̄ абха̄си. апаре пана ваданти – саче татха̄ саттха̄ на̄чиккхисса̄, тато парампи кин̃чи ка̄лам̣ тасса̄ там̣ дуккхам̣ анубандхисса̄. йасма̄ пана бхагавата̄ ‘‘сукхинӣ арога̄ ароган̃ча путтам̣ виджа̄йатӯ’’ти вуттам̣, тасма̄ тасса вачанасамака̄ламева со габбхо бйа̄кулабха̄вам̣ виджахитва̄ сукхенева бахи никкхами, евам̣ тесам̣ ма̄та̄путта̄нам̣ соттхи ахоси. ачинтеййо хи буддха̄нам̣ буддха̄нубха̄во. йатха̄ хи пат̣а̄ча̄ра̄йа пийавиппайогасамбхӯтена сокена умма̄дам̣ патва̄ –

‘‘убхо путта̄ ка̄лаката̄, пантхе майхам̣ патӣ мато;

ма̄та̄ пита̄ ча бха̄та̄ ча, екачитакамхи джха̄йаре’’ти. (апа. тхерӣ 2.2.498) –

ватва̄ джа̄тарӯпенева чарантийа̄ ‘‘сатим̣ пат̣илабха̄хи бхагинӣ’’ти бхагавато вачанасаманантарамева умма̄до вӯпасами, татха̄ суппийа̄пи упа̄сика̄ аттана̄ва аттано ӯруйам̣ катена маха̄ван̣ена вут̣т̣ха̄тум̣ асакконтӣ сайанапит̣т̣хе нипанна̄ ‘‘а̄гантва̄ мам̣ вандатӯ’’ти вачанасаманантарамева ван̣е па̄катике джа̄те сайамева гантва̄ бхагавантам̣ вандӣти евама̄дӣни ваттхӯни идха уда̄харитабба̄нӣти.

евам̣, бхантети, бханте, йатха̄ бхагава̄ сапутта̄йа ма̄туйа̄ арогабха̄вам̣ а̄сӣсанто а̄ха – ‘‘сукхинӣ арога̄ арогам̣ путтам̣ виджа̄йатӯ’’ти, там̣ евамева. на хи када̄чи буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ вачанасса ан̃н̃атха̄бха̄воти адхиппа̄йо. кечи пана ‘‘еваматтхӯ’’ти ваданти, апаре ‘‘хотӯ’’ти падасса аттхам̣ а̄нетва̄ ван̣н̣айанти. абхинандитва̄ти каравӣкарутаман̃джуна̄ брахмассарена бхагавата̄ вуччама̄не тасмим̣ вачане пӣтисоманассапат̣ила̄бхато абхимукхабха̄вена нандитва̄. анумодитва̄ти тато паччха̄пи саммоданам̣ уппа̄детва̄, читтена ва̄ абхинандитва̄ ва̄ча̄йа анумодитва̄, вачанасампаттийа̄ ва̄ абхинандитва̄ аттхасампаттийа̄ анумодитва̄. сакам̣ гхарам̣ пачча̄йа̄сӣти аттано гхарам̣ пат̣игаччхи. йе пана ‘‘йена сакам̣ гхара’’нти пат̣ханти, тесам̣ йадипи йа-та-садда̄нам̣ самбандхабха̄вато ‘‘тена̄’’ти падам̣ вуттамева хоти, татха̄пи ‘‘пат̣ийа̄йитва̄’’ти па̄т̣хасесо йоджетаббо хоти.

виджа̄танти паджа̄там̣, пасутанти аттхо. аччхарийанти андхасса паббата̄роханам̣ вийа ниччам̣ на хотӣти аччхарийам̣, айам̣ та̄ва садданайо. ат̣т̣хакатха̄су пана ‘‘аччхара̄йоггам̣ аччхарийа’’нти вуттам̣, аччхарам̣ пахаритум̣ йуттанти аттхо. вата̄ти самбха̄ване, ахо аччхарийанти аттхо. бхоти дхамма̄лапанам̣. абхӯтапуббам̣ бхӯтанти аббхутам̣.

татха̄гатасса̄ти ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехи бхагава̄ татха̄гато – татха̄ а̄гатоти татха̄гато, татха̄ гатоти татха̄гато, татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато, татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато, татхадассита̄йа татха̄гато, татхава̄дита̄йа татха̄гато, татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато, абхибхаванат̣т̣хена татха̄гато.

катхам̣ бхагава̄ татха̄ а̄гатоти татха̄гато? йатха̄ саббалокахита̄йа уссуккама̄панна̄ пуримака̄ самма̄самбуддха̄ а̄гата̄ти. ким̣ вуттам̣ хоти? йена абхинӣха̄рена те бхагаванто а̄гата̄, тена ат̣т̣хагун̣асаманна̄гатена айампи бхагава̄ а̄гато. йатха̄ ча те бхагаванто да̄напа̄рамим̣ пӯретва̄ сӣланеккхаммапан̃н̃а̄вӣрийакхантисаччаадхит̣т̣ха̄наметта̄упеккха̄па̄рамӣти има̄ даса па̄рамийо, даса упапа̄рамийо, даса параматтхапа̄рамийоти саматим̣са па̄рамийо пӯретва̄ пан̃ча маха̄паричча̄ге париччаджитва̄ пуббайогапуббачарийадхаммаккха̄нан̃а̄таттхачарийа̄дайо пӯретва̄ буддхичарийа̄йа кот̣им̣ патва̄ а̄гата̄, татха̄ айампи бхагава̄ а̄гато. йатха̄ ча те бхагаванто чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄не…пе… арийам̣ ат̣т̣хан̇гикам̣ маггам̣ бха̄ветва̄ брӯхетва̄ а̄гата̄, татха̄ айампи бхагава̄ а̄гато. евам̣ татха̄ а̄гатоти татха̄гато.

катхам̣ татха̄ гатоти татха̄гато? йатха̄ сампатиджа̄та̄ те бхагаванто самехи па̄дехи патхавийам̣ патит̣т̣ха̄йа уттара̄бхимукха̄ саттападавӣтиха̄рена гата̄, сетаччхатте дха̄рийама̄не сабба̄ва диса̄ анувилокесум̣, а̄сабхин̃ча ва̄чам̣ бха̄сим̣су локе аттано джет̣т̣хасет̣т̣хабха̄вам̣ пака̄сента̄, тан̃ча несам̣ гаманам̣ татхам̣ ахоси авитатхам̣ анекесам̣ висеса̄дхигама̄нам̣ пуббанимиттабха̄вена, татха̄ айампи бхагава̄ гато, тан̃часса гаманам̣ катхам̣ ахоси авитатхам̣ тесан̃н̃ева висеса̄дхигама̄нам̣ пуббанимиттабха̄вена. евам̣ татха̄ гатоти татха̄гато.

йатха̄ ва̄ те бхагаванто неккхаммена ка̄маччхандам̣ паха̄йа гата̄, абйа̄па̄дена бйа̄па̄дам̣, а̄локасан̃н̃а̄йа тхинамиддхам̣, авиккхепена уддхаччакуккуччам̣, дхаммававаттха̄нена вичикиччхам̣ паха̄йа гата̄, н̃а̄н̣ена авиджджам̣ пада̄летва̄, па̄моджджена аратим̣ винодетва̄, ат̣т̣хасама̄паттӣхи ат̣т̣ха̄расахи маха̄випассана̄хи чатӯхи ча арийамаггехи там̣ там̣ пат̣ипаккхам̣ паха̄йа гата̄, евам̣ айампи бхагава̄ гато. евампи татха̄ гатоти татха̄гато.

катхам̣ татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато? патхавӣдха̄туйа̄ каккхал̣алаккхан̣ам̣, а̄подха̄туйа̄ паггхаран̣алаккхан̣ам̣, теджодха̄туйа̄ ун̣хатталаккхан̣ам̣, ва̄йодха̄туйа̄ виттхамбханалаккхан̣ам̣, а̄ка̄садха̄туйа̄ асампхут̣т̣халаккхан̣ам̣, рӯпасса руппаналаккхан̣ам̣, ведана̄йа ведайиталаккхан̣ам̣, сан̃н̃а̄йа сан̃джа̄наналаккхан̣ам̣, сан̇кха̄ра̄нам̣ абхисан̇кхаран̣алаккхан̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣асса виджа̄наналаккхан̣анти евам̣ пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣, два̄дасаннам̣ а̄йатана̄нам̣, ат̣т̣ха̄расаннам̣ дха̄тӯнам̣, ба̄вӣсатийа̄ индрийа̄нам̣, чатуннам̣ сачча̄нам̣, два̄дасападикасса паччайа̄ка̄расса, чатуннам̣ сатипат̣т̣ха̄на̄нам̣, чатуннам̣ саммаппадха̄на̄нам̣, чатуннам̣ иддхипа̄да̄нам̣, пан̃чаннам̣ индрийа̄нам̣, пан̃чаннам̣ бала̄нам̣, саттаннам̣ боджджхан̇га̄нам̣, арийасса ат̣т̣хан̇гикасса маггасса, саттаннам̣ висуддхӣнам̣, аматогадхасса нибба̄насса̄ти евам̣ тасса тасса дхаммасса йам̣ сабха̄васарасалаккхан̣ам̣, там̣ татхам̣ авитатхам̣ анан̃н̃атхам̣ лаккхан̣ам̣ н̃а̄н̣агатийа̄ а̄гато авираджджхитва̄ патто адхигатоти татха̄гато. евам̣ татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато.

катхам̣ татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато? татхадхамма̄ на̄ма чатта̄ри арийасачча̄ни. йатха̄ха – ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни. катама̄ни чатта̄ри? идам̣ дуккханти, бхиккхаве, татхаметам̣ авитатхаметам̣ анан̃н̃атхамета’’нти (сам̣. ни. 5.1090) виттха̄ро. та̄ни ча бхагава̄ абхисамбуддхо, тасма̄ татха̄нам̣ абхисамбуддхатта̄ татха̄гато.

апича джара̄маран̣асса джа̄типаччайасамбхӯтасамуда̄гатат̣т̣хо татхо авитатхо анан̃н̃атхо…пе… сан̇кха̄ра̄нам̣ авиджджа̄паччайасамбхӯтасамуда̄гатат̣т̣хо татхо авитатхо анан̃н̃атхо, татха̄ авиджджа̄йа сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайат̣т̣хо…пе... джа̄тийа̄ джара̄маран̣асса паччайат̣т̣хо татхо авитатхо анан̃н̃атхо, там̣ саббам̣ бхагава̄ абхисамбуддхо, тасма̄пи татха̄нам̣ абхисамбуддхатта̄ татха̄гато. абхисамбуддхаттхо хи еттха гатасаддоти. евам̣ татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато.

