3. кхаггависа̄н̣асуттаван̣н̣ана̄
саббесу бхӯтесӯти кхаггависа̄н̣асуттам̣. ка̄ уппатти? саббасутта̄нам̣ чатуббидха̄ уппатти – аттаджджха̄сайато, параджджха̄сайато, ат̣т̣хуппаттито, пуччха̄васито ча̄ти. двайата̄нупассана̄дӣнан̃хи аттаджджха̄сайато уппатти, меттасутта̄дӣнам̣ параджджха̄сайато, урагасутта̄дӣнам̣ ат̣т̣хуппаттито, дхаммикасутта̄дӣнам̣ пуччха̄васито. таттха кхаггависа̄н̣асуттасса ависесена пуччха̄васито уппатти. висесена пана йасма̄ еттха ка̄чи га̄тха̄ тена тена паччекасамбуддхена пут̣т̣хена вутта̄, ка̄чи апут̣т̣хена аттана̄ адхигатамагганайа̄нурӯпам̣ уда̄нам̣йева уда̄нентена, тасма̄ ка̄йачи га̄тха̄йа пуччха̄васито, ка̄йачи аттаджджха̄сайато уппатти.
таттха йа̄ айам̣ ависесена пуччха̄васито уппатти, са̄ а̄дито пабхути евам̣ ведитабба̄ – екам̣ самайам̣ бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати. атха кхо а̄йасмато а̄нандасса рахогатасса пат̣исаллӣнасса евам̣ четасо паривитакко удапа̄ди – ‘‘буддха̄нам̣ паттхана̄ ча абхинӣха̄ро ча диссати; татха̄ са̄вака̄нам̣, паччекабуддха̄нам̣ на диссати; йам̣нӯна̄хам̣ бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ пуччхеййа’’нти. со пат̣исалла̄на̄ вут̣т̣хито бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ йатха̄ккамена етаматтхам̣ пуччхи. атхасса бхагава̄ пуббайога̄вачарасуттам̣ абха̄си –
‘‘пан̃чиме, а̄нанда, а̄нисам̣са̄ пуббайога̄вачаре дит̣т̣хева дхамме пат̣икаччева ан̃н̃ам̣ а̄ра̄дхети. но че дит̣т̣хева дхамме пат̣икаччева ан̃н̃ам̣ а̄ра̄дхети, атха маран̣ака̄ле ан̃н̃ам̣ а̄ра̄дхети. но че маран̣ака̄ле ан̃н̃ам̣ а̄ра̄дхети, атха девапутто сама̄но ан̃н̃ам̣ а̄ра̄дхети, атха буддха̄нам̣ саммукхӣбха̄ве кхиппа̄бхин̃н̃о хоти, атха паччхиме ка̄ле паччекасамбуддхо хотӣ’’ти –
евам̣ ватва̄ пуна а̄ха –
‘‘паччекабуддха̄ на̄ма, а̄нанда, абхинӣха̄расампанна̄ пуббайога̄вачара̄ хонти. тасма̄ буддхапаччекабуддхаса̄вака̄нам̣ саббесам̣ паттхана̄ ча абхинӣха̄ро ча иччхитаббо’’ти.
со а̄ха – ‘‘буддха̄нам̣, бханте, паттхана̄ кӣва чирам̣ ват̣т̣атӣ’’ти? буддха̄нам̣, а̄нанда, хет̣т̣химапариччхедена чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни каппасатасахассан̃ча, маджджхимапариччхедена ат̣т̣ха асан̇кхйеййа̄ни каппасатасахассан̃ча, упаримапариччхедена сол̣аса асан̇кхйеййа̄ни каппасатасахассан̃ча. ете ча бхеда̄ пан̃н̃а̄дхикасаддха̄дхикавӣрийа̄дхикавасена н̃а̄табба̄. пан̃н̃а̄дхика̄нан̃хи саддха̄ манда̄ хоти, пан̃н̃а̄ тиккха̄. саддха̄дхика̄нам̣ пан̃н̃а̄ маджджхима̄ хоти, саддха̄ балава̄. вӣрийа̄дхика̄нам̣ саддха̄пан̃н̃а̄ манда̄, вӣрийам̣ балаванти. аппатва̄ пана чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни каппасатасахассан̃ча дивасе дивасе вессантарада̄насадисам̣ да̄нам̣ дентопи таданурӯпасӣла̄дисаббапа̄рамидхамме а̄чинантопи антара̄ буддхо бхависсатӣти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджати. касма̄? н̃а̄н̣ам̣ габбхам̣ на ган̣ха̄ти, вепуллам̣ на̄паджджати, парипа̄кам̣ на гаччхатӣти. йатха̄ на̄ма тима̄сачатума̄сапан̃чама̄саччайена ниппхаджджанакам̣ сассам̣ там̣ там̣ ка̄лам̣ аппатва̄ дивасе дивасе сахассаккхаттум̣ кел̣а̄йантопи удакена син̃чантопи антара̄ паккхена ва̄ ма̄сена ва̄ ниппха̄дессатӣти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджати. касма̄? сассам̣ габбхам̣ на ган̣ха̄ти, вепуллам̣ на̄паджджати, парипа̄кам̣ на гаччхатӣти. евамевам̣ аппатва̄ чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни…пе… нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣти. тасма̄ йатха̄вуттамева ка̄лам̣ па̄рамипӯран̣ам̣ ка̄таббам̣ н̃а̄н̣апарипа̄каттха̄йа. еттакенапи ча ка̄лена буддхаттам̣ паттхайато абхинӣха̄ракаран̣е ат̣т̣ха сампаттийо иччхитабба̄. айан̃хи –
