2. мучалиндавагго
1. мучалиндасуттаван̣н̣ана̄
11. мучалиндаваггасса пат̣хаме мучалиндамӯлети еттха мучалиндо вуччати нӣпаруккхо. со ‘‘ничуло’’типи вуччати, тасса самӣпе. кечи пана ‘‘мучалоти тасса руккхасса на̄мам̣, там̣ ванаджет̣т̣хаката̄йа пана мучалиндоти вутта’’нти ваданти. маха̄ ака̄ламегхоти асампатте вассака̄ле уппаннамаха̄мегхо. со хи гимха̄нам̣ паччхиме ма̄се сакалачаккава̄л̣агаббхам̣ пӯренто удапа̄ди. сатта̄хаваддалика̄ти тасмим̣ уппанне сатта̄хам̣ авиччхиннавут̣т̣хика̄ ахоси. сӣтава̄тадуддинӣти са̄ ча сатта̄хаваддалика̄ удакапхуситасаммиссена сӣтава̄тена самантато париббхамантена дуситадивасатта̄ дуддинӣ на̄ма ахоси. мучалиндо на̄ма на̄гара̄джа̄ти тассева мучалиндаруккхасса самӣпе поккхаран̣ийа̄ хет̣т̣ха̄ на̄габхаванам̣ аттхи, таттха ниббатто маха̄нубха̄во на̄гара̄джа̄. сакабхавана̄ти аттано на̄габхаванато. саттаккхаттум̣ бхогехи париккхипитва̄ти саттава̄ре аттано сарӣрабхогехи бхагавато ка̄йам̣ парива̄ретва̄. упаримуддхани махантам̣ пхан̣ам̣ вихачча̄ти бхагавато муддхаппадесасса упари аттано махантам̣ пхан̣ам̣ паса̄ретва̄. ‘‘пхан̣ам̣ каритва̄’’типи па̄т̣хо, со еваттхо.
тасса кира на̄гара̄джасса етадахоси ‘‘бхагава̄ ча майхам̣ бхаванасамӣпе руккхамӯле нисинно, айан̃ча сатта̄хаваддалика̄ ваттати, ва̄са̄га̄рамасса ладдхум̣ ват̣т̣атӣ’’ти. со саттаратанамайам̣ па̄са̄дам̣ нимминитум̣ сакконтопи ‘‘евам̣ кате ка̄йаса̄ро гахито на бхависсати, дасабаласса ка̄йавеййа̄ваччам̣ карисса̄мӣ’’ти махантам̣ аттабха̄вам̣ катва̄ саттха̄рам̣ саттаккхаттум̣ бхогехи париккхипитва̄ упари пхан̣ам̣ катва̄ дха̄реси. ‘‘париккхепаббхантарам̣ лохапа̄са̄де бхан̣д̣а̄га̄рагаббхаппама̄н̣ам̣ ахосӣ’’ти кхандхакат̣т̣хакатха̄йам̣ (маха̄ва. ат̣т̣ха. 5) вуттам̣. маджджхимат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘хет̣т̣ха̄лохапа̄са̄даппама̄н̣а’’нти (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.284). ‘‘иччхитиччхитена ирийа̄патхена саттха̄ вихариссатӣ’’ти кира на̄гара̄джасса аджджха̄сайо. бхагава̄ пана йатха̄нисиннова сатта̄хам̣ вӣтина̄меси. тан̃ча т̣ха̄нам̣ супихитава̄тапа̄нам̣ супхуситааггал̣адва̄рам̣ кӯт̣а̄га̄рам̣ вийа ахоси. ма̄ бхагавантам̣ сӣтантиа̄ди тасса татха̄ каритва̄ т̣ха̄нака̄ран̣апаридӣпанам̣. со хи ‘‘ма̄ бхагавантам̣ сӣтам̣ ба̄дхайиттха, ма̄ ун̣хам̣, ма̄ д̣ам̣са̄дисампхассо ба̄дхайиттха̄’’ти татха̄ каритва̄ ат̣т̣ха̄си.
таттха кин̃ча̄пи сатта̄хаваддалика̄йа ун̣хамева наттхи, саче пана антарантара̄ мегхо вигаччхеййа, ун̣хам̣ бхавеййа, тампи ма̄ ба̄дхайиттха̄ти евам̣ тасса чинтетум̣ йуттам̣. кечи панеттха ваданти ‘‘ун̣хаггахан̣ам̣ бхогапариккхепасса випулабха̄вакаран̣е ка̄ран̣акиттанам̣. кхуддаке хи тасмим̣ бхагавантам̣ на̄гасса сарӣрасамбхӯта̄ усма̄ ба̄дхеййа, випулабха̄вакаран̣ена пана та̄дисам̣ ‘ма̄ ун̣хам̣ ба̄дхайиттха̄’ти татха̄ каритва̄ ат̣т̣ха̄сӣ’’ти.
виддханти уббиддхам̣, мегхавигамена дӯрӣбхӯтанти аттхо. вигатавала̄хаканти апагатамегхам̣. деванти а̄ка̄сам̣. видитва̄ти ‘‘ида̄ни вигатавала̄хако а̄ка̄со, наттхи бхагавато сӣта̄диупаддаво’’ти н̃атва̄. винивет̣хетва̄ти апанетва̄. сакаван̣н̣анти аттано на̄гарӯпам̣. пат̣исам̣харитва̄ти антарадха̄петва̄. ма̄н̣авакаван̣н̣анти кума̄ракарӯпам̣.
етаматтханти вивекасукхаппат̣исам̣ведино йаттха каттхачи сукхамева хотӣти етаматтхам̣ сабба̄ка̄рена джа̄нитва̄. имам̣ уда̄нанти имам̣ вивекасукха̄нубха̄вадӣпакам̣ уда̄нам̣ уда̄неси.
таттха сукхо вивекоти нибба̄насан̇кха̄то упадхививеко сукхо. тут̣т̣хасса̄ти чатумагган̃а̄н̣асантосена тут̣т̣хасса. сутадхаммасса̄ти пака̄ситадхаммасса виссутадхаммасса. пассатоти там̣ вивекам̣, йам̣ ва̄ кин̃чи пасситаббам̣ на̄ма, там̣ саббам̣ аттано вӣрийабала̄дхигатена н̃а̄н̣ачаккхуна̄ пассантасса. абйа̄паджджанти акуппанабха̄во, етена метта̄пуббабха̄го дассито. па̄н̣абхӯтесу сам̣йамоти саттесу ча сам̣йамо авихим̣санабха̄во сукхоти аттхо. етена карун̣а̄пуббабха̄го дассито.
сукха̄ вира̄гата̄ локети вигатара̄гата̄пи локе сукха̄. кӣдисӣ? ка̄ма̄нам̣ саматиккамоти, йа̄ ка̄ма̄нам̣ саматиккамоти вуччати, са̄ вигатара̄гата̄пи сукха̄ти аттхо, етена ана̄га̄мимагго катхито. асмима̄насса йо винайоти имина̄ пана арахаттам̣ катхитам̣. арахаттан̃хи асмима̄насса пат̣иппассаддхивинайоти вуччати, ито паран̃ча сукхам̣ на̄ма наттхи, тена̄ха ‘‘етам̣ ве парамам̣ сукха’’нти. евам̣ арахаттена десана̄йа кӯт̣ам̣ ган̣хӣти.
пат̣хамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. ра̄джасуттаван̣н̣ана̄
12. дутийе самбахула̄нанти винайапарийа̄йена тайо джана̄ ‘‘самбахула̄’’ти вуччанти, тато парам̣ сан̇гхо. суттантапарийа̄йена пана тайо тайо ева, тато уддхам̣ самбахула̄. тасма̄ идха̄пи суттантапарийа̄йена самбахула̄ти ведитабба̄. упат̣т̣ха̄наса̄ла̄йанти дхаммасабха̄ман̣д̣апе. са̄ хи дхаммам̣ десетум̣ а̄гатасса татха̄гатасса бхиккхӯнам̣ упат̣т̣ха̄накаран̣ат̣т̣ха̄нанти ‘‘упат̣т̣ха̄наса̄ла̄’’ти вуччати. атха ва̄ йаттха бхиккхӯ винайам̣ виниччхинанти, дхаммам̣ катхенти, са̄каччхам̣ сама̄паджджанти, саннипатанавасена пакатийа̄ упатит̣т̣ханти, са̄ са̄ла̄пи ман̣д̣апопи ‘‘упат̣т̣ха̄наса̄ла̄’’твева вуччати. таттха̄пи хи буддха̄санам̣ ниччам̣ пан̃н̃аттамева хоти. идан̃хи буддха̄нам̣ дхарама̄нака̄ле бхиккхӯнам̣ ча̄риттам̣. саннисинна̄нанти нисаджджанавасена сан̇гамма нисинна̄нам̣. саннипатита̄нанти тато тато а̄гантва̄ саннипатанавасена саннипатита̄нам̣. атха ва̄ буддха̄санам̣ пурато катва̄ саттху саммукхе вийа а̄даруппаттийа̄ саккаччам̣ нисӣданавасена саннисинна̄нам̣, сама̄наджджха̄сайатта̄ ан̃н̃аман̃н̃асмим̣ аджджха̄сайена сут̣т̣ху самма̄ ча нипатанавасена саннипатита̄нам̣. айанти ида̄ни вуччама̄нам̣ ниддисати. антара̄катха̄ти каммат̣т̣ха̄наманасика̄рауддесапарипуччха̄дӣнам̣ антара̄ ан̃н̃а̄ ека̄ катха̄, атха ва̄ маджджханхике ладдхасса сугатова̄дасса, са̄йам̣ лабхитаббасса дхаммассаванасса ча антара̄ паваттатта̄ антара̄катха̄, саман̣асама̄ча̄рассева ва̄ антара̄ паватта̄ ан̃н̃а̄ ека̄ катха̄ти антара̄катха̄. удапа̄дӣти уппанна̄.
имесам̣ двиннам̣ ра̄джӯнанти ниддха̄ран̣е са̄мивачанам̣. махаддханатаро ва̄тиа̄дӣсу патхавийам̣ никхан̣итва̄ т̣хапитам̣ саттаратананичайасан̇кха̄там̣ махантам̣ дханам̣ етасса̄ти махаддхано, двӣсу айам̣ атисайена махаддханоти махаддханатаро. ва̄саддо викаппаттхо. сесападесупи есева найо. айам̣ пана висесо – ниччапариббайавасена маханто бхого етасса̄ти маха̄бхого. девасикам̣ пависанаа̄йабхӯто маханто косо етасса̄ти маха̄косо. апаре пана ‘‘девасикам̣ пависанаа̄йабхӯтам̣ ман̣иса̄рапхеггугумба̄дибхедабхиннам̣ париггахаваттху дханам̣, тадева са̄рагаббха̄дӣсу нихитам̣ косо’’ти ваданти. ваджиро, маха̄нӣло, инданӣло, маракато, вел̣урийо, падумара̄го, пхуссара̄го, каккетано, пула̄ко, вимало, лохитан̇ко, пхалико, пава̄л̣о, джотирасо, гомуттако, гомедако, согандхико, мутта̄, сан̇кхо, ан̃джанамӯло, ра̄джапат̣т̣о, аматам̣сако, пийако, бра̄хман̣ӣ ча̄ти чатуббӣсати ман̣и на̄ма. сатта лоха̄ни каха̄пан̣о ча са̄ро на̄ма. сайаначчха̄данапа̄вуран̣агаджадантасила̄дӣни пхеггу на̄ма. чандана̄гарукун̇куматагаракаппӯра̄ди гумба̄ на̄ма. таттха пуримена а̄дисаддена са̄ливӣхиа̄димуггама̄са̄дипуббан̣н̣а̄паран̣н̣абхедам̣ дхан̃н̃авикатим̣ а̄дим̣ катва̄ йам̣ сатта̄нам̣ упабхогапарибхогабхӯтам̣ ваттху, там̣ саббам̣ сан̇гайхати. махантам̣ виджитам̣ рат̣т̣хам̣ етасса̄ти маха̄виджито. маханто хаттхиасса̄дива̄хано етасса̄ти маха̄ва̄хано. махантам̣ сена̄балан̃чева тха̄мабалан̃ча етасса̄ти махаббало. иччхитаниббаттисан̇кха̄та̄ пун̃н̃акамманиппханна̄ махатӣ иддхи етасса̄ти махиддхико. теджасан̇кха̄то усса̄хамантапабхусаттисан̇кха̄то ва̄ маханто а̄нубха̄во етасса̄ти маха̄нубха̄во.
еттха ча пат̣хамена а̄йасампада̄, дутийена виттӯпакаран̣асампада̄, татийена вибхавасампада̄, чатуттхена джанападасампада̄, пан̃чамена йа̄насампада̄, чхат̣т̣хена парива̄расампада̄йа саддхим̣ аттасампада̄, саттамена пун̃н̃акаммасампада̄, ат̣т̣хамена пабха̄васампада̄ тесам̣ ра̄джӯнам̣ пака̄сита̄ хоти. тена йа̄ са̄ са̄мисампатти, амаччасампатти, сена̄сампатти, рат̣т̣хасампатти, вибхавасампатти, миттасампатти, дуггасампаттӣти сатта пакатисампада̄ ра̄джӯнам̣ иччхитабба̄. та̄ сабба̄ йатха̄рахам̣ паридӣпита̄ти ведитабба̄.
