3. маха̄вагго
1. паббаджджа̄суттаван̣н̣ана̄
408. паббаджджам̣ киттайисса̄мӣти паббаджджа̄суттам̣. ка̄ уппатти? бхагавати кира са̄ваттхийам̣ вихаранте а̄йасмато а̄нандасса паривитакко удапа̄ди – ‘‘са̄рипутта̄дӣнам̣ маха̄са̄вака̄нам̣ паббаджджа̄ киттита̄, там̣ бхиккхӯ ча упа̄сака̄ ча джа̄нанти. бхагавато пана акиттита̄, йам̣нӯна̄хам̣ киттеййа’’нти. со джетаванавиха̄ре а̄сане нисӣдитва̄ читтабӣджаним̣ гахетва̄ бхиккхӯнам̣ бхагавато паббаджджам̣ киттенто имам̣ суттамабха̄си.
таттха йасма̄ паббаджджам̣ киттентена йатха̄ паббаджи, там̣ киттетаббам̣. йатха̄ ча паббаджи, там̣ киттентена йатха̄ вӣмам̣сама̄но паббаджджам̣ рочеси, там̣ киттетаббам̣. тасма̄ ‘‘паббаджджам̣ киттайисса̄мӣ’’ти ватва̄ ‘‘йатха̄ паббаджӣ’’тиа̄дима̄ха. чаккхума̄ти пан̃чахи чаккхӯхи чаккхума̄ чаккхусампанноти аттхо. сесама̄дига̄тха̄йа утта̄намева.
409. ида̄ни ‘‘йатха̄ вӣмам̣сама̄но’’ти таматтхам̣ пака̄сенто а̄ха ‘‘самба̄дхойа’’нти. таттха самба̄дхоти путтада̄ра̄дисампӣл̣анена килесасампӣл̣анена ча кусалакирийа̄йа ока̄сарахито. раджасса̄йатананти камбоджа̄дайо вийа асса̄дӣнам̣, ра̄га̄дираджасса уппаттидесо. аббхока̄соти вуттасамба̄дхапат̣ипаккхабха̄вена а̄ка̄со вийа виват̣а̄. ити дисва̄на паббаджӣти ити гхара̄ва̄сапаббаджджа̄су бйа̄дхиджара̄маран̣ехи сут̣т̣хутарам̣ чодийама̄нахадайо а̄дӣнавама̄нисам̣сан̃ча вӣмам̣ситва̄, маха̄бхиниккхаманам̣ никкхамитва̄, анома̄надӣтӣре кхаггена кесе чхиндитва̄, та̄вадева ча дван̇гуламаттасан̣т̣хитасаман̣аса̄руппакесамассу хутва̄ гхат̣ика̄рена брахмуна̄ упанӣте ат̣т̣ха париккха̄ре гахетва̄ ‘‘евам̣ нива̄сетаббам̣ па̄рупитабба’’нти кеначи ананусит̣т̣хо анекаджа̄тисахассапаваттитена аттано паббаджджа̄чин̣н̣енева сиккха̄пийама̄но паббаджи. екам̣ ка̄са̄вам̣ нива̄сетва̄ екам̣ уттара̄сан̇гам̣ каритва̄ екам̣ чӣварам̣ кхандхе каритва̄ маттика̄паттам̣ ам̣се а̄лаггетва̄ паббаджитавесам̣ адхит̣т̣ха̄сӣти вуттам̣ хоти. сесаметтха утта̄намева.
410. евам̣ бхагавато паббаджджам̣ киттетва̄ тато парам̣ паббаджитапат̣ипаттим̣ анома̄надӣтӣрам̣ хитва̄ падха̄на̄йа гаманан̃ча пака̄сетум̣ ‘‘паббаджитва̄на ка̄йена̄’’тиа̄дим̣ саббамабха̄си. таттха ка̄йена па̄пакаммам̣ виваджджайӣти тивидхам̣ ка̄йадуччаритам̣ ваджджеси. вачӣдуччаританти чатуббидхам̣ вачӣдуччаритам̣. а̄джӣвам̣ парисодхайӣти миччха̄джӣвам̣ хитва̄ самма̄джӣвамева паваттайи.
411. евам̣ а̄джӣват̣т̣хамакасӣлам̣ содхетва̄ анома̄надӣтӣрато тим̣сайоджанаппама̄н̣ам̣ сатта̄хена агама̄ ра̄джагахам̣ буддхо. таттха кин̃ча̄пи йада̄ ра̄джагахам̣ агама̄си, тада̄ буддхо на хоти, татха̄пи буддхасса пуббачарийа̄ти катва̄ евам̣ ваттум̣ лаббхати – ‘‘идха ра̄джа̄ джа̄то, идха раджджам̣ аггахесӣ’’тиа̄ди локийавоха̄равачанам̣ вийа. магадха̄нанти магадха̄нам̣ джанападасса нагаранти вуттам̣ хоти. гириббаджанти идампи тасса на̄мам̣. тан̃хи пан̣д̣авагиджджхакӯт̣авебха̄раисигиливепуллана̄мака̄нам̣ пан̃чаннам̣ гирӣнам̣ маджджхе ваджо вийа т̣хитам̣, тасма̄ ‘‘гириббаджа’’нти вуччати. пин̣д̣а̄йа абхиха̄ресӣти бхиккхаттха̄йа тасмим̣ нагаре чари. со кира нагарадва̄ре т̣хатва̄ чинтеси – ‘‘сача̄хам̣ ран̃н̃о бимбиса̄расса аттано а̄гаманам̣ ниведеййам̣, ‘суддходанасса путто сиддхаттхо на̄ма кума̄ро а̄гато’ти бахумпи ме паччайам̣ абхихареййа. на кхо пана ме там̣ патирӯпам̣ паббаджитасса а̄рочетва̄ паччайагахан̣ам̣, ханда̄хам̣ пин̣д̣а̄йа чара̄мӣ’’ти девадаттийам̣ пам̣сукӯлачӣварам̣ па̄рупитва̄ маттика̄паттам̣ гахетва̄ па̄чӣнадва̄рена нагарам̣ пависитва̄ анугхарам̣ пин̣д̣а̄йа ачари. тена̄ха а̄йасма̄ а̄нандо – ‘‘пин̣д̣а̄йа абхиха̄ресӣ’’ти. а̄кин̣н̣аваралаккхан̣оти сарӣре а̄киритва̄ вийа т̣хапитаваралаккхан̣о випулаваралаккхан̣о ва̄. випулампи хи ‘‘а̄кин̣н̣а’’нти вуччати. йатха̄ха – ‘‘а̄кин̣н̣алуддо пурисо, дха̄тичелам̣ва маккхито’’ти (джа̄. 1.6.118; 1.9.106). випулалуддоти аттхо.
412. тамаддаса̄ти тато кира пурима̄ни сатта диваса̄ни нагаре наккхаттам̣ гхоситам̣ ахоси. там̣ дивасам̣ пана ‘‘наккхаттам̣ вӣтиваттам̣, камманта̄ пайоджетабба̄’’ти бхери чари. атха маха̄джано ра̄джан̇ган̣е саннипати. ра̄джа̄пи ‘‘каммантам̣ сам̣видахисса̄мӣ’’ти сӣхапан̃джарам̣ виваритва̄ балака̄йам̣ пассанто там̣ пин̣д̣а̄йа абхиха̄рентам̣ маха̄саттам̣ аддаса. тена̄ха а̄йасма̄ а̄нандо – ‘‘тамаддаса̄ бимбиса̄ро, па̄са̄дасмим̣ патит̣т̣хито’’ти. имаматтхам̣ абха̄сатха̄ти имам̣ аттхам̣ амачча̄нам̣ абха̄си.
413. ида̄ни там̣ тесам̣ амачча̄нам̣ бха̄ситаматтхам̣ дассенто а̄ха – ‘‘имам̣ бхонто’’ти. таттха иманти со ра̄джа̄ бодхисаттам̣ дассети, бхонтоти амачче а̄лапати. ниса̄метха̄ти пассатха. абхирӯпоти дассанӣйан̇гапаччан̇го. брахма̄ти а̄рохапарин̣а̄хасампанно. сучӣти парисуддхачхавиван̣н̣о. чаран̣ена̄ти гаманена.
414-5. нӣчакула̄мива̄ти нӣчакула̄ ива паббаджито на хотӣти аттхо. мака̄ро падасандхикаро. кухим̣ бхиккху гамиссатӣти айам̣ бхиккху кухим̣ гамиссати, аджджа каттха васиссатӣти джа̄нитум̣ ра̄джадӯта̄ сӣгхам̣ гаччханту. дассанака̄ма̄ хи майам̣ асса̄ти имина̄ адхиппа̄йена а̄ха. гуттадва̄ро оккхиттачаккхута̄йа, сусам̣вуто сатийа̄. гуттадва̄ро ва̄ сатийа̄, сусам̣вуто па̄са̄дикена сан̇гха̄т̣ичӣварадха̄ран̣ена.
416. кхиппам̣ паттам̣ апӯресӣти сампаджа̄натта̄ патиссататта̄ ча адхикам̣ аган̣ханто ‘‘алам̣ етта̄вата̄’’ти аджджха̄сайапӯран̣ена кхиппам̣ паттам̣ апӯреси. мунӣти монаттха̄йа пат̣ипаннатта̄ аппаттамунибха̄вопи мунииччева вутто, локавоха̄рена ва̄. локийа̄ хи амонасампаттампи паббаджитам̣ ‘‘мунӣ’’ти бхан̣анти. пан̣д̣авам̣ абхиха̄ресӣти там̣ паббатам̣ абхирухи. со кира мануссе пуччхи ‘‘имасмим̣ нагаре паббаджита̄ каттха васантӣ’’ти. атхасса те ‘‘пан̣д̣авасса упари пураттха̄бхимукхапаббха̄ре’’ти а̄рочесум̣. тасма̄ тамева пан̣д̣авам̣ абхиха̄реси ‘‘еттха ва̄со бхависсатӣ’’ти евам̣ чинтетва̄.
419-23. бйаггхусабхова сӣхова гиригаббхарети гиригуха̄йам̣ бйаггхо вийа усабхо вийа сӣхо вийа ча нисинноти аттхо. ете хи тайо сет̣т̣ха̄ вигатабхайабхерава̄ гиригаббхаре нисӣданти, тасма̄ евам̣ упамам̣ ака̄си. бхаддайа̄нена̄ти хаттхиассаратхасивика̄дина̄ уттамайа̄нена. сайа̄набхӯмим̣ йа̄йитва̄ти йа̄ватика̄ бхӯми хаттхиасса̄дина̄ йа̄нена сакка̄ гантум̣, там̣ гантва̄. а̄саджджа̄ти патва̄, самӣпамасса гантва̄ти аттхо. упа̄висӣти нисӣди. йува̄ти йоббанасампанно. дахароти джа̄тийа̄ тарун̣о. пат̣хамуппаттико сусӯти тадубхайависесанамева. йува̄ сусӯти атийоббано. пат̣хамуппаттикоти пат̣хаменева йоббанавесена ут̣т̣хито. дахаро ча̄сӣти сати ча дахаратте сусу ба̄лако вийа кха̄йасӣти.
424-5. анӣкагганти балака̄йам̣ сена̄мукхам̣. дада̄ми бхоге бхун̃джассӯти еттха ‘‘ахам̣ те ан̇гамагадхесу йа̄виччхаси, та̄ва дада̄ми бхоге. там̣ твам̣ собхайанто анӣкаггам̣ на̄гасан̇гхапураккхато бхун̃джассӯ’’ти евам̣ самбандхо ведитаббо. уджум̣ джанападо ра̄джа̄ти ‘‘дада̄ми бхоге бхун̃джассу, джа̄тим̣ аккха̄хи пуччхито’’ти евам̣ кира вутто маха̄пурисо чинтеси – ‘‘саче ахам̣ раджджена аттхико ассам̣, ча̄тумаха̄ра̄джика̄дайопи мам̣ аттано аттано раджджена нимантеййум̣, гехе т̣хито ева ва̄ чаккаваттираджджам̣ ка̄реййам̣. айам̣ пана ра̄джа̄ аджа̄нанто евама̄ха – ‘ханда̄хам̣, там̣ джа̄на̄пемӣ’’’ти ба̄хам̣ учча̄ретва̄ аттано а̄гатадиса̄бха̄гам̣ ниддисанто ‘‘уджум̣ джанападо ра̄джа̄’’тиа̄дима̄ха. таттха химавантасса пассатоти бхан̣анто сассасампаттивекалла̄бха̄вам̣ дассети. химавантан̃хи нисса̄йа па̄са̄н̣авиварасамбхава̄ маха̄са̄ла̄пи пан̃чахи вуддхӣхи вад̣д̣ханти, киман̇гам̣ пана кхетте вутта̄ни сасса̄ни. дханавӣрийена сампанноти бхан̣анто саттахи ратанехи авекаллаттам̣, парара̄джӯхи атакканӣйам̣ вӣрапуриса̄дхит̣т̣хитабха̄ван̃часса дассети. косалесу никетиноти бхан̣анто навакара̄джабха̄вам̣ пат̣иккхипати. навакара̄джа̄ хи никетӣти на вуччати. йасса пана а̄дика̄лато пабхути анвайавасена со ева джанападо нива̄со, со никетӣти вуччати. татха̄рӯпо ча ра̄джа̄ суддходано, йам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘косалесу никетино’’ти. тена анвайа̄гатампи бхогасампаттим̣ дӣпети.
426. етта̄вата̄ аттано бхогасампаттим̣ дӣпетва̄ ‘‘а̄дичча̄ на̄ма готтена, са̄кийа̄ на̄ма джа̄тийа̄’’ти имина̄ джа̄тисампаттин̃ча а̄чиккхитва̄ йам̣ вуттам̣ ран̃н̃а̄ ‘‘дада̄ми бхоге бхун̃джассӯ’’ти, там̣ пат̣иккхипанто а̄ха – ‘‘тамха̄ кула̄ паббаджитомхи, на ка̄ме абхипаттхайа’’нти. йади хи ахам̣ ка̄ме абхипаттхайеййам̣, на ӣдисам̣ дханавӣрийасампаннам̣ два̄сӣтисахассавӣрапурисасама̄кулам̣ кулам̣ чхад̣д̣етва̄ паббаджеййанти айам̣ киреттха адхиппа̄йо.
427. евам̣ ран̃н̃о вачанам̣ пат̣иккхипитва̄ тато парам̣ аттано паббаджджа̄хетум̣ дассенто а̄ха – ‘‘ка̄месва̄дӣнавам̣ дисва̄, неккхаммам̣ дат̣т̣ху кхемато’’ти. етам̣ ‘‘паббаджитомхӣ’’ти имина̄ самбандхитаббам̣. таттха дат̣т̣хӯти дисва̄. сесаметтха ито пуримага̄тха̄су ча йам̣ йам̣ на вича̄ритам̣, там̣ там̣ саббам̣ утта̄наттхатта̄ ева на вича̄ританти ведитаббам̣. евам̣ аттано паббаджджа̄хетум̣ ватва̄ падха̄наттха̄йа гантука̄мо ра̄джа̄нам̣ а̄мантенто а̄ха – ‘‘падха̄на̄йа гамисса̄ми, еттха ме ран̃джатӣ мано’’ти. тассаттхо – йасма̄хам̣, маха̄ра̄джа, неккхаммам̣ дат̣т̣ху кхемато паббаджито, тасма̄ там̣ параматтханеккхаммам̣ нибба̄на̄матам̣ саббадхамма̄нам̣ аггат̣т̣хена падха̄нам̣ паттхенто падха̄наттха̄йа гамисса̄ми, еттха ме падха̄не ран̃джати мано, на ка̄месӯти. евам̣ вутте кира ра̄джа̄ бодхисаттам̣ а̄ха – ‘‘пуббева метам̣, бханте, сутам̣ ‘суддходанаран̃н̃о кира путто сиддхаттхакума̄ро чатта̄ри пуббанимитта̄ни дисва̄ паббаджитва̄ буддхо бхависсатӣ’ти, сохам̣, бханте, тумха̄кам̣ адхимуттим̣ дисва̄ евам̣пасанно ‘аддха̄ буддхаттам̣ па̄пун̣иссатха̄’ти. са̄дху, бханте, буддхаттам̣ патва̄ пат̣хамам̣ мама виджитам̣ оккамеййа̄тха̄’’ти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа паббаджджа̄суттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. падха̄насуттаван̣н̣ана̄
428. там̣ мам̣ падха̄напахитаттанти падха̄насуттам̣. ка̄ уппатти? ‘‘падха̄на̄йа гамисса̄ми, еттха ме ран̃джатӣ мано’’ти а̄йасма̄ а̄нандо паббаджджа̄суттам̣ нит̣т̣ха̄песи. бхагава̄ гандхакут̣ийам̣ нисинно чинтеси – ‘‘майа̄ чхаббасса̄ни падха̄нам̣ паттхайама̄нена дуккарака̄рика̄ ката̄, там̣ аджджа бхиккхӯнам̣ катхесса̄мӣ’’ти. атха гандхакут̣ито никкхамитва̄ буддха̄сане нисинно ‘‘там̣ мам̣ падха̄напахитатта’’нти а̄рабхитва̄ имам̣ суттамабха̄си.