‘‘мануссаттам̣ лин̇гасампатти, хету саттха̄радассанам̣;
паббаджджа̄ гун̣асампатти, адхика̄ро ча чхандата̄;
ат̣т̣хадхаммасамодха̄на̄, абхинӣха̄ро самиджджхатӣ’’ти. (бу. вам̣. 2.59);
абхинӣха̄роти ча мӯлапан̣идха̄нассетам̣ адхивачанам̣. таттха мануссаттанти мануссаджа̄ти. ан̃н̃атра хи мануссаджа̄тийа̄ авасесаджа̄тӣсу деваджа̄тийампи т̣хитасса пан̣идхи на иджджхати. еттха т̣хитена пана буддхаттам̣ паттхентена да̄на̄дӣни пун̃н̃акамма̄ни катва̄ мануссаттам̣йева паттхетаббам̣. таттха т̣хатва̄ пан̣идхи ка̄таббо. еван̃хи самиджджхати. лин̇гасампаттӣти пурисабха̄во. ма̄туга̄манапум̣сакаубхатобйан̃джанака̄нан̃хи мануссаджа̄тийам̣ т̣хита̄нампи пан̣идхи на самиджджхати. таттха т̣хитена пана буддхаттам̣ паттхентена да̄на̄дӣни пун̃н̃акамма̄ни катва̄ пурисабха̄войева паттхетаббо. таттха т̣хатва̄ пан̣идхи ка̄таббо. еван̃хи самиджджхати. хетӯти арахаттасса упаниссайасампатти. йо хи тасмим̣ аттабха̄ве ва̄йаманто арахаттам̣ па̄пун̣итум̣ саматтхо, тасса самиджджхати, но итарасса, йатха̄ сумедхапан̣д̣итасса. со хи дӣпан̇карапа̄дамӯле паббаджитва̄ тенаттабха̄вена арахаттам̣ па̄пун̣итум̣ саматтхо ахоси. саттха̄радассананти буддха̄нам̣ саммукха̄дассанам̣. еван̃хи иджджхати, но ан̃н̃атха̄; йатха̄ сумедхапан̣д̣итасса. со хи дӣпан̇карам̣ саммукха̄ дисва̄ пан̣идхеси. паббаджджа̄ти анага̄рийабха̄во. со ча кхо са̄сане ва̄ каммава̄дикирийава̄дита̄пасапарибба̄джаканика̄йе ва̄ ват̣т̣ати йатха̄ сумедхапан̣д̣итасса. со хи сумедхо на̄ма та̄пасо хутва̄ пан̣идхеси. гун̣асампаттӣти джха̄на̄дигун̣апат̣ила̄бхо. паббаджитасса̄пи хи гун̣асампаннассева иджджхати, но итарасса; йатха̄ сумедхапан̣д̣итасса. со хи пан̃ча̄бхин̃н̃о ат̣т̣хасама̄паттила̄бхӣ ча хутва̄ пан̣идхеси. адхика̄роти адхикака̄ро, паричча̄готи аттхо. джӣвита̄дипаричча̄ган̃хи катва̄ пан̣идахатойева иджджхати, но итарасса; йатха̄ сумедхапан̣д̣итасса. со хи –
‘‘аккамитва̄на мам̣ буддхо, саха сиссехи гаччхату;
ма̄ нам̣ калале аккамиттха, хита̄йа ме бхависсатӣ’’ти. (бу. вам̣. 2.53) –
евам̣ джӣвитапаричча̄гам̣ катва̄ пан̣идхеси. чхандата̄ти каттукамйата̄. са̄ йасса балаватӣ хоти, тасса иджджхати. са̄ ча, саче кочи вадеййа ‘‘ко чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни сатасахассан̃ча каппе нирайе паччитва̄ буддхаттам̣ иччхатӣ’’ти, там̣ сутва̄ йо ‘‘аха’’нти ваттум̣ уссахати, тасса балаватӣти ведитабба̄. татха̄ йади кочи вадеййа ‘‘ко сакалачаккава̄л̣ам̣ вӣтаччика̄нам̣ ан̇га̄ра̄нам̣ пӯрам̣ аккаманто атиккамитва̄ буддхаттам̣ иччхати, ко сакалачаккава̄л̣ам̣ саттисӯлехи а̄кин̣н̣ам̣ аккаманто атиккамитва̄ буддхаттам̣ иччхати, ко сакалачаккава̄л̣ам̣ саматиттикам̣ удакапун̣н̣ам̣ уттаритва̄ буддхаттам̣ иччхати, ко сакалачаккава̄л̣ам̣ нирантарам̣ вел̣угумбасан̃чханнам̣ мадданто атиккамитва̄ буддхаттам̣ иччхатӣ’’ти там̣ сутва̄ йо ‘‘аха’’нти ваттум̣ уссахати, тасса балаватӣти ведитабба̄. еварӯпена ча каттукамйата̄чхандена саманна̄гато сумедхапан̣д̣ито пан̣идхесӣти.
евам̣ самиддха̄бхинӣха̄ро ча бодхисатто има̄ни ат̣т̣ха̄раса абхаббат̣т̣ха̄на̄ни на упети. со хи тато пабхути на джаччандхо хоти, на джаччабадхиро, на умматтако, на ел̣амӯго, на пӣт̣хасаппӣ, на милаккхӯсу уппаджджати, на да̄сикуччхийа̄ ниббаттати, на нийатамиччха̄дит̣т̣хико хоти, на̄сса лин̇гам̣ париваттати, на пан̃ча̄нантарийакамма̄ни кароти, на кут̣т̣хӣ хоти, на тираччха̄найонийам̣ ват̣т̣акато паччхиматтабха̄во хоти, на кхуппипа̄сиканиджджха̄матан̣хикапетесу уппаджджати, на ка̄лакан̃чика̄суресу, на авӣчинирайе, на локантарикесу, ка̄ма̄вачаресу на ма̄ро хоти, рӯпа̄вачаресу на асан̃н̃ӣбхаве, на суддха̄ва̄сабхавесу уппаджджати, на арӯпабхавесу, на ан̃н̃ам̣ чаккава̄л̣ам̣ сан̇камати.