катхам̣ татхадассита̄йа татха̄гато? йам̣ садеваке…пе… садеваманусса̄йа паджа̄йа апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ чаккхудва̄ре а̄па̄тхама̄гаччхантам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ на̄ма аттхи, там̣ бхагава̄ сабба̄ка̄рато джа̄на̄ти пассати. евам̣ джа̄ната̄ пассата̄ ча тена там̣ ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄дивасена ва̄ дит̣т̣хасутамутавин̃н̃а̄тесу лаббхама̄накападавасена ва̄ ‘‘катамам̣ там̣ рӯпам̣ рӯпа̄йатанам̣, йам̣ рӯпам̣ чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа ван̣н̣анибха̄ санидассанам̣ саппат̣игхам̣ нӣлам̣ пӣтака’’нтиа̄дина̄ (дха. са. 616) найена анекехи на̄мехи терасахи ва̄рехи двипан̃н̃а̄са̄йа найехи вибхаджджама̄нам̣ татхамева хоти, витатхам̣ наттхи. еса найо сотадва̄ра̄дӣсу а̄па̄тхама̄гаччхантесу садда̄дӣсу. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –

‘‘йам̣, бхиккхаве, садевакасса локасса…пе… садеваманусса̄йа дит̣т̣хам̣ сутам̣ мутам̣ вин̃н̃а̄там̣ паттам̣ парийеситам̣ анувичаритам̣ манаса̄, тамахам̣ джа̄на̄ми, тамахам̣ аббхан̃н̃а̄сим̣, там̣ татха̄гатасса видитам̣, там̣ татха̄гато на упат̣т̣ха̄сӣ’’ти (а. ни. 4.24).

евам̣ татхадассита̄йа татха̄гато. таттха татхадассӣаттхе татха̄гатоти падасамбхаво ведитаббо.

катхам̣ татхава̄дита̄йа татха̄гато? йам̣ раттим̣ бхагава̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо, йан̃ча раттим̣ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йи, еттхантаре пан̃чачатта̄лӣсавассапарима̄н̣ака̄лам̣ йам̣ бхагавата̄ бха̄ситам̣ лапитам̣ суттагеййа̄ди, саббам̣ там̣ парисуддхам̣ парипун̣н̣ам̣ ра̄гамада̄динимматханам̣ екасадисам̣ татхам̣ авитатхам̣. тена̄ха –

‘‘йан̃ча, чунда, раттим̣ татха̄гато ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуджджхати, йан̃ча раттим̣ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йати, йам̣ етасмим̣ антаре бха̄сати лапати ниддисати, саббам̣ там̣ татхева хоти, но ан̃н̃атха̄, тасма̄ ‘татха̄гато’ти вуччатӣ’’ти (дӣ. ни. 3.188).

гадааттхо еттха гатасаддо. евам̣ татхава̄дита̄йа татха̄гато.

апича а̄гаданам̣ а̄гадо, вачананти аттхо. татхо авитатхо авипарӣто а̄гадо асса̄ти дака̄расса така̄рам̣ катва̄ татха̄гатоти еваметтха падасиддхи ведитабба̄.

катхам̣ татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато? бхагавато хи ва̄ча̄йа ка̄йо ануломети, ка̄йассапи ва̄ча̄, тасма̄ йатха̄ва̄дӣ татха̄ка̄рӣ, йатха̄ка̄рӣ татха̄ва̄дӣ ча хоти. евам̣бхӯтасса часса йатха̄ва̄ча̄, ка̄йопи татха̄ гато паваттоти аттхо. йатха̄ ча ка̄йо, ва̄ча̄пи татха̄ гата̄ паватта̄ти татха̄гато. тена̄ха –

‘‘йатха̄ва̄дӣ, бхиккхаве, татха̄гато татха̄ка̄рӣ, йатха̄ка̄рӣ татха̄ва̄дӣ. ити йатха̄ва̄дӣ татха̄ка̄рӣ, йатха̄ка̄рӣ татха̄ва̄дӣ. тасма̄ ‘татха̄гато’ти вуччатӣ’’ти (а. ни. 4.23).

евам̣ татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато.

катхам̣ абхибхаванат̣т̣хена татха̄гато? йасма̄ упари бхаваггам̣ хет̣т̣ха̄ авӣчим̣ парийантам̣ каритва̄ тирийам̣ апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу саббасатте абхибхавати сӣленапи сама̄дхина̄пи пан̃н̃а̄йапи вимуттийа̄пи вимуттин̃а̄н̣адассаненапи, на тасса тула̄ ва̄ пама̄н̣ам̣ ва̄ аттхи, атха кхо атуло аппамеййо ануттаро девадево сакка̄нам̣ атисакко, брахма̄нам̣ атибрахма̄ саббасаттуттамо, тасма̄ татха̄гато. тена̄ха –

‘‘садеваке, бхиккхаве, локе…пе… садеваманусса̄йа татха̄гато абхибхӯ анабхибхӯто ан̃н̃адаттхудасо васаватти, тасма̄ ‘татха̄гато’ти вуччатӣ’’ти (а. ни. 4.23).

татра̄йам̣ падасиддхи – агадо вийа агадо, десана̄вила̄со чева пун̃н̃уссайо ча. тена со маха̄нубха̄во бхисакко вийа дибба̄гадена саппе саббапараппава̄дино садевакан̃ча локам̣ абхибхавати. ити саббалока̄бхибхаване татхо авитатхо авипарӣто йатха̄вуттова агадо етасса̄ти дака̄расса така̄рам̣ катва̄ татха̄гатоти ведитаббо. евам̣ абхибхаванат̣т̣хена татха̄гато.

апича татха̄йа гатоти татха̄гато, татхам̣ гатоти татха̄гато. таттха сакалалокам̣ тӣран̣апарин̃н̃а̄йа татха̄йа гато авагатоти татха̄гато. локасамудайам̣ паха̄напарин̃н̃а̄йа татха̄йа гато атӣтоти татха̄гато. локаниродхам̣ саччхикирийа̄йа татха̄йа гато адхигатоти татха̄гато. локаниродхага̄миним̣ пат̣ипадам̣ татхам̣ гато пат̣ипанноти татха̄гато. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –

‘‘локо, бхиккхаве, татха̄гатена абхисамбуддхо, локасма̄ татха̄гато висам̣йутто. локасамудайо, бхиккхаве, татха̄гатена абхисамбуддхо, локасамудайо татха̄гатасса пахӣно, локаниродхо, бхиккхаве, татха̄гатена абхисамбуддхо, локаниродхо татха̄гатасса саччхикато. локаниродхага̄минӣ пат̣ипада̄, бхиккхаве, татха̄гатена абхисамбуддха̄, локаниродхага̄минӣ пат̣ипада̄ татха̄гатасса бха̄вита̄. йам̣, бхиккхаве, садевакасса локасса…пе… саббам̣ там̣ татха̄гатена абхисамбуддхам̣. тасма̄ ‘татха̄гато’ти вуччатӣ’’ти (а. ни. 4.23).

апарехипи ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехи бхагава̄ татха̄гато – татха̄йа а̄гатоти татха̄гато, татха̄йа гатоти татха̄гато, татха̄ни а̄гатоти татха̄гато, татха̄ гатоти татха̄гато, татха̄видхоти татха̄гато, татха̄ паваттитоти татха̄гато, татхехи агатоти татха̄гато, татха̄ гатабха̄вена татха̄гато.

катхам̣ татха̄йа а̄гатоти татха̄гато? йа̄ са̄ бхагавата̄ сумедхабхӯтена дӣпан̇карадасабаласса па̄дамӯле –

‘‘мануссаттам̣ лин̇гасампатти, хету саттха̄радассанам̣,

паббаджджа̄ гун̣асампатти, адхика̄ро ча чхандата̄;

ат̣т̣хадхаммасамодха̄на̄, абхинӣха̄ро самиджджхатӣ’’ти. (бу. вам̣. 2.59) –

евам̣ вуттам̣ ат̣т̣хан̇гасаманна̄гатам̣ абхинӣха̄рам̣ сампа̄дентена ‘‘ахам̣ садевакам̣ локам̣ тин̣н̣о та̄ресса̄ми, мутто мочесса̄ми, данто дамесса̄ми, санто самесса̄ми, ассаттхо асса̄сесса̄ми, париниббуто паринибба̄песса̄ми, буддхо бодхесса̄мӣ’’ти маха̄пат̣ин̃н̃а̄ паваттита̄. вуттан̃хетам̣ –

‘‘ким̣ ме екена тин̣н̣ена, пурисена тха̄мадассина̄;

саббан̃н̃утам̣ па̄пун̣итва̄, санта̄рессам̣ садевакам̣.

‘‘имина̄ ме адхика̄рена, катена пурисуттаме;

саббан̃н̃утам̣ па̄пун̣итва̄, та̄реми джанатам̣ бахум̣.

‘‘сам̣са̄расотам̣ чхиндитва̄, виддхам̣сетва̄ тайо бхаве;

дхаммана̄вам̣ сама̄руйха, санта̄рессам̣ садевакам̣.

‘‘ким̣ ме ан̃н̃а̄тавесена, дхаммам̣ саччхикатенидха;

саббан̃н̃утам̣ па̄пун̣итва̄, буддхо хессам̣ садеваке’’ти. (бу. вам̣. 2.55-58);

там̣ панетам̣ маха̄пат̣ин̃н̃ам̣ сакаласса̄пи буддхакарадхаммасамуда̄йасса павичайа паччавеккхан̣асама̄да̄на̄нам̣ ка̄ран̣абхӯтам̣ ависам̣ва̄детва̄ локана̄йако йасма̄ маха̄каппа̄нам̣ сатасахасса̄дхика̄ни чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни саккаччам̣ нирантарам̣ ниравасесато да̄напа̄рамиа̄дайо саматим̣сапа̄рамийо пӯретва̄, ан̇гапаричча̄га̄дайо пан̃ча маха̄паричча̄ге париччаджитва̄, сачча̄дхит̣т̣ха̄на̄дӣни чатта̄ри адхит̣т̣ха̄на̄ни парибрӯхетва̄, пун̃н̃ан̃а̄н̣асамбха̄ре самбхаритва̄, пуббайогапуббачарийадхаммаккха̄нан̃а̄таттхачарийа̄дайо уккам̣са̄петва̄, буддхичарийам̣ парамакот̣им̣ па̄петва̄, ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуджджхи, тасма̄ тассева са̄ маха̄пат̣ин̃н̃а̄ татха̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄, на тасса ва̄лаггаматтампи витатхам̣ аттхи. татха̄ хи дӣпан̇карадасабало кон̣д̣ан̃н̃о ман̇гало…пе… кассапо бхагава̄ти име чатувӣсати самма̄самбуддха̄ пат̣ипа̄т̣ийа̄ уппанна̄ ‘‘буддхо бхависсатӣ’’ти бйа̄карим̣су. евам̣ чатувӣсатийа̄ буддха̄нам̣ сантике ладдхабйа̄каран̣о йе те ката̄бхинӣха̄рехи бодхисаттехи ладдхабба̄ а̄нисам̣са̄, те лабхитва̄ва а̄гатоти та̄йа йатха̄вутта̄йа маха̄пат̣ин̃н̃а̄йа татха̄йа абхисамбуддхабха̄вам̣ а̄гато адхигатоти татха̄гато. евам̣ татха̄йа а̄гатоти татха̄гато.

