9. ануруддхаттхерага̄тха̄ван̣н̣ана̄
паха̄йа ма̄та̄питаротиа̄дика̄ а̄йасмато ануруддхаттхерасса га̄тха̄. ка̄ уппатти? айампи пуримабуддхесу ката̄дхика̄ро падумуттарасса бхагавато ка̄ле вибхавасампанно кут̣умбико хутва̄ ниббатти. со екадивасам̣ виха̄рам̣ гантва̄ саттху сантике дхаммам̣ сун̣анто саттха̄рам̣ екам̣ бхиккхум̣ диббачаккхука̄нам̣ аггат̣т̣ха̄не т̣хапентам̣ дисва̄ сайампи там̣ т̣ха̄нантарам̣ паттхетва̄ сатасахассабхиккхупарива̄расса бхагавато сатта̄хам̣ маха̄да̄нам̣ паваттетва̄ саттаме дивасе бхагавато, бхиккхусан̇гхасса ча уттама̄ни ваттха̄ни датва̄ пан̣идха̄намака̄си. саттха̄писса анантара̄йена самиджджханабха̄вам̣ дисва̄ ‘‘ана̄гате готамасса на̄ма самма̄самбуддхасса са̄сане диббачаккхука̄нам̣ агго бхависсатӣ’’ти бйа̄ка̄си. сопи таттха пун̃н̃а̄ни каронто саттхари париниббуте нит̣т̣хите саттайоджанике суван̣н̣ачетийе анекасахассехи дӣпаруккхехи дӣпакапаллика̄хи ча ‘‘диббачаккхун̃а̄н̣асса упаниссайапаччайо хотӯ’’ти ул̣а̄рам̣ дӣпапӯджам̣ ака̄си.
евам̣ йа̄ваджӣвам̣ пун̃н̃а̄ни катва̄ девамануссесу сам̣саранто кассапасса бхагавато ка̄ле ба̄ра̄н̣асийам̣ кут̣умбикагехе ниббаттитва̄ вин̃н̃утам̣ патто саттхари париниббуте нит̣т̣хите йоджанике канакатхӯпе бахӯ кам̣сапа̄тийо ка̄ретва̄ саппиман̣д̣асса пӯретва̄ маджджхе екекам̣ гул̣апин̣д̣ам̣ т̣хапетва̄ мукхават̣т̣ийа̄ мукхават̣т̣им̣ пхуса̄пенто четийам̣ париккхипа̄петва̄ аттана̄ екам̣ махатим̣ кам̣сапа̄тим̣ ка̄ретва̄ саппиман̣д̣асса пӯретва̄ сахассават̣т̣ийо джа̄ла̄петва̄ сӣсе т̣хапетва̄ саббараттим̣ четийам̣ анупарийа̄йи.
евам̣ тасмимпи аттабха̄ве йа̄ваджӣвам̣ кусалам̣ катва̄ тато чуто девалоке ниббаттитва̄ таттха йа̄вата̄йукам̣ т̣хатва̄ тато чуто ануппанне буддхе ба̄ра̄н̣асийам̣йева дуггатакуле ниббатти, аннабха̄ротисса на̄мам̣ ахоси. со суманасет̣т̣хисса на̄ма гехе каммам̣ каронто джӣвати. со екадивасам̣ упарит̣т̣хам̣ на̄ма паччекабуддхам̣ ниродхасама̄паттито вут̣т̣ха̄йа гандхама̄данапаббатато а̄ка̄сена̄гантва̄ ба̄ра̄н̣асӣнагарадва̄ре отаритва̄ чӣварам̣ па̄рупитва̄ нагаре пин̣д̣а̄йа пависантам̣ дисва̄ пасанначитто паттам̣ гахетва̄ аттано аттха̄йа т̣хапитам̣ екам̣ бха̄габхаттам̣ патте паккхипитва̄ паччекабуддхасса да̄тука̄мо а̄рабхи. бхарийа̄писса аттано бха̄габхаттам̣ таттхева паккхипи. со там̣ нетва̄ паччекабуддхасса хаттхе т̣хапеси. паччекабуддхо там̣ гахетва̄ анумоданам̣ катва̄ пакка̄ми. там̣ дисва̄ раттим̣ суманасет̣т̣хисса чхатте адхиваттха̄ девата̄ ‘‘ахо да̄нам̣ парамада̄нам̣, упарит̣т̣хе, суппатит̣т̣хита’’нти маха̄саддена анумоди. там̣ сутва̄ суманасет̣т̣хи ‘‘евам̣ девата̄йа анумодитам̣ идамева уттамада̄на’’нти чинтетва̄ таттха паттим̣ йа̄чи. аннабха̄ро пана тасса паттим̣ ада̄си. тена пасанначитто суманасет̣т̣хи тасса сахассам̣ датва̄ ‘‘ито пат̣т̣ха̄йа туйхам̣ сахаттхена каммакаран̣акиччам̣ наттхи, патирӯпам̣ гехам̣ катва̄ ниччам̣ васа̄хӣ’’ти а̄ха.