йа̄ чима̄ усса̄хо умман̇го аваттха̄нам̣ хитачарийа̄ ча̄ти чатассо буддхабхӯмийо, та̄хи саманна̄гато хоти. таттха –
‘‘усса̄хо вӣрийам̣ вуттам̣, умман̇го пан̃н̃а̄ павуччати;
аваттха̄нам̣ адхит̣т̣ха̄нам̣, хитачарийа̄ метта̄бха̄вана̄’’ти. –
ведитабба̄. йе ча̄пи име неккхаммаджджха̄сайо, павивекаджджха̄сайо, алобхаджджха̄сайо, адосаджджха̄сайо, амохаджджха̄сайо, ниссаран̣аджджха̄сайоти чха аджджха̄сайа̄ бодхипарипа̄ка̄йа сам̣ваттанти, йехи саманна̄гататта̄ неккхаммаджджха̄сайа̄ ча бодхисатта̄ ка̄ме досадасса̄вино, павивекаджджха̄сайа̄ ча бодхисатта̄ сан̇ган̣ика̄йа досадасса̄вино, алобхаджджха̄сайа̄ ча бодхисатта̄ лобхе досадасса̄вино, адосаджджха̄сайа̄ ча бодхисатта̄ досе досадасса̄вино, амохаджджха̄сайа̄ ча бодхисатта̄ мохе досадасса̄вино, ниссаран̣аджджха̄сайа̄ ча бодхисатта̄ саббабхавесу досадасса̄виноти вуччанти, техи ча саманна̄гато хоти.
паччекабуддха̄нам̣ пана кӣва чирам̣ паттхана̄ ват̣т̣атӣти? паччекабуддха̄нам̣ две асан̇кхйеййа̄ни каппасатасахассан̃ча. тато орам̣ на сакка̄. пуббе вуттанайеневеттха ка̄ран̣ам̣ ведитаббам̣. еттакена̄пи ча ка̄лена паччекабуддхаттам̣ паттхайато абхинӣха̄ракаран̣е пан̃ча сампаттийо иччхитабба̄. тесан̃хи –
мануссаттам̣ лин̇гасампатти, вигата̄савадассанам̣;
адхика̄ро чхандата̄ ете, абхинӣха̄рака̄ран̣а̄.
таттха вигата̄савадассананти буддхапаччекабуддхаса̄вака̄нам̣ йасса кассачи дассананти аттхо. сесам̣ вуттанайамева.
атха са̄вака̄нам̣ паттхана̄ киттакам̣ ват̣т̣атӣти? двиннам̣ аггаса̄вака̄нам̣ екам̣ асан̇кхйеййам̣ каппасатасахассан̃ча, асӣтимаха̄са̄вака̄нам̣ каппасатасахассам̣, татха̄ буддхасса ма̄та̄питӯнам̣ упат̣т̣ха̄касса путтасса ча̄ти. тато орам̣ на сакка̄. вуттанайамеветтха ка̄ран̣ам̣. имесам̣ пана саббесампи адхика̄ро чхандата̄ти дван̇гасампаннойева абхинӣха̄ро хоти.
евам̣ има̄йа паттхана̄йа имина̄ ча абхинӣха̄рена йатха̄вуттаппабхедам̣ ка̄лам̣ па̄рамийо пӯретва̄ буддха̄ локе уппаджджанта̄ кхаттийакуле ва̄ бра̄хман̣акуле ва̄ уппаджджанти, паччекабуддха̄ кхаттийабра̄хман̣агахапатикула̄нам̣ ан̃н̃атарасмим̣, аггаса̄вака̄ пана кхаттийабра̄хман̣акулесвева буддха̄ ива саббабуддха̄ сам̣ват̣т̣ама̄не каппе на уппаджджанти, виват̣т̣ама̄не каппе уппаджджанти. паччекабуддха̄ буддхе аппатва̄ буддха̄нам̣ уппаджджанака̄лейева уппаджджанти. буддха̄ сайан̃ча буджджханти, паре ча бодхенти. паччекабуддха̄ сайамева буджджханти, на паре бодхенти. аттхарасамева пат̣ивиджджханти, на дхаммарасам̣. на хи те локуттарадхаммам̣ пан̃н̃аттим̣ а̄ропетва̄ десетум̣ сакконти, мӯгена дит̣т̣хасупино вийа ваначаракена нагаре са̄йитабйан̃джанарасо вийа ча несам̣ дхамма̄бхисамайо хоти. саббам̣ иддхисама̄паттипат̣исамбхида̄пабхедам̣ па̄пун̣анти, гун̣ависит̣т̣хата̄йа буддха̄нам̣ хет̣т̣ха̄ са̄вака̄нам̣ упари хонти, ан̃н̃е пабба̄джетва̄ а̄бхисама̄ча̄рикам̣ сиккха̄пенти, ‘‘читтасаллекхо ка̄таббо, воса̄нам̣ на̄паджджитабба’’нти имина̄ уддесена упосатхам̣ каронти, ‘аджджупосатхо’ти вачанаматтена ва̄. упосатхам̣ каронта̄ ча гандхама̄дане ман̃джӯсакаруккхамӯле ратанама̄л̣е саннипатитва̄ каронтӣти. евам̣ бхагава̄ а̄йасмато а̄нандасса паччекабуддха̄нам̣ сабба̄ка̄рапарипӯрам̣ паттханан̃ча абхинӣха̄ран̃ча катхетва̄, ида̄ни има̄йа паттхана̄йа имина̄ ча абхинӣха̄рена самуда̄гате те те паччекабуддхе катхетум̣ ‘‘саббесу бхӯтесу нидха̄йа дан̣д̣а’’нтиа̄дина̄ найена имам̣ кхаггависа̄н̣асуттам̣ абха̄си. айам̣ та̄ва ависесена пуччха̄васито кхаггависа̄н̣асуттасса уппатти.