катхам̣ татха̄йа гатоти татха̄гато? йа̄йа маха̄карун̣а̄йа локана̄тхо маха̄дуккхасамба̄дхаппат̣ипаннам̣ саттаника̄йам̣ дисва̄ ‘‘тасса наттхан̃н̃о кочи пат̣иссаран̣ам̣, ахамева намито сам̣са̄радуккхато мутто мочесса̄мӣ’’ти самусса̄хитама̄насо маха̄бхинӣха̄рамака̄си. катва̄ ча йатха̄пан̣идха̄нам̣ сакалалокахитасампа̄дана̄йа уссуккама̄панно аттано ка̄йаджӣвитанирапеккхо паресам̣ сотапатха̄гаманаматтенапи читтутра̄сасамуппа̄дика̄ атидуккара̄ дуккарачарийа̄ сама̄чаранто йатха̄ маха̄бодхийа̄ пат̣ипатти ха̄набха̄гийа̄ сам̣килесабха̄гийа̄ т̣хитибха̄гийа̄ ва̄ на хоти, атха кхо уттаруттари висесабха̄гийа̄ва хоти, татха̄ пат̣ипаджджама̄но анупуббена ниравасесе бодхисамбха̄ре сампа̄детва̄ абхисамбодхим̣ па̄пун̣и. тато паран̃ча та̄йева маха̄карун̣а̄йа сан̃чодитама̄насо павивекаратим̣ параман̃ча сантам̣ вимоккхасукхам̣ паха̄йа ба̄ладжанабахуле локе техи самуппа̄дитам̣ самма̄на̄вама̄навиппака̄рам̣ аган̣етва̄ винеййаджанасса винайанена ниравасесам̣ буддхакиччам̣ нит̣т̣хапеси. таттха йо бхагавато саттесу маха̄карун̣а̄йа самоккамана̄ка̄ро, со парато а̄вибхависсати. йатха̄ ча буддхабхӯтасса локана̄тхасса саттесу маха̄карун̣а̄, евам̣ бодхисаттабхӯтассапи маха̄бхинӣха̄рака̄ла̄дӣсӯти саббаттха саббада̄ ча екасадисата̄йа татха̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄, тасма̄ тӣсупи аваттха̄су саббасаттесу сама̄нараса̄йа татха̄йа маха̄карун̣а̄йа сакалалокахита̄йа гато пат̣ипанноти татха̄гато. евам̣ татха̄йа гатоти татха̄гато.

катхам̣ татха̄ни а̄гатоти татха̄гато? татха̄ни на̄ма чатта̄ри арийамагган̃а̄н̣а̄ни. та̄ни хи идам̣ дуккхам̣, айам̣ дуккхасамудайо, айам̣ дуккханиродхо, айам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ти евам̣ саббан̃еййадхаммасан̇га̄хака̄нам̣ паваттиниваттитадубхайахетубхӯта̄нам̣ чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо сан̇кхатат̣т̣хо санта̄пат̣т̣хо випарин̣а̄мат̣т̣хо, самудайасса а̄йӯханат̣т̣хо нида̄нат̣т̣хо сам̣йогат̣т̣хо палибодхат̣т̣хо, ниродхасса ниссаран̣ат̣т̣хо вивекат̣т̣хо асан̇кхатат̣т̣хо аматат̣т̣хо, маггасса ниййа̄нат̣т̣хо хетват̣т̣хо дассанат̣т̣хо а̄дхипатеййат̣т̣хотиа̄дӣнам̣ таббибха̄га̄нан̃ча йатха̄бхӯтасабха̄ва̄вабодхавибандхакасса сам̣килесапаккхасса самуччхинданена пат̣иладдха̄йа таттха асаммоха̄бхисамайасан̇кха̄та̄йа авипарӣта̄ка̄раппаваттийа̄ дхамма̄нам̣ сабха̄васарасалаккхан̣асса ависам̣ва̄данато татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни, та̄ни бхагава̄ анан̃н̃анеййо сайамева а̄гато адхигато, тасма̄ татха̄ни а̄гатоти татха̄гато.

йатха̄ ча магган̃а̄н̣а̄ни, евам̣ бхагавато тӣсу ка̄лесу аппат̣ихатан̃а̄н̣а̄ни чатупат̣исамбхида̄н̃а̄н̣а̄ни чатувеса̄раджджан̃а̄н̣а̄ни пан̃чагатипариччхедан̃а̄н̣а̄ни чхааса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни саттабоджджхан̇гавибха̄ванан̃а̄н̣а̄ни ат̣т̣хамагган̇гавибха̄ванан̃а̄н̣а̄ни нава̄нупуббавиха̄расама̄паттин̃а̄н̣а̄ни дасабалан̃а̄н̣а̄ни ча татхабха̄ве ведитабба̄ни.

татра̄йам̣ вибха̄вана̄ – йан̃хи кин̃чи апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ хӣна̄дибхедабхинна̄су атӣта̄су кхандха̄йатанадха̄тӯсу сабха̄вакичча̄ди аваттха̄висеса̄ди кхандхаппат̣ибаддхана̄маготта̄ди ча джа̄нитаббам̣. аниндрийабаддхесу ча атисукхуматирохитавидӯрадесесупи рӯпадхаммесу йо там̣там̣паччайависесехи саддхим̣ паччайуппанна̄нам̣ ван̣н̣асан̣т̣ха̄нагандхарасапхасса̄дивисесо, таттха саббаттхева хаттхатале т̣хапитаа̄малаке вийа паччаккхато аппат̣ихатам̣ бхагавато н̃а̄н̣ам̣ паваттати, татха̄ ана̄гата̄су паччуппанна̄су ча̄ти има̄ни тӣсу ка̄лесу аппат̣ихатан̃а̄н̣а̄ни на̄ма. йатха̄ха –

‘‘атӣтам̣се буддхасса бхагавато аппат̣ихатам̣ н̃а̄н̣ам̣, ана̄гатам̣се буддхасса бхагавато аппат̣ихатам̣ н̃а̄н̣ам̣, паччуппаннам̣се буддхасса бхагавато аппат̣ихатам̣ н̃а̄н̣а’’нти (пат̣и. ма. 3.5).

та̄ни панета̄ни таттха таттха дхамма̄нам̣ сабха̄васарасалаккхан̣асса ависам̣ва̄данато татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни, та̄ни бхагава̄ сайамбхӯн̃а̄н̣ена адхиган̃чхӣти. евампи татха̄ни а̄гатоти татха̄гато.

татха̄ аттхаппат̣исамбхида̄ дхаммаппат̣исамбхида̄ нируттиппат̣исамбхида̄ пат̣ибха̄наппат̣исамбхида̄ти чатассо пат̣исамбхида̄. таттха аттхаппабхедасса саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ аттхаппабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ аттхаппат̣исамбхида̄. дхаммаппабхедасса саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ дхаммаппабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ дхаммаппат̣исамбхида̄. нируттиппабхедасса саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ нирутта̄бхила̄пе пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ нируттиппат̣исамбхида̄. пат̣ибха̄наппабхедасса саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ пат̣ибха̄наппабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄наппат̣исамбхида̄. вуттан̃хетам̣ –

‘‘аттхе н̃а̄н̣ам̣ аттхаппат̣исамбхида̄, дхамме н̃а̄н̣ам̣ дхаммаппат̣исамбхида̄, татра дхамманирутта̄бхила̄пе н̃а̄н̣ам̣ нируттиппат̣исамбхида̄, н̃а̄н̣есу н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄наппат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 718-721).

еттха ча хетуануса̄рена аран̣ӣйато адхигантаббато ча сан̇кхепато хетупхалам̣ аттхо на̄ма. пабхедато пана йам̣ кин̃чи паччайуппаннам̣, нибба̄нам̣, бха̄ситаттхо, випа̄ко, кирийа̄ти име пан̃ча дхамма̄ аттхо. там̣ аттхам̣ паччавеккхантасса тасмим̣ аттхе пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ аттхаппат̣исамбхида̄. дхаммоти сан̇кхепато паччайо. со хи йасма̄ там̣ там̣ аттхам̣ видахати паваттети чева па̄пети ча, тасма̄ дхаммоти вуччати, пабхедато пана йо кочи пхаланиббаттанако хету арийамагго бха̄ситам̣ кусалам̣ акусаланти име пан̃ча дхамма̄ дхаммо, там̣ дхаммам̣ паччавеккхантасса тасмим̣ дхамме пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ дхаммаппат̣исамбхида̄. вуттампи четам̣ –

‘‘дуккхе н̃а̄н̣ам̣ аттхаппат̣исамбхида̄, дуккхасамудайе н̃а̄н̣ам̣ дхаммаппат̣исамбхида̄, дуккханиродхе н̃а̄н̣ам̣ аттхаппат̣исамбхида̄, дуккханиродхага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа н̃а̄н̣ам̣ дхаммаппат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 719).

атха ва̄ хетумхи н̃а̄н̣ам̣ дхаммаппат̣исамбхида̄, хетупхале н̃а̄н̣ам̣ аттхаппат̣исамбхида̄. йе дхамма̄ джа̄та̄ бхӯта̄ сан̃джа̄та̄ ниббатта̄ абхиниббатта̄ па̄тубхӯта̄, имесу дхаммесу н̃а̄н̣ам̣ аттхаппат̣исамбхида̄. йамха̄ дхамма̄ те дхамма̄ джа̄та̄ бхӯта̄ сан̃джа̄та̄ ниббатта̄ абхиниббатта̄ па̄тубхӯта̄, тесу дхаммесу н̃а̄н̣ам̣ дхаммаппат̣исамбхида̄. джара̄маран̣е н̃а̄н̣ам̣ аттхаппат̣исамбхида̄, джара̄маран̣асамудайе н̃а̄н̣ам̣ дхаммаппат̣исамбхида̄. джара̄маран̣аниродхе н̃а̄н̣ам̣ аттхаппат̣исамбхида̄, джара̄маран̣аниродхага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа н̃а̄н̣ам̣ дхаммаппат̣исамбхида̄. джа̄тийа̄, бхаве, упа̄да̄не, тан̣ха̄йа, ведана̄йа, пхассе, сал̣а̄йатане, на̄марӯпе, вин̃н̃а̄н̣е, сан̇кха̄ресу н̃а̄н̣ам̣ аттхаппат̣исамбхида̄, сан̇кха̄расамудайе н̃а̄н̣ам̣ дхаммаппат̣исамбхида̄. сан̇кха̄раниродхе н̃а̄н̣ам̣ аттхаппат̣исамбхида̄, сан̇кха̄раниродхага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа н̃а̄н̣ам̣ дхаммаппат̣исамбхида̄.