таттха там̣ манти двӣхипи вачанехи атта̄намева ниддисати. падха̄напахитаттанти нибба̄наттха̄йа песитачиттам̣ париччаттааттабха̄вам̣ ва̄. надим̣ неран̃джарам̣ патӣти лаккхан̣ам̣ ниддисати. лаккхан̣ан̃хи падха̄напахитатта̄йа неран̃джара̄ надӣ. тенева четтха упайогавачанам̣. айам̣ панаттхо ‘‘надийа̄ неран̃джара̄йа̄’’ти, неран̃джара̄йа тӣрети вуттам̣ хоти. випараккамма̄ти атӣва параккамитва̄. джха̄йантанти аппа̄н̣акаджджха̄намануйун̃джантам̣. йогаккхемасса паттийа̄ти чатӯхи йогехи кхемасса нибба̄насса адхигаматтхам̣.
429. намучӣти ма̄ро. со хи аттано висайа̄ никкхамитука̄ме девамануссе на мун̃чати, антара̄йам̣ несам̣ кароти, тасма̄ ‘‘намучӣ’’ти вуччати. карун̣ам̣ ва̄чанти ануддайа̄йуттам̣ ва̄чам̣. бха̄сама̄но упа̄гамӣти идам̣ утта̄намева. касма̄ пана упа̄гато? маха̄пурисо кира екадивасам̣ чинтеси – ‘‘саббада̄ а̄ха̄рам̣ парийесама̄но джӣвите са̄пеккхо хоти, на ча сакка̄ джӣвите са̄пеккхена аматам̣ адхиганту’’нти. тато а̄ха̄рупаччхеда̄йа пат̣ипаджджи, тена кисо дуббан̣н̣о ча ахоси. атха ма̄ро ‘‘айам̣ самбодха̄йа магго хоти, на хотӣти аджа̄нанто атигхорам̣ тапам̣ кароти, када̄чи мама висайам̣ атиккамеййа̄’’ти бхӣто ‘‘идан̃чидан̃ча ватва̄ ва̄ресса̄мӣ’’ти а̄гато. тенева̄ха – ‘‘кисо твамаси дуббан̣н̣о, сантике маран̣ам̣ тава̄’’ти.
430. еван̃ча пана ватва̄ атхасса маран̣асантикабха̄вам̣ са̄венто а̄ха – ‘‘сахассабха̄го маран̣асса, екам̣со тава джӣвита’’нти. тассаттхо – сахассам̣ бха̄га̄нам̣ асса̄ти сахассабха̄го. ко со? маран̣асса паччайоти па̄т̣хасесо. еко ам̣соти екам̣со. идам̣ вуттам̣ хоти – айам̣ аппа̄н̣акаджджха̄на̄дисахассабха̄го тава маран̣асса паччайо, тато пана те еко ева бха̄го джӣвитам̣, евам̣ сантике маран̣ам̣ тава̄ти. евам̣ маран̣асса сантикабха̄вам̣ са̄ветва̄ атха нам̣ джӣвите самусса̄хенто а̄ха ‘‘джӣва бхо джӣвитам̣ сеййо’’ти. катхам̣ сеййоти че. джӣвам̣ пун̃н̃а̄ни ка̄хасӣти.
431. атха аттана̄ саммата̄ни пун̃н̃а̄ни дассенто а̄ха – ‘‘чарато ча те брахмачарийа’’нти. таттха брахмачарийанти ка̄лена ка̄лам̣ метхунавиратим̣ сандха̄йа̄ха, йам̣ та̄паса̄ каронти. джӯхатоти джухантасса. сесаметтха па̄кат̣амева.
432. дугго магготи имам̣ пана ад̣д̣хага̄тхам̣ падха̄навиччхандам̣ джаненто а̄ха. таттха аппа̄н̣акаджджха̄на̄дигаханатта̄ дуккхена гантабботи дугго, дуккхитака̄йачиттена каттаббатта̄ дуккаро, сантикамаран̣ена та̄дисена̄пи па̄пун̣итум̣ асаккун̣еййато дурабхисамбхавоти еваматтхо ведитаббо. ито парам̣ има̄ га̄тха̄ бхан̣ам̣ ма̄ро, ат̣т̣ха̄ буддхасса сантикети айамупад̣д̣хага̄тха̄ сан̇гӣтика̄рехи вутта̄. сакалага̄тха̄пӣти еке. бхагавата̄ ева пана парам̣ вийа атта̄нам̣ ниддисантена саббаметтха евам̣джа̄тикам̣ вуттанти айамамха̄кам̣ кханти. таттха ат̣т̣ха̄ти ат̣т̣ха̄си. сесам̣ утта̄намева.
433. чхат̣т̣хага̄тха̄йа йенаттхена̄ти еттха паресам̣ антара̄йакаран̣ена аттано аттхена твам̣, па̄пима, а̄гатосӣти айамадхиппа̄йо. сесам̣ утта̄намева.
434. ‘‘джӣвам̣ пун̃н̃а̄ни ка̄хасӣ’’ти идам̣ пана вачанам̣ пат̣иккхипанто ‘‘ан̣уматтопӣ’’ти имам̣ га̄тхама̄ха. таттха пун̃н̃ена̄ти ват̣т̣ага̄мим̣ ма̄рена вуттам̣ пун̃н̃ам̣ сандха̄йа бхан̣ати. сесам̣ утта̄намева.
435. ида̄ни ‘‘екам̣со тава джӣвита’’нти идам̣ вачанам̣ а̄раббха ма̄рам̣ сантадждженто ‘‘аттхи саддха̄’’ти имам̣ га̄тхама̄ха. татра̄йамадхиппа̄йо – аре, ма̄ра, йо ануттаре сантиварападе ассаддхо бхавеййа, саддхопи ва̄ кусӣто, саддхо а̄раддхавӣрийо сама̄нопи ва̄ дуппан̃н̃о, там̣ твам̣ джӣвитаманупуччхама̄но собхеййа̄си, майхам̣ пана ануттаре сантиварападе окаппанасаддха̄ аттхи, татха̄ ка̄йикачетасикамаситхилапараккамата̄сан̇кха̄там̣ вӣрийам̣, ваджирӯпама̄ пан̃н̃а̄ ча мама виджджати, со твам̣ евам̣ мам̣ пахитаттам̣ уттамаджджха̄сайам̣ ким̣ джӣваманупуччхаси, касма̄ джӣвитам̣ пуччхаси. пан̃н̃а̄ ча мама̄ти еттха ча саддена сати сама̄дхи ча. евам̣ санте йехи пан̃чахи индрийехи саманна̄гата̄ нибба̄нам̣ па̄пун̣анти, тесу екена̄пи авирахитам̣ евам̣ мам̣ пахитаттам̣ ким̣ джӣваманупуччхаси? нану – ека̄хам̣ джӣвитам̣ сеййо, вӣрийама̄рабхато дал̣хам̣ (дха. па. 112). пан̃н̃авантасса джха̄йино, пассато удайаббайанти (дха. па. 111, 113).
436-8. евам̣ ма̄рам̣ сантаджджетва̄ аттано дехачиттаппаваттим̣ дассенто ‘‘надӣнамапӣ’’пи га̄тха̄ттайама̄ха. таматтхато па̄кат̣амева. айам̣ пана адхиппа̄йаван̣н̣ана̄ – йва̄йам̣ мама сарӣре аппа̄н̣акаджджха̄навӣрийавегасамут̣т̣хито ва̄то ваттати, локе ган̇га̄йамуна̄дӣнам̣ надӣнампи сота̄ни айам̣ висосайе, кин̃ча ме евам̣ пахитаттасса чатуна̄л̣иматтам̣ лохитам̣ на упасосеййа. на кевалан̃ча ме лохитамева суссати, апича кхо пана тамхи лохите суссама̄намхи баддха̄баддхабхедам̣ сарӣра̄нугатам̣ питтам̣, аситапӣта̄дипат̣иччха̄дакам̣ чатуна̄л̣иматтамева семхан̃ча, кин̃ча̄парам̣ таттакамева муттан̃ча оджан̃ча суссати, тесу ча суссама̄несу мам̣са̄нипи кхӣйанти, тасса ме евам̣ анупуббена мам̣сесу кхӣйама̄несу бхиййо читтам̣ пасӣдати, на твева таппаччайа̄ сам̣сӣдати. со твам̣ ӣдисам̣ читтамаджа̄нанто сарӣраматтамева дисва̄ бхан̣аси ‘‘кисо твамаси дуббан̣н̣о, сантике маран̣ам̣ тава̄’’ти. на кевалан̃ча ме читтамева пасӣдати, апича кхо пана бхиййо сати ча пан̃н̃а̄ ча сама̄дхи мама тит̣т̣хати, ан̣уматтопи пама̄до ва̄ саммохо ва̄ читтавиккхепо ва̄ наттхи, тасса майхам̣ евам̣ вихарато йе кечи саман̣абра̄хман̣а̄ атӣтам̣ ва̄ аддха̄нам̣ ана̄гатам̣ ва̄ етарахи ва̄ опаккамика̄ ведана̄ ведайанти, та̄сам̣ нидассанабхӯтам̣ паттасса уттамаведанам̣. йатха̄ ан̃н̃есам̣ дуккхена пхут̣т̣ха̄нам̣ сукхам̣, сӣтена ун̣хам̣, ун̣хена сӣтам̣, кхуда̄йа бходжанам̣, пипа̄са̄йа пхут̣т̣ха̄нам̣ удакам̣ апеккхате читтам̣, евам̣ пан̃часу ка̄магун̣есу екака̄мампи на̄пеккхаке читтам̣. ‘‘ахо вата̄хам̣ субходжанам̣ бхун̃джитва̄ сукхасеййам̣ сайеййа’’нти ӣдисена̄ка̄рена мама читтам̣ на уппаннам̣, пасса, твам̣ ма̄ра, саттасса суддхатанти.
439-41. евам̣ аттано суддхатам̣ дассетва̄ ‘‘нива̄ресса̄ми та’’нти а̄гатасса ма̄расса маноратхабхан̃джанаттхам̣ ма̄расенам̣ киттетва̄ та̄йа апара̄джитабха̄вам̣ дассенто ‘‘ка̄ма̄ те пат̣хама̄ сена̄’’тиа̄дика̄ чха га̄тха̄йо а̄ха.
таттха йасма̄ а̄дитова ага̄рийабхӯте сатте ваттхука̄месу килесака̄ма̄ мохайанти, те абхибхуййа анага̄рийабха̄вам̣ упагата̄нам̣ пантесу ва̄ сена̄санесу ан̃н̃атаран̃н̃атаресу ва̄ адхикусалесу дхаммесу арати уппаджджати. вуттан̃четам̣ ‘‘паббаджитена кхо, а̄вусо, абхирати дуккара̄’’ти (сам̣. ни. 4.331). тато те парапат̣ибаддхаджӣвикатта̄ кхуппипа̄са̄ ба̄дхети, та̄йа ба̄дхита̄нам̣ парийесанатан̣ха̄ читтам̣ киламайати, атха несам̣ килантачитта̄нам̣ тхинамиддхам̣ оккамати. тато висесаманадхигаччханта̄нам̣ дурабхисамбхавесу аран̃н̃аванапаттхесу сена̄санесу вихаратам̣ утра̄сасан̃н̃ита̄ бхӣру джа̄йати, тесам̣ уссан̇китапарисан̇кита̄нам̣ дӣгхараттам̣ вивекарасаманасса̄дайама̄на̄нам̣ вихаратам̣ ‘‘на сийа̄ ну кхо еса магго’’ти пат̣ипаттийам̣ вичикиччха̄ уппаджджати, там̣ винодетва̄ вихаратам̣ аппаматтакена висеса̄дхигамена ма̄намаккхатхамбха̄ джа̄йанти, тепи винодетва̄ вихаратам̣ тато адхикатарам̣ висеса̄дхигамам̣ нисса̄йа ла̄бхасакка̄расилока̄ уппаджджанти, ла̄бха̄димуччхита̄ дхаммапатирӯпака̄ни пака̄сента̄ миччха̄йасам̣ адхигантва̄ таттха т̣хита̄ джа̄тиа̄дӣхи атта̄нам̣ уккам̣сенти, парам̣ вамбхенти, тасма̄ ка̄ма̄дӣнам̣ пат̣хамасена̄дибха̄во ведитаббо.
442-3. еваметам̣ дасавидхам̣ сенам̣ уддиситва̄ йасма̄ са̄ кан̣хадхаммасаманна̄гататта̄ кан̣хасса намучино упака̄ра̄йа сам̣ваттати, тасма̄ нам̣ тава сена̄ти ниддисанто а̄ха – ‘‘еса̄ намучи те сена̄, кан̣хасса̄бхиппаха̄ринӣ’’ти. таттха абхиппаха̄ринӣти саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ гха̄танӣ ниппотханӣ, антара̄йакарӣти аттхо. на нам̣ асӯро джина̄ти, джетва̄ ча лабхате сукханти евам̣ тава сенам̣ асӯро ка̄йе ча джӣвите ча са̄пеккхо пурисо на джина̄ти, сӯро пана джина̄ти, джетва̄ ча маггасукхам̣ пхаласукхан̃ча адхигаччхати. йасма̄ ча лабхате сукхам̣, тасма̄ сукхам̣ паттхайама̄но ахампи еса мун̃джам̣ парихарети. сан̇га̄ма̄вачара̄ аниваттино пуриса̄ аттано аниваттанакабха̄вавин̃н̃а̄панаттхам̣ сӣсе ва̄ дхадже ва̄ а̄вудхе ва̄ мун̃джатин̣ам̣ бандханти, там̣ айампи парихаратиччева мам̣ дха̄рехи. тава сена̄йа пара̄джитасса дхираттху мама джӣвитам̣, тасма̄ евам̣ дха̄рехи – сан̇га̄ме ме матам̣ сеййо, йан̃че джӣве пара̄джито, йена джӣвитена пара̄джито джӣве, тасма̄ джӣвита̄ тайа̄ самма̄пат̣ипанна̄нам̣ антара̄йакарена саддхим̣ сан̇га̄ме матам̣ мама сеййоти аттхо.
444. касма̄ матам̣ сеййоти че? йасма̄ пага̄л̣хеттха…пе… суббата̄, еттха ка̄ма̄дика̄йа аттуккам̣санапаравамбханапарийоса̄на̄йа тава сена̄йа пага̄л̣ха̄ нимугга̄ анупавит̣т̣ха̄ еке саман̣абра̄хман̣а̄ на диссанти, сӣла̄дӣхи гун̣ехи наппака̄санти, андхака̄рам̣ павит̣т̣ха̄ вийа хонти. ете евам̣ пага̄л̣ха̄ сама̄на̄ сачепи када̄чи уммуджджитва̄ нимуджджанапурисо вийа ‘‘са̄ху саддха̄’’тиа̄дина̄ найена уммуджджанти, татха̄пи та̄йа сена̄йа аджджхоттхат̣атта̄ тан̃ча маггам̣ на джа̄нанти кхемам̣ нибба̄нага̄мӣнам̣, саббепи буддхапаччекабуддха̄дайо йена гаччханти суббата̄ти. имам̣ пана га̄тхам̣ сутва̄ ма̄ро пуна кин̃чи аватва̄ ева пакка̄ми.
445-6. пакканте пана тасмим̣ маха̄сатто та̄йа дуккарака̄рика̄йа кин̃чипи висесам̣ анадхигаччханто ануккамена ‘‘сийа̄ ну кхо ан̃н̃о магго бодха̄йа̄’’тиа̄дӣни чинтетва̄ ол̣а̄рика̄ха̄рам̣ а̄ха̄ретва̄, балам̣ гахетва̄, виса̄кхапун̣н̣амадивасе пагева суджа̄та̄йа па̄йа̄сам̣ парибхун̃джитва̄, бхадраванасан̣д̣е дива̄виха̄рам̣ нисӣдитва̄, таттха ат̣т̣ха сама̄паттийо ниббаттенто дивасам̣ вӣтина̄метва̄ са̄йанхасамайе маха̄бодхиман̣д̣а̄бхимукхо гантва̄ соттхийена динна̄ ат̣т̣ха тин̣амут̣т̣хийо бодхимӯле викиритва̄ дасасахассалокадха̄тудевата̄хи катасакка̄рабахума̄но –
‘‘ка̄мам̣ тачо ча нха̄ру ча, ат̣т̣хи ча авасиссату;
упасуссату ниссесам̣, сарӣре мам̣салохита’’нти. –
чатуран̇гавӣрийам̣ адхит̣т̣хахитва̄ ‘‘на да̄ни буддхаттам̣ апа̄пун̣итва̄ паллан̇кам̣ бхиндисса̄мӣ’’ти пат̣ин̃н̃ам̣ катва̄ апара̄джитапаллан̇ке нисӣди. там̣ н̃атва̄ ма̄ро па̄пима̄ ‘‘аджджа сиддхаттхо пат̣ин̃н̃ам̣ катва̄ нисинно, аджджева да̄нисса са̄ пат̣ин̃н̃а̄ пат̣иба̄хитабба̄’’ти бодхиман̣д̣ато йа̄ва чаккава̄л̣ама̄йатам̣ два̄дасайоджанавиттха̄рам̣ уддхам̣ навайоджанамуггатам̣ ма̄расенам̣ самут̣т̣ха̄петва̄ дийад̣д̣хайоджанасатаппама̄н̣ам̣ гиримекхалам̣ хаттхира̄джа̄нам̣ а̄руйха ба̄хусахассам̣ ма̄петва̄ на̄на̄вудха̄ни гахетва̄ ‘‘ган̣хатха, ханатха, пахаратха̄’’ти бхан̣анто а̄л̣авакасутте вуттаппака̄ра̄ вут̣т̣хийо ма̄песи, та̄ маха̄пурисам̣ патва̄ таттха вуттаппака̄ра̄ ева сампаджджим̣су. тато ваджиран̇кусена хаттхим̣ кумбхе пахаритва̄ маха̄пурисасса самӣпам̣ нетва̄ ‘‘ут̣т̣хехи, бхо сиддхаттха, паллан̇ка̄’’ти а̄ха. маха̄пурисо ‘‘на ут̣т̣хаха̄ми ма̄ра̄’’ти ватва̄ там̣ дхаджиним̣ саманта̄ вилокенто има̄ га̄тха̄йо абха̄си ‘‘саманта̄ дхаджини’’нти.