да̄на̄дӣхи чатӯхи сан̇гахаваттхӯхи парисам̣ ран̃джетӣти ра̄джа̄. магадха̄нам̣ иссароти ма̄гадхо. махатийа̄ сена̄йа саманна̄гататта̄ сенийаготтатта̄ ва̄ сенийо. бимби вуччати суван̣н̣ам̣, тасма̄ са̄рабимбиван̣н̣ата̄йа бимбиса̄ро. кечи пана ‘‘на̄мамеветам̣ тасса ран̃н̃о’’ти ваданти. пачча̄миттам̣ парасенам̣ джина̄тӣти пасенади. косаларат̣т̣хасса адхипатӣти косало. айан̃чарахӣти еттха чарахӣти нипа̄таматтам̣. виппаката̄ти апарийосита̄. айам̣ тесам̣ бхиккхӯнам̣ антара̄катха̄ анит̣т̣хита̄ти аттхо.
са̄йанхасамайанти са̄йанхе екам̣ самайам̣. пат̣исалла̄на̄ вут̣т̣хитоти тато тато рӯпа̄диа̄рамман̣ато читтасса пат̣исам̣харан̣ато пат̣исалла̄насан̇кха̄та̄йа пхаласама̄паттито йатха̄ка̄лапариччхедам̣ вут̣т̣хито. бхагава̄ хи пуббан̣хасамайам̣ бхиккхусан̇гхапаривуто са̄ваттхим̣ пависитва̄ бхиккхӯнам̣ сулабхапин̣д̣апа̄там̣ катва̄ катабхаттакиччо бхиккхӯхи саддхим̣ са̄ваттхито никкхамитва̄ виха̄рам̣ пависитва̄ гандхакут̣иппамукхе т̣хатва̄ ваттам̣ дассетва̄ т̣хита̄нам̣ бхиккхӯнам̣ йатха̄самут̣т̣хитам̣ сугатова̄дам̣ датва̄ тесу аран̃н̃аруккхамӯла̄дидива̄т̣т̣ха̄нам̣ уддисса гатесу гандхакут̣им̣ пависитва̄ пхаласама̄паттисукхена дивасабха̄гам̣ вӣтина̄метва̄ йатха̄ка̄лапариччхеде сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа, ‘‘майхам̣ упагаманам̣ а̄гамайама̄на̄ чатассо париса̄ сакалавиха̄рам̣ парипӯрентийо нисинна̄, ида̄ни ме дхаммадесанаттхам̣ дхаммасабха̄ман̣д̣алам̣ упагантум̣ ка̄ло’’ти а̄санато вут̣т̣ха̄йа, кесарасӣхо вийа кан̃чанагуха̄йа сурабхигандхакут̣ито никкхамитва̄ йӯтхам̣ упасан̇каманто маттаварава̄ран̣о вийа ака̄йача̄паллена ча̄рувиккантагамано асӣтианубйан̃джанаппат̣иман̣д̣итаба̄ттим̣самаха̄пурисалаккхан̣асамуджджала̄йа бйа̄маппабха̄йа париккхепавила̄сасампанна̄йа пабхассаракетума̄ла̄лан̇ката̄йа нӣлапӣталохитода̄таман̃джит̣т̣хапабхассара̄нам̣ васена чхаббан̣н̣абуддхарам̣сийо виссаджджентийа̄ ачинтеййа̄нубха̄ва̄йа анупама̄йа буддхалӣла̄йа саманна̄гата̄йа рӯпака̄йасампаттийа̄ сакалавиха̄рам̣ ека̄локам̣ курума̄но упат̣т̣ха̄наса̄лам̣ упасан̇ками. тена вуттам̣ – ‘‘атха кхо бхагава̄…пе… тенупасан̇камӣ’’ти.
евам̣ упасан̇камитва̄ ваттам̣ дассетва̄ нисинне те бхиккхӯ тун̣хӣбхӯте дисва̄ ‘‘майи акатхенте име бхиккхӯ буддхага̄равена каппампи на катхессантӣ’’ти катха̄самут̣т̣ха̄панаттхам̣ ‘‘ка̄йа нуттха, бхиккхаве’’тиа̄дима̄ха. таттха ка̄йа нуттха̄ти катама̄йа ну бхаватха. ‘‘ка̄йа ноттха̄’’типи па̄л̣и, со еваттхо, ‘‘ка̄йа нветтха̄’’типи пат̣ханти, тасса катама̄йа ну еттха̄ти аттхо. татра̄йам̣ сан̇кхепаттхо – бхиккхаве, катама̄йа на̄ма катха̄йа идха саннисинна̄ бхаватха, катама̄ ча тумха̄кам̣ катха̄ мама̄гаманапаччайа̄ анит̣т̣хита̄, там̣ нит̣т̣ха̄песса̄мӣти евам̣ саббан̃н̃упава̄ран̣а̄йа пава̄реси.
на кхветанти на кхо етам̣, айамева ва̄ па̄т̣хо. ‘‘на кхота’’нтипи пат̣ханти, на кхо етам̣ иччева падавибха̄го. кулапутта̄нанти джа̄тиа̄ча̄ракулапутта̄нам̣. саддха̄ти саддха̄йа, каммапхаласаддха̄йа ратанаттайасаддха̄йа ча. ага̄расма̄ти гхарато, гахат̣т̣хабха̄ва̄ти аттхо. анага̄рийанти паббаджджам̣. паббаджита̄нанти упагата̄нам̣. йанти кирийа̄пара̄масанам̣. таттха̄йам̣ падайоджана̄ – ‘‘бхиккхаве, тумхе нева ра̄джа̄бхинӣта̄ на чора̄бхинӣта̄ на ин̣ат̣т̣а̄ на джӣвитапаката̄ паббаджита̄, атха кхо саддха̄йа ага̄рато никкхамитва̄ мама са̄сане паббаджита̄, тумхе етарахи еварӯпим̣ ра̄джаппат̣исам̣йуттам̣ тираччха̄накатхам̣ катхеййа̄тха, йам̣ еварӯпа̄йа катха̄йа катханам̣, етам̣ тумха̄кам̣ на кхо патирӯпам̣ на йуттамева̄’’ти.
евам̣ саннипатита̄нам̣ паббаджита̄нам̣ аппатирӯпам̣ пат̣иккхипитва̄ ида̄ни несам̣ патирӯпам̣ пат̣ипаттим̣ ануджа̄нанто ‘‘саннипатита̄нам̣ во, бхиккхаве, двайам̣ каран̣ӣйам̣ дхаммӣ ва̄ катха̄ арийо ва̄ тун̣хӣбха̄во’’ти а̄ха. таттха воти тумха̄кам̣. каран̣ӣйанти хи падам̣ апеккхитва̄ каттари са̄мивачанаметам̣, тасма̄ тумхехӣти аттхо. двайам̣ каран̣ӣйанти две ка̄табба̄. дхаммӣ катха̄ти чатусаччадхаммато анапета̄ катха̄, паваттиниваттипаридӣпинӣ дхаммадесана̄ти аттхо. дасакатха̄ваттхусан̇кха̄та̄пи хи дхаммакатха̄ тадекадеса̄ ева̄ти. арийоти екантахита̄вахатта̄ арийо, висуддхо уттамоти ва̄ арийо. тун̣хӣбха̄воти саматхавипассана̄бха̄вана̄бхӯтам̣ акатханам̣. кечи пана ‘‘вачӣсан̇кха̄рапат̣ипаккхабха̄вато дутийаджджха̄нам̣ арийо тун̣хӣбха̄во’’ти ваданти. апаре ‘‘чатуттхаджджха̄нам̣ арийо тун̣хӣбха̄во’’ти ваданти. айам̣ панеттха аттхо – ‘‘бхиккхаве, читтавивекасса парибрӯханаттхам̣ вивекат̣т̣хака̄йа̄ сун̃н̃а̄га̄ре вихаранта̄ саче када̄чи саннипататха, евам̣ саннипатитехи тумхехи ‘ассутам̣ са̄вети сутам̣ ва̄ парийодапетӣ’ти вуттанайена ан̃н̃аман̃н̃ассӯпака̄ра̄йа кхандха̄дӣнам̣ аниччата̄дипат̣исам̣йутта̄ дхаммакатха̄ ва̄ паваттетабба̄, ан̃н̃аман̃н̃ам̣ абйа̄ба̄дханаттхам̣ джха̄насама̄паттийа̄ ва̄ вихаритабба’’нти.
таттха пуримена каран̣ӣйавачанена анотин̣н̣а̄нам̣ са̄сане отаран̣ӯпа̄йам̣ дассети, паччхимена отин̣н̣а̄нам̣ сам̣са̄рато ниссаран̣ӯпа̄йам̣. пуримена ва̄ а̄гамавеййаттийе нийоджети, паччхимена адхигамавеййаттийе. атха ва̄ пуримена самма̄дит̣т̣хийа̄ пат̣хамам̣ уппаттихетум̣ дӣпети, дутийена дутийам̣. вуттан̃хетам̣ –
‘‘двеме, бхиккхаве, хетӯ две паччайа̄ самма̄дит̣т̣хийа̄ уппа̄да̄йа парато ча гхосо, паччаттан̃ча йонисо манасика̄ро’’ти (а. ни. 2.127).
пуримена ва̄ локийасамма̄дит̣т̣хийа̄ мӯлака̄ран̣ам̣ вибха̄вети, паччхимена локуттарасамма̄дит̣т̣хийа̄ мӯлака̄ран̣анти евама̄дина̄ еттха йоджана̄ ведитабба̄.
етаматтхам̣ видитва̄ти техи бхиккхӯхи киттитака̄масампаттито джха̄на̄дисампатти сантатара̄ чева пан̣ӣтатара̄ ча̄ти етаматтхам̣ сабба̄ка̄рато видитва̄. имам̣ уда̄нанти имам̣ арийавиха̄расукха̄нубха̄вадӣпакам̣ уда̄нам̣ уда̄неси.
таттха йан̃ча ка̄масукхам̣ локети локасаддо ‘‘кхандхалоко а̄йатаналоко дха̄тулоко’’тиа̄дӣсу (маха̄ни. 3, 7; чӯл̣ани. аджитама̄н̣авапуччха̄ниддеса 2) сан̇кха̄ресу а̄гато.
‘‘йа̄вата̄ чандимасӯрийа̄ парихаранти,
диса̄ бханти вирочана̄;
та̄ва сахассадха̄ локо,
еттха те ваттатӣ васо’’ти. –
а̄дӣсу (ма. ни. 1.503) ока̄се а̄гато. ‘‘аддаса̄ кхо бхагава̄ буддхачаккхуна̄ локам̣ волокенто’’тиа̄дӣсу (маха̄ва. 9; ма. ни. 1.283) саттесу. идха пана сатталоке ока̄салоке ча ведитаббо. тасма̄ авӣчито пат̣т̣ха̄йа упари брахмалокато хет̣т̣ха̄ етасмим̣ локе йам̣ ваттхука̄ме пат̣ичча килесака̄мавасена уппаджджанато ка̄масахагатам̣ сукхам̣. йан̃чидам̣ дивийам̣ сукханти йан̃ча идам̣ диви бхавам̣ диббавиха̄равасена ча ладдхаббам̣ брахма̄нам̣ манусса̄нан̃ча рӯпасама̄паттисукхам̣. тан̣хаккхайасукхасса̄ти йам̣ а̄гамма тан̣ха̄ кхӣйати, там̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ тан̣ха̄йа ча пат̣ипассамбханавасена паваттапхаласама̄паттисукхам̣ тан̣хаккхайасукхам̣ на̄ма, тасса тан̣хаккхайасукхасса. етети лин̇гавипалла̄сена ниддесо, ета̄ни сукха̄нӣти аттхо. кечи убхайампи сукхаса̄ман̃н̃ена гахетва̄ ‘‘ета’’нти пат̣ханти, тесам̣ ‘‘калам̣ на̄ггхатӣ’’ти па̄т̣хена бхавитаббам̣.
сол̣асинти сол̣асаннам̣ пӯран̣им̣. айан̃хеттха сан̇кхепаттхо – чаккаваттисукхам̣ а̄дим̣ катва̄ саббасмим̣ мануссалоке мануссасукхам̣, на̄гасупан̣н̣а̄дилоке на̄га̄дӣхи анубхавитаббам̣ сукхам̣, ча̄тумаха̄ра̄джика̄дидевалоке чхаббидхам̣ ка̄масукханти йам̣ ека̄дасавидхе ка̄малоке уппаджджантам̣ ка̄масукхам̣, йан̃ча идам̣ рӯпа̄рӯпадевесу диббавиха̄рабхӯтесу рӯпа̄рӯпаджджха̄несу ча уппаннатта̄ ‘‘дивийа’’нти ладдхана̄мам̣ локийаджджха̄насукхам̣, сакалампи тадубхайам̣ тан̣хаккхайасукхасан̇кха̄там̣ пхаласама̄паттисукхам̣ сол̣аса бха̄ге катва̄ тато екабха̄гам̣ сол̣асабха̄гагун̣е ладдхам̣ екабха̄гасан̇кха̄там̣ калам̣ на аггхатӣти.
айан̃ча аттхаван̣н̣ана̄ пхаласама̄паттиса̄ман̃н̃ена вутта̄. па̄л̣ийам̣ ависесена тан̣хаккхайасса а̄гататта̄ пат̣хамапхаласама̄паттисукхасса̄пи калам̣ локийам̣ на аггхати ева. татха̄ хи вуттам̣ –
‘‘патхабйа̄ екараджджена, саггасса гаманена ва̄;
саббалока̄дхипаччена, сота̄паттипхалам̣ вара’’нти. (дха. па. 178);
сота̄паттисам̣йуттепи вуттам̣ –
‘‘кин̃ча̄пи, бхиккхаве, ра̄джа̄ чаккаваттӣ чатуннам̣ дӣпа̄нам̣ иссарийа̄дхипаччам̣ раджджам̣ ка̄ретва̄ ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ сугатим̣ саггам̣ локам̣ упападжджати дева̄нам̣ та̄ватим̣са̄нам̣ сахабйатам̣, со таттха нандане ване аччхара̄сан̇гхапаривуто диббехи ча пан̃чахи ка̄магун̣ехи самаппито саман̇гӣбхӯто парича̄рети, со чатӯхи дхаммехи асаманна̄гато. атха кхо со апаримуттова нирайа̄, апаримутто тираччха̄найонийа̄, апаримутто петтивисайа̄, апаримутто апа̄йадуггативинипа̄та̄. кин̃ча̄пи, бхиккхаве, арийаса̄вако пин̣д̣ийа̄лопена йа̄пети, нантака̄ни ча дха̄рети, со чатӯхи дхаммехи саманна̄гато, атха кхо со паримутто нирайа̄, паримутто тираччха̄найонийа̄, паримутто петтивисайа̄, паримутто апа̄йадуггативинипа̄та̄.