‘‘идха бхиккху дхаммам̣ джа̄на̄ти суттам̣ геййам̣…пе… ведаллам̣, айам̣ вуччати дхаммаппат̣исамбхида̄. со тасса тассева бха̄ситасса аттхам̣ джа̄на̄ти ‘айам̣ имасса бха̄ситасса аттхо, айам̣ имасса бха̄ситасса аттхо’ти, айам̣ вуччати аттхаппат̣исамбхида̄.

‘‘катаме дхамма̄ кусала̄? йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти соманассасахагатам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ ва̄…пе… дхамма̄рамман̣ам̣ ва̄ йам̣ йам̣ ва̄ пана̄раббха, тасмим̣ самайе пхассо хоти…пе… авиккхепо хоти…пе… име дхамма̄ кусала̄. имесу дхаммесу н̃а̄н̣ам̣ дхаммаппат̣исамбхида̄, тесам̣ випа̄ке н̃а̄н̣ам̣ аттхаппат̣исамбхида̄’’тиа̄ди (вибха. 724-725) виттха̄ро.

йа̄ панетасмим̣ аттхе ча дхамме ча сабха̄ванирутти абйабхича̄равоха̄ро абхила̄по, тасмим̣ сабха̄ванирутта̄бхила̄пе ма̄гадхика̄йа саббасатта̄нам̣ мӯлабха̄са̄йа ‘‘айам̣ сабха̄ванирутти, айам̣ асабха̄ванируттӣ’’ти пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ нируттиппат̣исамбхида̄. йатха̄вуттесу тесу н̃а̄н̣есу гочаракиччато виттха̄рато паваттам̣ саббампи там̣ н̃а̄н̣ам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паччавеккхантасса тасмим̣ н̃а̄н̣е пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄наппат̣исамбхида̄. ити има̄ни чатта̄ри пат̣исамбхида̄н̃а̄н̣а̄ни сайамева бхагавата̄ адхигата̄ни аттхадхамма̄дике тасмим̣ тасмим̣ аттано висайе ависам̣ва̄данавасена авипарӣта̄ка̄раппаваттийа̄ татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни. евампи бхагава̄ татха̄ни а̄гатоти татха̄гато.

татха̄ йам̣кин̃чи н̃еййам̣ на̄ма, саббам̣ там̣ бхагавата̄ сабба̄ка̄рена н̃а̄там̣ дит̣т̣хам̣ адхигатам̣ абхисамбуддхам̣. татха̄ хисса абхин̃н̃еййа̄ дхамма̄ абхин̃н̃еййато буддха̄, парин̃н̃еййа̄ дхамма̄ парин̃н̃еййато, паха̄табба̄ дхамма̄ паха̄таббато, саччхика̄табба̄ дхамма̄ саччхика̄таббато, бха̄ветабба̄ дхамма̄ бха̄ветаббато, йато нам̣ кочи саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ дево ва̄ ма̄ро ва̄ брахма̄ ва̄ ‘‘име на̄ма те дхамма̄ анабхисамбуддха̄’’ти саха дхаммена ануйун̃джитум̣ саматтхо наттхи.

йам̣кин̃чи паха̄таббам̣ на̄ма, саббам̣ там̣ бхагавато анавасесато бодхимӯлейева пахӣнам̣ ануппаттидхаммам̣, на тасса паха̄на̄йа уттари каран̣ӣйам̣ аттхи. татха̄ хисса лобхадосамохавипарӣтаманасика̄раахирика̄ноттаппатхинамиддхакодхӯпана̄ха- маккхапала̄саисса̄маччхарийама̄йа̄са̄т̣хеййатхамбхаса̄рамбхама̄на̄тима̄намадаппама̄дативидха̄- кусаламӯладуччаритависамавипарӣтасан̃н̃а̄- малавитаккапапан̃чаесана̄тан̣ха̄чатуббидхавипарийесаа̄савагантха- огхайога̄гатитан̣хупа̄да̄напан̃ча̄бхинандананӣваран̣ачетокхилачетасовинибандха- чхавива̄дамӯласатта̄нусайаат̣т̣хамиччхаттанаваа̄гха̄таваттхутан̣ха̄- мӯлакадасаакусалакаммапатхаекавӣсати анесанадва̄сат̣т̣хидит̣т̣хигатаат̣т̣хасататан̣ха̄вичарита̄диппабхедам̣ дийад̣д̣хакилесасахассам̣ саха ва̄сана̄йа пахӣнам̣ самуччхиннам̣ самӯхатам̣, йато нам̣ кочи саман̣о ва̄…пе… брахма̄ ва̄ ‘‘име на̄ма те килеса̄ аппахӣна̄’’ти саха дхаммена ануйун̃джитум̣ саматтхо наттхи.

йе чиме бхагавата̄ каммавипа̄какилесӯпава̄даа̄н̣а̄вӣтиккамаппабхеда̄ антара̄йика̄ вутта̄, аламева те пат̣исевато екантена антара̄йа̄йа. йато нам̣ кочи саман̣о ва̄…пе… брахма̄ ва̄ ‘‘на̄лам̣ те пат̣исевато антара̄йа̄йа̄’’ти саха дхаммена ануйун̃джитум̣ саматтхо наттхи.

йо ча бхагавата̄ ниравасесават̣т̣адуккханиссаран̣а̄йа сӣласама̄дхипан̃н̃а̄йа сан̇гахо саттакот̣т̣ха̄сико саттатим̣саппабхедо арийамаггапуббан̇гамо ануттаро ниййа̄нико дхаммо десито, со екантенева ниййа̄ти, пат̣ипаннасса ват̣т̣адуккхато моккха̄йа хоти, йато нам̣ кочи саман̣о ва̄…пе… брахма̄ ва̄ ‘‘ниййа̄нико дхаммоти тайа̄ десито на ниййа̄тӣ’’ти саха дхаммена ануйун̃джитум̣ саматтхо наттхӣти. вуттан̃хетам̣ – ‘‘самма̄самбуддхасса те пат̣иджа̄нато име дхамма̄ анабхисамбуддха̄’’ти (ма. ни. 1.150) виттха̄ро. евамета̄ни аттано н̃а̄н̣аппаха̄надесана̄висеса̄нам̣ авитатхабха̄ва̄вабодханато авипарӣта̄ка̄раппаваттита̄ни бхагавато чатувеса̄раджджан̃а̄н̣а̄ни татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни. евампи бхагава̄ татха̄ни а̄гатоти татха̄гато.

татха̄ нирайагати, тираччха̄нагати, петагати, мануссагати, девагатӣти пан̃ча гатийо, та̄су сан̃джӣва̄дайо ат̣т̣ха маха̄нирайа̄, куккул̣а̄дайо сол̣аса уссаданирайа̄, локантариканирайоти саббепиме екантадуккхата̄йа нирасса̄дат̣т̣хена нирайа̄, йатха̄каммуна̄ гантаббато гати ча̄ти нирайагати, тиббандхака̄расӣтанарака̄пи етесвева антогадха̄. кимикӣт̣асарӣсапапаккхисон̣асин̇га̄ла̄дайо тирийам̣ ан̃чхитабха̄вена тираччха̄на̄, те ева гатӣти тираччха̄нагати. кхуппипа̄ситатта̄ парадаттӯпаджӣвиниджджха̄матан̣хика̄дайо дуккхабахулата̄йа па̄кат̣асукхато ита̄ вигата̄ти пета̄, те ева гатӣти петагати, ка̄лакан̃чика̄диасура̄пи етесвевантогадха̄. париттадӣпава̄сӣхи саддхим̣ джамбудӣпа̄дичатумаха̄дӣпава̄сино манасо уссанната̄йа манусса̄, те ева гатӣти мануссагати. ча̄тумаха̄ра̄джикато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанӯпага̄ти име чхаббӣсати деваника̄йа̄ диббанти аттано иддха̄нубха̄вена кӣл̣анти джотанти ча̄ти дева̄, те ева гатӣти девагати.

та̄ панета̄ гатийо йасма̄ там̣там̣камманиббатто упапаттибхавависесо, тасма̄ аттхато випа̄каккхандха̄ кат̣атта̄ ча рӯпам̣. таттха ‘‘айам̣ на̄ма гати имина̄ на̄ма каммуна̄ джа̄йати, тасса ча каммасса паччайависесехи евам̣ вибха̄габхиннатта̄ висум̣ ете саттаника̄йа̄ евам̣ вибха̄габхинна̄’’ти йатха̄сакам̣ хетупхалавибха̄гапариччхинданавасена т̣ха̄насо хетусо бхагавато н̃а̄н̣ам̣ паваттати. тена̄ха бхагава̄ –

‘‘пан̃ча кхо има̄, са̄рипутта, гатийо. катама̄ пан̃ча? нирайо, тираччха̄найони, петтивисайо, манусса̄, дева̄. нирайан̃ча̄хам̣, са̄рипутта, паджа̄на̄ми нирайага̄мин̃ча маггам̣ нирайага̄минин̃ча пат̣ипадам̣, йатха̄ пат̣ипанно ча ка̄йасса бхеда̄ параммаран̣а̄ апа̄йам̣ дуггатим̣ винипа̄там̣ нирайам̣ упападжджати, тан̃ча паджа̄на̄мӣ’’тиа̄ди (ма. ни. 1.153).

та̄ни панета̄ни бхагавато н̃а̄н̣а̄ни тасмим̣ тасмим̣ висайе авипарӣта̄ка̄раппаваттийа̄ ависам̣ва̄данато татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни. евампи бхагава̄ татха̄ни а̄гатоти татха̄гато.

татха̄ йам̣ сатта̄нам̣ саддха̄дийогавикала̄викалабха̄ва̄вабодханена аппараджаккхамаха̄раджаккхата̄дивисесавибха̄ванам̣ пан̃н̃а̄са̄йа а̄ка̄рехи паваттам̣ бхагавато индрийапаропарийаттан̃а̄н̣ам̣. вуттан̃хетам̣ – ‘‘саддхо пуггало аппараджаккхо, ассаддхо пуггало маха̄раджаккхо’’ти (пат̣и. ма. 1.111) виттха̄ро.