йасма̄ ниродхато вут̣т̣хитасса паччекабуддхасса диннапин̣д̣апа̄то там̣дивасамева ул̣а̄ратаравипа̄ко хоти, тасма̄ там̣дивасам̣ суманасет̣т̣хи ран̃н̃о сантикам̣ гаччханто там̣ гахетва̄ агама̄си. ра̄джа̄ пана там̣ а̄даравасена олокеси. сет̣т̣хи ‘‘маха̄ра̄джа, айам̣ олокетаббайуттойева̄’’ти ватва̄ тада̄ тена катапун̃н̃ам̣ аттана̄писса сахассам̣ диннабха̄вам̣ катхеси. там̣ сутва̄ ра̄джа̄ тусситва̄ сахассам̣ датва̄ асукасмим̣ на̄ма т̣ха̄не гехам̣ катва̄ васа̄’’ти гехат̣т̣ха̄намасса а̄н̣а̄песи. тасса там̣ т̣ха̄нам̣ содха̄пентасса махантийо нидхикумбхийо ут̣т̣хахим̣су. та̄ дисва̄ со ран̃н̃о а̄рочеси. ра̄джа̄ саббам̣ дханам̣ уддхара̄петва̄ ра̄сикатам̣ дисва̄ ‘‘еттакам̣ дханам̣ имасмим̣ нагаре касса гехе аттхӣ’’ти? ‘‘на кассачи, дева̄’’ти. ‘‘тена хи айам̣ аннабха̄ро имасмим̣ нагаре маха̄дханасет̣т̣хи на̄ма хотӯ’’ти там̣дивасамева тасса сет̣т̣хичхаттам̣ усса̄песи.
со тато пат̣т̣ха̄йа йа̄ваджӣвам̣ кусалакаммам̣ катва̄ тато чуто девамануссесу сам̣саритва̄ имасмим̣ буддхуппа̄де капилаваттхунагаре суккоданасаккасса гехе пат̣исандхим̣ ган̣хи, ануруддхотисса на̄мам̣ ахоси. со маха̄на̄масса саккасса канит̣т̣хабха̄та̄, саттху чӯл̣апиту путто парамасукхума̄ло маха̄пун̃н̃о тин̣н̣ам̣ утӯнам̣ ануччхавикесу тӣсу па̄са̄десу алан̇катана̄т̣акиттхӣхи паривуто дево вийа сампаттим̣ анубхаванто суддходанамаха̄ра̄джена усса̄хитехи сакйара̄джӯхи саттху парива̄раттхам̣ песитехи бхаддийакума̄ра̄дӣхи анупийамбаване вихарантам̣ саттха̄рам̣ упасан̇камитва̄ саттху сантике паббаджитва̄ антовассейева диббачаккхум̣ ниббаттетва̄, пуна дхаммасена̄патисса сантике каммат̣т̣ха̄нам̣ гахетва̄ четийарат̣т̣хе па̄чӣнавам̣сада̄йам̣ гантва̄ саман̣адхаммам̣ каронто саттамаха̄пурисавитакке витаккетва̄ ат̣т̣хамам̣ джа̄нитум̣ на̄саккхи. тасса там̣ паваттим̣ н̃атва̄ саттха̄ ат̣т̣хамам̣ маха̄пурисавитаккам̣ катхетва̄ чатупаччайасантосабха̄вана̄ра̄мапат̣иман̣д̣итам̣ маха̄арийавам̣сапат̣ипадам̣ десети. со десана̄нуса̄рена випассанам̣ вад̣д̣хетва̄ абхин̃н̃а̄пат̣исамбхида̄парива̄рам̣ арахаттам̣ саччха̄ка̄си. тена вуттам̣ апада̄не (апа. тхера 1.1.421-433) –
‘‘сумедхам̣ бхагаванта̄хам̣, локаджет̣т̣хам̣ нара̄сабхам̣;
вӯпакат̣т̣хам̣ вихарантам̣, аддасам̣ локана̄йакам̣.
‘‘упагантва̄на самбуддхам̣, сумедхам̣ локана̄йакам̣;
ан̃джалим̣ паггахетва̄на, буддхасет̣т̣хамайа̄чахам̣.
‘‘анукампа маха̄вӣра, локаджет̣т̣ха нара̄сабха;
падӣпам̣ те падасса̄ми, руккхамӯламхи джха̄йато.
‘‘адхива̄сеси со дхӣро, сайамбхӯ вадатам̣ варо;
думесу винивиджджхитва̄, йантам̣ йоджийахам̣ тада̄.
‘‘сахассават̣т̣им̣ па̄да̄сим̣, буддхасса локабандхуно;
сатта̄хам̣ паджджалитва̄на, дӣпа̄ вӯпасамим̣су ме.
‘‘тена читтаппаса̄дена, четана̄пан̣идхӣхи ча;
джахитва̄ ма̄нусам̣ дехам̣, вима̄намупападжджахам̣.