35. ида̄ни висесена ваттабба̄. таттха имисса̄ та̄ва га̄тха̄йа евам̣ уппатти ведитабба̄ – айам̣ кира паччекабуддхо паччекабодхисаттабхӯмим̣ ога̄ханто две асан̇кхйеййа̄ни каппасатасахассан̃ча па̄рамийо пӯретва̄ кассапасса бхагавато са̄сане паббаджитва̄ а̄ран̃н̃ико хутва̄ гатапачча̄гатаваттам̣ пӯренто саман̣адхаммам̣ ака̄си. етам̣ кира ваттам̣ апарипӯретва̄ паччекабодхим̣ па̄пун̣анта̄ на̄ма наттхи. ким̣ панетам̣ гатапачча̄гатаваттам̣ на̄ма? харан̣апачча̄харан̣анти. там̣ йатха̄ вибхӯтам̣ хоти, татха̄ катхесса̄ма.
идхекаччо бхиккху харати, на пачча̄харати; екаччо пачча̄харати, на харати; екаччо пана нева харати, на пачча̄харати; екаччо харати ча пачча̄харати ча. таттха йо бхиккху пагева вут̣т̣ха̄йа четийан̇ган̣абодхийан̇ган̣аваттам̣ катва̄, бодхируккхе удакам̣ а̄син̃читва̄, па̄нӣйагхат̣ам̣ пӯретва̄ па̄нӣйама̄л̣е т̣хапетва̄, а̄чарийаваттам̣ упаджджха̄йаваттам̣ катва̄, двеасӣти кхуддакаватта̄ни чуддаса маха̄ватта̄ни ча сама̄да̄йа ваттати, со сарӣрапарикаммам̣ катва̄, сена̄санам̣ пависитва̄, йа̄ва бхиккха̄ча̄равела̄ та̄ва вивитта̄сане вӣтина̄метва̄, велам̣ н̃атва̄, нива̄сетва̄, ка̄йабандханам̣ бандхитва̄, уттара̄сан̇гам̣ каритва̄, сан̇гха̄т̣им̣ кхандхе каритва̄, паттам̣ ам̣се а̄лаггетва̄, каммат̣т̣ха̄нам̣ манаси каронто четийан̇ган̣ам̣ патва̄, четийан̃ча бодхин̃ча вандитва̄, га̄масамӣпе чӣварам̣ па̄рупитва̄, паттама̄да̄йа га̄мам̣ пин̣д̣а̄йа пависати, евам̣ павит̣т̣хо ча ла̄бхӣ бхиккху пун̃н̃ава̄ упа̄сакехи саккатагарукато упат̣т̣ха̄какуле ва̄ пат̣иккаманаса̄ла̄йам̣ ва̄ пат̣иккамитва̄ упа̄сакехи там̣ там̣ пан̃хам̣ пуччхийама̄но тесам̣ пан̃хависсаджджанена дхаммадесана̄виккхепена ча там̣ манасика̄рам̣ чхад̣д̣етва̄ никкхамати, виха̄рам̣ а̄гатопи бхиккхӯнам̣ пан̃хам̣ пут̣т̣хо катхети, дхаммам̣ бхан̣ати, там̣ там̣ бйа̄па̄рама̄паджджати, паччха̄бхаттампи пуримайа̄мампи маджджхимайа̄мампи евам̣ бхиккхӯхи саддхим̣ папан̃читва̄ ка̄йадут̣т̣хулла̄бхибхӯто паччхимайа̄мепи сайати, нева каммат̣т̣ха̄нам̣ манаси кароти, айам̣ вуччати харати, на пачча̄харатӣти.
йо пана бйа̄дхибахуло хоти, бхутта̄ха̄ро паччӯсасамайе на самма̄ парин̣амати, пагева вут̣т̣ха̄йа йатха̄вуттам̣ ваттам̣ ка̄тум̣ на саккоти каммат̣т̣ха̄нам̣ ва̄ манаси ка̄тум̣, ан̃н̃адаттху йа̄гум̣ ва̄ бхесаджджам̣ ва̄ паттхайама̄но ка̄лассева паттачӣварама̄да̄йа га̄мам̣ пависати. таттха йа̄гум̣ ва̄ бхесаджджам̣ ва̄ бхаттам̣ ва̄ ладдха̄ бхаттакиччам̣ нит̣т̣ха̄петва̄, пан̃н̃атта̄сане нисинно каммат̣т̣ха̄нам̣ манаси катва̄, висесам̣ патва̄ ва̄ аппатва̄ ва̄, виха̄рам̣ а̄гантва̄, тенева манасика̄рена вихарати. айам̣ вуччати пачча̄харати на харатӣти. едиса̄ ча бхиккхӯ йа̄гум̣ пивитва̄, випассанам̣ а̄рабхитва̄, буддхаса̄сане арахаттам̣ патта̄ ган̣анапатхам̣ вӣтиватта̄. сӣхал̣адӣпейева тесу тесу га̄месу а̄санаса̄ла̄йа на там̣ а̄санам̣ аттхи, йаттха йа̄гум̣ пивитва̄ арахаттам̣ патто бхиккху наттхӣти.
йо пана пама̄давиха̄рӣ хоти никкхиттадхуро, саббаватта̄ни бхиндитва̄ пан̃чавидхачетокхилавинибандханабаддхачитто вихаранто каммат̣т̣ха̄наманасика̄раманануйутто га̄мам̣ пин̣д̣а̄йа пависитва̄ гихипапан̃чена папан̃чито туччхако никкхамати, айам̣ вуччати нева харати на пачча̄харатӣти.