‘‘катамехи чатӯхи? идха, бхиккхаве, арийаса̄вако буддхе авеччаппаса̄дена саманна̄гато хоти ‘итипи со бхагава̄ арахам̣…пе... буддхо бхагава̄’ти. дхамме авеччаппаса̄дена…пе… вин̃н̃ӯхӣ’ти. сан̇гхе авеччаппаса̄дена…пе… пун̃н̃аккхеттам̣ локасса̄’ти. арийакантехи сӣлехи саманна̄гато хоти акхан̣д̣ехи…пе… сама̄дхисам̣ваттаникехи. имехи чатӯхи дхаммехи саманна̄гато хоти. йо ча, бхиккхаве, чатуннам̣ дӣпа̄нам̣ пат̣ила̄бхо, йо чатуннам̣ дхамма̄нам̣ пат̣ила̄бхо, чатуннам̣ дӣпа̄нам̣ пат̣ила̄бхо чатуннам̣ дхамма̄нам̣ пат̣ила̄бхасса калам̣ на̄ггхати сол̣аси’’нти (сам̣. ни. 5.997).
евам̣ бхагава̄ саббаттха локийасукхам̣ сауттарам̣ са̄тисайам̣, локуттарасукхамева ануттаранти атисайанти бха̄джесӣти.
дутийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. дан̣д̣асуттаван̣н̣ана̄
13. татийе кума̄рака̄ти да̄рака̄. антара̄ ча са̄ваттхим̣ антара̄ ча джетавананти антара̄саддо ‘‘тадантарам̣ ко джа̄неййа, ан̃н̃атра татха̄гата̄’’ти (а. ни. 6.44; 10.75), ‘‘джана̄ сан̇гамма мантенти, ман̃ча тван̃ча кимантара’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.228) ка̄ран̣е а̄гато. ‘‘аддаса̄ мам̣, бханте, ан̃н̃атара̄ иттхӣ виджджантарика̄йа бха̄джанам̣ дховантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.149) кхан̣е. ‘‘йассантарато на санти копа̄’’тиа̄дӣсу (уда̄. 20) читте. ‘‘антара̄ воса̄нама̄па̄дӣ’’тиа̄дӣсу вемаджджхе. ‘‘апича̄йам̣, бхиккхаве, тапода̄ двиннам̣ маха̄нирайа̄нам̣ антарика̄йа а̄гаччхатӣ’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 231) виваре. сва̄йамидха̄пи виваре ведитаббо. тасма̄ са̄ваттхийа̄ ча джетаванасса ча виварети, еваметтха аттхо ведитаббо. антара̄саддайогато четтха упайогавачанам̣ ‘‘антара̄ ча са̄ваттхим̣ антара̄ ча джетавана’’нти. ӣдисесу т̣ха̄несу аккхарачинтака̄ ‘‘антара̄ га̄ман̃ча надин̃ча гаччхатӣ’’ти екамева антара̄саддам̣ пайуджджанти, со дутийападенапи йоджетаббо хоти. идха пана йоджетва̄ вутто.
ахим̣ дан̣д̣ена ханантӣти билато никкхамитва̄ гочара̄йа гаччхантам̣ кан̣хасаппам̣ чха̄таджджхаттам̣ анубандхитва̄ йат̣т̣хӣхи потхенти. тена ча самайена бхагава̄ са̄ваттхим̣ пин̣д̣а̄йа гаччханто антара̄магге те да̄раке ахим̣ дан̣д̣ена хананте дисва̄ ‘‘касма̄ кума̄рака̄ имам̣ ахим̣ дан̣д̣ена ханатха̄’’ти пуччхитва̄ ‘‘д̣ам̣санабхайена, бханте’’ти ча вутте ‘‘име аттано сукхам̣ карисса̄ма̄ти имам̣ пахаранта̄ ниббаттат̣т̣ха̄не дуккхам̣ анубхависсанти, ахо авиджджа̄йа никатикосалла’’нти дхаммасам̣вегам̣ уппа̄деси. тенева ча дхаммасам̣вегена уда̄нам̣ уда̄неси. тена вуттам̣ ‘‘атха кхо бхагава̄’’тиа̄ди.
таттха етаматтхам̣ видитва̄ти ‘‘име да̄рака̄ аттасукха̄йа парадуккхам̣ каронта̄ сайам̣ параттха сукхам̣ на лабхиссантӣ’’ти етаматтхам̣ джа̄нитва̄ти евамеке ван̣н̣енти. ан̃н̃есам̣ дуппат̣ипанна̄нам̣ сукхапарийесанам̣ а̄йатим̣ дуккха̄йа сам̣ваттати, суппат̣ипанна̄нам̣ екантена сукха̄йа сам̣ваттати. тасма̄ ‘‘паравихеса̄винимутта̄ аччантамева сукхабха̄гино вата майхам̣ ова̄даппат̣икара̄’’ти соманассавасеневетампи саттха̄ уда̄нам̣ уда̄несӣти ваданти. апаре пана бхан̣анти ‘‘евам̣ техи кума̄ракехи паваттитам̣ паравихет̣ханам̣ сабба̄ка̄рена а̄дӣнавато видитва̄ паравихеса̄йа пара̄нукампа̄йа ча йатха̄ккамам̣ а̄дӣнава̄нисам̣савибха̄ванам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄несӣ’’ти.
таттха сукхака̄ма̄нӣти екантенева аттано сукхасса иччханато сукха̄нугиддха̄ни. бхӯта̄нӣти па̄н̣ино. йо дан̣д̣ена вихим̣сатӣти еттха дан̣д̣ена̄ти десана̄маттам̣, дан̣д̣ена ва̄ лед̣д̣усаттхапа̄н̣иппаха̄ра̄дӣхи ва̄ти аттхо. атха ва̄ дан̣д̣ена̄ти дан̣д̣анена. идам̣ вуттам̣ хоти – йо сукхака̄ма̄ни саббабхӯта̄ни джа̄тиа̄дина̄ гхат̣т̣анавасена вачӣдан̣д̣ена ва̄ па̄н̣имуггарасаттха̄дӣхи потханата̄л̣аначчхедана̄дивасена сарӣрадан̣д̣ена ва̄ сатам̣ ва̄ сахассам̣ ва̄ т̣ха̄панавасена дханадан̣д̣ена ва̄ти имесу дан̣д̣есу йена кеначи дан̣д̣ена вихим̣сати вихет̣хети дуккхам̣ па̄пети, аттано сукхамеса̄но, печча со на лабхате сукханти со пуггало аттано сукхам̣ есанто гавесанто паттхенто печча паралоке мануссасукхам̣ диббасукхам̣ нибба̄насукханти тивидхампи сукхам̣ на лабхати, ан̃н̃адаттху тена дан̣д̣ена дуккхамева лабхатӣти аттхо.
печча со лабхате сукханти йо кхантиметта̄нуддайасампанно ‘‘йатха̄хам̣ сукхака̄мо дуккхаппат̣икӯло, евам̣ саббепӣ’’ти чинтетва̄ сампаттавиратиа̄дӣсу т̣хито вуттанайена кеначи дан̣д̣ена сабба̄нипи бхӯта̄ни на хим̣сати на ба̄дхати, со пуггало паралоке мануссабхӯто мануссасукхам̣, девабхӯто диббасукхам̣, убхайам̣ атиккаманто нибба̄насукхам̣ лабхатӣти. еттха ча та̄дисасса пуггаласса авассам̣бха̄вита̄йа там̣ сукхам̣ паччуппаннам̣ вийа хотӣти дассанаттхам̣ ‘‘лабхате’’ти вуттам̣. пуримага̄тха̄йапи есева найо.
татийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. сакка̄расуттаван̣н̣ана̄
14. чатуттхе тена кхо пана самайена бхагава̄ саккато хотӣти каппа̄нам̣ сатасахасса̄дхикесу чатӯсу асан̇кхйеййесу парипӯритасса пун̃н̃асамбха̄рависесасса пхалабхӯтена ‘‘ито парам̣ майхам̣ ока̄со наттхӣ’’ти уссахаджа̄тена вийа упарӯпари вад̣д̣хама̄нена сакка̄ра̄дина̄ бхагава̄ саккато хоти. саббадиса̄су хи йамакамаха̄мегхо вут̣т̣хахитва̄ махогхам̣ вийа саббапа̄рамийо ‘‘екасмим̣ аттабха̄ве випа̄кам̣ дасса̄ма̄’’ти сампин̣д̣ита̄ вийа бхагавато ла̄бхасакка̄рамахогхам̣ ниббаттайим̣су. тато аннапа̄наваттхайа̄нама̄ла̄гандхавилепана̄дихаттха̄ кхаттийабра̄хман̣а̄дайо а̄гантва̄ ‘‘кахам̣ буддхо, кахам̣ бхагава̄, кахам̣ девадево, кахам̣ нара̄сабхо, кахам̣ пурисасӣхо’’ти бхагавантам̣ парийесанти. сакат̣асатехи паччайе а̄харитва̄ ока̄сам̣ алабхама̄на̄ саманта̄ га̄вутаппама̄н̣епи сакат̣адхурена сакат̣адхурам̣ а̄хачча тит̣т̣ханти чева анубандханти ча андхакавиндабра̄хман̣а̄дайо вийа. саббам̣ там̣ кхандхаке (маха̄ва. 282) тесу тесу ча суттесу а̄гатанайена ведитаббам̣. йатха̄ ча бхагавато, евам̣ бхиккхусан̇гхасса̄ти. вуттан̃хетам̣ –
‘‘йа̄вата̄ кхо, чунда, етарахи сан̇гха̄ ва̄ ган̣а̄ ва̄ локе уппанна̄, на̄хам̣, чунда, ан̃н̃ам̣ екасан̇гхампи саманупасса̄ми евам̣ ла̄бхаггайасаггаппаттам̣, йатхарива̄йам̣, чунда, бхиккхусан̇гхо’’ти (дӣ. ни. 3.176).
сва̄йам̣ бхагавато ча бхиккхусан̇гхасса ча уппанно ла̄бхасакка̄ро екато хутва̄ двиннам̣ маха̄надӣнам̣ удакогхо вийа аппамеййо ахоси. тена вуттам̣ – ‘‘тена кхо пана самайена бхагава̄ саккато хоти…пе… париккха̄ра̄нам̣, бхиккхусан̇гхопи саккато…пе… париккха̄ра̄на’’нти.
титтхийа̄ пана пуббе акатапун̃н̃ата̄йа ча дуппат̣ипанната̄йа ча асакката̄ агаруката̄, буддхуппа̄дена пана висесато випаннасобха̄ сӯрийуггамане кхаджджопанака̄ вийа ниппабха̄ ниттеджа̄ хатала̄бхасакка̄ра̄ ахесум̣. те та̄дисам̣ бхагавато сан̇гхасса ча ла̄бхасакка̄рам̣ асахама̄на̄ исса̄паката̄ ‘‘евам̣ име пхаруса̄хи ва̄ча̄хи гхат̣т̣етва̄ва пала̄песса̄ма̄’’ти усӯйа̄ висугга̄рам̣ уггиранта̄ таттха таттха бхиккхӯ аккосанта̄ парибха̄санта̄ вичарим̣су. тена вуттам̣ – ‘‘ан̃н̃атиттхийа̄ пана парибба̄джака̄ асакката̄ хонти…пе… париккха̄ра̄нам̣. атха кхо те ан̃н̃атиттхийа̄ парибба̄джака̄ бхагавато сакка̄рам̣ асахама̄на̄ бхиккхусан̇гхасса ча га̄ме ча аран̃н̃е ча бхиккхӯ дисва̄ асаббха̄хи пхаруса̄хи ва̄ча̄хи аккосанти парибха̄санти росенти вихесентӣ’’ти.
таттха асаббха̄хӣти асабха̄йогга̄хи сабха̄йам̣ са̄дхуджанасамӯхе ваттум̣ айутта̄хи, дут̣т̣хулла̄хӣти аттхо. пхаруса̄хӣти каккхал̣а̄хи маммаччхедика̄хи. аккосантӣти джа̄тиа̄дӣхи аккосаваттхӯхи кхум̣сенти. парибха̄сантӣти бхан̣д̣анавасена бхайам̣ уппа̄дента̄ тадждженти. росентӣти йатха̄ парасса росо хоти, евам̣ ануддхам̣санавасена росам̣ уппа̄денти. вихесентӣти вихет̣хенти, вивидхехи а̄ка̄рехи апха̄сум̣ каронти.
катхам̣ панете самантапа̄са̄дике бхагавати бхиккхусан̇гхе ча аккоса̄дӣни паваттесунти? бхагавато уппа̄дато пахӣнала̄бхасакка̄рата̄йа упахатачитта̄ патхавим̣ кхан̣итва̄ паккхаланта̄ вийа аван̣е вел̣урийаман̣имхи ван̣ам̣ уппа̄дента̄ вийа ча сундарикам̣ на̄ма парибба̄джикам̣ сан̃н̃а̄петва̄ та̄йа саттху бхиккхӯнан̃ча аван̣н̣ам̣ вут̣т̣ха̄петва̄ аккоса̄дӣни паваттесум̣. там̣ панетам̣ сундарӣваттху парато сундарӣсутте (уда̄. 38) па̄л̣ийам̣йева а̄гамиссати, тасма̄ йаметтха ваттаббам̣, там̣ таттхева ван̣н̣айисса̄ма.