‘‘упапаннасса деваттам̣, бйамхам̣ а̄си суниммитам̣;
самантато паджджалати, дӣпада̄нассидам̣ пхалам̣.
‘‘саманта̄ йоджанасатам̣, вирочесимахам̣ тада̄;
саббе деве абхибхоми, дӣпада̄нассидам̣ пхалам̣.
‘‘тим̣сакаппа̄ни девиндо, девараджджамака̄райим̣;
на мам̣ кечӣтиман̃н̃анти, дӣпада̄нассидам̣ пхалам̣.
‘‘ат̣т̣хавӣсатиккхаттун̃ча, чаккаваттӣ ахосахам̣;
дива̄ раттин̃ча пасса̄ми, саманта̄ йоджанам̣ тада̄.
‘‘сахассалокам̣ н̃а̄н̣ена, пасса̄ми саттху са̄сане;
диббачаккхумануппатто, дӣпада̄нассидам̣ пхалам̣.
‘‘сумедхо на̄ма самбуддхо, тим̣сакаппасахассито;
тасса дӣпо майа̄ динно, виппасаннена четаса̄.
‘‘пат̣исамбхида̄ чатассо…пе… катам̣ буддхасса са̄сана’’нти.
атха нам̣ саттха̄ апарабха̄ге джетаванамаха̄виха̄ре арийаган̣амаджджхе нисинно диббачаккхука̄нам̣ аггат̣т̣ха̄не т̣хапеси ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ диббачаккхука̄нам̣ йадидам̣ ануруддхо’’ти (а. ни. 1.180, 192).
со вимуттисукхам̣ пат̣исам̣ведӣ вихаранто екадивасам̣ аттано пат̣ипаттим̣ паччавеккхитва̄ пӣтисоманассаджа̄то уда̄навасена ‘‘паха̄йа ма̄та̄питаро’’тиа̄дика̄ га̄тха̄ абха̄си. кечи пана ‘‘тхерасса паббаджджам̣ арахаттаппаттин̃ча пака̄сентехи сан̇гӣтика̄рехи а̄дито чатассо га̄тха̄ бха̄сита̄. тато пара̄ тхерасса арийавам̣сапат̣ипаттийа̄ а̄ра̄дхитачиттена бхагавата̄ бха̄сита̄. итара̄ сабба̄пи тена тена ка̄ран̣ена тхеренева бха̄сита̄’’ти ваданти. ити саббатха̄пи има̄ га̄тха̄ тхерена бха̄сита̄пи, тхерам̣ уддисса бха̄сита̄пи тхерасса чета̄ га̄тха̄ти ведитабба̄. сеййатхидам̣ –
892. ‘‘паха̄йа ма̄та̄питаро, бхагинӣ н̃а̄тибха̄таро;
пан̃ча ка̄магун̣е хитва̄, ануруддхова джха̄йати.
893. ‘‘самето наччагӣтехи, саммата̄л̣аппабодхано;
на тена суддхимаджджхагам̣, ма̄расса висайе рато.
894. ‘‘етан̃ча саматиккамма, рато буддхасса са̄сане;
саббогхам̣ саматиккамма, ануруддхова джха̄йати.
895. ‘‘рӯпа̄ садда̄ раса̄ гандха̄, пхот̣т̣хабба̄ ча манорама̄;
ете ча саматиккамма, ануруддхова джха̄йати.
896. ‘‘пин̣д̣апа̄таматикканто, еко адутийо муни;
есати пам̣сукӯла̄ни ануруддхо ана̄саво.
897. ‘‘вичинӣ аггахӣ дхови, раджайӣ дха̄райӣ муни;
пам̣сукӯла̄ни матима̄, ануруддхо ана̄саво.
898. ‘‘махиччхо ча асантут̣т̣хо, сам̣сат̣т̣хо йо ча уддхато;
тасса дхамма̄ име хонти, па̄пака̄ сам̣килесика̄.
899. ‘‘сато ча хоти аппиччхо, сантут̣т̣хо авигха̄тава̄;
павивекарато витто, ниччама̄раддхавӣрийо.
900. ‘‘тасса дхамма̄ име хонти, кусала̄ бодхипаккхика̄;
ана̄саво ча со хоти, ити вуттам̣ махесина̄.
901. ‘‘мама сан̇каппаман̃н̃а̄йа, саттха̄ локе ануттаро;
маномайена ка̄йена, иддхийа̄ упасан̇ками.
902. ‘‘йада̄ ме аху сан̇каппо, тато уттари десайи;
ниппапан̃чарато буддхо, ниппапан̃чамадесайи.
903. ‘‘тасса̄хам̣ дхаммаман̃н̃а̄йа, виха̄сим̣ са̄сане рато;
тиссо виджджа̄ ануппатта̄, катам̣ буддхасса са̄санам̣.
904. ‘‘пан̃чапан̃н̃а̄савасса̄ни, йато несаджджико ахам̣;
пан̃чавӣсативасса̄ни, йато миддхам̣ самӯхатам̣.