таттха дхаджининти сенам̣. йуттанти уййуттам̣. сава̄хананти гиримекхалана̄гара̄джасахитам̣. паччуггаччха̄мӣти абхимукхо упари гамисса̄ми, со ча кхо тедженева, на ка̄йена. касма̄? ма̄ мам̣ т̣ха̄на̄ ача̄вайи, мам̣ етасма̄ т̣ха̄на̄ апара̄джитапаллан̇ка̄ ма̄ро ма̄ ча̄лесӣти вуттам̣ хоти. наппасахатӣти сахитум̣ на саккоти, на̄бхибхавати ва̄. а̄мам̣ паттанти ка̄чаджа̄там̣ маттика̄бха̄джанам̣. асмана̄ти па̄са̄н̣ена. сесаметтха па̄кат̣амева.
447-8. ида̄ни ‘‘етам̣ те ма̄расенам̣ бхиндитва̄ тато парам̣ виджитасан̇га̄мо сампаттадхаммара̄джа̄бхисеко идам̣ карисса̄мӣ’’ти дассенто а̄ха ‘‘васӣкаритва̄’’ти. таттха васӣкаритва̄ сан̇каппанти маггабха̄вана̄йа саббам̣ миччха̄сан̇каппам̣ паха̄йа самма̄сан̇каппассева паваттанена васӣкаритва̄ сан̇каппам̣. сатин̃ча сӯпатит̣т̣хитанти ка̄йа̄дӣсу чатӯсу т̣ха̄несу аттано сатин̃ча сут̣т̣ху упат̣т̣хитам̣ каритва̄ евам̣ васӣкатасан̇каппо суппатит̣т̣хитассати рат̣т̣ха̄ рат̣т̣хам̣ вичарисса̄ми девамануссабхеде путхӯ са̄ваке винайанто. атха майа̄ винӣйама̄на̄ те аппаматта̄…пе… на сочаре, там̣ нибба̄на̄матамева̄ти адхиппа̄йо.
449-51. атха ма̄ро има̄ га̄тха̄йо сутва̄ а̄ха – ‘‘еварӯпам̣ паккхам̣ дисва̄ на бха̄йаси бхиккхӯ’’ти? ‘‘а̄ма, ма̄ра, на бха̄йа̄мӣ’’ти. ‘‘касма̄ на бха̄йасӣ’’ти? ‘‘да̄на̄дӣнам̣ па̄рамипун̃н̃а̄нам̣ кататта̄’’ти. ‘‘ко етам̣ джа̄на̄ти да̄на̄дӣни твамака̄сӣ’’ти? ‘‘ким̣ еттха па̄пима саккхикиччена, апича екасмим̣йева бхаве вессантаро хутва̄ йам̣ да̄намада̄сим̣, тасса̄нубха̄вена саттаккхаттум̣ чхахи пака̄рехи сан̃джа̄такампа̄ айам̣ маха̄патхавӣйева саккхӣ’’ти. евам̣ вутте удакапарийантам̣ катва̄ маха̄патхавӣ кампи бхеравасаддам̣ мун̃чама̄на̄, йам̣ сутва̄ ма̄ро асанихато вийа бхӣто дхаджам̣ пан̣а̄метва̄ пала̄йи саддхим̣ париса̄йа. атха маха̄пурисо тӣхи йа̄мехи тиссо виджджа̄ саччхикатва̄ арун̣уггамане ‘‘анекаджа̄тисам̣са̄рам̣…пе… тан̣ха̄нам̣ кхайамаджджхага̄’’ти имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси. ма̄ро уда̄насаддена а̄гантва̄ ‘‘айам̣‘буддхо аха’нти пат̣иджа̄на̄ти, ханда нам̣ анубандха̄ми а̄бхисама̄ча̄рикам̣ пасситум̣. сачасса кин̃чи ка̄йена ва̄ ва̄ча̄йа ва̄ кхалитам̣ бхависсати, вихет̣хесса̄ми на’’нти пуббе бодхисаттабхӯмийам̣ чхаббасса̄ни анубандхитва̄ буддхаттам̣ паттам̣ екам̣ вассам̣ анубандхи. тато бхагавато кин̃чи кхалитам̣ апассанто ‘‘сатта васса̄нӣ’’ти има̄ ниббеджанӣйага̄тха̄йо абха̄си.
таттха ота̄ранти рандхам̣ виварам̣. на̄дхигаччхиссанти на̄дхигамим̣. медаван̣н̣анти медапин̣д̣асадисам̣. анупарийага̄ти парито парито агама̄си. мудунти мудукам̣. виндема̄ти адхигаччхеййа̄ма. асса̄дана̄ти са̄дубха̄во. ва̄йасеттоти ва̄йасо етто. сесаметтха па̄кат̣амева.
айам̣ пана йоджана̄ – сатта васса̄ни бхагавантам̣ ота̄ра̄пеккхо анубандхим̣ каттхачи авиджаханто пада̄падам̣, евам̣ анубандхитва̄пи ча ота̄рам̣ на̄дхигамим̣. сохам̣ йатха̄ на̄ма медаван̣н̣ам̣ па̄са̄н̣ам̣ медасан̃н̃ӣ ва̄йасо екасмим̣ пассе мукхатун̣д̣акена виджджхитва̄ асса̄дам̣ авиндама̄но ‘‘аппева на̄ма еттха муду виндема, апи ито асса̄дана̄ сийа̄’’ти саманта̄ татхева виджджханто анупарийа̄йитва̄ каттхачи асса̄дам̣ аладдха̄ ‘‘па̄са̄н̣ова̄йа’’нти ниббиджджа паккамеййа, евамева̄хам̣ бхагавантам̣ ка̄йакамма̄дӣсу аттано париттапан̃н̃а̄мукхатун̣д̣акена виджджханто саманта̄ анупарийага̄ ‘‘аппева на̄ма каттхачи апарисуддхака̄йасама̄ча̄ра̄димудубха̄вам̣ виндема, куточи асса̄дана̄ сийа̄’’ти, те да̄ни майам̣ асса̄дам̣ алабхама̄на̄ ка̄кова селама̄саджджа ниббиджджа̄пема готамам̣ а̄саджджа тато готама̄ ниббиджджа апема̄ти. евам̣ вадато кира ма̄расса сатта васса̄ни ниппхалапариссамам̣ нисса̄йа балавасоко удапа̄ди. тенасса висӣдама̄нан̇гапаччан̇гасса белувапан̣д̣у на̄ма вӣн̣а̄ каччхато патита̄. йа̄ саким̣ кусалехи ва̄дита̄ чатта̄ро ма̄се мадхурассарам̣ мун̃чати, йам̣ гахетва̄ сакко пан̃часикхасса ада̄си. там̣ со патама̄нампи на буджджхи. тена̄ха бхагава̄ –
452. ‘‘тасса сокапаретасса, вӣн̣а̄ каччха̄ абхассатха;
тато со думмано йаккхо, таттхевантарадха̄йатха̄’’ти.
сан̇гӣтика̄рака̄ а̄хам̣сӯти еке, амха̄кам̣ панетам̣ наккхаматӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа падха̄насуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. субха̄ситасуттаван̣н̣ана̄
евам̣ ме сутанти субха̄ситасуттам̣. аттаджджха̄сайато часса уппатти. бхагава̄ хи субха̄ситаппийо, со аттано субха̄ситасамуда̄ча̄раппака̄санена сатта̄нам̣ дуббха̄ситасамуда̄ча̄рам̣ пат̣иседхенто имам̣ суттамабха̄си. таттха евам̣ ме сутантиа̄ди сан̇гӣтика̄равачанам̣. таттха татра кхо бхагава̄…пе… бхадантети те бхиккхӯти етам̣ апуббам̣, сесам̣ вуттанайамева. тасма̄ апуббападаван̣н̣анаттхамидам̣ вуччати – татра̄ти десака̄лапаридӣпанам̣. тан̃хи йам̣ самайам̣ вихарати, татра самайе, йасмин̃ча а̄ра̄ме вихарати, татра а̄ра̄мети дӣпети. бха̄ситаббайутте ва̄ десака̄ле дӣпети. на хи бхагава̄ айутте десе ка̄ле ва̄ дхаммам̣ бха̄сати. ‘‘ака̄ло кхо, та̄ва, ба̄хийа̄’’тиа̄ди (уда̄. 10) четтха са̄дхакам̣. кхоти падапӯран̣аматте авадха̄ран̣а̄дика̄латтхе ва̄ нипа̄то. бхагава̄ти локагарупаридӣпанам̣. бхиккхӯти катха̄саванайуттапуггалапаридӣпанам̣. а̄мантесӣти а̄лапи абха̄си самбодхеси.
бхиккхавоти а̄мантана̄ка̄рапаридӣпанам̣. тан̃ча бхиккханасӣлата̄дигун̣айогасиддхатта̄ вуттам̣. тена несам̣ хӣна̄дхикаджанасевитам̣ вуттим̣ пака̄сенто уддхатадӣнабха̄ваниггахам̣ кароти. ‘‘бхиккхаво’’ти имина̄ ча карун̣а̄виппха̄расоммахадайанайананипа̄тапуббан̇гамена вачанена те аттано мукха̄бхимукхе каритва̄ тенева катхетукамйата̄дӣпакена вачанена тесам̣ сотукамйатам̣ джанети, тенева ча самбодханаттхена вачанена са̄дхукасаванаманасика̄репи те нийоджети. са̄дхукасаванаманасика̄ра̄йатта̄ хи са̄санасампатти. апаресупи девамануссесу виджджама̄несу касма̄ бхиккхӯ ева а̄мантесӣти че? джет̣т̣хасет̣т̣ха̄саннасада̄саннихитабха̄вато. саббапарисаса̄дха̄ран̣а̄ хи айам̣ дхаммадесана̄, на па̄т̣ипуггалика̄. париса̄йа ча джет̣т̣ха̄ бхиккхӯ пат̣хамуппаннатта̄, сет̣т̣ха̄ анага̄рийабха̄вам̣ а̄дим̣ катва̄ саттху чарийа̄нувидха̄йакатта̄ сакаласа̄санапат̣игга̄хакатта̄ ча. а̄санна̄ таттха нисиннесу саттху сантикатта̄, сада̄ саннихита̄ саттху сантика̄вачаратта̄. тена бхагава̄ саббапарисаса̄дха̄ран̣ам̣ дхаммам̣ десенто бхиккхӯ ева а̄мантеси. апича бха̄джанам̣ те има̄йа катха̄йа йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаттисаббха̄ватотипи те ева а̄мантеси. бхадантети га̄рава̄дхивачанаметам̣. те бхиккхӯти йе бхагава̄ а̄мантеси, те евам̣ бхагавантам̣ а̄лапанта̄ бхагавато паччассосунти.
чатӯхи ан̇гехӣти чатӯхи ка̄ран̣ехи авайавехи ва̄. муса̄ва̄да̄вераман̣иа̄дӣни хи чатта̄ри субха̄ситава̄ча̄йа ка̄ран̣а̄ни. саччавачана̄дайо чатта̄ро авайава̄, ка̄ран̣аттхе ча ан̇гасаддо. чатӯхӣти ниссаккавачанам̣ хоти, авайаваттхе каран̣авачанам̣. саманна̄гата̄ти самануа̄гата̄ паватта̄ йутта̄ ча. ва̄ча̄ти самуллапанава̄ча̄. йа̄ са̄ ‘‘ва̄ча̄ гира̄ бйаппатхо’’ти (дха. са. 636) ча, ‘‘нела̄ кан̣н̣асукха̄’’ти (дӣ. ни. 1.9; ма. ни. 3.14) ча евама̄дӣсу а̄гаччхати. йа̄ пана ‘‘ва̄ча̄йа че катам̣ камма’’нти (дха. са. ат̣т̣ха. 1 ка̄йакаммадва̄ра) евам̣ вин̃н̃атти ча, ‘‘йа̄ чатӯхи вачӣдуччаритехи а̄рати вирати…пе… айам̣ вуччати самма̄ва̄ча̄’’ти (дха. са. 299; вибха. 206) евам̣ вирати ча, ‘‘пхарусава̄ча̄, бхиккхаве, а̄севита̄ бха̄вита̄ бахулӣката̄ нирайасам̣ваттаника̄ хотӣ’’ти (а. ни. 8.40) евам̣ четана̄ ча ва̄ча̄ти а̄гаччхати, са̄ идха на адхиппета̄. касма̄? абха̄ситаббато. субха̄сита̄ хотӣти сут̣т̣ху бха̄сита̄ хоти. тенасса̄ аттха̄ваханатам̣ дӣпети. на дуббха̄сита̄ти на дут̣т̣ху бха̄сита̄. тенасса̄ анаттха̄на̄ваханатам̣ дӣпети. анаваджджа̄ти ваджджасан̇кха̄тара̄га̄дидосавирахита̄. тенасса̄ ка̄ран̣асуддхим̣ вуттадоса̄бха̄ван̃ча дӣпети. анануваджджа̄ ча̄ти анува̄давимутта̄. тенасса̄ сабба̄ка̄расампаттим̣ дӣпети. вин̃н̃ӯнанти пан̣д̣ита̄нам̣. тена нинда̄пасам̣са̄су ба̄ла̄ аппама̄н̣а̄ти дӣпети.
катамехи чатӯхӣти катхетукамйата̄пуччха̄. идха̄ти имасмим̣ са̄сане. бхиккхавети йесам̣ катхетука̄мо, тада̄лапанам̣. бхиккхӯти вуттаппака̄рава̄ча̄бха̄санакапуггаланидассанам̣. субха̄ситам̣йева бха̄сатӣти пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йа десана̄йа чатӯсу ва̄чан̇гесу ан̃н̃атаран̇ганиддесавачанам̣. но дуббха̄ситанти тассева ва̄чан̇гасса пат̣ипаккхабха̄сананива̄ран̣ам̣. тена ‘‘муса̄ва̄да̄дайопи када̄чи ваттабба̄’’ти дит̣т̣хим̣ ниседхети. ‘‘но дуббха̄сита’’нти имина̄ ва̄ миччха̄ва̄чаппаха̄нам̣ дӣпети, ‘‘субха̄сита’’нти имина̄ пахӣнамиччха̄ва̄чена сата̄ бха̄ситаббавачаналаккхан̣ам̣. татха̄ па̄пасса акаран̣ам̣, кусаласса упасампадам̣. ан̇гапаридӣпанаттхам̣ пана абха̄ситаббам̣ пуббе аватва̄ бха̄ситаббамева̄ха. еса найо дхаммам̣йева̄тиа̄дӣсупи.
еттха ча ‘‘субха̄ситам̣йева бха̄сати но дуббха̄сита’’нти имина̄ писун̣адосарахитам̣ самаггакаран̣авачанам̣ вуттам̣, ‘‘дхаммам̣йева бха̄сати но адхамма’’нти имина̄ сампхадосарахитам̣ дхаммато анапетам̣ манта̄вачанам̣ вуттам̣, итарехи двӣхи пхаруса̄ликарахита̄ни пийасаччавачана̄ни вутта̄ни. имехи кхотиа̄дина̄ пана та̄ни ан̇га̄ни паччаккхато дассенто там̣ ва̄чам̣ нигамети. висесато четтха ‘‘имехи кхо, бхиккхаве, чатӯхи ан̇гехи саманна̄гата̄ ва̄ча̄ субха̄сита̄ хотӣ’’ти бхан̣анто йадан̃н̃е пат̣ин̃н̃а̄дӣхи авайавехи на̄ма̄дӣхи падехи лин̇гавачанавибхаттика̄лака̄рака̄дӣхи сампаттӣхи ча саманна̄гатам̣ ва̄чам̣ ‘‘субха̄сита’’нти ман̃н̃анти, там̣ дхаммато пат̣иседхети. авайава̄дисампанна̄пи хи песун̃н̃а̄дисаманна̄гата̄ ва̄ча̄ дуббха̄сита̄ва хоти аттано паресан̃ча анаттха̄вахатта̄. имехи пана чатӯхи ан̇гехи саманна̄гата̄ сачепи милаккхубха̄са̄парийа̄панна̄ гхат̣ачет̣ика̄гӣтикапарийа̄панна̄ ва̄ хоти, татха̄пи субха̄сита̄ ева локийалокуттарахитасукха̄вахатта̄. сӣхал̣адӣпе маггапассе сассам̣ раккхантийа̄ сӣхал̣ачет̣ика̄йа сӣхал̣акенева джа̄тиджара̄маран̣апат̣исам̣йуттам̣ гӣтам̣ га̄йантийа̄ сутва̄ маггам̣ гаччханта̄ сат̣т̣химатта̄ випассакабхиккхӯ четтха арахаттам̣ патта̄ нидассанам̣. татха̄ тиссо на̄ма а̄раддхавипассако бхиккху падумасарасамӣпена гаччханто падумасаре падума̄ни бхан̃джитва̄ бхан̃джитва̄ –
‘‘па̄то пхуллам̣ коканадам̣, сӯрийа̄локена бхаджджийате;
евам̣ мануссаттагата̄ сатта̄, джара̄бхивегена маддӣйантӣ’’ти. –
имам̣ гӣтам̣ га̄йантийа̄ чет̣ика̄йа сутва̄ арахаттам̣ патто, буддхантаре ча ан̃н̃атаро пурисо саттахи путтехи саддхим̣ вана̄ а̄гамма ан̃н̃атара̄йа иттхийа̄ мусалена тан̣д̣уле кот̣т̣ентийа̄ –
‘‘джара̄йа паримаддитам̣ етам̣, мила̄тачхавичамманисситам̣;
маран̣ена бхиджджати етам̣, маччусса гхасама̄мисам̣.