бхиккхӯ бхагавато сантикам̣ упасан̇камитва̄ там̣ паваттима̄рочесум̣. тена вуттам̣ – ‘‘атха кхо самбахула̄ бхиккхӯ йена бхагава̄ тенупасан̇камим̣су…пе… вихесентӣ’’ти. там̣ вуттаттхамева.
етаматтхам̣ видитва̄ти етам̣ исса̄паката̄нам̣ титтхийа̄нам̣ виппат̣ипаттим̣ сабба̄ка̄рато видитва̄. имам̣ уда̄нанти имам̣ техи кате виппака̄ре пасанначиттехи ча парехи кате упака̄ре та̄дибха̄ва̄нубха̄вадӣпакам̣ уда̄нам̣ уда̄неси.
таттха га̄ме аран̃н̃е сукхадуккхапхут̣т̣хоти га̄ме ва̄ аран̃н̃е ва̄ йаттха каттхачи сукхена дуккхена ча пхут̣т̣хо сукхадуккха̄ни анубхаванто, тесам̣ ва̄ паччайехи саман̇гӣбхӯто. неваттато но парато дахетха̄ти ‘‘ахам̣ сукхито, ахам̣ дуккхито, мама сукхам̣, мама дуккхам̣, паренидам̣ майхам̣ сукхадуккхам̣ уппа̄дита’’нти ча нева аттато на парато там̣ сукхадуккхам̣ т̣хапетха. касма̄? на хеттха кхандхапан̃чаке аханти ва̄ маманти ва̄ пароти ва̄ парасса̄ти ва̄ пасситаббайуттакам̣ кин̃чи аттхи, кевалам̣ сан̇кха̄ра̄ ева пана йатха̄паччайам̣ уппаджджитва̄ кхан̣е кхан̣е бхиджджантӣти. сукхадуккхаггахан̣ан̃четтха десана̄сӣсам̣, саббасса̄пи локадхаммасса васена аттхо ведитаббо. ити бхагава̄ ‘‘на̄хам̣ квачани, кассачи кин̃чанатасмим̣, на ча мама квачани, каттхачи кин̃чанататтхӣ’’ти чатукот̣икам̣ сун̃н̃атам̣ вибха̄веси.
ида̄ни тасса аттато парато ча адаханасса ка̄ран̣ам̣ дассети ‘‘пхусанти пхасса̄ упадхим̣ пат̣ичча̄’’ти. ете сукхаведанӣйа̄ дуккхаведанӣйа̄ ча пхасса̄ на̄ма кхандхапан̃чакасан̇кха̄там̣ упадхим̣ пат̣ичча тасмим̣ сати йатха̄сакам̣ висайам̣ пхусанти, таттха паваттантийева. адуккхамасукха̄ хи ведана̄ сантасабха̄вата̄йа сукхе ева сан̇гахам̣ гаччхатӣти дувидхасампхассавасенева̄йам̣ аттхаван̣н̣ана̄ ката̄.
йатха̄ пана те пхасса̄ на пхусанти, там̣ дассетум̣ ‘‘нирупадхим̣ кена пхусеййум̣ пхасса̄’’ти вуттам̣. саббасо хи кхандхӯпадхийа̄ асати кена ка̄ран̣ена те пхасса̄ пхусеййум̣, на там̣ ка̄ран̣ам̣ аттхи. йади хи тумхе аккоса̄дивасена уппаджджанасукхадуккхам̣ на иччхатха, саббасо нирупадхибха̄вейева йогам̣ кареййа̄тха̄ти анупа̄дисесанибба̄надха̄туйа̄ га̄тхам̣ нит̣т̣хапеси. евам̣ имина̄ уда̄нена ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ катхитам̣.
чатуттхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. упа̄сакасуттаван̣н̣ана̄
15. пан̃чаме иччха̄нан̇галакоти иччха̄нан̇галана̄мако косалесу еко бра̄хман̣ага̄мо, там̣нива̄сита̄йа таттха ва̄ джа̄то бхавоти ва̄ иччха̄нан̇галако. упа̄сакоти тӣхи саран̣агаманехи бхагавато сантике упа̄сакабха̄васса паведитатта̄ упа̄сако пан̃часиккха̄падико буддхама̄мако, дхаммама̄мако, сан̇гхама̄мако. кеначидева каран̣ӣйена̄ти уддха̄расодха̄пана̄дина̄ кеначидева каттаббена. тӣретва̄ти нит̣т̣ха̄петва̄. айам̣ кира упа̄сако пуббе абхин̣хам̣ бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ пайирупа̄сати, со катипайам̣ ка̄лам̣ бахукаран̣ӣйата̄йа саттху дассанам̣ на̄бхисамбхоси. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘чирассам̣ кхо твам̣, упа̄сака, имам̣ парийа̄йамака̄си, йадидам̣ идха̄гамана̄йа̄’’ти.
таттха чирассанти чирена. парийа̄йанти ва̄рам̣. йадиданти нипа̄то, йо айанти аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – идха мама сантике а̄гамана̄йа йо айам̣ аджджа като ва̄ро, там̣ имам̣ чирена папан̃чам̣ катва̄ ака̄сӣти. чирапат̣ика̄ханти чирапат̣ико ахам̣, чирака̄лато пат̣т̣ха̄йа ахам̣ упасан̇камитука̄моти самбандхо. кехичи кехичӣти екаччехи екаччехи. атха ва̄ кехичи кехичӣти йехи ва̄ техи ва̄. таттха га̄равам̣ дассети. саттхари абхиппасаннасса хи саттхудассанадхаммассаванесу вийа на ан̃н̃аттха а̄даро хоти. киччакаран̣ӣйехӣти еттха авассам̣ ка̄таббам̣ киччам̣, итарам̣ каран̣ӣйам̣. пат̣хамам̣ ва̄ ка̄таббам̣ киччам̣, паччха̄ ка̄таббам̣ каран̣ӣйам̣. кхуддакам̣ ва̄ киччам̣, махантам̣ каран̣ӣйам̣. бйа̄ват̣оти уссукко. ева̄ханти евам̣ имина̄ пака̄рена ахам̣ на̄саккхим̣ упасан̇камитум̣, на ага̄рава̄дина̄ти адхиппа̄йо.
етаматтхам̣ видитва̄ти дуллабхе буддхуппа̄де мануссаттала̄бхе ча сатта̄нам̣ сакин̃чанабха̄вена киччапасутата̄йа кусалантара̄йо хоти, на акин̃чанасса̄ти етаматтхам̣ сабба̄ка̄рато видитва̄. имам̣ уда̄нанти тадаттхапаридӣпанамева имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси.
таттха сукхам̣ вата тасса на хоти кин̃чӣти йасса пуггаласса кин̃чи рӯпа̄дӣсу екаваттхумпи ‘‘мамета’’нти тан̣ха̄йа париггахитабха̄вена на хоти наттхи на виджджати, сукхам̣ вата тасса пуггаласса, ахо сукхамева̄ти аттхо. ‘‘на хосӣ’’типи па̄т̣хо, тасса атӣтака̄лавасена аттхо ведитаббо. кечи пана на хоти кин̃чӣти падасса ‘‘ра̄га̄дикин̃чанам̣ йасса на хотӣ’’ти аттхам̣ ван̣н̣енти, там̣ на сундарам̣ париггахадхаммавасена десана̄йа а̄гататта̄. ра̄га̄дикин̃чананти париггахетаббасса̄пи сан̇гахе сати йуттамева вуттам̣ сийа̄ атха ва̄ йасса пуггаласса кин̃чи аппампи кин̃чанам̣ палибодхаджа̄там̣ ра̄га̄дикин̃чана̄бха̄вато ева на хоти, там̣ тасса акин̃чанаттам̣ сукхасса паччайабха̄вато сукхам̣ ватам̣, ахо сукханти аттхо. касса пана на хоти кин̃чананти че, а̄ха ‘‘сан̇кха̄тадхаммасса бахуссутасса̄’’ти. йо чатӯхипи маггасан̇кха̄хи сол̣асакиччаниппхаттийа̄ сан̇кха̄тадхаммо катакиччо, тато ева пат̣иведхаба̄хусаччена бахуссуто, тасса.
ити бхагава̄ акин̃чанабха̄ве а̄нисам̣сам̣ дассетва̄ сакин̃чанабха̄ве а̄дӣнавам̣ дассетум̣ ‘‘сакин̃чанам̣ пасса̄’’тиа̄дима̄ха. тассаттхо – ра̄га̄дикин̃чана̄нам̣ а̄мисакин̃чана̄нан̃ча аттхита̄йа сакин̃чанам̣, сакин̃чанатта̄ ева аладдха̄нан̃ча ладдха̄нан̃ча ка̄ма̄нам̣ парийесана̄раккхан̣ахету киччакаран̣ӣйавасена ‘‘ахам̣ мама̄’’ти гахан̣авасена ча вихан̃н̃ама̄нам̣ вигха̄там̣ а̄паджджама̄нам̣ пасса̄ти дхаммасам̣вегаппатто саттха̄ аттано читтам̣ вадати. джано джанасмим̣ пат̣ибандхарӯпоти сайам̣ ан̃н̃о джано сама̄но ан̃н̃асмим̣ джане ‘‘ахам̣ имасса, мама айа’’нти тан̣ха̄васена пат̣ибандхасабха̄во хутва̄ вихан̃н̃ати вигха̄там̣ а̄паджджати. ‘‘пат̣ибаддхачитто’’типи па̄т̣хо. айан̃ча аттхо –
‘‘путта̄ маттхи дханамматтхи, ити ба̄ло вихан̃н̃ати;
атта̄ хи аттано наттхи, куто путта̄ куто дхана’’нти. (дха. па. 62) –
а̄дӣхи суттападехи дӣпетабботи.
пан̃чамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. габбхинӣсуттаван̣н̣ана̄
16. чхат̣т̣хе ан̃н̃атарасса парибба̄джакасса̄ти екасса кут̣умбикасса парибба̄джакасса. дахара̄ти тарун̣ӣ. ма̄н̣авика̄ти бра̄хман̣адхӣта̄йа воха̄ро. паджа̄патӣти бхарийа̄. габбхинӣти а̄паннасатта̄. упавиджан̃н̃а̄ти аджджа сувети паччупат̣т̣хитавиджа̄йанака̄ла̄ хотӣти самбандхо. со кира бра̄хман̣аджа̄тико сабхарийо ва̄дапаттхассаме т̣хито, тена нам̣ сападжа̄патикам̣ парибба̄джакавоха̄рена самуда̄чаранти. бхарийа̄ панасса бра̄хман̣аджа̄тикатта̄ бра̄хман̣а̄ти а̄лапати. теланти тилателам̣. теласӣсена четтха йам̣ йам̣ виджа̄та̄йа пасавадуккхаппат̣ика̄раттхам̣ иччхитаббам̣, там̣ саббам̣ саппилон̣а̄дим̣ а̄хара̄ти а̄н̣а̄пети. йам̣ ме виджа̄та̄йа бхависсатӣти йам̣ тела̄ди майхам̣ виджа̄та̄йа бахиниккхантагаббха̄йа упака̄ра̄йа бхависсати. ‘‘парибба̄джика̄йа̄’’типи па̄т̣хо. кутоти касма̄ т̣ха̄на̄, йато н̃а̄тикула̄ ва̄ миттакула̄ ва̄ тела̄дим̣ а̄хареййам̣, там̣ т̣ха̄нам̣ ме наттхӣти адхиппа̄йо. телам̣ а̄хара̄мӣти ваттама̄насамӣпата̄йа ваттама̄нам̣ катва̄ вуттам̣, телам̣ а̄харисса̄мӣти аттхо. саман̣асса ва̄ бра̄хман̣асса ва̄ сапписса ва̄ теласса ва̄ти ча самуччайаттхо ва̄-саддо ‘‘аггито ва̄ удакато ва̄ митхубхеда̄ ва̄’’тиа̄дӣсу (маха̄ва. 286; дӣ. ни. 2.152; уда̄. 76) вийа. сапписса ва̄ теласса ва̄ти паччатте са̄мивачанам̣, саппи ча телан̃ча йа̄вадаттхам̣ па̄тум̣ пивитум̣ дӣйатӣти аттхо. апаре пана ‘‘сапписса ва̄ теласса ва̄ти авайавасамбандхе са̄мивачанам̣. саппителасамуда̄йасса хи авайаво идха йа̄вадаттхасаддена вуччатӣ’’ти ваданти. но нӣхаритунти бха̄джанена ва̄ хаттхена ва̄ бахи нетум̣ но дӣйати, уччхаддитва̄на̄ти вамитва̄, йам̣нӯна дадеййанти самбандхо. евам̣ кирасса ахоси ‘‘ахам̣ ран̃н̃о кот̣т̣ха̄га̄рам̣ гантва̄ телам̣ кан̣т̣хаматтам̣ пивитва̄ та̄вадева гхарам̣ а̄гантва̄ екасмим̣ бха̄джане йатха̄пӣтам̣ вамитва̄ уддханам̣ а̄ропетва̄ пачисса̄ми, йам̣ питтасемха̄димисситам̣, там̣ аггина̄ джха̄йиссати, телам̣ пана гахетва̄ имисса̄ парибба̄джика̄йа камме упанесса̄мӣ’’ти.