йо пана пагева вут̣т̣ха̄йа пуриманайенева саббаватта̄ни парипӯретва̄ йа̄ва бхиккха̄ча̄равела̄, та̄ва паллан̇кам̣ а̄бхуджитва̄ каммат̣т̣ха̄нам̣ манаси кароти. каммат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма дувидхам̣ – саббаттхакам̣, па̄риха̄рийан̃ча. саббаттхакам̣ на̄ма метта̄ ча маран̣ассати ча. там̣ саббаттха иччхитаббато ‘‘саббаттхака’’нти вуччати. метта̄ на̄ма а̄ва̄са̄дӣсу саббаттха иччхитабба̄. а̄ва̄сесу хи метта̄виха̄рӣ бхиккху сабрахмача̄рӣнам̣ пийо хоти, тена пха̄су асан̇гхат̣т̣хо вихарати. девата̄су метта̄виха̄рӣ девата̄хи раккхитагопито сукхам̣ вихарати. ра̄джара̄джамаха̄матта̄дӣсу метта̄виха̄рӣ, техи мама̄йито сукхам̣ вихарати. га̄манигама̄дӣсу метта̄виха̄рӣ саббаттха бхиккха̄чарийа̄дӣсу мануссехи саккатагарукато сукхам̣ вихарати. маран̣ассатибха̄вана̄йа джӣвитаникантим̣ паха̄йа аппаматто вихарати.
йам̣ пана сада̄ парихаритаббам̣ чарита̄нукӯлена гахитатта̄ даса̄субхакасин̣а̄нуссатӣсу ан̃н̃атарам̣, чатудха̄туваваттха̄намева ва̄, там̣ сада̄ парихаритаббато, раккхитаббато, бха̄ветаббато ча па̄риха̄рийанти вуччати, мӯлакаммат̣т̣ха̄нантипи тадева. таттха йам̣ пат̣хамам̣ саббаттхакакаммат̣т̣ха̄нам̣ манаси каритва̄ паччха̄ па̄риха̄рийакаммат̣т̣ха̄нам̣ манаси кароти, там̣ чатудха̄туваваттха̄намукхена дассесса̄ма.
айан̃хи йатха̄т̣хитам̣ йатха̄пан̣ихитам̣ ка̄йам̣ дха̄тусо паччавеккхати – йам̣ имасмим̣ сарӣре вӣсатикот̣т̣ха̄сесу каккхал̣ам̣ кхарагатам̣, са̄ патхавӣдха̄ту. йам̣ два̄дасасу а̄бандханакиччакарам̣ снехагатам̣, са̄ а̄подха̄ту. йам̣ чатӯсу парипа̄чанакарам̣ усумагатам̣, са̄ теджодха̄ту. йам̣ пана чхасу виттхамбханакарам̣ ва̄йогатам̣, са̄ ва̄йодха̄ту. йам̣ панеттха чатӯхи маха̄бхӯтехи асампхут̣т̣хам̣ чхиддам̣ виварам̣, са̄ а̄ка̄садха̄ту. там̣виджа̄нанакам̣ читтам̣ вин̃н̃а̄н̣адха̄ту. тато уттари ан̃н̃о сатто ва̄ пуггало ва̄ наттхи. кевалам̣ суддхасан̇кха̄рапун̃джова айанти.
евам̣ а̄димаджджхапарийоса̄нато каммат̣т̣ха̄нам̣ манаси каритва̄, ка̄лам̣ н̃атва̄, ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ нива̄сетва̄, пуббе вуттанайенева га̄мам̣ пин̣д̣а̄йа гаччхати. гаччханто ча йатха̄ андхапутхуджджана̄ абхиккама̄дӣсу ‘‘атта̄ абхиккамати, аттана̄ абхиккамо ниббаттито’’ти ва̄, ‘‘ахам̣ абхиккама̄ми, майа̄ абхиккамо ниббаттито’’ти ва̄ саммуйханти, татха̄ асаммуйханто ‘‘абхиккама̄мӣти читте уппаджджама̄не тенева читтена саддхим̣ читтасамут̣т̣ха̄на̄ сандха̄ран̣ава̄йодха̄ту уппаджджати. са̄ имам̣ патхавӣдха̄тва̄дисаннивесабхӯтам̣ ка̄йасамматам̣ ат̣т̣хикасан̇гха̄т̣ам̣ виппхарати, тато читтакирийа̄ва̄йодха̄тувиппха̄равасена айам̣ ка̄йасаммато ат̣т̣хикасан̇гха̄т̣о абхиккамати. тассевам̣ абхиккамато екекапа̄дуддха̄ран̣е чатӯсу дха̄тӯсу ва̄йодха̄туанугата̄ теджодха̄ту адхика̄ уппаджджати, манда̄ итара̄. атихаран̣авӣтихаран̣а̄пахаран̣есу пана теджодха̄туанугата̄ ва̄йодха̄ту адхика̄ уппаджджати, манда̄ итара̄. орохан̣е пана патхавӣдха̄туанугата̄ а̄подха̄ту адхика̄ уппаджджати, манда̄ итара̄. санниккхепанасамуппӣл̣анесу а̄подха̄туанугата̄ патхавӣдха̄ту адхика̄ уппаджджати, манда̄ итара̄. иччета̄ дха̄туйо тена тена аттано уппа̄дакачиттена саддхим̣ таттха таттхева бхиджджанти. таттха ко еко абхиккамати, касса ва̄ екасса абхиккамана’’нти евам̣ екекапа̄дуддха̄ран̣а̄диппака̄ресу екекасмим̣ пака̄ре уппаннадха̄туйо, тадавиниббхутта̄ ча сеса̄ рӯпадхамма̄, там̣самут̣т̣ха̄пакам̣ читтам̣, там̣сампайутта̄ ча сеса̄ арӯпадхамма̄ти ете рӯпа̄рӯпадхамма̄. тато парам̣ атихаран̣авӣтихаран̣а̄дӣсу ан̃н̃ам̣ пака̄рам̣ на