905. ‘‘на̄ху асса̄сапасса̄са̄, т̣хитачиттасса та̄дино;
анеджо сантима̄раббха, чаккхума̄ париниббуто.
906. ‘‘асаллӣнена читтена, веданам̣ аджджхава̄сайи;
паджджотассева нибба̄нам̣, вимоккхо четасо аху.
907. ‘‘ете паччхимака̄ да̄ни, мунино пхассапан̃чама̄;
на̄н̃н̃е дхамма̄ бхависсанти, самбуддхе париниббуте.
908. ‘‘наттхи да̄ни пуна̄ва̄со, девака̄йасми джа̄лини;
виккхӣн̣о джа̄тисам̣са̄ро, наттхи да̄ни пунаббхаво.
909. ‘‘йасса мухуттена сахассадха̄, локо сам̣видито сабрахмакаппо;
васӣ иддхигун̣е чутӯпапа̄те, ка̄ле пассати девата̄ са бхиккху.
910. ‘‘аннабха̄ро пуре а̄сим̣, далиддо гха̄саха̄рако;
саман̣ам̣ пат̣ипа̄десим̣, упарит̣т̣хам̣ йасассинам̣.
911. ‘‘сомхи сакйакуле джа̄то, ануруддхоти мам̣ видӯ;
упето наччагӣтехи, саммата̄л̣аппабодхано.
912. ‘‘атхаддаса̄сим̣ самбуддхам̣, саттха̄рам̣ акутобхайам̣;
тасмим̣ читтам̣ паса̄детва̄, паббаджим̣ анага̄рийам̣.
913. ‘‘пуббенива̄сам̣ джа̄на̄ми, йаттха ме вуситам̣ пуре;
та̄ватим̣сесу девесу, ат̣т̣ха̄сим̣ саккаджа̄тийа̄.
914. ‘‘саттаккхаттум̣ мануссиндо, ахам̣ раджджамака̄райим̣;
ча̄туранто виджита̄вӣ, джамбусан̣д̣асса иссаро;
адан̣д̣ена асаттхена, дхаммена ануса̄сайим̣.
915. ‘‘ито сатта тато сатта, сам̣са̄ра̄ни чатуддаса;
нива̄самабхиджа̄ниссам̣, девалоке т̣хито тада̄.
916. ‘‘пан̃чан̇гике сама̄дхимхи, санте екодибха̄вите;
пат̣иппассаддхиладдхамхи, диббачаккху висуджджхи ме.
917. ‘‘чутӯпапа̄там̣ джа̄на̄ми, сатта̄нам̣ а̄гатим̣ гатим̣;
иттхабха̄ван̃н̃атха̄бха̄вам̣, джха̄не пан̃чан̇гике т̣хито.
918. ‘‘паричин̣н̣о майа̄ саттха̄…пе… бхаванетти самӯхата̄.
919. ‘‘ваджджӣнам̣ вел̣увага̄ме, ахам̣ джӣвитасан̇кхайа̄;
хет̣т̣хато вел̣угумбасмим̣, нибба̄йиссам̣ ана̄саво’’ти.
таттха паха̄йа̄ти паджахитва̄. ма̄та̄питароти ма̄таран̃ча питаран̃ча. айан̃хеттха адхиппа̄йо – йатха̄ ан̃н̃е кечи н̃а̄типа̄риджун̃н̃ена ва̄ бхогапа̄риджун̃н̃ена ва̄ абхибхӯта̄ паббаджанти, паббаджита̄ ча киччантарапасута̄ вихаранти, на евам̣ майам̣. майам̣ пана махантам̣ н̃а̄типариват̣т̣ам̣, махантан̃ча бхогаккхандхам̣ паха̄йа ка̄месу нирапеккха̄ паббаджита̄ти. джха̄йатӣти а̄рамман̣ӯпаниджджха̄нам̣ лаккхан̣ӯпаниджджха̄нан̃ча̄ти, дувидхампи джха̄нам̣ ануйутто вихарати.
самето наччагӣтехӣти наччехи ча гӣтехи ча саман̇гӣбхӯто, начча̄ни пассанто гӣта̄ни сун̣антоти аттхо. ‘‘саммато’’ти ча пат̣ханти, наччагӣтехи пӯджитоти аттхо. саммата̄л̣аппабодханоти саммата̄л̣асаддехи паччӯсака̄ле пабодхетаббо. на тена суддхимаджджхаганти тена ка̄мабхогена сам̣са̄расуддхим̣ на̄дхигаччхим̣. ма̄расса висайе ратоти килесама̄расса висайабхӯте ка̄магун̣е рато. ‘‘килесама̄расса висайабхӯтена ка̄магун̣абхогена сам̣са̄расуддхи хотӣ’’ти евам̣дит̣т̣хико ахутва̄ти аттхо. тена̄ха ‘‘етан̃ча саматиккамма̄’’тиа̄ди. таттха етанти етам̣ пан̃чавидхампи ка̄магун̣ам̣. саматиккамма̄ти саматиккамитва̄, анапеккхо чхад̣д̣етва̄ти аттхо. саббогханти ка̄могха̄дикам̣ саббампи огхам̣.