йан̃ча ‘‘айам̣ пуггало аппараджаккхо, айам̣ сассатадит̣т̣хико, айам̣ уччхедадит̣т̣хико, айам̣ ануломика̄йам̣ кхантийам̣ т̣хито, айам̣ йатха̄бхӯтан̃а̄н̣е т̣хито, айам̣ ка̄ма̄сайо, на неккхамма̄диа̄сайо, айам̣ неккхамма̄сайо, на ка̄ма̄диа̄сайо’’тиа̄дина̄ ‘‘имасса ка̄мара̄го ативийа тха̄магато, на пат̣игха̄дико, имасса пат̣игхо ативийа тха̄магато, на ка̄мара̄га̄дико’’тиа̄дина̄ ‘‘имасса пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро адхико, на апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро на а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ро, имасса апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро адхико, на пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро на а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ро, имасса а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ро адхико, на пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро на апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро. имасса ка̄йасучаритам̣ адхикам̣, имасса вачӣсучаритам̣, имасса маносучаритам̣, айам̣ хӣна̄дхимуттико, айам̣ пан̣ӣта̄дхимуттико, айам̣ камма̄варан̣ена саманна̄гато, айам̣ килеса̄варан̣ена саманна̄гато, айам̣ випа̄ка̄варан̣ена саманна̄гато, айам̣ на камма̄варан̣ена саманна̄гато, на килеса̄варан̣ена саманна̄гато, на випа̄ка̄варан̣ена саманна̄гато’’тиа̄дина̄ ча сатта̄нам̣ а̄сайа̄дӣнам̣ йатха̄бхӯтам̣ вибха̄вана̄ка̄раппаваттам̣ бхагавато а̄сайа̄нусайан̃а̄н̣ам̣. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ –

‘‘идха татха̄гато сатта̄нам̣ а̄сайам̣ джа̄на̄ти, анусайам̣ джа̄на̄ти, чаритам̣ джа̄на̄ти, адхимуттим̣ джа̄на̄ти, бхабба̄бхаббе сатте джа̄на̄тӣ’’тиа̄ди (пат̣и. ма. 1.113).

йан̃ча упаримахет̣т̣химапуримапаччхимака̄йехи даккхин̣ава̄мааккхикан̣н̣асотана̄сикасотаам̣сакӯт̣ахаттхапа̄дехи ан̇гулиан̇гулантарехи ломакӯпехи ча аггиккхандхӯдакадха̄ра̄паваттанам̣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ам̣ вивидхавикуббаниддхинимма̄панакам̣ бхагавато йамакапа̄т̣иха̄рийан̃а̄н̣ам̣. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ –

‘‘идха татха̄гато йамакапа̄т̣иха̄рийам̣ кароти аса̄дха̄ран̣ам̣ са̄вакехи, упаримака̄йато аггиккхандхо паваттати, хет̣т̣химака̄йато удакадха̄ра̄ паваттати. хет̣т̣химака̄йато аггиккхандхо паваттати, упаримака̄йато удакадха̄ра̄ паваттатӣ’’тиа̄ди (пат̣и. ма. 1.116).

йан̃ча ра̄га̄дӣхи джа̄тиа̄дӣхи ча анекехи дуккхадхаммехи упаддутам̣ саттаника̄йам̣ тато нӣхаритука̄мата̄васена на̄на̄найехи паваттасса бхагавато маха̄карун̣оккаманасса паччайабхӯтам̣ маха̄карун̣а̄сама̄паттин̃а̄н̣ам̣. йатха̄ха (пат̣и. ма. 1.117-118) –

‘‘катамам̣ татха̄гатасса маха̄карун̣а̄сама̄паттийа̄ н̃а̄н̣ам̣? бахукехи а̄ка̄рехи пассанта̄нам̣ буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ саттесу маха̄карун̣а̄ оккамати, а̄дитто локасаннива̄соти пассанта̄нам̣ буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ саттесу маха̄карун̣а̄ оккамати. уййутто, пайа̄то, куммаггаппат̣ипанно, упанӣйати локо аддхуво, ата̄н̣о локо анабхиссаро, ассако локо, саббам̣ паха̄йа гаманӣйам̣, ӯно локо атитто тан̣ха̄да̄соти пассанта̄нам̣ буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ саттесу маха̄карун̣а̄ оккамати.

‘‘ата̄йано локасаннива̄со, ален̣о, асаран̣о, асаран̣ӣбхӯто. уддхато локо авӯпасанто, сасалло локасаннива̄со виддхо путхусаллехи, авиджджандхака̄ра̄варан̣о килесапан̃джарапаккхитто, авиджджа̄гато локасаннива̄со ан̣д̣абхӯто парийонаддхо танта̄кулакаджа̄то кулагун̣д̣икаджа̄то мун̃джапаббаджабхӯто апа̄йам̣ дуггатим̣ винипа̄там̣ сам̣са̄рам̣ на̄тиваттати, авиджджа̄висадосасам̣литто, килесакалалӣбхӯто, ра̄гадосамохаджат̣а̄джат̣ито.

‘‘тан̣ха̄сан̇гха̄т̣апат̣имукко, тан̣ха̄джа̄лена оттхат̣о, тан̣ха̄сотена вуйхати, тан̣ха̄сан̃н̃оджанена сам̣йутто, тан̣ха̄нусайена анусат̣о, тан̣ха̄санта̄пена сантаппати, тан̣ха̄парил̣а̄хена парид̣айхати.

‘‘дит̣т̣хисан̇гха̄т̣апат̣имукко, дит̣т̣хиджа̄лена оттхат̣о, дит̣т̣хисотена вуйхати, дит̣т̣хисан̃н̃оджанена сам̣йутто, дит̣т̣ха̄нусайена анусат̣о, дит̣т̣хисанта̄пена сантаппати, дит̣т̣хипарил̣а̄хена парид̣айхати.

‘‘джа̄тийа̄ анугато, джара̄йа анусат̣о, бйа̄дхина̄ абхибхӯто, маран̣ена аббха̄хато, дуккхе патит̣т̣хито.

‘‘тан̣ха̄йа уд̣д̣ито, джара̄па̄ка̄рапариккхитто, маччупа̄сена париккхитто, маха̄бандханабаддхо, ра̄габандханена досамохама̄надит̣т̣хикилесадуччаритабандханена баддхо, маха̄самба̄дхаппат̣ипанно, маха̄палибодхена палибуддхо, маха̄папа̄те патито, маха̄канта̄раппат̣ипанно, маха̄сам̣са̄раппат̣ипанно, маха̄видугге сампариваттати, маха̄палипе палипанно.

‘‘аббха̄хато локасаннива̄со, а̄дитто локасаннива̄со ра̄гаггина̄ досаггина̄ мохаггина̄ джа̄тийа̄ джара̄йа маран̣ена сокехи паридевехи дуккхехи доманассехи упа̄йа̄сехи, уннӣтако локасаннива̄со хан̃н̃ати ниччамата̄н̣о паттадан̣д̣о таккаро, ваджджабандханабаддхо а̄гха̄танапаччупат̣т̣хито, ана̄тхо локасаннива̄со парамака̄рун̃н̃аппатто, дуккха̄бхитунно чирараттам̣ пӣл̣ито, гадхито ниччам̣ пипа̄сито.

‘‘андхо ачаккхуко, хатанетто апарин̣а̄йако, випатхапаккхандо ан̃джаса̄параддхо, махогхапаккхандо.

‘‘двӣхи дит̣т̣хигатехи парийут̣т̣хито, тӣхи дуччаритехи виппат̣ипанно, чатӯхи йогехи йоджито, чатӯхи гантхехи гантхито, чатӯхи упа̄да̄нехи упа̄дийати, пан̃чагатисама̄рул̣хо, пан̃чахи ка̄магун̣ехи раджджати, пан̃чахи нӣваран̣ехи оттхат̣о, чхахи вива̄дамӯлехи вивадати, чхахи тан̣ха̄ка̄йехи раджджати, чхахи дит̣т̣хигатехи парийут̣т̣хито, саттахи анусайехи анусат̣о, саттахи сан̃н̃оджанехи сам̣йутто, саттахи ма̄нехи уннато, ат̣т̣хахи локадхаммехи сампариваттати, ат̣т̣хахи миччхаттехи ниййа̄то, ат̣т̣хахи пурисадосехи дуссати, навахи а̄гха̄таваттхӯхи а̄гха̄тито, нававидхама̄нехи уннато, навахи тан̣ха̄мӯлакехи дхаммехи раджджати, дасахи килесаваттхӯхи килиссати, дасахи а̄гха̄таваттхӯхи а̄гха̄тито, дасахи акусалакаммапатхехи саманна̄гато, дасахи сам̣йоджанехи сам̣йутто, дасахи миччхаттехи ниййа̄то, дасаваттхука̄йа миччха̄дит̣т̣хийа̄ саманна̄гато, дасаваттхука̄йа антагга̄хика̄йа дит̣т̣хийа̄ саманна̄гато, ат̣т̣хасататан̣ха̄папан̃чехи папан̃чито, два̄сат̣т̣хийа̄ дит̣т̣хигатехи парийут̣т̣хито, локасаннива̄соти пассанта̄нам̣ буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ саттесу маха̄карун̣а̄ оккамати.

‘‘ахан̃чамхи тин̣н̣о, локо ча атин̣н̣о. ахан̃чамхи мутто, локо ча амутто. ахан̃чамхи данто, локо ча аданто. ахан̃чамхи санто, локо ча асанто. ахан̃чамхи ассаттхо, локо ча анассаттхо. ахан̃чамхи париниббуто, локо ча апариниббуто. пахоми кхва̄хам̣ тин̣н̣о та̄ретум̣, мутто мочетум̣, данто даметум̣, санто саметум̣, ассаттхо асса̄сетум̣, париниббуто паринибба̄петунти пассанта̄нам̣ буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ саттесу маха̄карун̣а̄ оккаматӣ’’ти (пат̣и. ма. 1.117-118).

евам̣ екӯнанавутийа̄ а̄ка̄рехи вибхаджанам̣ катам̣.