сампа̄пун̣анти, таттха таттхева бхиджджанти. тасма̄ аничча̄. йан̃ча аниччам̣, там̣ дуккхам̣. йам̣ дуккхам̣, таданатта̄ти евам̣ сабба̄ка̄рапарипӯрам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ манасикаронтова гаччхати. аттхака̄ма̄ хи кулапутта̄ са̄сане паббаджитва̄ дасапи вӣсампи тим̣сампи чатта̄лӣсампи пан̃н̃а̄сампи сат̣т̣хипи саттатипи сатампи екато васанта̄ катикаваттам̣ катва̄ вихаранти – ‘‘а̄вусо, тумхе на ин̣ат̣т̣ха̄, на бхайат̣т̣ха̄, на джӣвика̄паката̄ паббаджита̄; дуккха̄ муччитука̄ма̄ панеттха паббаджита̄. тасма̄ гамане уппаннакилесам̣ гаманейева нигган̣хатха, т̣ха̄не нисаджджа̄йа, сайане уппаннакилесам̣ гаманейева нигган̣хатха̄’’ти. те евам̣ катикаваттам̣ катва̄ бхиккха̄ча̄рам̣ гаччханта̄ ад̣д̣хаусабхаусабхаад̣д̣хага̄вутага̄вутантаресу па̄са̄н̣а̄ хонти, та̄йа сан̃н̃а̄йа каммат̣т̣ха̄нам̣ манасикаронта̄ва гаччханти. саче кассачи гамане килесо уппаджджати, таттхева нам̣ нигган̣ха̄ти. татха̄ асакконто тит̣т̣хати. атхасса паччхато а̄гаччхантопи тит̣т̣хати. со – ‘‘айам̣ бхиккху туйхам̣ уппаннавитаккам̣ джа̄на̄ти, анануччхавикам̣ те ета’’нти атта̄нам̣ пат̣ичодетва̄ випассанам̣ вад̣д̣хетва̄ таттхева арийабхӯмим̣ оккамати. татха̄ асакконто нисӣдати. атхасса паччхато а̄гаччхантопи нисӣдатӣти сойева найо. арийабхӯми оккамитум̣ асакконтопи там̣ килесам̣ виккхамбхетва̄ каммат̣т̣ха̄нам̣ манасикаронтова гаччхати. на каммат̣т̣ха̄навиппайуттена читтена па̄дам̣ уддхарати. уддхарати че, пат̣иниваттитва̄ пуримаппадесам̣йева ети сӣхал̣адӣпе а̄линдакава̄сӣ маха̄пхуссадеваттхеро вийа.
со кира екӯнавӣсати васса̄ни гатапачча̄гатаваттам̣ пӯренто ева виха̄си. манусса̄пи судам̣ антара̄магге касанта̄ ча вапанта̄ ча мадданта̄ ча камма̄ни каронта̄ тхерам̣ татха̄ гаччхантам̣ дисва̄ – ‘‘айам̣ тхеро пунаппунам̣ ниваттитва̄ гаччхати, ким̣ ну кхо маггамӯл̣хо, уда̄ху кин̃чи памут̣т̣хо’’ти самуллапанти. со там̣ ана̄дийитва̄ каммат̣т̣ха̄найуттенева читтена саман̣адхаммам̣ каронто вӣсативассаббхантаре арахаттам̣ па̄пун̣и. арахаттаппаттадивасе часса чан̇каманакот̣ийам̣ адхиваттха̄ девата̄ ан̇гулӣхи дӣпам̣ уджджа̄летва̄ ат̣т̣ха̄си. чатта̄ропи маха̄ра̄джа̄но сакко ча дева̄наминдо, брахма̄ ча сахампати упат̣т̣ха̄нам̣ а̄гамам̣су. тан̃ча обха̄сам̣ дисва̄ ванава̄сӣ маха̄тиссаттхеро там̣ дутийадивасе пуччхи ‘‘раттибха̄ге а̄йасмато сантике обха̄со ахоси, ким̣ со обха̄со’’ти? тхеро виккхепам̣ каронто ‘‘обха̄со на̄ма дӣпобха̄сопи хоти, ман̣иобха̄сопӣ’’ти евама̄дим̣ а̄ха. со ‘‘пат̣иччха̄детха тумхе’’ти нибаддхо ‘‘а̄ма̄’’ти пат̣иджа̄нитва̄ а̄рочеси.
ка̄л̣аваллиман̣д̣апава̄сӣ маха̄на̄гаттхеро вийа ча. сопи кира гатапачча̄гатаваттам̣ пӯренто ‘‘пат̣хамам̣ та̄ва бхагавато маха̄падха̄нам̣ пӯджемӣ’’ти сатта васса̄ни т̣ха̄начан̇камамева адхит̣т̣ха̄си. пуна сол̣аса васса̄ни гатапачча̄гатаваттам̣ пӯретва̄ арахаттам̣ па̄пун̣и. евам̣ каммат̣т̣ха̄найуттенева читтена па̄дам̣ уддхаранто виппайуттена читтена уддхат̣е пана пат̣иниваттанто га̄масамӣпам̣ гантва̄, ‘‘га̄вӣ ну паббаджито нӯ’’ти а̄сан̇канӣйаппадесе т̣хатва̄, сан̇гха̄т̣им̣ па̄рупитва̄ паттам̣ гахетва̄, га̄мадва̄рам̣ патва̄, каччхакантарато удакам̣ гахетва̄, ган̣д̣ӯсам̣ катва̄ га̄мам̣ пависати ‘‘бхиккхам̣ да̄тум̣ ва̄ вандитум̣ ва̄ упагате мануссе ‘дӣгха̄йука̄ хотха̄’ти вачанаматтенапи ма̄ ме каммат̣т̣ха̄навиккхепо ахосӣ’’ти саче пана ‘‘аджджа, бханте, ким̣ саттамӣ, уда̄ху ат̣т̣хамӣ’’ти дивасам̣ пуччханти, удакам̣ гилитва̄ а̄рочети. саче дивасапуччхака̄ на хонти, никкхаманавела̄йам̣ га̄мадва̄ре нит̣т̣хубхитва̄ва йа̄ти.