уддхам̣ ка̄тунти ваманавасена уддхам̣ нӣхаритум̣. на пана адхоти вирин̃чанавасена хет̣т̣ха̄ нӣхаритум̣ на пана саккоти. со хи ‘‘адхикам̣ пӣтам̣ сайамева мукхато ниггамиссатӣ’’ти пивитва̄ а̄сайасса ариттата̄йа аниггате ваманавиречанайогам̣ аджа̄нанто алабханто ва̄ кевалам̣ дуккха̄хи ведана̄хи пхут̣т̣хо а̄ват̣т̣ати ча париват̣т̣ати ча. дуккха̄хӣти дуккхама̄хи. тибба̄хӣти бахала̄хи тикхин̣а̄хи ва̄. кхара̄хӣти каккхал̣а̄хи. кат̣ука̄хӣти ативийа анит̣т̣хабха̄вена да̄рун̣а̄хи. а̄ват̣т̣атӣти екасмим̣йева т̣ха̄не анипаджджитва̄ аттано сарӣрам̣ ито чито а̄кад̣д̣ханто а̄ват̣т̣ати. париват̣т̣атӣти екасмим̣ падесе нипаннопи ан̇гапаччан̇га̄ни парито кхипанто ват̣т̣ати, абхимукхам̣ ва̄ ват̣т̣анто а̄ват̣т̣ати, самантато ват̣т̣анто париват̣т̣ати.
етаматтхам̣ видитва̄ти ‘‘сакин̃чанасса аппат̣исан̇кха̄парибхогахетука̄ айам̣ дуккхуппатти, акин̃чанасса пана саббасо айам̣ наттхӣ’’ти етаматтхам̣ сабба̄ка̄рато джа̄нитва̄ тадаттхаппака̄санам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси.
таттха сукхино вата̄ти сукхино вата саппуриса̄. ке пана тети? йе акин̃чана̄, йе ра̄га̄дикин̃чанасса париггахакин̃чанасса ча абха̄вена акин̃чана̄, кесам̣ панидам̣ кин̃чанам̣ наттхӣти а̄ха – ‘‘ведагуно хи джана̄ акин̃чана̄’’ти, йе арийамагган̃а̄н̣асан̇кха̄там̣ ведам̣ гата̄ адхигата̄, тена ва̄ ведена нибба̄нам̣ гата̄ти ведагуно, те арийаджана̄ кхӣн̣а̄савапуггала̄ анавасесара̄га̄дикин̃чана̄нам̣ аггамаггена самуччхиннатта̄ акин̃чана̄ на̄ма. асати хи ра̄га̄дикин̃чане куто париггахакин̃чанасса самбхаво. евам̣ га̄тха̄йа пуримабха̄гена араханте пасам̣ситва̄ апарабха̄гена андхапутхуджджане гараханто ‘‘сакин̃чанам̣ пасса̄’’тиа̄дима̄ха. там̣ пуримасутте вуттаттхамева. евам̣ има̄йапи га̄тха̄йа ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ катхитам̣.
чхат̣т̣хасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. екапуттакасуттаван̣н̣ана̄
17. саттаме екапуттакоти еко путто, со ча анукампитаббат̣т̣хена екапуттако, пийа̄йитаббат̣т̣хена пийо, манасса вад̣д̣ханат̣т̣хена мана̄по. сарӣрасобха̄сампаттийа̄ ва̄ дассанӣйат̣т̣хена пийо, сӣла̄ча̄расампаттийа̄ калйа̄н̣адхаммата̄йа мана̄по. калети сатте кхепетӣти ка̄ло, маран̣ам̣. там̣ като паттоти ка̄лан̇като, ка̄лена ва̄ маччуна̄ като нат̣т̣хо адассанам̣ гатоти ка̄лан̇като, матоти аттхо.
самбахула̄ упа̄сака̄ти са̄ваттхива̄сино бахӯ упа̄сака̄ матапуттаупа̄сакасса сахасокӣбха̄вена йа̄ва а̄л̣а̄хана̄ паччхато гантва̄ матасарӣрасса каттаббам̣ ка̄ретва̄ пат̣иниватта̄ йатха̄ниваттха̄ва удакам̣ отаритва̄ сӣсам̣нха̄та̄ ваттха̄ни пӣл̣етва̄ анота̄петва̄ва екам̣ нива̄сетва̄ екам̣ уттара̄сан̇гам̣ катва̄ упа̄сакам̣ пурато катва̄ ‘‘сокавиноданам̣ дхаммам̣ саттху сантике сосса̄ма̄’’ти бхагавантам̣ упасан̇камим̣су. тена вуттам̣ ‘‘аллакеса̄’’тиа̄ди.
таттха аллаваттха̄ти удакена тинтаваттха̄. дива̄ дивасса̄ти дивасассапи дива̄, маджджханхике ка̄лети аттхо. йасма̄ джа̄нанта̄пи татха̄гата̄ пуччханти, джа̄нанта̄пи на пуччханти. ка̄лам̣ видитва̄ пуччханти, ка̄лам̣ видитва̄ на пуччханти, тасма̄ джа̄нантойева бхагава̄ катха̄самут̣т̣ха̄панаттхам̣ пуччханто ‘‘ким̣ ну кхо тумхе упа̄сака̄’’тиа̄дима̄ха. тассаттхо – тумхе упа̄сака̄ ан̃н̃есу дивасесу мама сантикам̣ а̄гаччханта̄ ота̄питасуддхаваттха̄ са̄йанхе а̄гаччхатха, аджджа пана аллаваттха̄ аллакеса̄ т̣хитамаджджханхике ка̄ле идха̄гата̄, там̣ ким̣ ка̄ран̣анти. тена майанти тена путтавийогаджанитачиттасанта̄пена балавасока̄бхибхӯтата̄йа евам̣бхӯта̄ майам̣ идхӯпасан̇каманта̄ти.
етаматтхам̣ видитва̄ти пийаваттхусамбхава̄ сокадуккхадоманасса̄дайо, асати пийаваттхусмим̣ саббасо ете на сантӣти етаматтхам̣ сабба̄ка̄рато джа̄нитва̄ тадаттхаппака̄санам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси.
таттха пийарӯпасса̄дагадхита̄сети пийасабха̄весу рӯпаккхандха̄дӣсу сукхаведанасса̄дена гадхита̄ пат̣ибаддхачитта̄. гадхита̄сети хи гадхита̄иччеваттхо. сети ва̄ нипа̄таматтам̣. пийарӯпа̄ на̄ма чаккха̄дайо путтада̄ра̄дайо ча. вуттан̃хетам̣ – ‘‘кин̃ча локе пийарӯпам̣ са̄тарӯпам̣ чаккху локе …пе… дхамматан̣ха̄ локе пийарӯпам̣ са̄тарӯпа’’нти (чӯл̣ани. хемакама̄н̣авапуччха̄ниддеса 55).
‘‘кхеттам̣ ваттхум̣ хиран̃н̃ам̣ ва̄, гавассам̣ да̄сапорисам̣;
тхийо бандхӯ путху ка̄ме, йо наро анугиджджхатӣ’’ти ча. (су. ни. 775);
тасма̄ тесу пийарӯпесу асса̄дена гиддха̄ муччхита̄ аджджха̄панна̄ти аттхо. ке пана те пийарӯпасса̄дагадхита̄ти те дассети ‘‘девака̄йа̄ путхуманусса̄ ча̄’’ти, ча̄тумаха̄ра̄джика̄дайо бахудевасамӯха̄ чева джамбудӣпака̄дика̄ бахуманусса̄ ча. агха̄виноти ка̄йикачетасикадуккхена дуккхита̄. париджунна̄ти джара̄рога̄дивипаттийа̄ йоббана̄рогйа̄дисампаттито парихӣна̄. йатха̄ла̄бхавасена ва̄йаматтхо девамануссесу ведитаббо. атха ва̄ ка̄ман̃чекантасукхасамаппита̄нам̣ дева̄нам̣ дуккхаджара̄рога̄ на самбхаванти, таданативаттасабха̄вата̄йа пана тепи ‘‘агха̄вино’’ти ‘‘париджунна̄’’ти ча вутта̄. тесампи ва̄ пуббанимиттуппаттийа̄ пат̣иччханнаджара̄йа четасикарогасса ча васена дуккха̄дӣнам̣ самбхаво ведитаббо. маччура̄джасса васам̣ гаччхантӣти пийаваттхувисайа̄йа тан̣ха̄йа аппахӣнатта̄ пунаппунам̣ габбхӯпагаманато дха̄туттайиссарата̄йа маччура̄джасан̇кха̄тасса маран̣асса васам̣ хаттхамева гаччханти.
етта̄вата̄ ват̣т̣ам̣ дассетва̄ ида̄ни ‘‘йе ве дива̄’’тиа̄дина̄ виват̣т̣ам̣ дассети. таттха йе ве дива̄ ча ратто ча аппаматта̄ти ‘‘дивасам̣ чан̇камена нисаджджа̄йа а̄варан̣ӣйехи дхаммехи читтам̣ парисодхетӣ’’тиа̄дина̄ вуттанайена дивасабха̄ге раттибха̄ге ча дал̣хам̣ аппаматта̄ аппама̄даппат̣ипадам̣ пӯренти. джаханти пийарӯпанти чатусаччакаммат̣т̣ха̄набха̄ванам̣ уссукка̄петва̄ арийамагга̄дхигамена пийарӯпам̣ пийаджа̄тикам̣ чаккха̄дипийаваттхум̣ таппат̣ибаддхачхандара̄гаджаханена джаханти. те ве кхан̣анти агхамӯлам̣, маччуно а̄мисам̣ дуративаттанти те арийапуггала̄ агхасса ват̣т̣адуккхасса мӯлабхӯтам̣, маччуна̄ маран̣ена а̄маситаббато а̄мисам̣, ито бахиддха̄ кехичипи саман̣абра̄хман̣ехи ниваттитум̣ асаккун̣еййата̄йа дуративаттам̣, саха авиджджа̄йа тан̣хам̣ арийамагган̃а̄н̣акуда̄лена кхан̣анти, лесаматтампи анавасесанта̄ уммӯлайантӣти. сва̄йаматтхо –
‘‘аппама̄до аматападам̣, пама̄до маччуно падам̣;
аппаматта̄ на мӣйанти, йе паматта̄ йатха̄ мата̄’’ти. (дха. па. 21) –
а̄дӣхи суттападехи виттха̄ретабботи.
саттамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. суппава̄са̄суттаван̣н̣ана̄
18. ат̣т̣хаме кун̣д̣ика̄йанти евам̣на̄маке колийа̄нам̣ нагаре. кун̣д̣адха̄наванети тасса нагарасса авидӯре кун̣д̣адха̄насан̇кха̄те ване.
пуббе кира кун̣д̣о на̄ма еко йаккхо тасмим̣ ванасан̣д̣е ва̄сам̣ каппеси, кун̣д̣адха̄намиссакена ча баликаммена туссатӣти тасса татха̄ таттха балим̣ упахаранти, тенетам̣ ванасан̣д̣ам̣ кун̣д̣адха̄наванантвева пан̃н̃а̄йиттха. тасса авидӯре ека̄ га̄мапатика̄ ахоси, са̄пи тасса йаккхасса а̄н̣а̄паваттит̣т̣ха̄не нивит̣т̣хатта̄ тенева парипа̄литатта̄ кун̣д̣ика̄ти вохарӣйиттха. апарабха̄ге таттха колийара̄джа̄но нагарам̣ ка̄ресум̣, тампи пуримавоха̄рена кун̣д̣ика̄твева вуччати. тасмин̃ча ванасан̣д̣е колийара̄джа̄но бхагавато бхиккхусан̇гхасса ча васанаттха̄йа виха̄рам̣ патит̣т̣ха̄песум̣, тампи кун̣д̣адха̄наванантвева пан̃н̃а̄йиттха. атха бхагава̄ джанападача̄рикам̣ чаранто ануккамена там̣ виха̄рам̣ патва̄ таттха виха̄си. тена вуттам̣ – ‘‘екам̣ самайам̣ бхагава̄ кун̣д̣ика̄йам̣ вихарати кун̣д̣адха̄наване’’ти.
суппава̄са̄ти тасса̄ упа̄сика̄йа на̄мам̣. колийадхӣта̄ти колийара̄джапуттӣ. са̄ хи бхагавато аггупат̣т̣ха̄йика̄ пан̣ӣтада̄йика̄нам̣ са̄вика̄нам̣ етадагге т̣хапита̄ сота̄панна̄ арийаса̄вика̄. йан̃хи кин̃чи бхагавато йуттарӯпам̣ кха̄данӣйам̣ бходжанӣйам̣ бхесаджджам̣ ва̄ на таттха ан̃н̃а̄хи сам̣видха̄таббам̣ аттхи, саббам̣ там̣ сайамева аттано пан̃н̃а̄йа вича̄ретва̄ саккаччам̣ сампа̄детва̄ упанети. девасикан̃ча ат̣т̣хасатам̣ сан̇гхабхаттапа̄т̣ипуггаликабхатта̄ни дети. йо кочи бхиккху ва̄ бхиккхунӣ ва̄ там̣ кулам̣ пин̣д̣а̄йа павит̣т̣хо риттахаттхо на гаччхати. евам̣ муттача̄га̄ пайатапа̄н̣ӣ воссаггарата̄ йа̄чайога̄ да̄насам̣вибха̄гарата̄. асса̄ куччхийам̣ пуримабуддхесу ката̄дхика̄ро паччхимабхавико са̄вакабодхисатто пат̣исандхим̣ ган̣хи. са̄ там̣ габбхам̣ кеначидева па̄пакаммена сатта васса̄ни куччхина̄ парихари, сатта̄хан̃ча мӯл̣хагаббха̄ ахоси. тена вуттам̣ – ‘‘сатта васса̄ни габбхам̣ дха̄рети сатта̄хам̣ мӯл̣хагаббха̄’’ти.