пан̃ча ка̄магун̣е сарӯпато дассетум̣ ‘‘рӯпа̄ садда̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха манорама̄ти лобханӣйат̣т̣хена манам̣ рамайантӣти манорама̄, мана̄пийа̄ти вуттам̣ хоти. йатха̄ха ‘‘катаме пан̃ча мана̄пийа̄ рӯпа̄, мана̄пийа̄ садда̄’’тиа̄ди (ма. ни. 3.328 аттхато сама̄нам̣).
пин̣д̣апа̄таматиккантоти пин̣д̣апа̄таггахан̣ам̣ атикканто, пин̣д̣апа̄таггахан̣ато ниваттентоти аттхо. екоти ека̄кӣ апаччха̄саман̣о. адутийоти ниттан̣хо. тан̣ха̄ хи пурисасса дутийо на̄ма. йатха̄ха ‘‘тан̣ха̄дутийо пурисо’’ти (итиву. 15, 105; маха̄ни. 191). есатӣти парийесати.
вичинӣти есантова таттха таттха сан̇ка̄ракӯт̣а̄дике пам̣сукӯлуппаттит̣т̣ха̄не вичини. аггахӣти вичинитва̄ асучимаккхитампи аджигуччханто ган̣хи. дховӣти, виккха̄леси. раджайӣти дховитва̄ гахитам̣ сиббитва̄ каппийараджанена раджайи. дха̄райӣти раджитва̄ каппабиндум̣ датва̄ дха̄реси, нива̄сеси чева па̄рупи ча.
ида̄ни па̄чӣнавам̣сада̄йе саттха̄ра̄ диннаова̄дам̣ тасса ча аттана̄ маттхакаппаттабха̄вам̣ дӣпенто ‘‘махиччхо ча асантут̣т̣хо’’тиа̄дика̄ га̄тха̄ абха̄си. таттха махиччхоти махатийа̄ паччайиччха̄йа саманна̄гато, ул̣а̄рул̣а̄ре бахӯ ча паччайе иччхантоти аттхо. асантут̣т̣хоти ниссантут̣т̣хо, йатха̄ла̄бхасантоса̄дина̄ сантосена вирахито. сам̣сат̣т̣хоти гихӣхи чева паббаджитехи ча анануломикена сам̣саггена сам̣сат̣т̣хо. уддхатоти уккхитто. тасса̄ти ‘‘махиччхо’’тиа̄дина̄ вуттапуггаласса. дхамма̄ти махиччхата̄ асантосо, сам̣сат̣т̣хата̄ виккхепоти ӣдиса̄. ла̄макат̣т̣хена па̄пака̄. сам̣килесика̄ти тасса читтасса малӣнабха̄вакаран̣ато сам̣килесика̄ дхамма̄ хонти.
сато ча хоти аппиччхоти йада̄ пана̄йам̣ пуггало калйа̄н̣амитте севанто бхаджанто пайирупа̄санто саддхаммам̣ сун̣анто йонисо манаси каронто сатима̄ ча махиччхатам̣ паха̄йа аппиччхо ча хоти. асантосам̣ паха̄йа сантут̣т̣хо, читтасса вигха̄такарам̣ виккхепам̣ паха̄йа авигха̄тава̄ авиккхитто сама̄хито, ган̣асан̇ган̣икам̣ паха̄йа павивекарато, вивека̄бхиратийа̄ ниббида̄йа дхаммапӣтийа̄ витто сумано тут̣т̣хачитто, саббасо косаджджапаха̄нена а̄раддхавӣрийо.
тасса евам̣ аппиччхата̄дигун̣асаманна̄гатасса име сатипат̣т̣ха̄на̄дайо саттатим̣саппабхеда̄ тивидхавипассана̄сан̇гаха̄ косалласамбхӯтат̣т̣хена кусала̄, маггапарийа̄панна̄ бодхипаккхика̄ дхамма̄ хонти. со техи саманна̄гато саббасо а̄сава̄нам̣ кхепанена аггамаггаккхан̣ато пат̣т̣ха̄йа ана̄саво ча хоти. ити евам̣ вуттам̣ махесина̄ самма̄самбуддхена па̄чӣнавам̣сада̄йе маха̄пурисавитакке маттхакам̣ па̄панавасена̄ти адхиппа̄йо.
мама сан̇каппаман̃н̃а̄йа̄ти ‘‘апиччхасса̄йам̣, бхиккхаве, дхаммо, на̄йам̣ дхаммо махиччхасса̄’’тиа̄дина̄ (а. ни. 8.30) маха̄пурисавитаккавасена а̄раддхам̣, те ча маттхакам̣ па̄петум̣ асаматтхабха̄вена т̣хитам̣ мама сан̇каппам̣ джа̄нитва̄. маномайена̄ти маномайена вийа, манаса̄ ниммитасадисена парин̣а̄митена̄ти аттхо. иддхийа̄ти ‘‘айам̣ ка̄йо идам̣ читтам̣ вийа хотӯ’’ти евам̣ паваттаадхит̣т̣ха̄ниддхийа̄.