сӣхал̣адӣпейева каламбатиттхавиха̄ре вассӯпагата̄ пан̃н̃а̄сабхиккхӯ вийа ча. те кира вассӯпана̄йикаупосатхадивасе катикаваттам̣ акам̣су – ‘‘арахаттам̣ аппатва̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ на̄лаписса̄ма̄’’ти. га̄ман̃ча пин̣д̣а̄йа пависанта̄ га̄мадва̄ре удакаган̣д̣ӯсам̣ катва̄ пависим̣су, дивасе пуччхите удакам̣ гилитва̄ а̄рочесум̣, апуччхите га̄мадва̄ре нит̣т̣хубхитва̄ виха̄рам̣ а̄гамам̣су. таттха манусса̄ нит̣т̣хубханат̣т̣ха̄нам̣ дисва̄ джа̄ним̣су ‘‘аджджа еко а̄гато, аджджа две’’ти. еван̃ча чинтесум̣ ‘‘ким̣ ну кхо ете амхехева саддхим̣ на саллапанти, уда̄ху ан̃н̃аман̃н̃ампи? йади ан̃н̃аман̃н̃ампи на саллапанти, аддха̄ вива̄даджа̄та̄ бхависсанти, ханда несам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ кхама̄песса̄ма̄’’ти саббе виха̄рам̣ агамам̣су. таттха пан̃н̃а̄сабхиккхӯсу вассам̣ упагатесу две бхиккхӯ екока̄се на̄ддасам̣су. тато йо тесу чаккхума̄ пурисо, со евама̄ха – ‘‘на, бхо, калахака̄рака̄нам̣ васанока̄со ӣдисо хоти, сусаммат̣т̣хам̣ четийан̇ган̣ам̣ бодхийан̇ган̣ам̣, суниккхитта̄ саммаджджанийо, сӯпат̣т̣хапитам̣ па̄нӣйапарибходжанӣйа’’нти. те татова ниватта̄. те бхиккхӯ антотема̄сейева випассанам̣ а̄рабхитва̄ арахаттам̣ патва̄ маха̄пава̄ран̣а̄йа висуддхипава̄ран̣ам̣ пава̄ресум̣.
евам̣ ка̄л̣аваллиман̣д̣апава̄сӣ маха̄на̄гаттхеро вийа каламбатиттхавиха̄ре вассӯпагатабхиккхӯ вийа ча каммат̣т̣ха̄найуттенева читтена па̄дам̣ уддхаранто га̄масамӣпам̣ патва̄, удакаган̣д̣ӯсам̣ катва̄, вӣтхийо саллаккхетва̄, йаттха сура̄сон̣д̣адхутта̄дайо калахака̄рака̄ чан̣д̣ахаттхиасса̄дайо ва̄ наттхи, там̣ вӣтхим̣ пат̣ипаджджати. таттха ча пин̣д̣а̄йа чарама̄но на туритатурито вийа джавена гаччхати, джаванапин̣д̣апа̄тикадхутан̇гам̣ на̄ма наттхи. висамабхӯмибха̄гаппаттам̣ пана удакабхаритасакат̣амива ниччалова хутва̄ гаччхати. анугхарам̣ павит̣т̣хо ча да̄тука̄мам̣ ада̄тука̄мам̣ ва̄ саллаккхетум̣ таданурӯпам̣ ка̄лам̣ а̄гаменто бхиккхам̣ гахетва̄, патирӯпе ока̄се нисӣдитва̄, каммат̣т̣ха̄нам̣ манаси каронто а̄ха̄ре пат̣икӯласан̃н̃ам̣ упат̣т̣хапетва̄, аккхаббхан̃джанаван̣а̄лепанапуттамам̣сӯпама̄васена паччавеккханто ат̣т̣хан̇гасаманна̄гатам̣ а̄ха̄рам̣ а̄ха̄рети, нева дава̄йа на мада̄йа…пе… бхутта̄вӣ ча удакакиччам̣ катва̄, мухуттам̣ бхаттакиламатхам̣ пат̣иппассамбхетва̄, йатха̄ пуре бхаттам̣, евам̣ паччха̄ бхаттам̣ пуримайа̄мам̣ паччхимайа̄ман̃ча каммат̣т̣ха̄нам̣ манаси кароти. айам̣ вуччати харати чева пачча̄харати ча̄ти. еваметам̣ харан̣апачча̄харан̣ам̣ гатапачча̄гатаваттанти вуччати.
етам̣ пӯренто йади упаниссайасампанно хоти, пат̣хамавайе ева арахаттам̣ па̄пун̣а̄ти. но че пат̣хамавайе па̄пун̣а̄ти, атха маджджхимавайе па̄пун̣а̄ти. но че маджджхимавайе па̄пун̣а̄ти, атха маран̣асамайе па̄пун̣а̄ти. но че маран̣асамайе па̄пун̣а̄ти, атха девапутто хутва̄ па̄пун̣а̄ти. но че девапутто хутва̄ па̄пун̣а̄ти, атха паччекасамбуддхо хутва̄ паринибба̄ти. но че паччекасамбуддхо хутва̄ паринибба̄ти, атха буддха̄нам̣ сантике кхиппа̄бхин̃н̃о хоти; сеййатха̄пи – тхеро ба̄хийо, маха̄пан̃н̃о ва̄ хоти; сеййатха̄пи тхеро са̄рипутто.