‘‘кимӣнам̣ а̄лайам̣ етам̣, на̄на̄кун̣апена пӯритам̣;
асучисса бха̄джанам̣ етам̣, кадаликкхандхасамам̣ ида’’нти. –
имам̣ гӣтикам̣ сутва̄ саха путтехи паччекабодхим̣ патто, ан̃н̃е ча ӣдисехи упа̄йехи арийабхӯмим̣ патта̄ нидассанам̣. аначчхарийам̣ панетам̣, йам̣ бхагавата̄ а̄сайа̄нусайакусалена ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ аничча̄’’тиа̄дина̄ найена вутта̄ га̄тха̄йо сутва̄ пан̃часата̄ бхиккхӯ арахаттам̣ па̄пун̣им̣су, ан̃н̃е ча кхандха̄йатана̄дипат̣исам̣йутта̄ катха̄ сутва̄ анеке деваманусса̄ти. евам̣ имехи чатӯхи ан̇гехи саманна̄гата̄ ва̄ча̄ сачепи милаккхубха̄са̄парийа̄панна̄, гхат̣ачет̣ика̄гӣтикапарийа̄панна̄ ва̄ хоти, татха̄пи ‘‘субха̄сита̄’’ти ведитабба̄. субха̄ситатта̄ ева ча анаваджджа̄ ча анануваджджа̄ ча вин̃н̃ӯнам̣ аттхаттхика̄нам̣ кулапутта̄нам̣ аттхапат̣исаран̣а̄нам̣, но бйан̃джанапат̣исаран̣а̄нанти.
идамавоча бхагава̄ти идам̣ субха̄ситалаккхан̣ам̣ бхагава̄ авоча. идам̣ ватва̄на сугато, атха̄парам̣ етадавоча саттха̄ти идан̃ча лаккхан̣ам̣ ватва̄ атха ан̃н̃ампи етам̣ авоча саттха̄. ида̄ни ваттаббага̄тхам̣ дассетва̄ саббаметам̣ сан̇гӣтика̄рака̄ а̄хам̣су. таттха апаранти га̄тха̄бандхавачанам̣ сандха̄йа вуччати. там̣ дувидхам̣ хоти – паччха̄ а̄гатапарисам̣ ассаванасуссаванаа̄дха̄ран̣адал̣хӣкаран̣а̄дӣни ва̄ сандха̄йа тадаттхадӣпакамева ча. пуббе кеначи ка̄ран̣ена париха̄питасса аттхасса дӣпанена аттхависесадӣпакан̃ча ‘‘пурисасса хи джа̄тасса, кут̣ха̄рӣ джа̄йате мукхе’’тиа̄дӣсу (су. ни. 662) вийа. идха пана тадаттхадӣпакамева.
453. таттха сантоти буддха̄дайо. те хи субха̄ситам̣ ‘‘уттамам̣ сет̣т̣ха’’нти ван̣н̣айанти. дутийам̣ татийам̣ чатуттханти идам̣ пана пуббе ниддит̣т̣хаккамам̣ упа̄да̄йа вуттам̣. га̄тха̄парийоса̄не пана ван̇гӣсаттхеро бхагавато субха̄сите пасӣди.
со йам̣ пасанна̄ка̄рам̣ ака̄си, йан̃ча вачанам̣ бхагава̄ абха̄си, там̣ дассента̄ сан̇гӣтика̄рака̄ ‘‘атха кхо а̄йасма̄’’тиа̄дима̄хам̣су. таттха пат̣ибха̄ти манти мама бха̄го пака̄сати. пат̣ибха̄ту танти тава бха̄го пака̄сату. са̄руппа̄хӣти ануччхавика̄хи. абхиттхавӣти пасам̣си.
454. на та̄пайети виппат̣иса̄рена на та̄пеййа. на вихим̣сеййа̄ти ан̃н̃аман̃н̃ам̣ бхинданто на ба̄дхеййа. са̄ ве ва̄ча̄ти са̄ ва̄ча̄ екам̣сенева субха̄сита̄. етта̄вата̄ аписун̣ава̄ча̄йа бхагавантам̣ тхомети.
455. пат̣инандита̄ти хат̣т̣хена хадайена пат̣имукхам̣ гантва̄ нандита̄ сампийа̄йита̄. йам̣ ана̄да̄йа па̄па̄ни, паресам̣ бха̄сате пийанти йам̣ ва̄чам̣ бха̄санто паресам̣ па̄па̄ни аппийа̄ни пат̣иккӯла̄ни пхарусавачана̄ни ана̄да̄йа аттхабйан̃джанамадхурам̣ пийамева вачанам̣ бха̄сати, там̣ пийава̄чамева бха̄сеййа̄ти вуттам̣ хоти. има̄йа га̄тха̄йа пийавачанена бхагавантам̣ абхиттхави.
456. амата̄ти аматасадиса̄ са̄дубха̄вена. вуттампи четам̣ ‘‘саччам̣ хаве са̄дутарам̣ раса̄на’’нти (сам̣. ни. 1.73; су. ни. 184). нибба̄на̄матапаччайатта̄ ва̄ амата̄. еса дхаммо санантаноти йа̄йам̣ саччава̄ча̄ на̄ма, еса пора̄н̣о дхаммо чарийа̄ павен̣ӣ, идамева хи пора̄н̣а̄нам̣ а̄чин̣н̣ам̣, на те аликам̣ бха̄сим̣су. тенева̄ха – ‘‘сачче аттхе ча дхамме ча, аху санто патит̣т̣хита̄’’ти. таттха сачче патит̣т̣хитатта̄ ева аттано ча паресан̃ча аттхе патит̣т̣хита̄. аттхе патит̣т̣хитатта̄ ева ча дхамме патит̣т̣хита̄ хонтӣти ведитабба̄. парам̣ ва̄ двайам̣ саччависесанамиччева ведитаббам̣. сачче патит̣т̣хита̄. кӣдисе? аттхе ча дхамме ча, йам̣ паресам̣ аттхато анапетатта̄ аттхам̣ анупародхам̣ каротӣти вуттам̣ хоти. сатипи ча анупародхакаратте дхаммато анапетатта̄ дхаммам̣, йам̣ дхаммикамева аттхам̣ са̄дхетӣти вуттам̣ хоти. има̄йа га̄тха̄йа саччавачанена бхагавантам̣ абхиттхави.
457. кхеманти абхайам̣ нирупаддавам̣. кена ка̄ран̣ена̄ти че? нибба̄наппаттийа̄ дуккхассантакирийа̄йа, йасма̄ килесанибба̄нам̣ па̄пети, ват̣т̣адуккхасса ча антакирийа̄йа сам̣ваттатӣти аттхо. атха ва̄ йам̣ буддхо нибба̄наппаттийа̄ дуккхассантакирийа̄йа̄ти двиннам̣ нибба̄надха̄тӯнаматтха̄йа кхемамаггаппака̄санато кхемам̣ ва̄чам̣ бха̄сати, са̄ ве ва̄ча̄намуттама̄ти са̄ ва̄ча̄ саббава̄ча̄нам̣ сет̣т̣ха̄ти еваметтха аттхо ведитаббо. има̄йа га̄тха̄йа манта̄вачанена бхагавантам̣ абхиттхаванто арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песӣти айаметтха апуббападаван̣н̣ана̄. сесам̣ вуттанайенева ведитаббанти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа субха̄ситасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. пӯрал̣а̄сасутта-(сундарикабха̄радва̄джасутта)-ван̣н̣ана̄
евам̣ ме сутанти пӯрал̣а̄сасуттам̣. ка̄ уппатти? бхагава̄ паччха̄бхаттакичча̄васа̄не буддхачаккхуна̄ локам̣ волокенто сундарикабха̄радва̄джабра̄хман̣ам̣ арахаттасса упаниссайасампаннам̣ дисва̄ ‘‘таттха майи гате катха̄ паваттиссати, тато катха̄васа̄не дхаммадесанам̣ сутва̄ еса бра̄хман̣о паббаджитва̄ арахаттам̣ па̄пун̣иссатӣ’’ти ча н̃атва̄ таттха гантва̄ катхам̣ самут̣т̣ха̄петва̄ имам̣ суттамабха̄си.
таттха евам̣ ме сутантиа̄ди сан̇гӣтика̄рака̄нам̣ вачанам̣. ким̣джаччо бхавантиа̄ди тасса бра̄хман̣асса, на бра̄хман̣о номхӣтиа̄ди бхагавато. там̣ саббампи самодха̄нетва̄ ‘‘пӯрал̣а̄сасутта’’нти вуччати. таттха вуттасадисам̣ вуттанайенева ведитаббам̣, авуттам̣ ван̣н̣айисса̄ма, тан̃ча кхо утта̄наттха̄ни пада̄ни ана̄масанта̄. косалесӯти косала̄ на̄ма джа̄нападино ра̄джакума̄ра̄. тесам̣ нива̄со екопи джанападо рул̣хисаддена ‘‘косала̄’’ти вуччати. тасмим̣ косалесу джанападе. кечи пана ‘‘йасма̄ пуббе маха̄пана̄дам̣ ра̄джакума̄рам̣ на̄на̄на̄т̣ака̄дӣни дисва̄ ситаматтампи акаронтам̣ сутва̄ ра̄джа̄ а̄н̣а̄песи ‘йо мама путтам̣ хаса̄пети, сабба̄бхаран̣ехи нам̣ алан̇каромӣ’ти. тато нан̇гала̄ни чхад̣д̣етва̄ маха̄джанака̄йо саннипати. те ча манусса̄ атирекасаттавасса̄ни на̄на̄кӣл̣ика̄дайо дассента̄пи там̣ на̄саккхим̣су хаса̄петум̣. тато сакко деванат̣ам̣ песеси, со диббана̄т̣акам̣ дассетва̄ хаса̄песи. атха те манусса̄ аттано аттано васанока̄са̄бхимукха̄ паккамим̣су. те пат̣ипатхе миттасухаджджа̄дайо дисва̄ пат̣исантха̄рамакам̣су ‘каччи бхо кусалам̣, каччи бхо кусала’нти. тасма̄ там̣ ‘кусала’нти саддам̣ упа̄да̄йа со падесо ‘косало’ти вуччатӣ’’ти ван̣н̣айанти. сундарика̄йа надийа̄ тӣрети сундарика̄ти евам̣на̄мика̄йа надийа̄ тӣре.
тена кхо пана̄ти йена самайена бхагава̄ там̣ бра̄хман̣ам̣ винетука̄мо гантва̄ тасса̄ надийа̄ тӣре сасӣсам̣ па̄рупитва̄ руккхамӯле нисаджджа̄сан̇кха̄тена ирийа̄патхавиха̄рена вихарати. сундарикабха̄радва̄джоти со бра̄хман̣о тасса̄ надийа̄ тӣре васати аггин̃ча джухати, бха̄радва̄джоти часса готтам̣, тасма̄ евам̣ вуччати. аггим̣ джухатӣти а̄хутипаккхипанена джа̄лети. аггихуттам̣ паричаратӣти агйа̄йатанам̣ саммаджджанӯпалепанабаликамма̄дина̄ пайирупа̄сати. ко ну кхо имам̣ хабйасесам̣ бхун̃джеййа̄ти со кира бра̄хман̣о аггимхи джухитва̄ авасесам̣ па̄йа̄сам̣ дисва̄ чинтеси – ‘‘аггимхи та̄ва паккхиттапа̄йа̄со маха̄брахмуна̄ бхутто, айам̣ пана авасесо аттхи. там̣ йади брахмуно мукхато джа̄тасса бра̄хман̣ассева дадеййам̣, евам̣ ме питара̄ саха путтопи сантаппито бхавеййа, сувисодхито ча брахмалокага̄мимагго асса, ханда̄хам̣ бра̄хман̣ам̣ гавеса̄мӣ’’ти. тато бра̄хман̣адассанаттхам̣ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ чатуддиса̄ анувилокеси – ‘‘ко ну кхо имам̣ хабйасесам̣ бхун̃джеййа̄’’ти.
ан̃н̃атарасмим̣ руккхамӯлети тасмим̣ ванасан̣д̣е сет̣т̣харуккхамӯле. сасӣсам̣ па̄рутанти саха сӣсена па̄рутака̄йам̣. касма̄ пана бхагава̄ евамака̄си, ким̣ на̄ра̄йанасан̇кха̄табалопи хутва̄ на̄саккхи химапа̄там̣ сӣтава̄тан̃ча пат̣иба̄хитунти? аттхетам̣ ка̄ран̣ам̣. на хи буддха̄ саббасо ка̄йапат̣иджагганам̣ каронти ева, апича бхагава̄ ‘‘а̄гате бра̄хман̣е сӣсам̣ виварисса̄ми, мам̣ дисва̄ бра̄хман̣о катхам̣ паваттессати, атхасса катха̄нуса̄рена дхаммам̣ десесса̄мӣ’’ти катха̄паваттанаттхам̣ евамака̄си. дисва̄на ва̄мена…пе… тенупасан̇камӣти со кира бхагавантам̣ дисва̄ бра̄хман̣о ‘‘айам̣ сасӣсам̣ па̄рупитва̄ саббараттим̣ падха̄намануйутто, имасса даккхин̣одакам̣ датва̄ имам̣ хабйасесам̣ дасса̄мӣ’’ти бра̄хман̣асан̃н̃ӣ хутва̄ ева упасан̇ками. мун̣д̣о айам̣ бхавам̣, мун̣д̣ако айам̣ бхаванти сӣсе виваритаматтева кесантам̣ дисва̄ ‘‘мун̣д̣о’’ти а̄ха. тато сут̣т̣хутарам̣ олокенто париттампи сикхам̣ адисва̄ хӣл̣енто ‘‘мун̣д̣ако’’ти а̄ха. еварӯпа̄ хи несам̣ бра̄хман̣а̄нам̣ дит̣т̣хи. тато ва̄ти йаттха т̣хито аддаса, тамха̄ падеса̄ мун̣д̣а̄пӣти кеначи ка̄ран̣ена мун̣д̣итасӣса̄пи хонти.
458. на бра̄хман̣о номхӣти еттха нака̄ро пат̣иседхе, нока̄ро авадха̄ран̣е ‘‘на но сама’’нтиа̄дӣсу (кху. па̄. 6.3; су. ни. 226) вийа. тена невамхи бра̄хман̣оти дассети. на ра̄джапуттоти кхаттийо намхи. на весса̄йаноти вессопи намхи. удакочи номхӣти ан̃н̃опи суддо ва̄ чан̣д̣а̄ло ва̄ кочи на хомӣти евам̣ екам̣сенева джа̄тива̄дасамуда̄ча̄рам̣ пат̣иккхипати. касма̄? маха̄самуддам̣ патта̄ вийа хи надийо паббаджджӯпагата̄ кулапутта̄ джаханти пурима̄ни на̄маготта̄ни. паха̄ра̄дасуттан̃четтха (а. ни. 8.19) са̄дхакам̣. евам̣ джа̄тива̄дам̣ пат̣иккхипитва̄ йатха̄бхӯтаматта̄нам̣ а̄викаронто а̄ха – ‘‘готтам̣ парин̃н̃а̄йа путхуджджана̄нам̣, акин̃чано манта чара̄ми локе’’ти. катхам̣ готтам̣ парин̃н̃а̄сӣти че? бхагава̄ хи тӣхи парин̃н̃а̄хи пан̃чаккхандхе парин̃н̃а̄си, тесу ча парин̃н̃а̄тесу готтам̣ парин̃н̃а̄тамева хоти. ра̄га̄дикин̃чана̄нам̣ пана абха̄вена со акин̃чано манта̄ джа̄нитва̄ н̃а̄н̣а̄нупариваттӣхи ка̄йакамма̄дӣхи чарати. тена̄ха – ‘‘готтам̣…пе… локе’’ти. манта̄ вуччати пан̃н̃а̄, та̄йа чеса чарати. тенева̄ха – ‘‘мантам̣ чара̄ми локе’’ти чхандавасена рассам̣ катва̄.