йам̣ пана йа̄вата̄ дхаммадха̄туйа̄ йаттакам̣ н̃а̄таббам̣ сан̇кхата̄сан̇кхата̄дикасса саббасса паропадесанирапеккхам̣ сабба̄ка̄рена пат̣ивиджджханасаматтхам̣ а̄кан̇кхаматтаппат̣ибаддхавуттианан̃н̃аса̄дха̄ран̣ам̣ бхагавато н̃а̄н̣ам̣ саббатха̄ анавасесасан̇кхата̄сан̇кхатасаммутисачча̄вабодхато саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ таттха̄варан̣а̄бха̄вато ниссан̇гаппаваттимупа̄да̄йа ана̄варан̣ан̃а̄н̣анти вуччати. екамева хи там̣ н̃а̄н̣ам̣ висайаппаваттимукхена ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣абха̄вадассанаттхам̣ дувидхена уддит̣т̣хам̣. ан̃н̃атха̄ саббан̃н̃ута̄на̄варан̣ан̃а̄н̣а̄нам̣ са̄дха̄ран̣ата̄ саббависайата̄ а̄паджджеййум̣, на ча там̣ йуттам̣ кин̃ча̄пи има̄йа йуттийа̄. айан̃хеттха па̄л̣и –

‘‘саббам̣ сан̇кхатамасан̇кхатам̣ анавасесам̣ джа̄на̄тӣти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣, таттха а̄варан̣ам̣ наттхӣти ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣. атӣтам̣ саббам̣ джа̄на̄тӣти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣, таттха а̄варан̣ам̣ наттхӣти ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣. ана̄гатам̣ саббам̣ джа̄на̄тӣти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣, таттха а̄варан̣ам̣ наттхӣти ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣. паччуппаннам̣ саббам̣ джа̄на̄тӣти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣, таттха а̄варан̣ам̣ наттхӣти ана̄варан̣ан̃а̄н̣а’’нти (пат̣и. ма. 1.119-120) виттха̄ро.

евамета̄ни бхагавато чхааса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни авипарӣта̄ка̄раппаваттийа̄ йатха̄сакависайасса ависам̣ва̄данато татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни. евампи бхагава̄ татха̄ни а̄гатоти татха̄гато.

татха̄ –

‘‘саттиме, бхиккхаве, боджджхан̇га̄ – сатисамбоджджхан̇го, дхаммавичайасамбоджджхан̇го, вӣрийасамбоджджхан̇го, пӣтисамбоджджхан̇го, пассаддхисамбоджджхан̇го, сама̄дхисамбоджджхан̇го, упеккха̄самбоджджхан̇го’’ти (пат̣и. ма. 2.17; сам̣. ни. 5.185) евам̣ сарӯпато, ‘‘йа̄йам̣ локуттарамаггаккхан̣е уппаджджама̄на̄ лӣнуддхаччапатит̣т̣ха̄на̄йӯханака̄масукхалликаттакиламатха̄нуйогауччхедасассата̄бхинивеса̄дӣнам̣ анекесам̣ упаддава̄нам̣ пат̣ипаккхабхӯта̄ сатиа̄дибхеда̄ дхаммаса̄маггӣ, йа̄йа арийаса̄вако буджджхати килесанидда̄йа ут̣т̣хахати, чатта̄ри ва̄ арийасачча̄ни пат̣ивиджджхати, нибба̄намева ва̄ саччхикаротӣти, са̄ дхаммаса̄маггӣ бодхӣти вуччати. тасса̄ ‘бодхийа̄ ан̇га̄ти боджджхан̇га̄, арийаса̄вако ва̄ йатха̄вутта̄йа дхаммаса̄маггийа̄ буджджхатӣти катва̄ бодхӣти вуччати, тасса бодхисса ан̇га̄типи боджджхан̇га̄’’ти евам̣ са̄ман̃н̃алаккхан̣ато. ‘‘упат̣т̣ха̄налаккхан̣о сатисамбоджджхан̇го, павичайалаккхан̣о дхаммавичайасамбоджджхан̇го, паггахалаккхан̣о вӣрийасамбоджджхан̇го, пхаран̣алаккхан̣о пӣтисамбоджджхан̇го, упасамалаккхан̣о пассаддхисамбоджджхан̇го, авиккхепалаккхан̣о сама̄дхисамбоджджхан̇го, пат̣исан̇кха̄налаккхан̣о упеккха̄самбоджджхан̇го’’ти евам̣ висесалаккхан̣ато.

‘‘таттха катамо сатисамбоджджхан̇го? идха, бхиккху, сатима̄ хоти парамена сатинепаккена саманна̄гато, чиракатампи чирабха̄ситампи сарита̄ хоти ануссарита̄’’тиа̄дина̄ (вибха. 467) саттаннам̣ боджджхан̇га̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃опака̄равасена екаккхан̣е паваттидассанато, ‘‘таттха катамо сатисамбоджджхан̇го? аттхи аджджхаттам̣, бхиккхаве, дхаммесу сати, аттхи бахиддха̄ дхаммесу сатӣ’’тиа̄дина̄ тесам̣ висайавибха̄гена паваттидассанато. ‘‘таттха катамо сатисамбоджджхан̇го? идха, бхиккхаве, бхиккху сатисамбоджджхан̇гам̣ бха̄вети вивеканисситам̣ вира̄ганисситам̣ ниродханисситам̣ воссаггапарин̣а̄ми’’нтиа̄дина̄ (вибха. 471) бха̄вана̄видхидассанато. ‘‘таттха катаме сатта боджджхан̇га̄? идха бхиккху йасмим̣ самайе локуттарам̣ джха̄нам̣ бха̄вети…пе… тасмим̣ самайе сатта боджджхан̇га̄ хонти сатисамбоджджхан̇го…пе… упеккха̄самбоджджхан̇го. таттха катамо сатисамбоджджхан̇го? йа̄ сати…пе… ануссатӣ’’тиа̄дина̄ (вибха. 478-479) чханнавутийа̄ найасахассавибха̄гехӣти евам̣ на̄на̄ка̄рато паватта̄ни бхагавато самбоджджхан̇гавибха̄ванан̃а̄н̣а̄ни тасса тасса аттхасса ависам̣ва̄данато татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни. евампи бхагава̄ татха̄ни а̄гатоти татха̄гато.

татха̄ –

‘‘таттха катамам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ арийасаччам̣? айамева арийо ат̣т̣хан̇гико магго. сеййатхидам̣, самма̄дит̣т̣хи…пе… самма̄сама̄дхӣ’’ти (вибха. 205) евам̣ сарӯпато. саббакилесехи а̄ракатта̄ арийабха̄вакаратта̄ арийапхалаппат̣ила̄бхакаратта̄ ча арийо, ат̣т̣хавидхатта̄ нибба̄на̄дхигама̄йа екантака̄ран̣атта̄ ча ат̣т̣хан̇гико. килесе ма̄ренто гаччхати, нибба̄наттхикехи маггӣйати, сайам̣ ва̄ нибба̄нам̣ маггатӣти магготи евам̣ са̄ман̃н̃алаккхан̣ато. ‘‘самма̄ дассаналаккхан̣а̄ самма̄дит̣т̣хи, самма̄ абхиниропаналаккхан̣о самма̄сан̇каппо, самма̄ париггахан̣алаккхан̣а̄ самма̄ва̄ча̄, самма̄ самут̣т̣ха̄налаккхан̣о самма̄камманто, самма̄ вода̄налаккхан̣о самма̄а̄джӣво, самма̄ паггахалаккхан̣о самма̄ва̄йа̄мо, самма̄ упат̣т̣ха̄налаккхан̣а̄ самма̄сати, самма̄ авиккхепалаккхан̣о самма̄сама̄дхӣ’’ти евам̣ висесалаккхан̣ато. самма̄дит̣т̣хи ан̃н̃ехипи аттано паччанӣкакилесехи саддхим̣ миччха̄дит̣т̣хим̣ паджахати, нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ кароти, таппат̣иччха̄дакамохавидхаманена асаммохато сампайуттадхамме ча пассати. татха̄ самма̄сан̇каппа̄дайопи миччха̄сан̇каппа̄дӣни паджаханти, нибба̄нан̃ча а̄рамман̣ам̣ каронти, сахаджа̄тадхамма̄нам̣ самма̄абхиниропанапариггахан̣асамут̣т̣ха̄навода̄напаггахаупат̣т̣ха̄насама̄дахана̄ни ча каронтӣти евам̣ киччавибха̄гато. самма̄дит̣т̣хи пуббабха̄ге на̄наккхан̣а̄ висум̣ висум̣ дуккха̄диа̄рамман̣а̄ хутва̄ маггака̄ле екаккхан̣а̄ нибба̄намева а̄рамман̣ам̣ катва̄ киччато ‘‘дуккхе н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣни чатта̄ри на̄ма̄ни лабхати, самма̄сан̇каппа̄дайопи пуббабха̄ге на̄наккхан̣а̄ на̄на̄рамман̣а̄ маггака̄ле екаккхан̣а̄ ека̄рамман̣а̄.

тесу самма̄сан̇каппо киччато неккхаммасан̇каппотиа̄дӣни тӣн̣и на̄ма̄ни лабхати, самма̄ва̄ча̄дайо тайо пуббабха̄ге муса̄ва̄да̄вераман̣ӣтиа̄дивибха̄га̄ виратийопи четана̄йопи хутва̄ маггаккхан̣е виратийова, самма̄ва̄йа̄масатийо киччато саммаппадха̄насатипат̣т̣ха̄навасена чатта̄ри на̄ма̄ни лабханти. самма̄сама̄дхи пана маггаккхан̣епи пат̣хамаджджха̄на̄дивасена на̄на̄ ева̄ти евам̣ пуббабха̄гапарабха̄гесу паваттивибха̄гато, ‘‘идха, бхиккхаве, бхиккху самма̄дит̣т̣хим̣ бха̄вети вивеканиссита’’нтиа̄дина̄ (вибха. 489) бха̄вана̄видхито, ‘‘таттха катамо ат̣т̣хан̇гико магго? идха, бхиккху, йасмим̣ самайе локуттарам̣ джха̄нам̣ бха̄вети…пе… дуккха̄пат̣ипадам̣ дандха̄бхин̃н̃ам̣, тасмим̣ самайе ат̣т̣хан̇гико магго хоти самма̄дит̣т̣хи самма̄сан̇каппо’’тиа̄дина̄ (вибха. 499) чатура̄сӣтийа̄ найасахассавибха̄гехӣти евам̣ анека̄ка̄рато паватта̄ни бхагавато арийамаггавибха̄ванан̃а̄н̣а̄ни аттхасса ависам̣ва̄данато сабба̄нипи татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни. евампи бхагава̄ татха̄ни а̄гатоти татха̄гато.