таттха сатта васса̄нӣти сатта сам̣ваччхара̄ни, аччантасам̣йоге ча идам̣ упайогавачанам̣. габбхам̣ дха̄ретӣти габбхам̣ вахати, габбхинӣ хотӣти аттхо. сатта̄хам̣ мӯл̣хагаббха̄ти сатта аха̄ни бйа̄кулагаббха̄. габбхо хи парипакко сампаджджама̄но виджа̄йанака̄ле каммаджава̄техи сан̃ча̄летва̄ париваттито уддхам̣па̄до адхосиро хутва̄ йонимукха̄бхимукхо хоти, евам̣ со каттхачи алагго бахи никкхамати. випаджджама̄но пана випариваттанавасена йонимаггам̣ пидахитва̄ тирийам̣ нипаджджати, сайамева ва̄ йонимагго пидахати, со таттха каммаджава̄техи апара̄парам̣ париваттама̄но бйа̄куло мӯл̣хагаббхоти вуччати. тасса̄пи сатта дивасе евам̣ ахоси, тена вуттам̣ ‘‘сатта̄хам̣ мӯл̣хагаббха̄’’ти.
айан̃ча габбхо сӣвалиттхеро. тасса катхам̣ сатта васса̄ни габбхава̄садуккхам̣, сатта̄хам̣ мӯл̣хагаббхабха̄ваппатти, ма̄ту часса̄пи сота̄панна̄йа арийаса̄вика̄йа татха̄ дуккха̄нубхаванам̣ джа̄танти? вуччате – атӣте ка̄сикара̄дже ба̄ра̄н̣асийам̣ раджджам̣ ка̄ренте еко косалара̄джа̄ махантена балена̄гантва̄ ба̄ра̄н̣асим̣ гахетва̄ там̣ ра̄джа̄нам̣ ма̄ретва̄ тасса аггамахесим̣ аттано аггамахесим̣ ака̄си. ба̄ра̄н̣асиран̃н̃о пана путто питу маран̣ака̄ле ниддхаманадва̄рена пала̄йитва̄ аттано н̃а̄тимиттабандхаве екаджджхам̣ катва̄ ануккамена балам̣ сам̣харитва̄ ба̄ра̄н̣асим̣ а̄гантва̄ авидӯре махантам̣ кхандха̄ва̄рам̣ бандхитва̄ тасса ран̃н̃о пан̣н̣ам̣ песеси ‘‘раджджам̣ ва̄ дету, йуддхам̣ ва̄’’ти. ра̄джакума̄расса ма̄та̄ са̄санам̣ сутва̄ ‘‘йуддхена каммам̣ наттхи, саббадиса̄су сан̃ча̄рам̣ паччхиндитва̄ ба̄ра̄н̣асинагарам̣ парива̄рету, тато да̄рӯдакабхаттапариккхайена киланта̄ нагаре манусса̄ вина̄ва йуддхена ра̄джа̄нам̣ гахетва̄ дассантӣ’’ти пан̣н̣ам̣ песеси. со ма̄ту са̄санам̣ сутва̄ чатта̄ри маха̄два̄ра̄ни раккханто сатта васса̄ни нагарам̣ упарундхи, нагаре манусса̄ чӯл̣адва̄рена никкхамитва̄ да̄рӯдака̄ни а̄харанти, саббакичча̄ни каронти.
атха ра̄джакума̄расса ма̄та̄ там̣ паваттим̣ сутва̄ ‘‘ба̄ло мама путто упа̄йам̣ на джа̄на̄ти, гаччхатха, асса чӯл̣адва̄ра̄ни пидха̄йа нагарам̣ упарундхатӯти вадетха̄’’ти путтасса гӯл̣хаса̄санам̣ пахин̣и. со ма̄ту са̄санам̣ сутва̄ сатта дивасе татха̄ ака̄си. на̄гара̄ бахи никкхамитум̣ алабханта̄ саттаме дивасе тасса ран̃н̃о сӣсам̣ гахетва̄ кума̄расса адам̣су. кума̄ро нагарам̣ пависитва̄ раджджам̣ аггахеси. со тада̄ сатта васса̄ни нагарарундханакамманиссандена етарахи сатта васса̄ни ма̄тукуччхисан̇кха̄та̄йа лохитакумбхийа̄ васи, авасесато пана сатта̄хам̣ нагарӯпарундханена сатта̄хам̣ мӯл̣хагаббхабха̄вам̣ а̄паджджи. джа̄такат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘сатта диваса̄ни нагарам̣ рундхитва̄ гахитакамманиссандена саттавасса̄ни лохитакумбхийам̣ васитва̄ сатта̄хам̣ мӯл̣хагаббхабха̄вам̣ а̄паджджӣ’’ти вуттам̣. йам̣ пана со падумуттарасамма̄самбуддхапа̄дамӯле ‘‘ла̄бхӣнам̣ агго бхавеййа’’нти маха̄да̄нам̣ датва̄ паттханам̣ ака̄си, йан̃ча випассисса бхагавато ка̄ле на̄гарехи саддхим̣ сахассаггханикам̣ гул̣ададхим̣ датва̄ паттханам̣ ака̄си, тасса̄нубха̄вена ла̄бхӣнам̣ агго джа̄то. суппава̄са̄пи ‘‘нагарам̣ рундхитва̄ ган̣ха, та̄та̄’’ти песитабха̄вена сатта васса̄ни куччхина̄ габбхам̣ парихаритва̄ сатта̄хам̣ мӯл̣хагаббха̄джа̄та̄. евам̣ те ма̄та̄путта̄ аттано каммасса анурӯпам̣ ӣдисам̣ дуккхам̣ пат̣исам̣ведим̣су.
тӣхи витаккехӣти ратанаттайагун̣а̄нуссатипат̣исам̣йуттехи тӣхи самма̄витаккехи. адхива̄сетӣти мӯл̣хагаббхата̄йа уппаннадуккхам̣ сахати. са̄ хи бхагавато самбуддхабха̄вам̣, арийасан̇гхасса суппат̣ипаттим̣, нибба̄насса ча дуккханиссаран̣абха̄вам̣ ануссарантӣ аттано уппаджджама̄надуккхам̣ аманасикаран̣енева абхибхавитва̄ кхамати. тена вуттам̣ ‘‘тӣхи витаккехи адхива̄сетӣ’’ти.
самма̄самбуддхо вата̄тиа̄ди тесам̣ витакка̄нам̣ паваттиа̄ка̄радассанам̣. тассаттхо – йо бхагйавантата̄дӣхи ка̄ран̣ехи бхагава̄ локана̄тхо самма̄ авипарӣтам̣ са̄мам̣ сайамева саббадхамме ахо вата буддхо, со бхагава̄ еварӯпасса етарахи майа̄ анубхавийама̄насса ан̃н̃асса ча евам̣джа̄тикасса сакаласса ват̣т̣адуккхасса паха̄на̄йа аччантам̣ ануппа̄даниродха̄йа дхаммам̣ катхети, авипарӣтадхаммам̣ катхети. авипарӣтадхаммадесаната̄йа хи саттху самма̄самбодхисиддхи. тасса йатха̄вуттагун̣асса бхагавато дхаммассавананте джа̄татта̄ сӣладит̣т̣хиса̄ман̃н̃ена сам̣хататта̄ ча са̄вакасан̇гхоти ладдхана̄мо ат̣т̣хаарийапуггаласамӯхо суппат̣ипанно вата ахо вата самма̄ пат̣ипанно, йо арийасан̇гхо еварӯпасса ӣдисасса ват̣т̣адуккхасса паха̄на̄йа ануппа̄даниродха̄йа аниваттипат̣ипадам̣ пат̣ипанно. сусукхам̣ вата ахо вата сут̣т̣ху сукхам̣ саббасан̇кхатаниссат̣ам̣ нибба̄нам̣, йасмим̣ нибба̄не ӣдисам̣ ват̣т̣адуккхам̣ на упалаббхатӣти. еттха ча пат̣ипаджджама̄на̄пи пат̣ипанна̄ иччева вутта̄ пат̣ипаттийа̄ аниваттибха̄вато. атха ва̄ уппаннасаддо вийа пат̣ипаннасаддо ваттама̄наттхопи ведитаббо. тенева̄ха ‘‘сота̄паттипхаласаччхикирийа̄йа пат̣ипанно’’ти.
са̄миканти аттано патим̣ колийара̄джапуттам̣. а̄мантесӣти абха̄си. мама вачанена бхагавато па̄де сираса̄ ванда̄хӣти майхам̣ вачанена чаккалаккхан̣аппат̣иман̣д̣ита̄ни викаситападумасассирӣка̄ни бхагавато чаран̣а̄ни тава сираса̄ ванда̄хи, уттаман̇гена абхива̄данам̣ карохӣти аттхо. аппа̄ба̄дхантиа̄дӣсу а̄ба̄дхоти висабха̄гаведана̄ вуччати, йа̄ екадесе уппаджджитва̄пи сакаласарӣрам̣ айапат̣т̣ена а̄бандхитва̄ вийа ган̣хати. а̄тан̇коти киччхаджӣвитакаро рого. атха ва̄ йа̄петаббарого а̄тан̇ко, итаро а̄ба̄дхо. кхуддако ва̄ рого а̄тан̇ко, балава̄ а̄ба̄дхо. кечи пана ‘‘аджджхаттасамут̣т̣ха̄но а̄ба̄дхо, бахиддха̄самут̣т̣ха̄но а̄тан̇ко’’ти ваданти. тадубхайасса̄пи абха̄вам̣ пуччха̄ти вадати. гила̄нассева ча ут̣т̣ха̄нам̣ на̄ма гарукам̣ хоти, ка̄йе балам̣ на хоти, тасма̄ ниггелан̃н̃ата̄йа лахупариваттисан̇кха̄там̣ ка̄йасса лахут̣т̣ха̄нам̣ сарӣрабалан̃ча пуччха̄ти вадати. пха̄сувиха̄ранти т̣ха̄нанисиннагаманасайанасан̇кха̄тесу чатӯсу ирийа̄патхесу сукхавиха̄ран̃ча пуччха̄ти вадати. атхасса пуччхитабба̄ка̄рам̣ дассентӣ ‘‘суппава̄са̄, бханте’’тиа̄дима̄ха. еван̃ча вадехӣти ида̄ни ваттабба̄ка̄рам̣ нидассети.
параманти вачанасампат̣иччханам̣. тена са̄дху, бхадде, йатха̄ вуттам̣, татха̄ пат̣ипаджджа̄мӣти дассети. колийапуттоти суппава̄са̄йа са̄мико колийара̄джапутто. сукхинӣ хотӯти садеваке локе аггадаккхин̣еййо саттха̄ суппава̄са̄йа песитаванданам̣ сампат̣иччхитва̄ таданантарам̣ аттано метта̄виха̄расам̣сӯчакам̣ буддха̄чин̣н̣ам̣ сукхӯпасам̣ха̄рам̣ тасса̄ са̄ман̃н̃ато пака̄сетва̄ пуна тасса̄ путтасса ча габбхавипаттимӯлакадуккхуппаттипат̣иккхепамукхена сукхӯпасам̣ха̄рам̣ нидассенто ‘‘сукхинӣ…пе… арога̄, арогам̣ путтам̣ виджа̄йатӯ’’ти а̄ха.
саха вачана̄ти бхагавато вачанена сахева. йасмим̣ ка̄ле бхагава̄ татха̄ авоча, тасмим̣йева ка̄ле тампи каммам̣ париккхайам̣ агама̄си. тасса париккхӣн̣абха̄вам̣ олокетва̄ саттха̄ татха̄ абха̄си. апаре пана ваданти – саче татха̄ саттха̄ на̄чиккхисса̄, тато парампи кин̃чи ка̄лам̣ тасса̄ там̣ дуккхам̣ анубандхисса̄. йасма̄ пана бхагавата̄ ‘‘сукхинӣ арога̄ ароган̃ча путтам̣ виджа̄йатӯ’’ти вуттам̣, тасма̄ тасса вачанасамака̄ламева со габбхо бйа̄кулабха̄вам̣ виджахитва̄ сукхенева бахи никкхами, евам̣ тесам̣ ма̄та̄путта̄нам̣ соттхи ахоси. ачинтеййо хи буддха̄нам̣ буддха̄нубха̄во. йатха̄ хи пат̣а̄ча̄ра̄йа пийавиппайогасамбхӯтена сокена умма̄дам̣ патва̄ –
‘‘убхо путта̄ ка̄лаката̄, пантхе майхам̣ патӣ мато;
ма̄та̄ пита̄ ча бха̄та̄ ча, екачитакамхи джха̄йаре’’ти. (апа. тхерӣ 2.2.498) –
ватва̄ джа̄тарӯпенева чарантийа̄ ‘‘сатим̣ пат̣илабха̄хи бхагинӣ’’ти бхагавато вачанасаманантарамева умма̄до вӯпасами, татха̄ суппийа̄пи упа̄сика̄ аттана̄ва аттано ӯруйам̣ катена маха̄ван̣ена вут̣т̣ха̄тум̣ асакконтӣ сайанапит̣т̣хе нипанна̄ ‘‘а̄гантва̄ мам̣ вандатӯ’’ти вачанасаманантарамева ван̣е па̄катике джа̄те сайамева гантва̄ бхагавантам̣ вандӣти евама̄дӣни ваттхӯни идха уда̄харитабба̄нӣти.