йада̄ ме аху сан̇каппоти йасмим̣ ка̄ле майхам̣ ‘‘кӣдисо ну кхо ат̣т̣хамо маха̄пурисавитакко’’ти паривитакко ахоси. тато мама сан̇каппаман̃н̃а̄йа иддхийа̄ упасан̇камӣти йоджана̄. уттари десайӣти ‘‘ниппапан̃ча̄ра̄масса̄йам̣, бхиккхаве, дхаммо ниппапан̃чаратино, на̄йам̣дхаммо папан̃ча̄ра̄масса папан̃чаратино’’ти (а. ни. 8.30) имамат̣т̣хамам̣ маха̄пурисавитаккам̣ пӯренто упари десайи. там̣ пана деситам̣ дхаммам̣ десенто а̄ха ‘‘ниппапан̃чарато буддхо, ниппапан̃чамадесайӣ’’ти. папан̃ча̄ на̄ма ра̄га̄дайо килеса̄, тесам̣ вӯпасамата̄йа, тадабха̄вато ча локуттарадхамма̄ ниппапан̃ча̄ на̄ма. тасмим̣ ниппапан̃че рато абхирато самма̄самбуддхо йатха̄ там̣ па̄пун̣а̄ми, татха̄ та̄дисам̣ дхаммам̣ адесайи, са̄муккам̣сикам̣ чатусаччадхаммадесанам̣ пака̄сайӣти аттхо.
тасса̄хам̣ дхаммаман̃н̃а̄йа̄ти тасса̄ саттху десана̄йа дхаммам̣ джа̄нитва̄ йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджанто виха̄сим̣ сиккхаттайасан̇гахе са̄сане рато абхирато хутва̄ти аттхо.
саттха̄ра̄ аттано сама̄гамам̣ тена са̄дхитаматтхам̣ дассетва̄ ида̄ни аттано паббаджитака̄лато пат̣т̣ха̄йа а̄раддхавӣрийатам̣, ка̄йе анапеккхата̄йа сеййасукхапассасукха̄нам̣ паричча̄гам̣, аппамиддхака̄лато пат̣т̣ха̄йа а̄раддхавӣрийатан̃ча дассенто ‘‘пан̃чапан̃н̃а̄савасса̄нӣ’’ти га̄тхама̄ха. таттха йато несаджджико аханти йато пат̣т̣ха̄йа ‘‘йога̄нукӯлата̄ каммат̣т̣ха̄напарийут̣т̣хитасаппурисачарийа̄ саллекхавуттӣ’’ти евама̄дигун̣е дисва̄ несаджджико ахосим̣ та̄ни пан̃чапан̃н̃а̄са васса̄ни. йато миддхам̣ самӯхатанти йато пат̣т̣ха̄йа майа̄ нидда̄ париччатта̄ та̄ни пан̃чавӣсативасса̄ни. ‘‘тхерасса пан̃чапан̃н̃а̄са̄йа вассесу несаджджикасса сато а̄дито пан̃чавӣсативасса̄ни нидда̄ на̄хоси, тато парам̣ сарӣракиламатхена паччхимайа̄ме нидда̄ ахосӣ’’ти ваданти.
‘‘на̄ху асса̄сапасса̄са̄’’ тиа̄дика̄ тиссо га̄тха̄ саттху паринибба̄нака̄ле бхиккхӯхи ‘‘ким̣ бхагава̄ париниббуто’’ти пут̣т̣хо паринибба̄набха̄вам̣ паведенто а̄ха. таттха на̄ху асса̄сапасса̄са̄, т̣хитачиттасса та̄диноти ануломапат̣иломато анека̄ка̄равока̄ра̄ сабба̄ сама̄паттийо сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа саббапаччха̄ чатуттхаджджха̄не т̣хитачиттасса та̄дино буддхасса бхагавато асса̄сапасса̄са̄ на̄ху на̄хесунти аттхо. етена йасма̄ чатуттхаджджха̄нам̣ сама̄паннасса ка̄йасан̇кха̄ра̄ нируджджханти. ка̄йасан̇кха̄ра̄ти ча асса̄сапасса̄са̄ вуччанти, тасма̄ чатуттхаджджха̄наккхан̣ато пат̣т̣ха̄йа асса̄сапасса̄са̄ на̄хесунти дассети. тан̣ха̄сан̇кха̄та̄йа еджа̄йа абха̄вато анеджо, сама̄дхисмим̣ т̣хитатта̄ ва̄ анеджо. сантима̄раббха̄ти анупа̄дисесам̣ нибба̄нам̣ а̄раббха пат̣ичча сандха̄йа. чаккхума̄ти пан̃чахи чаккхӯхи чаккхума̄. париниббутоти паринибба̄йи. айан̃хеттха аттхо – нибба̄на̄рамман̣ачатуттхаджджха̄напхаласама̄паттим̣ сама̄паджджитва̄ таданантарамева анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ париниббутоти.