татха̄ пат̣хамаджджха̄насама̄патти йа̄ ча ниродхасама̄паттӣти ета̄су анупат̣ипа̄т̣ийа̄ вихаритаббат̣т̣хена сама̄паджджитаббат̣т̣хена ча анупуббавиха̄расама̄паттӣсу сампа̄данапаччавеккхан̣а̄дивасена йатха̄рахам̣ сампайогавасена ча паватта̄ни бхагавато н̃а̄н̣а̄ни тадаттхасиддхийа̄ татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни. татха̄ ‘‘идам̣ имасса т̣ха̄нам̣, идам̣ ат̣т̣ха̄на’’нти авипарӣтам̣ тасса тасса пхаласса ка̄ран̣а̄ка̄ран̣аджа̄нанам̣, тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ атӣта̄дибхедабхиннасса каммасама̄да̄насса анавасесато йатха̄бхӯтам̣ випа̄кантараджа̄нанам̣, а̄йӯханаккхан̣ейева тасса тасса саттасса ‘‘айам̣ нирайага̄минӣ пат̣ипада̄…пе… айам̣ нибба̄нага̄минӣ пат̣ипада̄’’ти йа̄тха̄вато са̄сава̄на̄савакаммавибха̄гаджа̄нанам̣, 0.кхандха̄йатана̄дӣнам̣ упа̄динна̄нупа̄динна̄дианекасабха̄вам̣ на̄на̄сабха̄ван̃ча тасса локасса ‘‘има̄йа на̄ма дха̄туйа̄ уссаннатта̄ имасмим̣ дхаммаппабандхе айам̣ висесо джа̄йатӣ’’тиа̄дина̄ найена йатха̄бхӯтам̣ дха̄туна̄наттаджа̄нанам̣, анавасесато сатта̄нам̣ хӣна̄диаджджха̄сайа̄дхимуттиджа̄нанам̣, саддха̄дииндрийа̄нам̣ тиккхамудута̄джа̄нанам̣, сам̣килеса̄дӣхи саддхим̣ джха̄навимоккха̄дивисесаджа̄нанам̣, сатта̄нам̣ апарима̄н̣а̄су джа̄тӣсу таппат̣ибандхена саддхим̣ анавасесато пуббенивуттхаккхандхасантатиджа̄нанам̣, хӣна̄дивибха̄гехи саддхим̣ чутипат̣исандхиджа̄нанам̣, ‘‘идам̣ дуккха’’нтиа̄дина̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева чатусаччаджа̄нананти има̄ни бхагавато дасабалан̃а̄н̣а̄ни авираджджхитва̄ йатха̄сакам̣ висайа̄вага̄ханато йатха̄дхиппетаттхаса̄дханато ча йатха̄бхӯтавуттийа̄ татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни. вуттан̃хетам̣ –

‘‘идха татха̄гато т̣ха̄нан̃ча т̣ха̄нато ат̣т̣ха̄нан̃ча ат̣т̣ха̄нато йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣ’’тиа̄ди (вибха. 809; а. ни. 10.21).

евампи бхагава̄ татха̄ни а̄гатоти татха̄гато.

йатха̄ четесам̣ н̃а̄н̣а̄нам̣ васена, евам̣ йатха̄вутта̄нам̣ сатипат̣т̣ха̄насаммаппадха̄навибха̄ванан̃а̄н̣а̄дӣнам̣ ананта̄паримеййабхеда̄нам̣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄нам̣ пан̃н̃а̄висеса̄нам̣ васена бхагава̄ татха̄ни н̃а̄н̣а̄ни а̄гато адхигатоти татха̄гато. евампи татха̄ни а̄гатоти татха̄гато.

катхам̣ татха̄ гатоти татха̄гато? йа̄ са̄ бхагавато абхиджа̄ти абхисамбодхи дхаммавинайапан̃н̃а̄пана̄ анупа̄дисесанибба̄надха̄ту, са̄ татха̄. ким̣ вуттам̣ хоти? йадаттхам̣ локана̄тхена абхисамбодхи паттхита̄ паваттита̄ ча, тадаттхасса екантасиддхийа̄ ависам̣ва̄данато авипарӣтаттхавуттийа̄ татха̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄. татха̄ хи айам̣ бхагава̄ бодхисаттабхӯто саматим̣сапа̄рамипарипӯран̣а̄дикам̣ вуттаппабхедам̣ саббам̣ буддхаттахетум̣ сампа̄детва̄ туситапуре т̣хитова буддхакола̄халам̣ сутва̄ дасасахассачаккава̄л̣адевата̄хи екато саннипатита̄хи упасан̇камитва̄ –

‘‘ка̄ло дева маха̄вӣра, уппаджджа ма̄тукуччхийам̣;

садевакам̣ та̄райанто, буджджхассу аматам̣ пада’’нти. (бу. вам̣. 1.67) –

а̄йа̄чито уппаннапуббанимитто пан̃ча маха̄вилокана̄ни вилокетва̄ ‘‘ида̄на̄хам̣ мануссайонийам̣ уппаджджитва̄ абхисамбуджджхисса̄мӣ’’ти а̄са̄л̣хипун̣н̣ама̄йа сакйара̄джакуле маха̄ма̄йа̄йа девийа̄ куччхимхи пат̣исандхим̣ гахетва̄ даса ма̄се девамануссехи махата̄ париха̄рена парихарийама̄но виса̄кхапун̣н̣ама̄йа паччӯсасамайе абхиджа̄тим̣ па̄пун̣и.

абхиджа̄тиккхан̣е панасса пат̣исандхиггахан̣аккхан̣е вийа дваттим̣сапуббанимитта̄ни па̄турахесум̣. айан̃хи дасасахассӣ локадха̄ту кампи сан̇кампи сампакампи сампаведхи, дасасу чаккава̄л̣асахассесу аппама̄н̣о обха̄со пхари, тасса там̣ сирим̣ дат̣т̣хука̄ма̄ вийа джаччандха̄ чаккхӯни пат̣илабхим̣су, бадхира̄ саддам̣ сун̣им̣су. мӯга̄ сама̄лапим̣су, кхуджджа̄ уджугатта̄ ахесум̣, пан̇гула̄ падаса̄ гаманам̣ пат̣илабхим̣су, бандханагата̄ саббасатта̄ андубандхана̄дӣхи муччим̣су, саббанирайесу агги нибба̄йи, петтивисайе кхуппипа̄са̄ вӯпасами, тираччха̄на̄нам̣ бхайам̣ на̄хоси, саббасатта̄нам̣ рого вӯпасами, саббасатта̄ пийам̣вада̄ ахесум̣, мадхурена̄ка̄рена асса̄ хасим̣су, ва̄ран̣а̄ гаджджим̣су, саббатӯрийа̄ни сакам̣ сакам̣ нинна̄дам̣ мун̃чим̣су, агхат̣т̣ита̄ни ева манусса̄нам̣ хаттхӯпага̄дӣни а̄бхаран̣а̄ни мадхурена̄ка̄рена равим̣су, саббадиса̄ виппасанна̄ ахесум̣, сатта̄нам̣ сукхам̣ уппа̄дайама̄но мудусӣталава̄то ва̄йи, ака̄ламегхо васси, патхавитопи удакам̣ уббхиджджитва̄ виссанди, паккхино а̄ка̄сагаманам̣ виджахим̣су, надийо асандама̄на̄ ат̣т̣хам̣су, маха̄самудде мадхурам̣ удакам̣ ахоси, упаккилесавимутте сӯрийе диссама̄не ева а̄ка̄сагата̄ сабба̄ джотийо джалим̣су, т̣хапетва̄ арӯпа̄вачаре деве авасеса̄ саббе дева̄ саббепи нерайика̄ диссама̄нарӯпа̄ ахесум̣, тарукут̣т̣акава̄т̣асела̄дайо ана̄варан̣абхӯта̄ ахесум̣, сатта̄нам̣ чутӯпапа̄та̄ на̄хесум̣, саббам̣ анит̣т̣хагандхам̣ абхибхавитва̄ диббагандхо ва̄йи, саббе пхалӯпага̄ руккха̄ пхаладхара̄ сампаджджим̣су, маха̄самуддо саббаттхакамева пан̃чаван̣н̣ехи падумехи сан̃чханнатало ахоси, тхаладжаджаладжа̄дӣни саббапуппха̄ни пуппхим̣су, руккха̄нам̣ кхандхесу кхандхападума̄ни, са̄кха̄су са̄кхападума̄ни, лата̄су лата̄падума̄ни пуппхим̣су, махӣтале сила̄тала̄ни бхиндитва̄ упарӯпари сатта сатта хутва̄ дан̣д̣ападума̄ни на̄ма никкхамим̣су, а̄ка̄се оламбакападума̄ни ниббаттим̣су, самантато пуппхавассам̣ васси, а̄ка̄се диббатӯрийа̄ни ваджджим̣су, сакаладасасахассӣ локадха̄ту ват̣т̣етва̄ виссат̣т̣хама̄ла̄гул̣ам̣ вийа уппӣл̣етва̄ баддхама̄ла̄кала̄по вийа алан̇катаппат̣ийаттам̣ ма̄ла̄санам̣ вийа ча екама̄ла̄ма̄линӣ виппхурантава̄л̣абӣджанӣ пуппхадхӯпагандхапарива̄сита̄ парамасобхаггаппатта̄ ахоси, та̄ни ча пуббанимитта̄ни упари адхигата̄нам̣ анекесам̣ висеса̄дхигама̄нам̣ нимиттабхӯта̄ни ева ахесум̣. евам̣ анекаччхарийапа̄тубха̄ваппат̣иман̣д̣ита̄ ча̄йам̣ абхиджа̄ти йадаттхам̣ анена абхисамбодхи паттхита̄, тасса̄ абхисамбодхийа̄ екантасиддхийа̄ татха̄ва ахоси авитатха̄ анан̃н̃атха̄.

татха̄ йе буддхавенеййа̄ бодханеййабандхава̄, те саббепи анавасесато сайамева бхагавата̄ винӣта̄. йе ча са̄вакавенеййа̄ дхаммавенеййа̄ ча, тепи са̄вака̄дӣхи винӣта̄ винайам̣ гаччханти гамиссанти ча̄ти йадаттхам̣ бхагавата̄ абхисамбодхи абхипаттхита̄, тадаттхасса екантасиддхийа̄ абхисамбодхи татха̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄.

апича йасса йасса н̃еййадхаммасса йо йо сабха̄во буджджхитаббо, со со хаттхатале т̣хапитаа̄малакам̣ вийа а̄ваджджанаматтаппат̣ибаддхена аттано н̃а̄н̣ена авипарӣтам̣ анавасесато бхагавата̄ абхисамбуддхоти евампи абхисамбодхи татха̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄.

татха̄ тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ татха̄ татха̄ десетаббаппака̄рам̣ тесам̣ тесан̃ча сатта̄нам̣ а̄сайа̄нусайачарита̄дхимуттим̣ саммадева олокетва̄ дхамматам̣ авиджахантенева пан̃н̃аттинайавоха̄рамаггам̣ анатидха̄вантенева ча дхамматам̣ вибха̄вантена йатха̄пара̄дхам̣ йатха̄джджха̄сайам̣ йатха̄дхамман̃ча ануса̄сантена бхагавата̄ венеййа̄ винӣта̄ арийабхӯмим̣ сампа̄пита̄ти дхаммавинайапан̃н̃а̄пана̄писса тадаттхасиддхийа̄ йатха̄бхӯтавуттийа̄ ча татха̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄.