евам̣, бхантети, бханте, йатха̄ бхагава̄ сапутта̄йа ма̄туйа̄ арогабха̄вам̣ а̄сӣсанто а̄ха – ‘‘сукхинӣ арога̄ арогам̣ путтам̣ виджа̄йатӯ’’ти, там̣ евамева. на хи када̄чи буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ вачанасса ан̃н̃атха̄бха̄воти адхиппа̄йо. кечи пана ‘‘еваматтхӯ’’ти ваданти, апаре ‘‘хотӯ’’ти падасса аттхам̣ а̄нетва̄ ван̣н̣айанти. абхинандитва̄ти каравӣкарутаман̃джуна̄ брахмассарена бхагавата̄ вуччама̄не тасмим̣ вачане пӣтисоманассапат̣ила̄бхато абхимукхабха̄вена нандитва̄. анумодитва̄ти тато паччха̄пи саммоданам̣ уппа̄детва̄, читтена ва̄ абхинандитва̄ ва̄ча̄йа анумодитва̄, вачанасампаттийа̄ ва̄ абхинандитва̄ аттхасампаттийа̄ анумодитва̄. сакам̣ гхарам̣ пачча̄йа̄сӣти аттано гхарам̣ пат̣игаччхи. йе пана ‘‘йена сакам̣ гхара’’нти пат̣ханти, тесам̣ йадипи йа-та-садда̄нам̣ самбандхабха̄вато ‘‘тена̄’’ти падам̣ вуттамева хоти, татха̄пи ‘‘пат̣ийа̄йитва̄’’ти па̄т̣хасесо йоджетаббо хоти.
виджа̄танти паджа̄там̣, пасутанти аттхо. аччхарийанти андхасса паббата̄роханам̣ вийа ниччам̣ на хотӣти аччхарийам̣, айам̣ та̄ва садданайо. ат̣т̣хакатха̄су пана ‘‘аччхара̄йоггам̣ аччхарийа’’нти вуттам̣, аччхарам̣ пахаритум̣ йуттанти аттхо. вата̄ти самбха̄ване, ахо аччхарийанти аттхо. бхоти дхамма̄лапанам̣. абхӯтапуббам̣ бхӯтанти аббхутам̣.
татха̄гатасса̄ти ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехи бхагава̄ татха̄гато – татха̄ а̄гатоти татха̄гато, татха̄ гатоти татха̄гато, татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато, татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато, татхадассита̄йа татха̄гато, татхава̄дита̄йа татха̄гато, татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато, абхибхаванат̣т̣хена татха̄гато.
катхам̣ бхагава̄ татха̄ а̄гатоти татха̄гато? йатха̄ саббалокахита̄йа уссуккама̄панна̄ пуримака̄ самма̄самбуддха̄ а̄гата̄ти. ким̣ вуттам̣ хоти? йена абхинӣха̄рена те бхагаванто а̄гата̄, тена ат̣т̣хагун̣асаманна̄гатена айампи бхагава̄ а̄гато. йатха̄ ча те бхагаванто да̄напа̄рамим̣ пӯретва̄ сӣланеккхаммапан̃н̃а̄вӣрийакхантисаччаадхит̣т̣ха̄наметта̄упеккха̄па̄рамӣти има̄ даса па̄рамийо, даса упапа̄рамийо, даса параматтхапа̄рамийоти саматим̣са па̄рамийо пӯретва̄ пан̃ча маха̄паричча̄ге париччаджитва̄ пуббайогапуббачарийадхаммаккха̄нан̃а̄таттхачарийа̄дайо пӯретва̄ буддхичарийа̄йа кот̣им̣ патва̄ а̄гата̄, татха̄ айампи бхагава̄ а̄гато. йатха̄ ча те бхагаванто чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄не…пе… арийам̣ ат̣т̣хан̇гикам̣ маггам̣ бха̄ветва̄ брӯхетва̄ а̄гата̄, татха̄ айампи бхагава̄ а̄гато. евам̣ татха̄ а̄гатоти татха̄гато.
катхам̣ татха̄ гатоти татха̄гато? йатха̄ сампатиджа̄та̄ те бхагаванто самехи па̄дехи патхавийам̣ патит̣т̣ха̄йа уттара̄бхимукха̄ саттападавӣтиха̄рена гата̄, сетаччхатте дха̄рийама̄не сабба̄ва диса̄ анувилокесум̣, а̄сабхин̃ча ва̄чам̣ бха̄сим̣су локе аттано джет̣т̣хасет̣т̣хабха̄вам̣ пака̄сента̄, тан̃ча несам̣ гаманам̣ татхам̣ ахоси авитатхам̣ анекесам̣ висеса̄дхигама̄нам̣ пуббанимиттабха̄вена, татха̄ айампи бхагава̄ гато, тан̃часса гаманам̣ катхам̣ ахоси авитатхам̣ тесан̃н̃ева висеса̄дхигама̄нам̣ пуббанимиттабха̄вена. евам̣ татха̄ гатоти татха̄гато.
йатха̄ ва̄ те бхагаванто неккхаммена ка̄маччхандам̣ паха̄йа гата̄, абйа̄па̄дена бйа̄па̄дам̣, а̄локасан̃н̃а̄йа тхинамиддхам̣, авиккхепена уддхаччакуккуччам̣, дхаммававаттха̄нена вичикиччхам̣ паха̄йа гата̄, н̃а̄н̣ена авиджджам̣ пада̄летва̄, па̄моджджена аратим̣ винодетва̄, ат̣т̣хасама̄паттӣхи ат̣т̣ха̄расахи маха̄випассана̄хи чатӯхи ча арийамаггехи там̣ там̣ пат̣ипаккхам̣ паха̄йа гата̄, евам̣ айампи бхагава̄ гато. евампи татха̄ гатоти татха̄гато.
катхам̣ татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато? патхавӣдха̄туйа̄ каккхал̣алаккхан̣ам̣, а̄подха̄туйа̄ паггхаран̣алаккхан̣ам̣, теджодха̄туйа̄ ун̣хатталаккхан̣ам̣, ва̄йодха̄туйа̄ виттхамбханалаккхан̣ам̣, а̄ка̄садха̄туйа̄ асампхут̣т̣халаккхан̣ам̣, рӯпасса руппаналаккхан̣ам̣, ведана̄йа ведайиталаккхан̣ам̣, сан̃н̃а̄йа сан̃джа̄наналаккхан̣ам̣, сан̇кха̄ра̄нам̣ абхисан̇кхаран̣алаккхан̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣асса виджа̄наналаккхан̣анти евам̣ пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣, два̄дасаннам̣ а̄йатана̄нам̣, ат̣т̣ха̄расаннам̣ дха̄тӯнам̣, ба̄вӣсатийа̄ индрийа̄нам̣, чатуннам̣ сачча̄нам̣, два̄дасападикасса паччайа̄ка̄расса, чатуннам̣ сатипат̣т̣ха̄на̄нам̣, чатуннам̣ саммаппадха̄на̄нам̣, чатуннам̣ иддхипа̄да̄нам̣, пан̃чаннам̣ индрийа̄нам̣, пан̃чаннам̣ бала̄нам̣, саттаннам̣ боджджхан̇га̄нам̣, арийасса ат̣т̣хан̇гикасса маггасса, саттаннам̣ висуддхӣнам̣, аматогадхасса нибба̄насса̄ти евам̣ тасса тасса дхаммасса йам̣ сабха̄васарасалаккхан̣ам̣, там̣ татхам̣ авитатхам̣ анан̃н̃атхам̣ лаккхан̣ам̣ н̃а̄н̣агатийа̄ а̄гато авираджджхитва̄ патто адхигатоти татха̄гато. евам̣ татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато.
катхам̣ татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато? татхадхамма̄ на̄ма чатта̄ри арийасачча̄ни. йатха̄ха – ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни. катама̄ни чатта̄ри? идам̣ дуккханти, бхиккхаве, татхаметам̣ авитатхаметам̣ анан̃н̃атхамета’’нти (сам̣. ни. 5.1090) виттха̄ро. та̄ни ча бхагава̄ абхисамбуддхо, тасма̄ татха̄нам̣ абхисамбуддхатта̄ татха̄гато.
апича джара̄маран̣асса джа̄типаччайасамбхӯтасамуда̄гатат̣т̣хо татхо авитатхо анан̃н̃атхо…пе… сан̇кха̄ра̄нам̣ авиджджа̄паччайасамбхӯтасамуда̄гатат̣т̣хо татхо авитатхо анан̃н̃атхо, татха̄ авиджджа̄йа сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайат̣т̣хо…пе... джа̄тийа̄ джара̄маран̣асса паччайат̣т̣хо татхо авитатхо анан̃н̃атхо, там̣ саббам̣ бхагава̄ абхисамбуддхо, тасма̄пи татха̄нам̣ абхисамбуддхатта̄ татха̄гато. абхисамбуддхаттхо хи еттха гатасаддоти. евам̣ татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато.
катхам̣ татхадассита̄йа татха̄гато? йам̣ садеваке…пе… садеваманусса̄йа паджа̄йа апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ чаккхудва̄ре а̄па̄тхама̄гаччхантам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ на̄ма аттхи, там̣ бхагава̄ сабба̄ка̄рато джа̄на̄ти пассати. евам̣ джа̄ната̄ пассата̄ ча тена там̣ ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄дивасена ва̄ дит̣т̣хасутамутавин̃н̃а̄тесу лаббхама̄накападавасена ва̄ ‘‘катамам̣ там̣ рӯпам̣ рӯпа̄йатанам̣, йам̣ рӯпам̣ чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа ван̣н̣анибха̄ санидассанам̣ саппат̣игхам̣ нӣлам̣ пӣтака’’нтиа̄дина̄ (дха. са. 616) найена анекехи на̄мехи терасахи ва̄рехи двипан̃н̃а̄са̄йа найехи вибхаджджама̄нам̣ татхамева хоти, витатхам̣ наттхи. еса найо сотадва̄ра̄дӣсу а̄па̄тхама̄гаччхантесу садда̄дӣсу. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘йам̣, бхиккхаве, садевакасса локасса…пе… садеваманусса̄йа дит̣т̣хам̣ сутам̣ мутам̣ вин̃н̃а̄там̣ паттам̣ парийеситам̣ анувичаритам̣ манаса̄, тамахам̣ джа̄на̄ми, тамахам̣ аббхан̃н̃а̄сим̣, там̣ татха̄гатасса видитам̣, там̣ татха̄гато на упат̣т̣ха̄сӣ’’ти (а. ни. 4.24).
евам̣ татхадассита̄йа татха̄гато. таттха татхадассӣаттхе татха̄гатоти падасамбхаво ведитаббо.
катхам̣ татхава̄дита̄йа татха̄гато? йам̣ раттим̣ бхагава̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо, йан̃ча раттим̣ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йи, еттхантаре пан̃чачатта̄лӣсавассапарима̄н̣ака̄лам̣ йам̣ бхагавата̄ бха̄ситам̣ лапитам̣ суттагеййа̄ди, саббам̣ там̣ парисуддхам̣ парипун̣н̣ам̣ ра̄гамада̄динимматханам̣ екасадисам̣ татхам̣ авитатхам̣. тена̄ха –
‘‘йан̃ча, чунда, раттим̣ татха̄гато ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуджджхати, йан̃ча раттим̣ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йати, йам̣ етасмим̣ антаре бха̄сати лапати ниддисати, саббам̣ там̣ татхева хоти, но ан̃н̃атха̄, тасма̄ ‘татха̄гато’ти вуччатӣ’’ти (дӣ. ни. 3.188).
гадааттхо еттха гатасаддо. евам̣ татхава̄дита̄йа татха̄гато.
апича а̄гаданам̣ а̄гадо, вачананти аттхо. татхо авитатхо авипарӣто а̄гадо асса̄ти дака̄расса така̄рам̣ катва̄ татха̄гатоти еваметтха падасиддхи ведитабба̄.
катхам̣ татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато? бхагавато хи ва̄ча̄йа ка̄йо ануломети, ка̄йассапи ва̄ча̄, тасма̄ йатха̄ва̄дӣ татха̄ка̄рӣ, йатха̄ка̄рӣ татха̄ва̄дӣ ча хоти. евам̣бхӯтасса часса йатха̄ва̄ча̄, ка̄йопи татха̄ гато паваттоти аттхо. йатха̄ ча ка̄йо, ва̄ча̄пи татха̄ гата̄ паватта̄ти татха̄гато. тена̄ха –
‘‘йатха̄ва̄дӣ, бхиккхаве, татха̄гато татха̄ка̄рӣ, йатха̄ка̄рӣ татха̄ва̄дӣ. ити йатха̄ва̄дӣ татха̄ка̄рӣ, йатха̄ка̄рӣ татха̄ва̄дӣ. тасма̄ ‘татха̄гато’ти вуччатӣ’’ти (а. ни. 4.23).
евам̣ татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато.
катхам̣ абхибхаванат̣т̣хена татха̄гато? йасма̄ упари бхаваггам̣ хет̣т̣ха̄ авӣчим̣ парийантам̣ каритва̄ тирийам̣ апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу саббасатте абхибхавати сӣленапи сама̄дхина̄пи пан̃н̃а̄йапи вимуттийа̄пи вимуттин̃а̄н̣адассаненапи, на тасса тула̄ ва̄ пама̄н̣ам̣ ва̄ аттхи, атха кхо атуло аппамеййо ануттаро девадево сакка̄нам̣ атисакко, брахма̄нам̣ атибрахма̄ саббасаттуттамо, тасма̄ татха̄гато. тена̄ха –
‘‘садеваке, бхиккхаве, локе…пе… садеваманусса̄йа татха̄гато абхибхӯ анабхибхӯто ан̃н̃адаттхудасо васаватти, тасма̄ ‘татха̄гато’ти вуччатӣ’’ти (а. ни. 4.23).