459-60. евам̣ атта̄нам̣ а̄викатва̄ ида̄ни ‘‘евам̣ ол̣а̄рикам̣ лин̇гампи дисва̄ пуччхитабба̄пуччхитаббам̣ на джа̄на̄сӣ’’ти бра̄хман̣асса упа̄рамбхам̣ а̄ропенто а̄ха – ‘‘сан̇гха̄т̣ива̄сӣ…пе… готтапан̃ха’’нти. еттха ча чхиннасан̇гхат̣итат̣т̣хена тӣн̣ипи чӣвара̄ни ‘‘сан̇гха̄т̣ӣ’’ти адхиппета̄ни, та̄ни нива̄сети паридахатӣти сан̇гха̄т̣ива̄сӣ. агахоти агехо, ниттан̣хоти адхиппа̄йо. нива̄са̄га̄рам̣ пана бхагавато джетаване маха̄гандхакут̣икарериман̣д̣алама̄л̣акосамбакут̣ичанданама̄ла̄дианекаппака̄рам̣, там̣ сандха̄йа на йуджджати. нивуттакесоти апанӣтакесо, оха̄ритакесамассӯти вуттам̣ хоти. абхиниббутаттоти атӣва вӯпасантапарил̣а̄хачитто, гуттачитто ва̄. алиппама̄но идха ма̄н̣авехӣти упакаран̣асинехасса пахӣнатта̄ мануссехи алитто асам̣сат̣т̣хо екантавивитто. акаллам̣ мам̣ бра̄хман̣а̄ти йва̄хам̣ евам̣ сан̇гха̄т̣ива̄сӣ…пе… алиппама̄но идха ма̄н̣авехи, там̣ мам̣ твам̣, бра̄хман̣а, па̄катика̄ни на̄маготта̄ни атӣтам̣ паббаджитам̣ сама̄нам̣ аппатирӯпам̣ готтапан̃хам̣ пуччхасӣти.
евам̣ вутте упа̄рамбхам̣ моченто бра̄хман̣о а̄ха – пуччханти ве, бхо бра̄хман̣а̄, бра̄хман̣ебхи саха ‘‘бра̄хман̣о но бхава’’нти. таттха бра̄хман̣о ноти бра̄хман̣о нӯти аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – на̄хам̣ бхо акаллам̣ пуччха̄ми. амха̄кан̃хи бра̄хман̣асамайе бра̄хман̣а̄ бра̄хман̣ехи саха сама̄гантва̄ ‘‘бра̄хман̣о ну бхавам̣, бха̄радва̄джо ну бхава’’нти евам̣ джа̄тимпи готтампи пуччханти ева̄ти.
461-2. евам̣ вутте бхагава̄ бра̄хман̣асса читтамудубха̄вакаран̣аттхам̣ мантесу аттано пакатан̃н̃утам̣ пака̄сенто а̄ха – ‘‘бра̄хман̣о хи че твам̣ брӯси…пе… чатувӣсатаккхара’’нти. тассаттхо – саче твам̣ ‘‘бра̄хман̣о ахам̣’’ти брӯси, ман̃ча абра̄хман̣ам̣ брӯси, тасма̄ бхавантам̣ са̄виттим̣ пуччха̄ми типадам̣ чатувӣсатаккхарам̣, там̣ ме брӯхӣти. еттха ча бхагава̄ параматтхаведа̄нам̣ тин̣н̣ам̣ пит̣ака̄нам̣ а̄дибхӯтам̣ параматтхабра̄хман̣ехи саббабуддхехи пака̄ситам̣ аттхасампаннам̣ бйан̃джанасампаннан̃ча ‘‘буддхам̣ саран̣ам̣ гаччха̄ми, дхаммам̣ саран̣ам̣ гаччха̄ми, сан̇гхам̣ саран̣ам̣ гаччха̄мӣ’’ти имам̣ арийаса̄виттим̣ сандха̄йа пуччхати. йадипи хи бра̄хман̣о ан̃н̃ам̣ вадеййа, аддха̄ нам̣ бхагава̄ ‘‘на̄йам̣, бра̄хман̣а, арийасса винайе са̄виттӣти вуччатӣ’’ти тасса аса̄ракаттам̣ дассетва̄ идхева патит̣т̣ха̄пеййа. бра̄хман̣о пана ‘‘са̄виттим̣ пуччха̄ми типадам̣ чатувӣсатаккхара’’нти идам̣ аттано самайасиддхам̣ са̄виттилаккхан̣абйан̃джанакам̣ брахмассарена ниччха̄ритавачанам̣ сутва̄ва ‘‘аддха̄йам̣ саман̣о бра̄хман̣асамайе нит̣т̣хам̣ гато, ахам̣ пана ан̃н̃а̄н̣ена ‘абра̄хман̣о айа’нти парибхавим̣, са̄дхурӯпо мантапа̄рагӯ бра̄хман̣ова есо’’ти нит̣т̣хам̣ гантва̄ ‘‘ханда нам̣ йан̃н̃авидхим̣ даккхин̣еййавидхин̃ча пуччха̄мӣ’’ти таматтхам̣ пуччханто ‘‘ким̣ниссита̄…пе… локе’’ти имам̣ висамага̄тха̄падаттайама̄ха. тассаттхо – ким̣ниссита̄ кимадхиппа̄йа̄ ким̣ паттхента̄ исайо ча кхаттийа̄ ча бра̄хман̣а̄ ча ан̃н̃е ча мануджа̄ девата̄нам̣ аттха̄йа йан̃н̃ам̣ акаппайим̣су. йан̃н̃амакаппайим̣сӯти мака̄ро падасандхикаро. акаппайим̣сӯти сам̣видахим̣су акам̣су. путхӯти бахӯ аннапа̄нада̄на̄дина̄ бхедена анекаппака̄ре путхӯ ва̄ исайо мануджа̄ кхаттийа̄ бра̄хман̣а̄ ча ким̣ниссита̄ йан̃н̃амакаппайим̣су. катхам̣ несам̣ там̣ каммам̣ самиджджхатӣти имина̄дхиппа̄йена пуччхати.
463. атхасса бхагава̄ таматтхам̣ бйа̄каронто ‘‘йадантагӯ ведагӯ йан̃н̃ака̄ле. йасса̄хутим̣ лабхе тассиджджхети брӯмӣ’’ти идам̣ сесапададвайама̄ха. таттха йадантагӯти йо антагӯ, ока̄расса ака̄ро, дака̄ро ча падасандхикаро ‘‘аса̄дха̄ран̣аман̃н̃еса’’нтиа̄дӣсу (кху. па̄. 8.9) мака̄ро вийа. айам̣ пана аттхо – йо ват̣т̣адуккхасса тӣхи парин̃н̃а̄хи антагататта̄ антагӯ, чатӯхи ча магган̃а̄н̣аведехи килесе виджджхитва̄ гататта̄ ведагӯ, со йасса исимануджакхаттийабра̄хман̣а̄нам̣ ан̃н̃атарасса йан̃н̃ака̄ле йасмим̣ кисмин̃чи а̄ха̄ре паччупат̣т̣хите антамасо ванапан̣н̣амӯлапхала̄димхипи а̄хутим̣ лабхе, тато кин̃чи деййадхаммам̣ лабхеййа, тасса там̣ йан̃н̃акаммам̣ иджджхе самиджджхеййа, махаппхалам̣ бхавеййа̄ти брӯмӣти.
464. атха бра̄хман̣о там̣ бхагавато параматтхайогагамбхӣрам̣ атимадхурагираниббика̄расарасампаннам̣ десанам̣ сутва̄ сарӣрасампаттисӯчитан̃часса саббагун̣асампаттим̣ самбха̄вайама̄но пӣтисоманассаджа̄то ‘‘аддха̄ хи тасса̄’’ти га̄тхама̄ха. таттха ити бра̄хман̣оти сан̇гӣтика̄ра̄нам̣ вачанам̣, сесам̣ бра̄хман̣асса. тассаттхо – аддха̄ хи тасса майхам̣ хутамиджджхе, айам̣ аджджа деййадхаммо иджджхиссати самиджджхиссати махаппхало бхависсати йам̣ та̄дисам̣ ведагумаддаса̄ма, йасма̄ та̄дисам̣ бхавантарӯпам̣ ведагум̣ аддаса̄ма. тван̃н̃ева хи со ведагӯ, на ан̃н̃о. ито пуббе пана тумха̄диса̄нам̣ ведагӯнам̣ антагӯнан̃ча адассанена амха̄диса̄нам̣ йан̃н̃е пат̣ийаттам̣ ан̃н̃о джано бхун̃джати пӯрал̣а̄сам̣ чарукан̃ча пӯван̃ча̄ти.
465. тато бхагава̄ аттани пасаннам̣ вачанапат̣иггахан̣асаджджам̣ бра̄хман̣ам̣ видитва̄ йатха̄сса сут̣т̣ху па̄кат̣а̄ хонти, евам̣ на̄наппака̄рехи даккхин̣еййе пака̄сетука̄мо ‘‘тасма̄тиха тва’’нти га̄тхама̄ха. тассаттхо – йасма̄ майи пасанноси, тасма̄ пана иха твам̣, бра̄хман̣а, упасан̇камма пуччха̄ти атта̄нам̣ дассенто а̄ха. ида̄ни ито пуббам̣ аттхенааттхикападам̣ парападена самбандхитаббам̣ – аттхена аттхико тасса аттхаттхикабха̄васса анурӯпам̣ килесаггивӯпасамена сантам̣, кодхадхӯмавигамена видхӯмам̣, дуккха̄бха̄вена анӣгхам̣, анекавидхаа̄са̄бха̄вена нира̄сам̣ аппевидха екам̣сена идха т̣хитова идха ва̄ са̄сане абхивинде лаччхаси адхигаччхиссаси сумедхам̣ варапан̃н̃ам̣ кхӣн̣а̄савадаккхин̣еййанти. атха ва̄ йасма̄ майи пасанноси, тасма̄тиха, твам̣ бра̄хман̣а, аттхена аттхико сама̄но упасан̇камма пуччха сантам̣ видхӯмам̣ анӣгхам̣ нира̄санти атта̄нам̣ дассенто а̄ха. евам̣ пуччханто аппевидха абхивинде сумедхам̣ кхӣн̣а̄савадаккхин̣еййанти евампеттха йоджана̄ ведитабба̄.
466. атха бра̄хман̣о йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджама̄но бхагавантам̣ а̄ха – ‘‘йан̃н̃е ратохам̣…пе… брӯхи мета’’нти. таттха йан̃н̃о йа̄го да̄нанти аттхато екам̣. тасма̄ да̄нарато ахам̣, та̄йа ева да̄на̄ра̄мата̄йа да̄нам̣ да̄тука̄мо, на пана джа̄на̄ми, евам̣ аджа̄нантам̣ ануса̄сату мам̣ бхавам̣. ануса̄санто ча утта̄ненева найена йаттха хутам̣ иджджхате брӯхи метанти еваметтха аттхайоджана̄ ведитабба̄. ‘‘йатха̄хута’’нтипи па̄т̣хо.
467. атхасса бхагава̄ ваттука̄мо а̄ха – ‘‘тена хи…пе… десесса̄мӣ’’ти. охитасотасса часса ануса̄санаттхам̣ та̄ва ‘‘ма̄ джа̄тим̣ пуччхӣ’’ти га̄тхама̄ха. таттха ма̄ джа̄тим̣ пуччхӣти йади хутасамиддхим̣ да̄намахаппхалатам̣ пачча̄сӣсаси, джа̄тим̣ ма̄ пуччха. ака̄ран̣ан̃хи даккхин̣еййавича̄ран̣а̄йа джа̄ти. чаран̣ан̃ча пуччха̄ти апича кхо сӣла̄дигун̣абхедам̣ чаран̣ам̣ пуччха. етан̃хи даккхин̣еййавича̄ран̣а̄йа ка̄ран̣ам̣.
ида̄нисса таматтхам̣ вибха̄венто нидассанама̄ха – ‘‘кат̣т̣ха̄ хаве джа̄йати джа̄таведо’’тиа̄ди. татра̄йамадхиппа̄йо – идха кат̣т̣ха̄ агги джа̄йати, на ча со са̄ла̄дикат̣т̣ха̄ джа̄то ева аггикиччам̣ кароти, са̄па̄надон̣иа̄дикат̣т̣ха̄ джа̄то на кароти, апича кхо аттано аччиа̄дигун̣асампаннатта̄ ева кароти. евам̣ на бра̄хман̣акула̄дӣсу джа̄то ева даккхин̣еййо хоти, чан̣д̣а̄лакула̄дӣсу джа̄то на хоти, апича кхо нӣча̄кулӣнопи учча̄кулӣнопи кхӣн̣а̄савамуни дхитима̄ хирӣниседхо а̄джа̄нийо хоти, има̄йа дхитихирипамукха̄йа гун̣асампаттийа̄ джа̄тима̄ уттамадаккхин̣еййо хоти. со хи дхитийа̄ гун̣е дха̄райати, хирийа̄ досе ниседхети. вуттан̃четам̣ ‘‘хирийа̄ хи санто на каронти па̄па’’нти. тена те брӯми –
‘‘ма̄ джа̄тим̣ пуччхӣ чаран̣ан̃ча пуччха,
кат̣т̣ха̄ хаве джа̄йати джа̄таведо;
нӣча̄кулӣнопи мунӣ дхитӣма̄,
а̄джа̄нийо хоти хирӣниседхо’’ти. –
еса сан̇кхепо, виттха̄ро пана ассала̄йанасутта̄нуса̄рена (ма. ни. 2.401 а̄дайо) ведитаббо.
468. еваметам̣ бхагава̄ ча̄туван̣н̣исуддхийа̄ ануса̄ситва̄ ида̄ни йаттха хутам̣ иджджхате, йатха̄ ча хутам̣ иджджхате, таматтхам̣ дассетум̣ ‘‘саччена данто’’тиа̄дига̄тхама̄ха. таттха саччена̄ти параматтхасаччена. тан̃хи патто данто хоти. тена̄ха – ‘‘саччена данто’’ти. дамаса̄ упетоти индрийадамена саманна̄гато. ведантагӯти ведехи ва̄ килеса̄нам̣ антам̣ гато, веда̄нам̣ ва̄ антам̣ чатуттхамагган̃а̄н̣ам̣ гато. вӯситабрахмачарийоти пуна васитабба̄бха̄вато вуттхамаггабрахмачарийо. ка̄лена тамхи хабйам̣ павеччхети аттано деййадхаммат̣т̣хитака̄лам̣ тасса саммукхӣбха̄вака̄лан̃ча упалаккхетва̄ тена ка̄лена та̄дисе даккхин̣еййе деййадхаммам̣ павеччхеййа, павесеййа пат̣ипа̄деййа.
469-71. ка̄мети ваттхука̄ме ча килесака̄ме ча. сусама̄хитиндрийа̄ти сут̣т̣ху сама̄хитаиндрийа̄, авиккхиттаиндрийа̄ти вуттам̣ хоти. чандова ра̄хуггахан̣а̄ памутта̄ти йатха̄ чандо ра̄хуггахан̣а̄, евам̣ килесаггахан̣а̄ памутта̄ йе атӣва бха̄санти чева тапанти ча. сата̄ти сатисампанна̄. мама̄йита̄нӣти тан̣ха̄дит̣т̣химама̄йита̄ни.
472. йо ка̄ме хитва̄ти ито пабхути атта̄нам̣ сандха̄йа вадати. таттха ка̄ме хитва̄ти килесака̄ме паха̄йа. абхибхуййача̄рӣти тесам̣ пахӣнатта̄ ваттхука̄ме абхибхуййача̄рӣ. джа̄тимаран̣асса антам̣ на̄ма нибба̄нам̣ вуччати, тан̃ча йо веди аттано пан̃н̃а̄балена ан̃н̃а̄си. удакарахадо ва̄ти йе име анотаттадахо кан̣н̣амун̣д̣адахо ратхака̄радахо чхаддантадахо кун̣а̄ладахо манда̄кинидахо сӣхаппапа̄тадахоти химавати сатта маха̄рахада̄ аггисӯрийасанта̄пехи асампхут̣т̣хатта̄ ниччам̣ сӣтала̄, тесам̣ ан̃н̃атаро удакарахадова сӣто париниббутакилесапарил̣а̄хатта̄.
473. самоти тулйо. самехӣти випассиа̄дӣхи буддхехи. те хи пат̣иведхасаматта̄ ‘‘сама̄’’ти вуччанти. наттхи тесам̣ пат̣иведхена̄дхигантаббесу гун̣есу, паха̄таббесу ва̄ досесу вематтата̄, аддха̄наа̄йукулаппама̄н̣а̄бхиниккхаманападха̄набодхирасмӣхи пана несам̣ вематтата̄ хоти. татха̄ хи те хет̣т̣химапариччхедена чатӯхи асан̇кхйеййехи каппасатасахассена ча па̄рамийо пӯренти, упаримапариччхедена сол̣асахи асан̇кхйеййехи каппасатасахассена ча. айам̣ несам̣ аддха̄навематтата̄. хет̣т̣химапариччхедена ча вассасата̄йукака̄ле уппаджджанти, упаримапариччхедена вассасатасахасса̄йукака̄ле. айам̣ несам̣ а̄йувематтата̄. кхаттийакуле ва̄ бра̄хман̣акуле ва̄ уппаджджанти. айам̣ кулавематтата̄. учча̄ ва̄ хонти ат̣т̣ха̄сӣтихаттхаппама̄н̣а̄, нӣча̄ ва̄ паннарасаат̣т̣ха̄расахаттхаппама̄н̣а̄. айам̣ пама̄н̣авематтата̄. хаттхиассаратхасивика̄дӣхи никкхаманти веха̄сена ва̄. татха̄ хи випассикакусандха̄ ассаратхена никкхамим̣су, сикхӣкон̣а̄гамана̄ хаттхиккхандхена, вессабхӯ сивика̄йа, кассапо веха̄сена, сакйамуни ассапит̣т̣хийа̄. айам̣ неккхаммавематтата̄. сатта̄хам̣ ва̄ падха̄намануйун̃джанти, ад̣д̣хама̄сам̣, ма̄сам̣, двема̄сам̣, тема̄сам̣, чатума̄сам̣, пан̃чама̄сам̣, чхама̄сам̣, екавассам̣ двитичатупан̃чачхавасса̄ни ва̄. айам̣ падха̄навематтата̄. ассаттхо ва̄ бодхируккхо хоти нигродха̄дӣнам̣ ва̄ ан̃н̃атаро. айам̣ бодхивематтата̄. бйа̄ма̄сӣтианантапабха̄йутта̄ хонти. таттха бйа̄маппабха̄ ва̄ асӣтиппабха̄ ва̄ саббесам̣ сама̄на̄, анантаппабха̄ пана дӯрампи гаччхати а̄саннампи, екага̄вутам̣ двига̄вутам̣ йоджанам̣ анекайоджанам̣ чаккава̄л̣апарийантампи, ман̇галасса буддхасса сарӣраппабха̄ дасасахассачаккава̄л̣ам̣ агама̄си. евам̣ сантепи манаса̄ чинта̄йатта̄ва саббабуддха̄нам̣, йо йаттакамиччхати, тасса таттакам̣ гаччхати. айам̣ расмивематтата̄. има̄ ат̣т̣ха вематтата̄ т̣хапетва̄ авасесесу пат̣иведхена̄дхигантаббесу гун̣есу, паха̄таббесу ва̄ досесу наттхи несам̣ висесо, тасма̄ ‘‘сама̄’’ти вуччанти. еваметехи само самехи.