татха̄ йа̄ са̄ бхагавата̄ ануппатта̄ патхавийа̄дипхассаведана̄дирӯпа̄рӯпасабха̄вавинимутта̄ луджджанабха̄ва̄бха̄вато локасабха̄ва̄тӣта̄ тамаса̄ висам̣сат̣т̣хатта̄ кеначи анобха̄санӣйа̄ локасабха̄ва̄бха̄вато ева гатиа̄дибха̄варахита̄ аппатит̣т̣ха̄ ана̄рамман̣а̄ аматамаха̄нибба̄надха̄ту кхандхасан̇кха̄та̄нам̣ упа̄дӣнам̣ лесаматтассапи абха̄вато анупа̄дисеса̄ти вуччати, йам̣ сандха̄йа вуттам̣ –

‘‘аттхи, бхиккхаве, тада̄йатанам̣, йаттха нева патхавӣ на а̄по на теджо на ва̄йо на а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣ на вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣ на а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣ на невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ на̄йам̣ локо на паро локо на ча убхо чандимасӯрийа̄, татра̄па̄хам̣, бхиккхаве, нева а̄гатим̣ вада̄ми на гатим̣ на т̣хитим̣ на чутим̣ на упапаттим̣, аппатит̣т̣хам̣ аппаваттам̣ ана̄рамман̣амеветам̣, есеванто дуккхасса̄’’ти (уда̄. 71).

са̄ саббесампи упа̄да̄наккхандха̄нам̣ аттхан̇гамо, саббасан̇кха̄ра̄нам̣ саматхо, саббӯпадхӣнам̣ пат̣иниссагго, саббадуккха̄нам̣ вӯпасамо, сабба̄лайа̄нам̣ самуггха̄то, саббават̣т̣а̄нам̣ упаччхедо, аччантасантилаккхан̣оти йатха̄вуттасабха̄васса када̄чипи ависам̣ва̄данато татха̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄. евамета̄ абхиджа̄тиа̄дика̄ татха̄ гато упагато адхигато пат̣ипанно паттоти татха̄гато. евам̣ бхагава̄ татха̄ гатоти татха̄гато.

катхам̣ татха̄видхоти татха̄гато? йатха̄видха̄ пуримака̄ самма̄самбуддха̄, айампи бхагава̄ татха̄видхо. ким̣ вуттам̣ хоти? йатха̄видха̄ те бхагаванто маггасӣлена пхаласӣлена саббенапи локийалокуттарасӣлена, маггасама̄дхина̄ пхаласама̄дхина̄ саббенапи локийалокуттарасама̄дхина̄, маггапан̃н̃а̄йа пхалапан̃н̃а̄йа сабба̄йапи локийалокуттарапан̃н̃а̄йа, девасикам̣ валан̃джитаббехи чатувӣсатикот̣исатасахассасама̄паттивиха̄рехи, тадан̇гавимуттийа̄, виккхамбханавимуттийа̄, самуччхедавимуттийа̄, пат̣иппассаддхивимуттийа̄, ниссаран̣авимуттийа̄ти сан̇кхепато. виттха̄рато пана ананта̄парима̄н̣абхедехи ачинтеййа̄нубха̄вехи сакаласаббан̃н̃угун̣ехи, айампи амха̄кам̣ бхагава̄ татха̄видхо. саббесан̃хи самма̄самбуддха̄нам̣ а̄йувематтам̣, сарӣраппама̄н̣авематтам̣, кулавематтам̣, дуккарачарийа̄вематтам̣, расмивематтанти, имехи пан̃чахи вематтехи сийа̄ вематтам̣, на пана сӣлависуддхийа̄дӣсу висуддхӣсу саматхавипассана̄пат̣ипаттийам̣ аттана̄ пат̣иладдхагун̣есу ча кин̃чи на̄на̄каран̣ам̣ аттхи. атха кхо маджджхе бхиннасуван̣н̣ам̣ вийа ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ниббисеса̄ те буддха̄ бхагаванто. тасма̄ йатха̄видха̄ пуримака̄ самма̄самбуддха̄, айампи бхагава̄ татха̄видхо. евам̣ татха̄видхоти татха̄гато. видхаттхо четтха гатасаддо, татха̄ хи локийа̄ видхайуттагатасадде пака̄раттхе ваданти.

катхам̣ татха̄ паваттитоти татха̄гато? анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ена иддха̄нубха̄вена саманна̄гататта̄ аттхаппат̣исамбхида̄дӣнам̣ уккам̣сапа̄рамиппаттийа̄ ана̄варан̣ан̃а̄н̣аппат̣ила̄бхена ча бхагавато ка̄йаппаваттийа̄дӣнам̣ каттхачи пат̣игха̄та̄бха̄вато йатха̄ ручи татха̄ гатам̣ гати гаманам̣ ка̄йавачӣчиттаппаватти етасса̄ти татха̄гато. евам̣ татха̄ паваттитоти татха̄гато.

катхам̣ татхехи агатоти татха̄гато? бодхисамбха̄расамбхаран̣е таппат̣ипаккхаппаваттисан̇кха̄там̣ наттхи етасса гатанти агато. со панасса агатабха̄во маччхерада̄напа̄рамиа̄дӣсу авипарӣтам̣ а̄дӣнава̄нисам̣сапаччавеккхан̣а̄динайаппаваттехи н̃а̄н̣ехӣти татхехи н̃а̄н̣ехи агатоти татха̄гато.

атха ва̄ килеса̄бхисан̇кха̄раппаваттисан̇кха̄там̣ кхандхаппаваттисан̇кха̄тамева ва̄ пан̃часупи гатӣсу гатам̣ гаманам̣ етасса наттхӣти агато. саупа̄дисесаанупа̄дисесанибба̄наппаттийа̄ сва̄йамасса агатабха̄во татхехи арийамагган̃а̄н̣ехӣти евампи бхагава̄ татхехи агатоти татха̄гато.

катхам̣ татха̄ гатабха̄вена татха̄гато? татха̄ гатабха̄вена̄ти ча татха̄гатасса саббха̄вена аттхита̄йа̄ти аттхо. ко панеса татха̄гато, йасса аттхита̄йа бхагава̄ татха̄гатоти вуччатӣти? саддхаммо. саддхаммо хи арийамагго та̄ва йатха̄ йуганаддхасаматхавипассана̄балена анавасесато килесапаккхам̣ самӯханантена самуччхедаппаха̄навасена гантаббам̣, татха̄ гато. пхаладхаммо йатха̄ аттано магга̄нурӯпам̣ пат̣иппассаддхипаха̄навасена гантаббам̣, татха̄ гато паватто. нибба̄надхаммо пана йатха̄ гато пан̃н̃а̄йа пат̣ивиддхо сакалават̣т̣адуккхавӯпасама̄йа сампаджджати, буддха̄дӣхи татха̄ гато саччхикатоти татха̄гато. парийаттидхаммопи йатха̄ пуримабуддхехи суттагеййа̄дивасена паваттиа̄диппака̄санавасена ча венеййа̄нам̣ а̄сайа̄дианурӯпам̣ паваттито, амха̄кампи бхагавата̄ татха̄ гато гадито паваттитоти ва̄ татха̄гато. йатха̄ бхагавата̄ десито, татха̄ бхагавато са̄вакехи гато авагатоти татха̄гато. евам̣ саббопи саддхаммо татха̄гато. тена̄ха сакко дева̄наминдо – ‘‘татха̄гатам̣ девамануссапӯджитам̣, дхаммам̣ намасса̄ма суваттхи хотӯ’’ти (кху. па̄. 6.17; су. ни. 240). сва̄сса аттхӣти бхагава̄ татха̄гато.

йатха̄ ча дхаммо, евам̣ арийасан̇гхопи йатха̄ аттахита̄йа парахита̄йа ча пат̣ипаннехи сувисуддхам̣ пуббабха̄гасаматхавипассана̄пат̣ипадам̣ пураккхатва̄ тена тена маггена гантаббам̣, там̣ там̣ татха̄ гатоти татха̄гато. йатха̄ ва̄ бхагавата̄ саччапат̣иччасамуппа̄да̄дайо десита̄, татха̄ва буддхатта̄ татха̄ гаданато ча татха̄гато. тена̄ха сакко девара̄джа̄ – ‘‘татха̄гатам̣ девамануссапӯджитам̣, сан̇гхам̣ намасса̄ма суваттхи хотӯ’’ти. сва̄сса са̄вакабхӯто аттхӣти бхагава̄ татха̄гато. евам̣ татха̄гатабха̄вена татха̄гатоти.

идампи ча татха̄гатасса татха̄гатабха̄вадӣпане мукхаматтакамева, сабба̄ка̄рена пана татха̄гатова татха̄гатасса татха̄гатабха̄вам̣ ван̣н̣еййа. идан̃хи татха̄гатападам̣ махаттхам̣ маха̄гатикам̣ маха̄висайам̣, тасса аппама̄дападасса вийа тепит̣акампи буддхавачанам̣ йуттито аттхабха̄вена а̄харанто ‘‘атиттхена дхаммакатхико паккхандо’’ти на ваттабботи.

таттхетам̣ вуччати –

‘‘йатхева локе пурима̄ махесино,

саббан̃н̃убха̄вам̣ мунайо идха̄гата̄;

татха̄ айам̣ сакйамунӣпи а̄гато,

татха̄гато вуччати тена чаккхума̄.

‘‘паха̄йа ка̄ма̄димале асесато,

сама̄дхин̃а̄н̣ехи йатха̄ гата̄ джина̄;

пура̄тана̄ сакйамунӣ джутиндхаро,

татха̄ гато тена татха̄гато мато.

‘‘татхан̃ча дха̄та̄йатана̄дилаккхан̣ам̣,

сабха̄васа̄ман̃н̃авибха̄габхедато;

сайамбхун̃а̄н̣ена джинойама̄гато,

татха̄гато вуччати сакйапун̇гаво.

‘‘татха̄ни сачча̄ни самантачаккхуна̄,

татха̄ идаппаччайата̄ ча саббасо;

анан̃н̃анеййа̄ найато вибха̄вита̄,

татха̄ гато тена джино татха̄гато.

‘‘анекабхеда̄супи локадха̄тусу,

джинасса рӯпа̄йатана̄дигочаре;

вичиттабхеде татхамева дассанам̣,

татха̄гато тена саманталочано.

‘‘йато ча дхаммам̣ татхамева бха̄сати,

кароти ва̄ча̄йа нурӯпаматтано;

гун̣ехи локам̣ абхибхуййирӣйати,

татха̄гато тенапи локана̄йако.

‘‘татха̄ парин̃н̃а̄йа татха̄йа саббасо,