асаллӣнена̄ти алӣнена асам̣кут̣итена сувикаситенева читтена. веданам̣ аджджхава̄сайӣти сато сампаджа̄но хутва̄ ма̄ран̣антикам̣ веданам̣ адхива̄сеси, на ведана̄нуваттӣ хутва̄ ито чито ча сампариватти. паджджотассева нибба̄нам̣, вимоккхо четасо ахӯти йатха̄ телан̃ча пат̣ичча, ват̣т̣ин̃ча пат̣ичча паджджаланто паджджото падӣпо тесам̣ париккхайе нибба̄йати. ниббуто ча каттхачи гантва̄ на тит̣т̣хати, ан̃н̃адаттху антарадха̄йати, адассанамева гаччхати; евам̣ килеса̄бхисан̇кха̄ре нисса̄йа паваттама̄но кхандхасанта̄но тесам̣ париккхайе нибба̄йати, ниббуто ча каттхачи гантва̄ на тит̣т̣хати, ан̃н̃адаттху антарадха̄йати, адассанамева гаччхатӣти дассети. тена вуттам̣ ‘‘ниббанти дхӣра̄ йатха̄йам̣ падӣпо’’ти (кху. па̄. 6.15), ‘‘аччӣ йатха̄ ва̄тавегена кхитта̄’’ти (су. ни. 1080) ча а̄ди.
етети паринибба̄наккхан̣е саттху санта̄не паваттама̄на̄нам̣ дхамма̄нам̣ аттано паччаккхата̄йа вуттам̣. паччхимака̄ тато парам̣ читтуппа̄да̄бха̄вато. да̄нӣти етарахи. пхассапан̃чама̄ти пхассапан̃чамака̄нам̣ дхамма̄нам̣ па̄кат̣абха̄вато вуттам̣. татха̄ хи читтуппа̄дакатха̄йампи пхассапан̃чамака̄ва а̄дито вутта̄. ан̃н̃е дхамма̄ти саха ниссайена ан̃н̃е читтачетасика̄ дхамма̄, на паринибба̄начиттачетасика̄. нану тепи на бхависсантева̄ти? саччам̣ на бхависсанти, а̄сан̇ка̄бха̄вато пана те сандха̄йа ‘‘на бхависсантӣ’’ти на ваттаббамева. ‘‘итаре пана секкхапутхуджджана̄нам̣ вийа бхависсанти ну кхо’’ти сийа̄ а̄сан̇ка̄ти тада̄сан̇ка̄ниваттанаттхам̣ ‘‘на̄н̃н̃е дхамма̄ бхависсантӣ’’ти вуттам̣.
наттхи да̄ни пуна̄ва̄со, девака̄йасми джа̄линӣти, еттха джа̄линӣти деватам̣ а̄лапати, девате девака̄йасмим̣ девасамӯхе упападжджанавасена пуна а̄ва̄со а̄васанам̣ ида̄ни майхам̣ наттхӣти аттхо. таттха ка̄ран̣ама̄ха ‘‘виккхӣн̣о’’тиа̄дина̄. са̄ кира девата̄ пуриматтабха̄ве тхерасса па̄дапарича̄рика̄, тасма̄ ида̄ни тхерам̣ джин̣н̣ам̣ вуддхам̣ дисва̄ пуримасинехена а̄гантва̄ ‘‘таттха читтам̣ пан̣идхехи, йаттха те вуситам̣ пуре’’ти девӯпапаттим̣ йа̄чи. атха ‘‘да̄ни наттхӣ’’тиа̄дина̄ тхеро тасса̄ пат̣ивачанам̣ ада̄си. там̣ сутва̄ девата̄ вихата̄са̄ таттхевантарадха̄йи.
атха тхеро веха̄сам̣ аббхуггантва̄ аттано а̄нубха̄вам̣ сабрахмача̄рӣнам̣ пака̄сенто ‘‘йасса мухуттена̄’’ти га̄тхама̄ха. тассаттхо – йасса кхӣн̣а̄савабхиккхуно мухуттаматтена ева сахассадха̄ сахассаппака̄ро тисахассимаха̄сахассипабхедо, локо сабрахмакаппо сахабрахмалоко, сам̣видито саммадева видито н̃а̄то паччаккхам̣ като, евам̣ иддхигун̣е иддхисампада̄йа чутӯпапа̄те ча васӣбха̄ваппатто со бхиккху упагатака̄ле девата̄ пассати, на тасса девата̄нам̣ дассане париха̄нӣти. тхерена кира джа̄линийа̄ девата̄йа пат̣ивачанада̄навасена ‘‘наттхи да̄нӣ’’ти га̄тха̄йа вутта̄йа бхиккхӯ джа̄линим̣ апассанта̄ ‘‘ким̣ ну кхо тхеро дхамма̄лапанавасена кин̃чи а̄лапатӣ’’ти чинтесум̣. тесам̣ читта̄ча̄рам̣ н̃атва̄ тхеро ‘‘йасса мухуттена̄’’ти имам̣ га̄тхама̄ха.