татра̄йам̣ падасиддхи – агадо вийа агадо, десана̄вила̄со чева пун̃н̃уссайо ча. тена со маха̄нубха̄во бхисакко вийа дибба̄гадена саппе саббапараппава̄дино садевакан̃ча локам̣ абхибхавати. ити саббалока̄бхибхаване татхо авитатхо авипарӣто йатха̄вуттова агадо етасса̄ти дака̄расса така̄рам̣ катва̄ татха̄гатоти ведитаббо. евам̣ абхибхаванат̣т̣хена татха̄гато.
апича татха̄йа гатоти татха̄гато, татхам̣ гатоти татха̄гато. таттха сакалалокам̣ тӣран̣апарин̃н̃а̄йа татха̄йа гато авагатоти татха̄гато. локасамудайам̣ паха̄напарин̃н̃а̄йа татха̄йа гато атӣтоти татха̄гато. локаниродхам̣ саччхикирийа̄йа татха̄йа гато адхигатоти татха̄гато. локаниродхага̄миним̣ пат̣ипадам̣ татхам̣ гато пат̣ипанноти татха̄гато. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘локо, бхиккхаве, татха̄гатена абхисамбуддхо, локасма̄ татха̄гато висам̣йутто. локасамудайо, бхиккхаве, татха̄гатена абхисамбуддхо, локасамудайо татха̄гатасса пахӣно, локаниродхо, бхиккхаве, татха̄гатена абхисамбуддхо, локаниродхо татха̄гатасса саччхикато. локаниродхага̄минӣ пат̣ипада̄, бхиккхаве, татха̄гатена абхисамбуддха̄, локаниродхага̄минӣ пат̣ипада̄ татха̄гатасса бха̄вита̄. йам̣, бхиккхаве, садевакасса локасса…пе… саббам̣ там̣ татха̄гатена абхисамбуддхам̣. тасма̄ ‘татха̄гато’ти вуччатӣ’’ти (а. ни. 4.23).
апарехипи ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехи бхагава̄ татха̄гато – татха̄йа а̄гатоти татха̄гато, татха̄йа гатоти татха̄гато, татха̄ни а̄гатоти татха̄гато, татха̄ гатоти татха̄гато, татха̄видхоти татха̄гато, татха̄ паваттитоти татха̄гато, татхехи агатоти татха̄гато, татха̄ гатабха̄вена татха̄гато.
катхам̣ татха̄йа а̄гатоти татха̄гато? йа̄ са̄ бхагавата̄ сумедхабхӯтена дӣпан̇карадасабаласса па̄дамӯле –
‘‘мануссаттам̣ лин̇гасампатти, хету саттха̄радассанам̣,
паббаджджа̄ гун̣асампатти, адхика̄ро ча чхандата̄;
ат̣т̣хадхаммасамодха̄на̄, абхинӣха̄ро самиджджхатӣ’’ти. (бу. вам̣. 2.59) –
евам̣ вуттам̣ ат̣т̣хан̇гасаманна̄гатам̣ абхинӣха̄рам̣ сампа̄дентена ‘‘ахам̣ садевакам̣ локам̣ тин̣н̣о та̄ресса̄ми, мутто мочесса̄ми, данто дамесса̄ми, санто самесса̄ми, ассаттхо асса̄сесса̄ми, париниббуто паринибба̄песса̄ми, буддхо бодхесса̄мӣ’’ти маха̄пат̣ин̃н̃а̄ паваттита̄. вуттан̃хетам̣ –
‘‘ким̣ ме екена тин̣н̣ена, пурисена тха̄мадассина̄;
саббан̃н̃утам̣ па̄пун̣итва̄, санта̄рессам̣ садевакам̣.
‘‘имина̄ ме адхика̄рена, катена пурисуттаме;
саббан̃н̃утам̣ па̄пун̣итва̄, та̄реми джанатам̣ бахум̣.
‘‘сам̣са̄расотам̣ чхиндитва̄, виддхам̣сетва̄ тайо бхаве;
дхаммана̄вам̣ сама̄руйха, санта̄рессам̣ садевакам̣.
‘‘ким̣ ме ан̃н̃а̄тавесена, дхаммам̣ саччхикатенидха;
саббан̃н̃утам̣ па̄пун̣итва̄, буддхо хессам̣ садеваке’’ти. (бу. вам̣. 2.55-58);
там̣ панетам̣ маха̄пат̣ин̃н̃ам̣ сакаласса̄пи буддхакарадхаммасамуда̄йасса павичайа паччавеккхан̣асама̄да̄на̄нам̣ ка̄ран̣абхӯтам̣ ависам̣ва̄детва̄ локана̄йако йасма̄ маха̄каппа̄нам̣ сатасахасса̄дхика̄ни чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни саккаччам̣ нирантарам̣ ниравасесато да̄напа̄рамиа̄дайо саматим̣сапа̄рамийо пӯретва̄, ан̇гапаричча̄га̄дайо пан̃ча маха̄паричча̄ге париччаджитва̄, сачча̄дхит̣т̣ха̄на̄дӣни чатта̄ри адхит̣т̣ха̄на̄ни парибрӯхетва̄, пун̃н̃ан̃а̄н̣асамбха̄ре самбхаритва̄, пуббайогапуббачарийадхаммаккха̄нан̃а̄таттхачарийа̄дайо уккам̣са̄петва̄, буддхичарийам̣ парамакот̣им̣ па̄петва̄, ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуджджхи, тасма̄ тассева са̄ маха̄пат̣ин̃н̃а̄ татха̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄, на тасса ва̄лаггаматтампи витатхам̣ аттхи. татха̄ хи дӣпан̇карадасабало кон̣д̣ан̃н̃о ман̇гало…пе… кассапо бхагава̄ти име чатувӣсати самма̄самбуддха̄ пат̣ипа̄т̣ийа̄ уппанна̄ ‘‘буддхо бхависсатӣ’’ти бйа̄карим̣су. евам̣ чатувӣсатийа̄ буддха̄нам̣ сантике ладдхабйа̄каран̣о йе те ката̄бхинӣха̄рехи бодхисаттехи ладдхабба̄ а̄нисам̣са̄, те лабхитва̄ва а̄гатоти та̄йа йатха̄вутта̄йа маха̄пат̣ин̃н̃а̄йа татха̄йа абхисамбуддхабха̄вам̣ а̄гато адхигатоти татха̄гато. евам̣ татха̄йа а̄гатоти татха̄гато.
катхам̣ татха̄йа гатоти татха̄гато? йа̄йа маха̄карун̣а̄йа локана̄тхо маха̄дуккхасамба̄дхаппат̣ипаннам̣ саттаника̄йам̣ дисва̄ ‘‘тасса наттхан̃н̃о кочи пат̣иссаран̣ам̣, ахамева намито сам̣са̄радуккхато мутто мочесса̄мӣ’’ти самусса̄хитама̄насо маха̄бхинӣха̄рамака̄си. катва̄ ча йатха̄пан̣идха̄нам̣ сакалалокахитасампа̄дана̄йа уссуккама̄панно аттано ка̄йаджӣвитанирапеккхо паресам̣ сотапатха̄гаманаматтенапи читтутра̄сасамуппа̄дика̄ атидуккара̄ дуккарачарийа̄ сама̄чаранто йатха̄ маха̄бодхийа̄ пат̣ипатти ха̄набха̄гийа̄ сам̣килесабха̄гийа̄ т̣хитибха̄гийа̄ ва̄ на хоти, атха кхо уттаруттари висесабха̄гийа̄ва хоти, татха̄ пат̣ипаджджама̄но анупуббена ниравасесе бодхисамбха̄ре сампа̄детва̄ абхисамбодхим̣ па̄пун̣и. тато паран̃ча та̄йева маха̄карун̣а̄йа сан̃чодитама̄насо павивекаратим̣ параман̃ча сантам̣ вимоккхасукхам̣ паха̄йа ба̄ладжанабахуле локе техи самуппа̄дитам̣ самма̄на̄вама̄навиппака̄рам̣ аган̣етва̄ винеййаджанасса винайанена ниравасесам̣ буддхакиччам̣ нит̣т̣хапеси. таттха йо бхагавато саттесу маха̄карун̣а̄йа самоккамана̄ка̄ро, со парато а̄вибхависсати. йатха̄ ча буддхабхӯтасса локана̄тхасса саттесу маха̄карун̣а̄, евам̣ бодхисаттабхӯтассапи маха̄бхинӣха̄рака̄ла̄дӣсӯти саббаттха саббада̄ ча екасадисата̄йа татха̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄, тасма̄ тӣсупи аваттха̄су саббасаттесу сама̄нараса̄йа татха̄йа маха̄карун̣а̄йа сакалалокахита̄йа гато пат̣ипанноти татха̄гато. евам̣ татха̄йа гатоти татха̄гато.
катхам̣ татха̄ни а̄гатоти татха̄гато? татха̄ни на̄ма чатта̄ри арийамагган̃а̄н̣а̄ни. та̄ни хи идам̣ дуккхам̣, айам̣ дуккхасамудайо, айам̣ дуккханиродхо, айам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ти евам̣ саббан̃еййадхаммасан̇га̄хака̄нам̣ паваттиниваттитадубхайахетубхӯта̄нам̣ чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо сан̇кхатат̣т̣хо санта̄пат̣т̣хо випарин̣а̄мат̣т̣хо, самудайасса а̄йӯханат̣т̣хо нида̄нат̣т̣хо сам̣йогат̣т̣хо палибодхат̣т̣хо, ниродхасса ниссаран̣ат̣т̣хо вивекат̣т̣хо асан̇кхатат̣т̣хо аматат̣т̣хо, маггасса ниййа̄нат̣т̣хо хетват̣т̣хо дассанат̣т̣хо а̄дхипатеййат̣т̣хотиа̄дӣнам̣ таббибха̄га̄нан̃ча йатха̄бхӯтасабха̄ва̄вабодхавибандхакасса сам̣килесапаккхасса самуччхинданена пат̣иладдха̄йа таттха асаммоха̄бхисамайасан̇кха̄та̄йа авипарӣта̄ка̄раппаваттийа̄ дхамма̄нам̣ сабха̄васарасалаккхан̣асса ависам̣ва̄данато татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни, та̄ни бхагава̄ анан̃н̃анеййо сайамева а̄гато адхигато, тасма̄ татха̄ни а̄гатоти татха̄гато.
йатха̄ ча магган̃а̄н̣а̄ни, евам̣ бхагавато тӣсу ка̄лесу аппат̣ихатан̃а̄н̣а̄ни чатупат̣исамбхида̄н̃а̄н̣а̄ни чатувеса̄раджджан̃а̄н̣а̄ни пан̃чагатипариччхедан̃а̄н̣а̄ни чхааса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни саттабоджджхан̇гавибха̄ванан̃а̄н̣а̄ни ат̣т̣хамагган̇гавибха̄ванан̃а̄н̣а̄ни нава̄нупуббавиха̄расама̄паттин̃а̄н̣а̄ни дасабалан̃а̄н̣а̄ни ча татхабха̄ве ведитабба̄ни.
татра̄йам̣ вибха̄вана̄ – йан̃хи кин̃чи апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ хӣна̄дибхедабхинна̄су атӣта̄су кхандха̄йатанадха̄тӯсу сабха̄вакичча̄ди аваттха̄висеса̄ди кхандхаппат̣ибаддхана̄маготта̄ди ча джа̄нитаббам̣. аниндрийабаддхесу ча атисукхуматирохитавидӯрадесесупи рӯпадхаммесу йо там̣там̣паччайависесехи саддхим̣ паччайуппанна̄нам̣ ван̣н̣асан̣т̣ха̄нагандхарасапхасса̄дивисесо, таттха саббаттхева хаттхатале т̣хапитаа̄малаке вийа паччаккхато аппат̣ихатам̣ бхагавато н̃а̄н̣ам̣ паваттати, татха̄ ана̄гата̄су паччуппанна̄су ча̄ти има̄ни тӣсу ка̄лесу аппат̣ихатан̃а̄н̣а̄ни на̄ма. йатха̄ха –
‘‘атӣтам̣се буддхасса бхагавато аппат̣ихатам̣ н̃а̄н̣ам̣, ана̄гатам̣се буддхасса бхагавато аппат̣ихатам̣ н̃а̄н̣ам̣, паччуппаннам̣се буддхасса бхагавато аппат̣ихатам̣ н̃а̄н̣а’’нти (пат̣и. ма. 3.5).
та̄ни панета̄ни таттха таттха дхамма̄нам̣ сабха̄васарасалаккхан̣асса ависам̣ва̄данато татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни, та̄ни бхагава̄ сайамбхӯн̃а̄н̣ена адхиган̃чхӣти. евампи татха̄ни а̄гатоти татха̄гато.
татха̄ аттхаппат̣исамбхида̄ дхаммаппат̣исамбхида̄ нируттиппат̣исамбхида̄ пат̣ибха̄наппат̣исамбхида̄ти чатассо пат̣исамбхида̄. таттха аттхаппабхедасса саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ аттхаппабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ аттхаппат̣исамбхида̄. дхаммаппабхедасса саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ дхаммаппабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ дхаммаппат̣исамбхида̄. нируттиппабхедасса саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ нирутта̄бхила̄пе пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ нируттиппат̣исамбхида̄. пат̣ибха̄наппабхедасса саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ пат̣ибха̄наппабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄наппат̣исамбхида̄. вуттан̃хетам̣ –
‘‘аттхе н̃а̄н̣ам̣ аттхаппат̣исамбхида̄, дхамме н̃а̄н̣ам̣ дхаммаппат̣исамбхида̄, татра дхамманирутта̄бхила̄пе н̃а̄н̣ам̣ нируттиппат̣исамбхида̄, н̃а̄н̣есу н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄наппат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 718-721).