висамехи дӯрети на сама̄ висама̄, паччекабуддха̄дайо авасесасаббасатта̄. техи висамехи асадисата̄йа дӯре. сакаладжамбудӣпам̣ пӯретва̄ паллан̇кена паллан̇кам̣ сан̇гхат̣т̣етва̄ нисинна̄ паччекабуддха̄пи хи гун̣ехи екасса самма̄самбуддхасса калам̣ на̄ггханти сол̣асим̣, ко пана ва̄до са̄вака̄дӣсу. тена̄ха – ‘‘висамехи дӯре’’ти. татха̄гато хотӣти убхайападехи дӯрети йоджетаббам̣. анантапан̃н̃оти апаримитапан̃н̃о. локийаманусса̄нан̃хи пан̃н̃ам̣ упанидха̄йа ат̣т̣хамакасса пан̃н̃а̄ адхика̄, тасса пан̃н̃ам̣ упанидха̄йа сота̄паннасса. евам̣ йа̄ва арахато пан̃н̃ам̣ упанидха̄йа паччекабуддхасса пан̃н̃а̄ адхика̄, паччекабуддхасса пан̃н̃ам̣ пана упанидха̄йа татха̄гатасса пан̃н̃а̄ адхика̄ти на ваттабба̄, ананта̄ иччева пана ваттабба̄. тена̄ха – ‘‘анантапан̃н̃о’’ти. анӯпалиттоти тан̣ха̄дит̣т̣хилепехи алитто. идха ва̄ хурам̣ ва̄ти идхалоке ва̄ паралоке ва̄. йоджана̄ панеттха – само самехи висамехи дӯре татха̄гато хоти. касма̄? йасма̄ анантапан̃н̃о анупалитто идха ва̄ хурам̣ ва̄, тена татха̄гато арахати пӯрал̣а̄санти.
474. йамхи на ма̄йа̄ти айам̣ пана га̄тха̄ ан̃н̃а̄ ча ӣдиса̄ ма̄йа̄дидосайуттесу бра̄хман̣есу даккхин̣еййасан̃н̃а̄паха̄наттхам̣ вутта̄ти ведитабба̄. таттха амамоти саттасан̇кха̄ресу ‘‘идам̣ мама̄’’ти пахӣнамама̄йитабха̄во.
475. нивесананти тан̣ха̄дит̣т̣хинивесанам̣. тена хи мано тӣсу бхавесу нивисати, тена там̣ ‘‘нивесанам̣ манасо’’ти вуччати. таттхева ва̄ нивисати там̣ хитва̄ гантум̣ асаматтхата̄йа. тенапи ‘‘нивесана’’нти вуччати. париггаха̄ти тан̣ха̄дит̣т̣хийо ева, та̄хи париггахитадхамма̄ ва̄. кечӣти аппаматтака̄пи. анупа̄дийа̄ноти тесам̣ нивесанапариггаха̄нам̣ абха̄ва̄ кан̃чи дхаммам̣ анупа̄дийама̄но.
476. сама̄хито маггасама̄дхина̄. удата̄рӣти уттин̣н̣о. дхаммам̣ чан̃н̃а̄сӣти саббан̃ча н̃еййадхаммам̣ ан̃н̃а̄си. парама̄йа дит̣т̣хийа̄ти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена.
477. бхава̄сава̄ти бхаватан̣ха̄джха̄наникантисассатадит̣т̣хисахагата̄ ра̄га̄. вачӣти ва̄ча̄. кхара̄ти каккхал̣а̄ пхаруса̄. видхӯпита̄ти дад̣д̣ха̄. аттхагата̄ти аттхан̇гата̄. на сантӣти видхӯпитатта̄ аттхан̇гататта̄ ча. убхайехи пана убхайам̣ йоджетаббам̣ саббадхӣти саббесу кхандха̄йатана̄дӣсу.
478. ма̄насаттесӯти ма̄нена лаггесу. дуккхам̣ парин̃н̃а̄йа̄ти ват̣т̣адуккхам̣ тӣхи парин̃н̃а̄хи париджа̄нитва̄. сакхеттаваттхунти сахетупаччайам̣, саддхим̣ каммакилесехӣти вуттам̣ хоти.
479. а̄сам̣ анисса̄йа̄ти тан̣хам̣ аналлӣйитва̄. вивекадассӣти нибба̄надассӣ. параведийанти парехи н̃а̄петаббам̣. дит̣т̣химупа̄тиваттоти два̄сат̣т̣хибхедампи миччха̄дит̣т̣хим̣ атикканто. а̄рамман̣а̄ти паччайа̄, пунаббхавака̄ран̣а̄нӣти вуттам̣ хоти.
480. паропара̄ти вара̄вара̄ сундара̄сундара̄. пара̄ ва̄ ба̄хира̄, апара̄ аджджхаттика̄. самечча̄ти н̃а̄н̣ена пат̣ивиджджхитва̄. дхамма̄ти кхандха̄йатана̄дайо дхамма̄. упа̄да̄накхайе вимуттоти нибба̄не нибба̄на̄рамман̣ато вимутто, нибба̄на̄рамман̣авимуттила̄бхӣти аттхо.
481. сам̣йоджанам̣джа̄тикхайантадассӣти сам̣йоджанаккхайантадассӣ джа̄тиккхайантадассӣ ча. сам̣йоджанаккхайантена четтха саупа̄дисеса̄ нибба̄надха̄ту, джа̄тиккхайантена анупа̄дисеса̄ вутта̄. кхайантоти хи аччантакхайасса самуччхедаппаха̄нассетам̣ адхивачанам̣. ануна̄сикалопо четтха ‘‘вивекаджам̣ пӣтисукха’’нтиа̄дӣсу вийа на като. йопа̄нудӣти йо апануди. ра̄гапатханти ра̄га̄рамман̣ам̣, ра̄гамева ва̄. ра̄гопи хи дуггатӣнам̣ патхатта̄ ‘‘ра̄гапатхо’’ти вуччати каммапатхо вийа. суддхо нидосо вимало ака̄чоти парисуддхака̄йасама̄ча̄ра̄дита̄йа суддхо. йехи ‘‘ра̄гадоса̄ айам̣ паджа̄, досадоса̄, мохадоса̄’’ти вуччати. тесам̣ абха̄ва̄ нидосо. ат̣т̣хапурисамалавигама̄ вимало, упаккилеса̄бха̄вато ака̄чо. упаккилит̣т̣хо хи упаккилесена ‘‘сака̄чо’’ти вуччати. суддхо ва̄ йасма̄ ниддосо, ниддосата̄йа вимало, ба̄хирамала̄бха̄вена вималатта̄ ака̄чо. самало хи ‘‘сака̄чо’’ти вуччати. вималатта̄ ва̄ а̄гум̣ на кароти, тена ака̄чо. а̄гукирийа̄ хи упагха̄такаран̣ато ‘‘ка̄чо’’ти вуччати.
482. аттано атта̄нам̣ на̄нупассатӣти н̃а̄н̣асампайуттена читтена випассанто аттано кхандхесу ан̃н̃ам̣ атта̄нам̣ на̄ма на пассати, кхандхаматтамева пассати. йа̄ ча̄йам̣ ‘‘аттана̄ва атта̄нам̣ сан̃джа̄на̄мӣ’’ти тасса саччато тхетато дит̣т̣хи уппаджджати, тасса̄ абха̄ва̄ аттано атта̄нам̣ на̄нупассати, ан̃н̃адаттху пан̃н̃а̄йа кхандхе пассати. маггасама̄дхина̄ сама̄хито, ка̄йаван̇ка̄дӣнам̣ абха̄ва̄ уджджугато, локадхаммехи акампанӣйато т̣хитатто, тан̣ха̄сан̇кха̄та̄йа еджа̄йа пан̃чаннам̣ четокхила̄нан̃ча ат̣т̣хат̣т̣ха̄на̄йа кан̇кха̄йа ча абха̄ва̄ анеджо акхило акан̇кхо.
483. мохантара̄ти мохака̄ран̣а̄ мохапаччайа̄, саббакилеса̄наметам̣ адхивачанам̣. саббесу дхаммесу ча н̃а̄н̣адассӣти саччхикатасаббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣о. тан̃хи саббесу дхаммесу н̃а̄н̣ам̣, тан̃ча бхагава̄ пасси, ‘‘адхигатам̣ ме’’ти саччхикатва̄ виха̄си. тена вуччати ‘‘саббесу дхаммесу ча н̃а̄н̣адассӣ’’ти. самбодхинти арахаттам̣. ануттаранти паччекабуддхаса̄вакехи аса̄дха̄ран̣ам̣. сиванти кхемам̣ нирупаддавам̣ сассирикам̣ ва̄. йаккхасса̄ти пурисасса. суддхӣти вода̄ната̄. еттха хи мохантара̄бха̄вена саббадоса̄бха̄во, тена сам̣са̄рака̄ран̣асамуччхедо антимасарӣрадха̄рита̄, н̃а̄н̣адассита̄йа саббагун̣асамбхаво. тена ануттара̄ самбодхипатти, ито паран̃ча паха̄таббамадхигантаббам̣ ва̄ наттхи. тена̄ха – ‘‘етта̄вата̄ йаккхасса суддхӣ’’ти.
484. евам̣ вутте бра̄хман̣о бхиййосоматта̄йа бхагавати пасанно пасанна̄ка̄рам̣ каронто а̄ха ‘‘хутан̃ча майха’’нти. тассаттхо – йамахам̣ ито пуббе брахма̄нам̣ а̄раббха аггимхи аджухам̣, там̣ ме хутам̣ саччам̣ ва̄ хоти, аликам̣ ва̄ти на джа̄на̄ми. аджджа пана идам̣ хутан̃ча майхам̣ хутаматтху саччам̣, саччахутамева аттхӯти йа̄чанто бхан̣ати. йам̣ та̄дисам̣ ведагунам̣ алаттхам̣, йасма̄ идхева т̣хито бхавантарӯпам̣ ведагум̣ алаттхам̣. брахма̄ хи саккхи, паччаккхамева хи твам̣ брахма̄, йато пат̣игган̣ха̄ту ме бхагава̄, пат̣иггахетва̄ ча бхун̃джату ме бхагава̄ пӯрал̣а̄санти там̣ хабйасесам̣ упана̄менто а̄ха.
487. атха бхагава̄ касибха̄радва̄джасутте вуттанайена га̄тха̄двайамабха̄си. тато бра̄хман̣о ‘‘айам̣ аттана̄ на иччхати, кампи чан̃н̃ам̣ сандха̄йа ‘кевалинам̣ махесим̣ кхӣн̣а̄савам̣ куккуччавӯпасантам̣ аннена па̄нена упат̣т̣хахассӯ’ти бхан̣атӣ’’ти евам̣ га̄тха̄йа аттхам̣ асаллаккхетва̄ там̣ н̃а̄тука̄мо а̄ха ‘‘са̄дха̄хам̣ бхагава̄’’ти. таттха са̄дхӯти а̄йа̄чанаттхе нипа̄то. татха̄ти йена твама̄ха, тена пака̄рена. виджан̃н̃анти джа̄неййам̣. йанти йам̣ даккхин̣еййам̣ йан̃н̃ака̄ле парийесама̄но упат̣т̣хахеййанти па̄т̣хасесо. паппуййа̄ти патва̄. тава са̄сананти тава ова̄дам̣. идам̣ вуттам̣ хоти. са̄дха̄хам̣ бхагава̄ тава ова̄дам̣ а̄гамма татха̄ виджан̃н̃ам̣ а̄рочехи ме там̣ кевалинанти адхиппа̄йо. йо даккхин̣ам̣ бхун̃джеййа ма̄дисасса, йам̣ ча̄хам̣ йан̃н̃ака̄ле парийесама̄но упат̣т̣хахеййам̣, татха̄рӯпам̣ ме даккхин̣еййам̣ дассехи, саче твам̣ на бхун̃джасӣти.
488-90. атхасса бхагава̄ па̄кат̣ена найена татха̄рӯпам̣ даккхин̣еййам̣ дассенто ‘‘са̄рамбха̄ йасса̄’’ти га̄тха̄ттайама̄ха. таттха сӣманта̄нам̣ винета̄ранти сӣма̄ти марийа̄да̄ са̄дхуджанавутти, тасса̄ анта̄ парийоса̄на̄ апарабха̄га̄ти катва̄ сӣманта̄ вуччанти килеса̄, тесам̣ винета̄ранти аттхо. сӣманта̄ти буддхавенеййа̄ секкха̄ ча путхуджджана̄ ча, тесам̣ винета̄рантипи еке. джа̄тимаран̣аковиданти ‘‘евам̣ джа̄ти евам̣ маран̣а’’нти еттха кусалам̣. монеййасампаннанти пан̃н̃а̄сампаннам̣, ка̄йамонеййа̄дисампаннам̣ ва̄. бхакут̣им̣ винайитва̄на̄ти йам̣ екачче дуббуддхино йа̄чакам̣ дисва̄ бхакут̣им̣ каронти, там̣ винайитва̄, пасаннамукха̄ хутва̄ти аттхо. пан̃джалика̄ти паггахитаан̃джалино хутва̄.
491. атха бра̄хман̣о бхагавантам̣ тхомайама̄но ‘‘буддхо бхава’’нти га̄тхама̄ха. таттха а̄йа̄готи а̄йаджитаббо, тато тато а̄гамма ва̄ йаджитаббаметтха̄типи а̄йа̄го, деййадхамма̄нам̣ адхит̣т̣ха̄набхӯтоти вуттам̣ хоти. сесаметтха ито пуримага̄тха̄су ча йам̣ на ван̣н̣итам̣, там̣ сакка̄ аван̣н̣итампи джа̄нитунти утта̄наттхатта̄йева на ван̣н̣итам̣. ито парам̣ пана касибха̄радва̄джасутте вуттанайамева̄ти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа пӯрал̣а̄сасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. ма̄гхасуттаван̣н̣ана̄
евам̣ ме сутанти ма̄гхасуттам̣. ка̄ уппатти? айамева йа̄сса нида̄не вутта̄. айан̃хи ма̄гхо ма̄н̣аво да̄йако ахоси да̄напати. тассетадахоси – ‘‘сампаттакапан̣аддхика̄дӣнам̣ да̄нам̣ диннам̣ махаппхалам̣ хоти, уда̄ху ноти саман̣ам̣ готамам̣ етаматтхам̣ пуччхисса̄ми, саман̣о кира готамо атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ джа̄на̄тӣ’’ти. со бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ пуччхи. бхагава̄ часса пуччха̄нурӯпам̣ бйа̄ка̄си. тайидам̣ сан̇гӣтика̄ра̄нам̣ бра̄хман̣асса бхагаватоти тин̣н̣ампи вачанам̣ самодха̄нетва̄ ‘‘ма̄гхасутта’’нти вуччати.
таттха ра̄джагахети евам̣на̄маке нагаре. тан̃хи мандха̄тумаха̄говинда̄дӣхи париггахитатта̄ ‘‘ра̄джагаха’’нти вуччати. ан̃н̃епеттха пака̄ре ван̣н̣айанти. ким̣ техи, на̄маметам̣ тасса нагарасса? там̣ панетам̣ буддхака̄ле ча чаккаваттика̄ле ча нагарам̣ хоти, сесака̄ле сун̃н̃ам̣ хоти йаккхапариггахитам̣, тесам̣ васантаванам̣ хутва̄ тит̣т̣хати. евам̣ гочарага̄мам̣ дассетва̄ нива̄сат̣т̣ха̄нама̄ха – ‘‘гиджджхакӯт̣е паббате’’ти. со ча гиджджха̄ тасса кӯт̣есу васим̣су, гиджджхасадиса̄ни ва̄сса кӯт̣а̄ни, тасма̄ ‘‘гиджджхакӯт̣о’’ти вуччатӣти ведитаббо.