аннабха̄ро пурети евам̣на̄мо пуриматтабха̄ве. гха̄саха̄ракоти гха̄саматтасса аттха̄йа бхаттим̣ катва̄ джӣванако. саман̣анти самитапа̄пам̣. пат̣ипа̄десинти пат̣имукхо хутва̄ па̄да̄сим̣, паса̄дена абхимукхо хутва̄ а̄ха̄рада̄нам̣ ада̄синти адхиппа̄йо. упарит̣т̣ханти евам̣на̄макам̣ паччекабуддхам̣. йасассинанти киттимантам̣ паттхат̣айасам̣. има̄йа га̄тха̄йа йа̄ва чариматтабха̄ва̄ ул̣а̄расампаттихетубхӯтам̣ аттано пуббакаммам̣ дассети. тена̄ха ‘‘сомхи сакйакуле джа̄то’’тиа̄ди.
ито сатта̄ти ито мануссалокато чавитва̄ девалоке диббена а̄дхипаччена сатта. тато сатта̄ти тато девалокато чавитва̄ мануссалоке чаккаваттибха̄вена сатта. сам̣са̄ра̄ни чатуддаса̄ти чатуддаса бхавантарасам̣саран̣а̄ни. нива̄самабхиджа̄ниссанти пуббенива̄сам̣ ан̃н̃а̄сим̣. девалоке т̣хито тада̄ти тан̃ча кхо на имасмим̣йева аттабха̄ве, апи ча кхо йада̄ ито анантара̄тӣте аттабха̄ве девалоке т̣хито, тада̄ ан̃н̃а̄синти аттхо.
ида̄ни аттана̄ диббачаккхун̃а̄н̣ачутӯпапа̄тан̃а̄н̣а̄нам̣ адхигата̄ка̄рам̣ дассенто ‘‘пан̃чан̇гике’’тиа̄дина̄ две га̄тха̄ абха̄си. таттха пан̃чан̇гике сама̄дхимхӣти абхин̃н̃а̄па̄дакачатуттхаджджха̄насама̄дхимхи. со хи пӣтипхаран̣ата̄, сукхапхаран̣ата̄, четопхаран̣ата̄, а̄локапхаран̣ата̄, паччавеккхан̣анимиттанти имехи пан̃чахи ан̇гехи саманна̄гататта̄ пан̃чан̇гико сама̄дхӣти вуччати. сантети пат̣ипаккхавӯпасамена ан̇гасантата̄йа ча санте. екодибха̄витети екодибха̄вагате, сучин̣н̣е васӣбха̄ваппаттети аттхо. пат̣иппассаддхиладдхамхӣти килеса̄нам̣ пат̣иппассаддхийа̄ ладдхе. диббачаккху висуджджхи мети евам̣видхе сама̄дхимхи сампа̄дите майхам̣ диббачаккхун̃а̄н̣ам̣ висуджджхи, ека̄дасахи упаккилесехи вимуттийа̄ висуддхам̣ ахоси.
чутӯпапа̄там̣ джа̄на̄мӣти сатта̄нам̣ чутин̃ча упапаттин̃ча джа̄на̄ми, джа̄нанто ча ‘‘име сатта̄ амумха̄ локамха̄ а̄гантва̄ идхӯпапанна̄, имамха̄ ча лока̄ гантва̄ амумхи локе упападжджиссантӣ’’ти сатта̄нам̣ а̄гатим̣ гатин̃ча джа̄на̄ми, джа̄нанто ева ча несам̣ иттхабха̄вам̣ мануссабха̄вам̣ тато ан̃н̃атха̄бха̄вам̣ ан̃н̃атха̄тираччха̄набха̄ван̃ча упапаттито пуретарамева джа̄на̄ми. тайидам̣ саббампи пан̃чан̇гике сама̄дхимхи сампа̄дите ева̄ти дассенто а̄ха ‘‘джха̄не пан̃чан̇гике т̣хито’’ти. таттха пан̃чан̇гике джха̄не т̣хито патит̣т̣хито хутва̄ евам̣ джа̄на̄мӣти аттхо.
евам̣ виджджа̄ттайам̣ дассетва̄ таппасан̇гена пуббе дасситампи татийавиджджам̣ саха киччаниппхаттийа̄ дассенто ‘‘паричин̣н̣о майа̄ саттха̄’’тиа̄дина̄ га̄тха̄двайама̄ха. таттха ваджджӣнам̣ вел̣увага̄мети ваджджират̣т̣хасса вел̣увага̄ме, ваджджират̣т̣хе йаттха паччхимавассам̣ упагаччхи вел̣увага̄ме. хет̣т̣хато вел̣угумбасминти таттха ан̃н̃атарасса вел̣угумбасса хет̣т̣ха̄. нибба̄йиссанти нибба̄йисса̄ми, анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йисса̄мӣти аттхо.
ануруддхаттхерага̄тха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.