атха кхо…пе… авоча̄ти еттха ма̄гхоти тасса бра̄хман̣асса на̄мам̣. ма̄н̣авоти антева̄сива̄сам̣ анатӣтабха̄вена вуччати, джа̄тийа̄ пана махаллако. ‘‘пубба̄чин̣н̣авасена̄’’ти еке пин̇гийо ма̄н̣аво вийа. со хи вӣсавассасатикопи пубба̄чин̣н̣авасена ‘‘пин̇гийо ма̄н̣аво’’ твева сан̇кхам̣ агама̄си. сесам̣ вуттанайамева.
ахан̃хи, бхо готама…пе… пасава̄мӣти еттха да̄йако да̄напатӣти да̄йако чева да̄напати ча. йо хи ан̃н̃асса сантакам̣ тена̄н̣атто дети, сопи да̄йако хоти, тасмим̣ пана да̄не иссарийа̄бха̄вато на да̄напати. айам̣ пана аттано сантакам̣йева дети. тена̄ха – ‘‘ахан̃хи, бхо готама, да̄йако да̄напатӣ’’ти. айамева хи еттха аттхо, ан̃н̃атра пана антарантара̄ маччхерена абхибхуййама̄но да̄йако анабхибхӯто да̄напатӣтиа̄дина̄пи найена ваттум̣ ват̣т̣ати. вадан̃н̃ӯти йа̄чака̄нам̣ вачанам̣ джа̄на̄ми вуттаматтейева ‘‘айамидамарахати айамида’’нти пурисависеса̄вадха̄ран̣ена бахӯпака̄рабха̄вагахан̣ена ва̄. йа̄чайоготи йа̄читум̣ йутто. йо хи йа̄чаке дисва̄ва бхакут̣им̣ катва̄ пхарусавачана̄дӣни бхан̣ати, со на йа̄чайого хоти. ахам̣ пана на та̄дисоти дӣпети. дхаммена̄ти адинна̄да̄наникативан̃чана̄дӣни ваджджетва̄ бхиккха̄чарийа̄йа, йа̄чана̄йа̄ти аттхо. йа̄чана̄ хи бра̄хман̣а̄нам̣ бхогапарийесане дхаммо, йа̄чама̄на̄нан̃ча несам̣ парехи ануггахака̄мехи динна̄ бхога̄ дхаммаладдха̄ на̄ма дхамма̄дхигата̄ ча хонти, со ча татха̄ парийеситва̄ лабхи. тена̄ха – ‘‘дхаммена бхоге парийеса̄ми…пе… дхамма̄дхигатехӣ’’ти. бхиййопи дада̄мӣти тато уттарипи дада̄ми, пама̄н̣ам̣ наттхи, еттха ладдхабхогаппама̄н̣ена дада̄мӣти дассети.
таггха̄ти екам̣савачане нипа̄то. екам̣сенева хи саббабуддхапаччекабуддхаса̄вакехи пасаттхам̣ да̄нам̣ антамасо тираччха̄нагата̄нампи дӣйама̄нам̣. вуттан̃четам̣ ‘‘саббаттха ван̣н̣итам̣ да̄нам̣, на да̄нам̣ гарахитам̣ квачӣ’’ти. тасма̄ бхагава̄пи екам̣сенева там̣ пасам̣санто а̄ха – ‘‘таггха твам̣ ма̄н̣ава…пе… пасавасӣ’’ти. сесам̣ утта̄наттхамева. евам̣ бхагавата̄ ‘‘бахум̣ со пун̃н̃ам̣ пасаватӣ’’ти вуттепи даккхин̣еййато даккхин̣а̄висуддхим̣ сотука̄мо бра̄хман̣о уттари бхагавантам̣ пуччхи. тена̄ху сан̇гӣтика̄ра̄ – ‘‘атха кхо ма̄гхо ма̄н̣аво бхагавантам̣ га̄тха̄йа аджджхабха̄сӣ’’ти. там̣ аттхато вуттанайамева.
492. пуччха̄махантиа̄дига̄тха̄су пана вадан̃н̃унти вачанавидум̣, сабба̄ка̄рена сатта̄нам̣ вуттавачана̄дхиппа̄йан̃н̃унти вуттам̣ хоти. суджджхети даккхин̣еййавасена суддхам̣ махаппхалам̣ бхавеййа. йоджана̄ панеттха – йо йа̄чайого да̄напати гахат̣т̣хо пун̃н̃аттхико хутва̄ паресам̣ аннапа̄нам̣ дадам̣ йаджати, на аггимхи а̄хутиматтам̣ паккхипанто, тан̃ча кхо пун̃н̃апеккхова на паччупака̄ракалйа̄н̣акиттисадда̄диапеккхо, тасса еварӯпасса йаджама̄насса хутам̣ катхам̣ суджджхеййа̄ти?
493. а̄ра̄дхайе даккхин̣еййебхи та̄дӣти та̄дисо йа̄чайого даккхин̣еййехи а̄ра̄дхайе сампа̄дайе содхайе, махаппхалам̣ там̣ хутам̣ кареййа, на ан̃н̃атха̄ти аттхо. имина̄сса ‘‘катхам̣ хутам̣ йаджама̄насса суджджхе’’ иччетам̣ бйа̄катам̣ хоти.
494. аккха̄хи ме бхагава̄ даккхин̣еййети еттха йо йа̄чайого дадам̣ паресам̣ йаджати, тасса ме бхагава̄ даккхин̣еййе аккха̄хӣти евам̣ йоджана̄ ведитабба̄.
495. атхасса бхагава̄ на̄наппака̄рехи найехи даккхин̣еййе пака̄сенто ‘‘йе ве асатта̄’’тиа̄дика̄ га̄тха̄йо абха̄си. таттха асатта̄ти ра̄га̄дисан̇гавасена алагга̄. кевалиноти паринит̣т̣хитакичча̄. йататта̄ти гуттачитта̄.
496-7. данта̄ ануттарена даматхена, вимутта̄ пан̃н̃а̄четовимуттӣхи, анӣгха̄ а̄йатим̣ ват̣т̣адуккха̄бха̄вена, нира̄са̄ сампати килеса̄бха̄вена. имисса̄ пана га̄тха̄йа дутийага̄тха̄ бха̄вана̄нубха̄ваппака̄сананайена вутта̄ти ведитабба̄. ‘‘бха̄вана̄нуйогамануйуттасса, бхиккхаве, бхиккхуно вихарато кин̃ча̄пи на евам̣ иччха̄ уппаджджеййа ‘ахо вата ме анупа̄да̄йа а̄савехи читтам̣ вимуччеййа̄’ти (а. ни. 7.71), атха кхва̄сса анупа̄да̄йа а̄савехи читтам̣ вимуччатӣ’’ти идам̣ четтха суттам̣ са̄дхакам̣.
498-502. ра̄ган̃ча…пе… йесу на ма̄йа̄…пе… на тан̣ха̄су упа̄типанна̄ти ка̄матан̣ха̄дӣсу на̄дхимутта̄. витареййа̄ти витаритва̄. тан̣ха̄ти рӯпатан̣ха̄дичхаббидха̄. бхава̄бхава̄йа̄ти сассата̄йа ва̄ уччхеда̄йа ва̄. атха ва̄ бхавасса абхава̄йа бхава̄бхава̄йа, пунаббхава̄бхиниббаттийа̄ти вуттам̣ хоти. идха ва̄ хурам̣ ва̄ти идам̣ пана ‘‘кухин̃чи локе’’ти имасса виттха̄равачанам̣.
504. йе вӣтара̄га̄…пе… самита̄виноти самитаванто, килесавӯпасамака̄риноти аттхо. самита̄витатта̄ ча вӣтара̄га̄ акопа̄. идха виппаха̄йа̄ти идхалоке ваттама̄не кхандхе виха̄йа, тато парам̣ йесам̣ гаманам̣ наттхӣти вуттам̣ хоти. ито парам̣ ‘‘йе ка̄ме хитва̄ агаха̄ чаранти, сусан̃н̃ататта̄ тасарам̣ва уджджу’’нти имампи га̄тхам̣ кечи пат̣ханти.
506-8. джахитва̄ти хитва̄. ‘‘джахитва̄на̄’’типи па̄т̣хо, айамеваттхо. аттадӣпа̄ти аттано гун̣е ева аттано дӣпам̣ катва̄ вичаранта̄ кхӣн̣а̄сава̄ вуччанти. йе хеттха̄ти хака̄ро нипа̄то падапӯран̣аматте. айам̣ панаттхо – йе еттха кхандха̄йатана̄дисанта̄не йатха̄ идам̣ кхандха̄йатана̄ди татха̄ джа̄нанти, йам̣сабха̄вам̣ там̣сабха̄вам̣йева сан̃джа̄нанти аничча̄дивасена джа̄нанта̄. айамантима̄ наттхи пунаббхавоти айам̣ но антима̄ джа̄ти, ида̄ни наттхи пунаббхавоти еван̃ча йе джа̄нантӣти.
509. йо ведагӯти ида̄ни атта̄нам̣ сандха̄йа бхагава̄ имам̣ га̄тхама̄ха. таттха сатима̄ти чхасататавиха̄расатийа̄ саманна̄гато. самбодхипаттоти саббан̃н̃утам̣ патто. саран̣ам̣ бахӯнанти бахӯнам̣ деваманусса̄нам̣ бхайавихим̣санена саран̣абхӯто.
510. евам̣ даккхин̣еййе сутва̄ аттамано бра̄хман̣о а̄ха – ‘‘аддха̄ амогха̄’’ти. таттха тван̃хеттха джа̄на̄си йатха̄ татха̄ иданти тван̃хи еттха локе идам̣ саббампи н̃еййам̣ йатха̄ татха̄ джа̄на̄си йа̄тха̄вато джа̄на̄си, йа̄дисам̣ там̣ та̄дисамева джа̄на̄сӣти вуттам̣ хоти. татха̄ хи те видито еса дхаммоти татха̄ хи те еса̄ дхаммадха̄ту суппат̣ивиддха̄, йасса̄ суппат̣ивиддхата̄ йам̣ йам̣ иччхаси, там̣ там̣ джа̄на̄сӣти адхиппа̄йо.
511. евам̣ со бра̄хман̣о бхагавантам̣ пасам̣ситва̄ даккхин̣еййасампада̄йа йан̃н̃асампадам̣ н̃атва̄ да̄йакасампада̄йапи там̣ чхал̣ан̇гапарипӯрам̣ йан̃н̃асампадам̣ сотука̄мо ‘‘йо йа̄чайого’’ти уттарипан̃хам̣ пуччхи. татра̄йам̣ йоджана̄ – йо йа̄чайого дадам̣ паресам̣ йаджати, тасса аккха̄хи ме бхагава̄ йан̃н̃асампаданти.
512. атхасса бхагава̄ двӣхи га̄тха̄хи аккха̄си. таттха̄йам̣ аттхайоджана̄ – йаджассу ма̄гха, йаджама̄но ча саббаттха виппаса̄дехи читтам̣, тӣсупи ка̄лесу читтам̣ паса̄дехи. евам̣ те йа̄йам̣ –
‘‘пуббева да̄на̄ сумано, дадам̣ читтам̣ паса̄дайе;
датва̄ аттамано хоти, еса̄ йан̃н̃асса сампада̄’’ти. (а. ни. 6.37; пе. ва. 305) –
йан̃н̃асампада̄ вутта̄, та̄йа сампанно йан̃н̃о бхависсати. таттха сийа̄ ‘‘катхам̣ читтам̣ паса̄детабба’’нти? досаппаха̄нена. катхам̣ досаппаха̄нам̣ хоти? йан̃н̃а̄рамман̣ата̄йа. айан̃хи а̄рамман̣ам̣ йаджама̄насса йан̃н̃о еттха патит̣т̣ха̄йа джаха̄ти досам̣, айан̃хи саттесу метта̄пуббан̇гамена самма̄дит̣т̣хипадӣпавихатамохандхака̄рена читтена йаджама̄насса деййадхаммасан̇кха̄то йан̃н̃о а̄рамман̣ам̣ хоти, со еттха йан̃н̃е а̄рамман̣авасена паваттийа̄ патит̣т̣ха̄йа деййадхаммапаччайам̣ лобхам̣, пат̣игга̄хакапаччайам̣ кодхам̣, тадубхайанида̄нам̣ моханти евам̣ тивидхампи джаха̄ти досам̣. со евам̣ бхогесу вӣтара̄го, саттесу ча павинеййа досам̣ таппаха̄ненева пахӣнапан̃чанӣваран̣о ануккамена упача̄раппана̄бхедам̣ апарима̄н̣асаттапхаран̣ена екасатте ва̄ анавасесапхаран̣ена аппама̄н̣ам̣ меттам̣ читтам̣ бха̄венто пуна бха̄вана̄вепуллаттхам̣, раттиндивам̣ сататам̣ саббаирийа̄патхесу аппаматто хутва̄ тамева меттаджджха̄насан̇кха̄там̣ сабба̄ диса̄ пхарате аппаман̃н̃анти.
514. атха бра̄хман̣о там̣ меттам̣ ‘‘брахмалокамагго айа’’нти аджа̄нанто кевалам̣ аттано висайа̄тӣтам̣ метта̄бха̄ванам̣ сутва̄ сут̣т̣хутарам̣ сан̃джа̄тасаббан̃н̃усамбха̄вано бхагавати аттана̄ брахмалока̄дхимуттатта̄ брахмалокӯпапаттимева ча суддхим̣ муттин̃ча ман̃н̃ама̄но брахмалокамаггам̣ пуччханто ‘‘ко суджджхатӣ’’ти га̄тхама̄ха. татра ча брахмалокага̄мим̣ пун̃н̃ам̣ каронтам̣ сандха̄йа̄ха – ‘‘ко суджджхати муччатӣ’’ти, акаронтам̣ сандха̄йа ‘‘баджджхатӣ ча̄’’ти. кенаттана̄ти кена ка̄ран̣ена. саккхи брахмаджджадит̣т̣хоти брахма̄ аджджа саккхи дит̣т̣хо. саччанти бхагавато брахмасаматтам̣ а̄раббха ачча̄дарена сапатхам̣ кароти. катхам̣ упападжджатӣти ачча̄даренева пунапи пуччхати. джутима̄ти бхагавантам̣ а̄лапати.
таттха йасма̄ йо бхиккху метта̄йа тикачатуккаджджха̄нам̣ уппа̄детва̄ тамева па̄дакам̣ катва̄ випассанто арахаттам̣ па̄пун̣а̄ти, со суджджхати муччати ча, татха̄рӯпо ча брахмалокам̣ на гаччхати. йо пана метта̄йа тикачатуккаджджха̄нам̣ уппа̄детва̄ ‘‘санта̄ еса̄ сама̄паттӣ’’тиа̄дина̄ найена там̣ асса̄дети, со баджджхати. апарихӣнаджджха̄но ча тенева джха̄нена брахмалокам̣ гаччхати, тасма̄ бхагава̄ йо суджджхати муччати ча, тасса брахмалокагаманам̣ анануджа̄нанто ана̄маситва̄ва там̣ пуггалам̣ йо баджджхати. тасса тена джха̄нена брахмалокагаманам̣ дассенто бра̄хман̣асса саппа̄йена найена ‘‘йо йаджатӣ’’ти имам̣ га̄тхама̄ха.
515. таттха тивидханти тика̄лаппаса̄дам̣ сандха̄йа̄ха. тена да̄йакато ан̇гаттайам̣ дассети. а̄ра̄дхайе даккхин̣еййебхи та̄дӣти тан̃ча со та̄дисо тивидхасампаттиса̄дхако пуггало тивидхам̣ йан̃н̃асампадам̣ даккхин̣еййехи кхӣн̣а̄савехи са̄дхеййа сампа̄деййа. имина̄ пат̣игга̄хакато ан̇гаттайам̣ дассети. евам̣ йаджитва̄ самма̄ йа̄чайоготи евам̣ меттаджджха̄нападат̣т̣ха̄набха̄вена чхал̣ан̇гасаманна̄гатам̣ йан̃н̃ам̣ самма̄ йаджитва̄ со йа̄чайого тена чхал̣ан̇гайан̃н̃ӯпаниссайена меттаджджха̄нена упападжджати брахмалоканти брӯмӣти бра̄хман̣ам̣ самусса̄хенто десанам̣ сама̄песи. сесам̣ саббага̄тха̄су утта̄наттхамева. ито паран̃ча пуббе вуттанайамева̄ти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа ма̄гхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. сабхийасуттаван̣н̣ана̄
евам̣ ме сутанти сабхийасуттам̣. ка̄ уппатти? айамева йа̄сса нида̄не вутта̄. аттхаван̣н̣ана̄ккамепи часса пуббасадисам̣ пуббе вуттанайенева ведитаббам̣. йам̣ пана апуббам̣, там̣ утта̄наттха̄ни пада̄ни парихаранта̄ ван̣н̣айисса̄ма. вел̣уване каландаканива̄пети вел̣увананти тасса уййа̄насса на̄мам̣. там̣ кира вел̣ӯхи ча париккхиттам̣ ахоси ат̣т̣ха̄расахаттхена ча па̄ка̄рена, гопурадва̄рат̣т̣а̄лакайуттам̣ нӣлобха̄сам̣ манорамам̣, тена ‘‘вел̣увана’’нти вуччати. каландака̄нан̃четтха нива̄пам̣ адам̣су, тена ‘‘каландаканива̄по’’ти вуччати. каландака̄ на̄ма ка̄л̣ака̄ вуччанти. пуббе кира ан̃н̃атаро ра̄джа̄ таттха уййа̄накӣл̣анаттхам̣ а̄гато сура̄мадена матто дива̄сеййам̣ супи. париджанописса ‘‘сутто ра̄джа̄’’ти пуппхапхала̄дӣхи палобхийама̄но ито чито ча пакка̄ми. атха сура̄гандхена ан̃н̃атарасма̄ сусираруккха̄ кан̣хасаппо никкхамитва̄ ран̃н̃о абхимукхо а̄гаччхати. там̣ дисва̄ руккхадевата̄ ‘‘ран̃н̃о джӣвитам̣ дасса̄мӣ’’ти ка̄л̣акавесена а̄гантва̄ кан̣н̣амӯле саддамака̄си. ра̄джа̄ пат̣ибуджджхи, кан̣хасаппо ниватто. со там̣ дисва̄ ‘‘има̄йа мама ка̄л̣ака̄йа джӣвитам̣ динна’’нти ка̄л̣ака̄нам̣ таттха нива̄пам̣ пат̣т̣хапеси, абхайагхосанан̃ча гхоса̄песи. тасма̄ там̣ тато пабхути ‘‘каландаканива̄по’’ти сан̇кхам̣ гатам̣.
сабхийасса парибба̄джакасса̄ти сабхийоти тасса на̄мам̣, парибба̄джакоти ба̄хира паббаджджам̣ упа̄да̄йа вуччати. пура̄н̣аса̄лохита̄йа девата̄йа̄ти на ма̄та̄ на пита̄, апича кхо панасса ма̄та̄ вийа пита̄ вийа ча хитаджджха̄сайатта̄ со девапутто ‘‘пура̄н̣аса̄лохита̄ девата̄’’ти вутто. париниббуте кира кассапе бхагавати патит̣т̣хите суван̣н̣ачетийе тайо кулапутта̄ саммукхаса̄вака̄нам̣ сантике паббаджитва̄ чарийа̄нурӯпа̄ни каммат̣т̣ха̄на̄ни гахетва̄ паччантаджанападам̣ гантва̄ аран̃н̃а̄йатане саман̣адхаммам̣ каронти, антарантара̄ ча четийаванданаттха̄йа дхаммассаванаттха̄йа ча нагарам̣ гаччханти. апарена ча самайена та̄ватакампи аран̃н̃е виппава̄сам̣ арочайама̄на̄ таттхева аппаматта̄ вихарим̣су, евам̣ вихаранта̄пи на ча кин̃чи висесам̣ адхигамим̣су. тато несам̣ ахоси – ‘‘майам̣ пин̣д̣а̄йа гаччханта̄ джӣвите са̄пеккха̄ хома, джӣвите са̄пеккхена ча на сакка̄ локуттарадхаммо адхигантум̣, путхуджджанака̄лакирийа̄пи дуккха̄, ханда майам̣ ниссен̣им̣ бандхитва̄ паббатам̣ абхируйха ка̄йе ча джӣвите ча анапеккха̄ саман̣адхаммам̣ карома̄’’ти. те татха̄ акам̣су.
атха несам̣ маха̄тхеро упаниссайасампаннатта̄ тадахева чхал̣абхин̃н̃а̄парива̄рам̣ арахаттам̣ саччха̄ка̄си. со иддхийа̄ химавантам̣ гантва̄ анотатте мукхам̣ дховитва̄ уттаракурӯсу пин̣д̣а̄йа чаритва̄ катабхаттакиччо пуна ан̃н̃ампи падесам̣ гантва̄ паттам̣ пӯретва̄ анотаттаудакан̃ча на̄галата̄дантапон̣ан̃ча гахетва̄ тесам̣ сантикам̣ а̄гантва̄ а̄ха – ‘‘пассатха̄вусо мама̄нубха̄вам̣, айам̣ уттаракуруто пин̣д̣апа̄то, идам̣ химавантато удакадантапон̣ам̣ а̄бхатам̣, имам̣ бхун̃джитва̄ саман̣адхаммам̣ каротха, ева̄хам̣ тумхе сада̄ упат̣т̣хахисса̄мӣ’’ти. те там̣ сутва̄ а̄хам̣су – ‘‘тумхе, бханте, катакичча̄, тумхехи саха салла̄паматтампи амха̄кам̣ папан̃чо, ма̄ да̄ни тумхе пуна амха̄кам̣ сантикам̣ а̄гамиттха̄’’ти. со кеначи парийа̄йена те сампат̣иччха̄петум̣ асакконто пакка̄ми.
тато тесам̣ еко двӣхатӣхаччайена пан̃ча̄бхин̃н̃о ана̄га̄мӣ ахоси. сопи татхева ака̄си, итарена ча пат̣иккхитто татхева агама̄си. со там̣ пат̣иккхипитва̄ ва̄йаманто паббатам̣ а̄руханадивасато саттаме дивасе кин̃чи висесам̣ анадхигантва̄ва ка̄лакато девалоке ниббатти. кхӣн̣а̄саваттхеропи там̣ дивасамева паринибба̄йи, ана̄га̄мӣ суддха̄ва̄сесу уппаджджи. девапутто чхасу ка̄ма̄вачарадевалокесу ануломапат̣иломена диббасампаттим̣ анубхавитва̄ амха̄кам̣ бхагавато ка̄ле девалока̄ чавитва̄ ан̃н̃атарисса̄ парибба̄джика̄йа куччхимхи пат̣исандхим̣ аггахеси. са̄ кира ан̃н̃атарасса кхаттийасса дхӣта̄, там̣ ма̄та̄питаро ‘‘амха̄кам̣ дхӣта̄ самайантарам̣ джа̄на̄тӯ’’ти екасса парибба̄джакасса ниййа̄тесум̣. тассеко антева̄сико парибба̄джако та̄йа саддхим̣ виппат̣ипаджджи. са̄ тена габбхам̣ ган̣хи. там̣ габбхиним̣ дисва̄ парибба̄джика̄ никкад̣д̣хим̣су. са̄ ан̃н̃аттха гаччхантӣ антара̄магге сабха̄йам̣ виджа̄йи, тенасса ‘‘сабхийо’’твева на̄мам̣ ака̄си. сопи сабхийо вад̣д̣хитва̄ парибба̄джакапаббаджджам̣ паббаджитва̄ на̄на̄саттха̄ни уггахетва̄ маха̄ва̄дӣ хутва̄ ва̄даккхиттата̄йа сакаладжамбудӣпе вичаранто аттано садисам̣ ва̄дим̣ адисва̄ нагарадва̄ре ассамам̣ ка̄ра̄петва̄ кхаттийакума̄ра̄дайо сиппам̣ сиккха̄пенто таттха васати.
атха бхагава̄ паваттитаварадхаммачакко анупуббена ра̄джагахам̣ а̄гантва̄ вел̣уване вихарати каландаканива̄пе. сабхийо пана буддхуппа̄дам̣ на джа̄на̄ти. атха со суддха̄ва̄сабрахма̄ сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа ‘‘има̄хам̣ висесам̣ касса̄нубха̄вена патто’’ти а̄вадждженто кассапасса бхагавато са̄сане саман̣адхаммакирийам̣ те ча саха̄йе ануссаритва̄ ‘‘тесу еко париниббуто, еко ида̄ни каттха̄’’ти а̄вадждженто ‘‘девалока̄ чавитва̄ джамбудӣпе уппанно буддхуппа̄дампи на джа̄на̄тӣ’’ти н̃атва̄ ‘‘ханда нам̣ буддхупасевана̄йа нийоджемӣ’’ти вӣсати пан̃хе абхисан̇кхаритва̄ раттибха̄ге тасса ассамама̄гамма а̄ка̄се т̣хатва̄ ‘‘сабхийа, сабхийа̄’’ти паккоси. со нидда̄йама̄но тиккхаттум̣ там̣ саддам̣ сутва̄ никкхамма обха̄сам̣ дисва̄ пан̃джалико ат̣т̣ха̄си. тато там̣ брахма̄ а̄ха – ‘‘ахам̣ сабхийа таваттха̄йа вӣсати пан̃хе а̄харим̣, те твам̣ угган̣ха. йо ча те саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ име пан̃хе пут̣т̣хо бйа̄кароти, тасса сантике брахмачарийам̣ чареййа̄сӣ’’ти. имам̣ девапуттам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣ ‘‘пура̄н̣аса̄лохита̄йа девата̄йа пан̃ха̄ уддит̣т̣ха̄ хонтӣ’’ти. уддит̣т̣ха̄ти уддесаматтенева вутта̄, на вибхан̇гена.
евам̣ вутте ча не сабхийо екавачаненева падапат̣ипа̄т̣ийа̄ уггахеси. атха со брахма̄ джа̄нантопи тасса буддхуппа̄дам̣ на̄чиккхи. ‘‘аттхам̣ гавесама̄но парибба̄джако сайамева саттха̄рам̣ н̃ассати. ито бахиддха̄ ча саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ туччхабха̄ва’’нти имина̄ пана̄дхиппа̄йена евама̄ха – ‘‘йо те сабхийа…пе… чареййа̄сӣ’’ти. тхерага̄тха̄су пана чатукканипа̄те сабхийаттхера̄пада̄нам̣ ван̣н̣ента̄ бхан̣анти ‘‘са̄ часса ма̄та̄ аттано виппат̣ипаттим̣ чинтетва̄ там̣ джигуччхама̄на̄ джха̄нам̣ уппа̄детва̄ брахмалоке уппанна̄, та̄йа брахмадевата̄йа те пан̃ха̄ уддит̣т̣ха̄’’ти.
йе тети ида̄ни ваттабба̄нам̣ уддесапаччуддесо. саман̣абра̄хман̣а̄ти паббаджджӯпагаманена локасаммутийа̄ ча саман̣а̄ чева бра̄хман̣а̄ ча. сан̇гхиноти ган̣аванто. ган̣иноти саттха̄ро, ‘‘саббан̃н̃уно майа’’нти евам̣ пат̣ин̃н̃а̄та̄ро. ган̣а̄чарийа̄ти уддесапарипуччха̄дивасена паббаджитагахат̣т̣хаган̣асса а̄чарийа̄. н̃а̄та̄ти абхин̃н̃а̄та̄, виссута̄ па̄кат̣а̄ти вуттам̣ хоти. йасассиноти ла̄бхапарива̄расампанна̄. титтхакара̄ти тесам̣ дит̣т̣ха̄нугатим̣ а̄паджджантехи отаритабба̄нам̣ ога̄хитабба̄нам̣ дит̣т̣хититтха̄нам̣ катта̄ро. са̄дхусаммата̄ бахуджанасса̄ти ‘‘са̄дхаво ете санто саппуриса̄’’ти евам̣ бахуджанасса саммата̄.
сеййатхиданти катаме тети че-иччетасмим̣ аттхе нипа̄то. пӯран̣оти на̄мам̣, кассапоти готтам̣. со кира джа̄тийа̄ да̄со, да̄сасатам̣ пӯренто джа̄то. тенасса ‘‘пӯран̣о’’ти на̄мамакам̣су. пала̄йитва̄ пана наггесу паббаджитва̄ ‘‘кассапо аха’’нти готтам̣ уддиси, саббан̃н̃утан̃ча паччан̃н̃а̄си. маккхалӣти на̄мам̣, госа̄ла̄йа джа̄татта̄ госа̄лотипи вуччати. сопи кира джа̄тийа̄ да̄со ева, пала̄йитва̄ паббаджи, саббан̃н̃утан̃ча паччан̃н̃а̄си. аджитоти на̄мам̣, аппиччхата̄йа кесакамбалам̣ дха̄рети, тена кесакамбалотипи вуччати, сопи саббан̃н̃утам̣ паччан̃н̃а̄си. пакудхоти на̄мам̣, качча̄йаноти готтам̣. аппиччхавасена удаке джӣвасан̃н̃а̄йа ча нха̄намукхадхована̄ди пат̣иккхитто, сопи саббан̃н̃утам̣ паччан̃н̃а̄си. сан̃чайоти на̄мам̣, белат̣т̣хо панасса пита̄, тасма̄ белат̣т̣хапуттоти вуччати, сопи саббан̃н̃утам̣ паччан̃н̃а̄си. ниган̣т̣хоти паббаджджа̄на̄мена, на̄т̣апуттоти питуна̄мена вуччати. на̄т̣оти кира на̄масса пита̄, тасса путтоти на̄т̣апутто, сопи саббан̃н̃утам̣ паччан̃н̃а̄си. саббепи пан̃часатапан̃часатасиссапарива̄ра̄ ахесум̣. тети те чха саттха̄ро. те пан̃хети те вӣсати пан̃хе. тети те чха саттха̄ро. на сампа̄йантӣти на сампа̄денти. копанти читтачетасика̄нам̣ а̄вилабха̄вам̣. досанти падут̣т̣хачиттатам̣, тадубхайампетам̣ мандатиккхабхедасса кодхассева̄дхивачанам̣. аппаччайанти аппатӣтата̄, доманассанти вуттам̣ хоти. па̄тукаронтӣти ка̄йавачӣвика̄рена пака̄сенти, па̄кат̣ам̣ каронти.
хӣна̄йа̄ти гахат̣т̣хабха̄ва̄йа. гахат̣т̣хабха̄во хи паббаджджам̣ упанидха̄йа сӣла̄дигун̣ахӣнато хӣнака̄масукхапат̣исеванато ва̄ ‘‘хӣно’’ти вуччати. учча̄ паббаджджа̄. а̄ваттитва̄ти осаккитва̄. ка̄ме парибхун̃джеййанти ка̄ме пат̣исевеййам̣. ити кирасса саббан̃н̃упат̣ин̃н̃а̄нампи паббаджита̄нам̣ туччхакаттам̣ дисва̄ ахоси. уппаннапаривитаккавасенева ча а̄гантва̄ пунаппунам̣ вӣмам̣сама̄насса атха кхо сабхийасса парибба̄джакасса етадахоси – ‘‘айампи кхо саман̣о’’ти ча ‘‘йепи кхо те бхонто’’ти ча ‘‘саман̣о кхо дахароти на ун̃н̃а̄таббо’’ти ча̄ти евама̄ди. таттха джин̣н̣а̄тиа̄дӣни пада̄ни вуттанайа̄нева. тхера̄ти аттано саман̣адхамме тхирабха̄ваппатта̄. раттан̃н̃ӯти ратанан̃н̃ӯ, ‘‘нибба̄наратанам̣ джа̄на̄ма майа’’нти евам̣ сака̄йа пат̣ин̃н̃а̄йа локена̄пи саммата̄, бахураттивидӯ ва̄. чирам̣ паббаджита̄нам̣ етесанти чирапаббаджита̄. на ун̃н̃а̄табботи на аваджа̄нитаббо, на нӣчам̣ катва̄ джа̄нитабботи вуттам̣ хоти. на парибхотабботи на парибхавитаббо, ‘‘кимеса н̃ассатӣ’’ти евам̣ на гахетабботи вуттам̣ хоти.
516. кан̇кхӣ вечикиччхӣти сабхийо бхагавата̄ саддхим̣ саммодама̄но евам̣ бхагавато рӯпасампаттидамӯпасамасӯчитам̣ саббан̃н̃утам̣ самбха̄вайама̄но вигатуддхаччо хутва̄ а̄ха – ‘‘кан̇кхӣ вечикиччхӣ’’ти. таттха ‘‘лабхеййам̣ ну кхо имесам̣ бйа̄каран̣а’’нти евам̣ пан̃ха̄нам̣ бйа̄каран̣акан̇кха̄йа кан̇кхӣ. ‘‘ко ну кхо имассимасса ча пан̃хасса аттхо’’ти евам̣ вичикиччха̄йа вечикиччхӣ. дуббалавичикиччха̄йа ва̄ тесам̣ пан̃ха̄нам̣ аттхе кан̇кханато кан̇кхӣ, балаватийа̄ вичинанто киччхатийева, на саккоти саннит̣т̣ха̄тунти вечикиччхӣ. абхикан̇кхама̄ноти ативийа паттхайама̄но. тесантакароти тесам̣ пан̃ха̄нам̣ антакаро. бхавантова евам̣ бхава̄хӣти дассенто а̄ха ‘‘пан̃хе ме пут̣т̣хо…пе… бйа̄карохи ме’’ти. таттха пан̃хе мети пан̃хе майа̄. пут̣т̣хоти пуччхито. анупуббанти пан̃хапат̣ипа̄т̣ийа̄ анудхамманти аттха̄нурӯпам̣ па̄л̣им̣ а̄ропенто. бйа̄карохи мети майхам̣ бйа̄карохи.
517. дӯратоти со кира ито чито ча̄хин̣д̣анто саттайоджанасатамаггато а̄гато. тена̄ха – бхагава̄ ‘‘дӯрато а̄гатосӣ’’ти, кассапасса бхагавато ва̄ са̄санато а̄гататта̄ ‘‘дӯрато а̄гатосӣ’’ти нам̣ а̄ха.
518. пуччха манти има̄йа панасса га̄тха̄йа саббан̃н̃упава̄ран̣ам̣ пава̄рети. таттха манасиччхасӣти манаса̄ иччхаси.
йам̣ вата̄ханти йам̣ вата ахам̣. аттаманоти пӣтипа̄моджджасоманассехи пхут̣ачитто. удагготи ка̄йена читтена ча аббхуннато. идам̣ пана падам̣ на саббапа̄т̣хесу аттхи. ида̄ни йехи дхаммехи аттамано, те дассенто а̄ха – ‘‘памудито пӣтисоманассаджа̄то’’ти.