айам̣ пана паччекабодхисатто кассапасса бхагавато са̄сане паббаджитва̄, а̄ран̃н̃ико хутва̄, вӣсати вассасахасса̄ни етам̣ гатапачча̄гатаваттам̣ пӯретва̄, ка̄лам̣ катва̄, ка̄ма̄вачарадевалоке уппаджджи. тато чавитва̄ ба̄ра̄н̣асиран̃н̃о аггамахесийа̄ куччхимхи пат̣исандхим̣ аггахеси. кусала̄ иттхийо тадахева габбхасан̣т̣ха̄нам̣ джа̄нанти, са̄ ча та̄саман̃н̃атара̄, тасма̄ там̣ габбхапатит̣т̣ха̄нам̣ ран̃н̃о ниведеси. дхаммата̄ еса̄, йам̣ пун̃н̃аванте сатте габбхе уппанне ма̄туга̄мо габбхапариха̄рам̣ лабхати. тасма̄ ра̄джа̄ тасса̄ габбхапариха̄рам̣ ада̄си. са̄ тато пабхути на̄ччун̣хам̣ кин̃чи аджджхохаритум̣ лабхати, на̄тисӣтам̣, на̄тиамбилам̣, на̄тилон̣ам̣, на̄тикат̣укам̣, на̄тититтакам̣. аччун̣хе хи ма̄тара̄ аджджхохат̣е габбхасса лохакумбхива̄со вийа хоти, атисӣте локантарикава̄со вийа, аччамбилалон̣акат̣укатиттакесу бхуттесу саттхена пха̄летва̄ амбила̄дӣхи ситта̄ни вийа габбхасеййакасса ан̇га̄ни тиббаведана̄ни хонти. атичан̇каманат̣т̣ха̄нанисаджджа̄сайанатопи нам̣ нива̄ренти – ‘‘куччхигатасса сан̃чаланадуккхам̣ ма̄ ахосӣ’’ти. мудукаттхаран̣аттхата̄йа бхӯмийам̣ чан̇камана̄дӣни матта̄йа ка̄тум̣ лабхати, ван̣н̣агандха̄дисампаннам̣ са̄дусаппа̄йам̣ аннапа̄нам̣ лабхати. париггахетва̄ва нам̣ чан̇кама̄пенти, нисӣда̄пенти, вут̣т̣ха̄пенти.
са̄ евам̣ парихарийама̄на̄ габбхапарипа̄кака̄ле сӯтигхарам̣ пависитва̄ паччӯсасамайе путтам̣ виджа̄йи паккателамаддитаманосила̄пин̣д̣исадисам̣ дхан̃н̃апун̃н̃алаккхан̣ӯпетам̣. тато нам̣ пан̃чамадивасе алан̇катаппат̣ийаттам̣ ран̃н̃о дассесум̣, ра̄джа̄ тут̣т̣хо чхасат̣т̣хийа̄ дха̄тӣхи упат̣т̣ха̄песи. со саббасампаттӣхи вад̣д̣хама̄но на чирассева вин̃н̃утам̣ па̄пун̣и. там̣ сол̣асавассуддесикамева сама̄нам̣ ра̄джа̄ радждже абхисин̃чи, вивидхана̄т̣ака̄ни часса упат̣т̣ха̄песи. абхиситто ра̄джапутто раджджам̣ ка̄реси на̄мена брахмадатто сакаладжамбудӣпе вӣсатийа̄ нагарасахассесу. джамбудӣпе хи пуббе чатура̄сӣти нагарасахасса̄ни ахесум̣. та̄ни париха̄йанта̄ни сат̣т̣хи ахесум̣, тато париха̄йанта̄ни чатта̄лӣсам̣, саббапариха̄йанака̄ле пана вӣсати хонти. айан̃ча брахмадатто саббапариха̄йанака̄ле уппаджджи. тенасса вӣсати нагарасахасса̄ни ахесум̣, вӣсати па̄са̄дасахасса̄ни, вӣсати хаттхисахасса̄ни, вӣсати ассасахасса̄ни, вӣсати ратхасахасса̄ни, вӣсати паттисахасса̄ни, вӣсати иттхисахасса̄ни – ородха̄ ча на̄т̣акиттхийо ча, вӣсати амаччасахасса̄ни. со маха̄раджджам̣ ка̄райама̄но ева касин̣апарикаммам̣ катва̄ пан̃ча абхин̃н̃а̄йо, ат̣т̣ха сама̄паттийо ча ниббаттеси. йасма̄ пана абхиситтаран̃н̃а̄ на̄ма авассам̣ ат̣т̣акаран̣е нисӣдитаббам̣, тасма̄ екадивасам̣ пагева па̄тара̄сам̣ бхун̃джитва̄ виниччхайат̣т̣ха̄не нисӣди. таттха учча̄саддамаха̄саддам̣ акам̣су. со ‘‘айам̣ саддо сама̄паттийа̄ упаккилесо’’ти па̄са̄даталам̣ абхирухитва̄ ‘‘сама̄паттим̣ аппемӣ’’ти нисинно на̄саккхи аппетум̣, раджджавиккхепена сама̄патти парихӣна̄. тато чинтеси ‘‘ким̣ раджджам̣ варам̣, уда̄ху саман̣адхаммо’’ти. тато ‘‘раджджасукхам̣ париттам̣ анека̄дӣнавам̣, саман̣адхаммасукхам̣ пана випуламанека̄нисам̣сам̣ уттамапурисасевитан̃ча̄’’ти н̃атва̄ ан̃н̃атарам̣ амаччам̣ а̄н̣а̄песи – ‘‘имам̣ раджджам̣ дхаммена самена ануса̄са, ма̄ кхо адхаммака̄рам̣ ака̄сӣ’’ти саббам̣ ниййа̄тетва̄ па̄са̄дам̣ абхирухитва̄ сама̄паттисукхена вихарати, на кочи упасан̇камитум̣ лабхати ан̃н̃атра мукхадхованадантакат̣т̣хада̄йакабхаттанӣха̄рака̄дӣхи.
тато аддхама̄саматте вӣтикканте махесӣ пуччхи ‘‘ра̄джа̄ уййа̄нагаманабаладассанана̄т̣ака̄дӣсу каттхачи на диссати, кухим̣ гато’’ти? тасса̄ таматтхам̣ а̄рочесум̣. са̄ амаччасса па̄хеси ‘‘радждже пат̣иччхите ахампи пат̣иччхита̄ хоми, ету майа̄ саддхим̣ сам̣ва̄сам̣ каппетӯ’’ти. со убхо кан̣н̣е тхакетва̄ ‘‘асаванӣйамета’’нти пат̣иккхипи. са̄ пунапи дваттиккхаттум̣ песетва̄ аниччхама̄нам̣ таджджа̄песи – ‘‘йади на кароси, т̣ха̄на̄пи те ча̄веми, джӣвита̄пи воропемӣ’’ти. со бхӣто ‘‘ма̄туга̄мо на̄ма дал̣ханиччхайо, када̄чи евампи ка̄ра̄пеййа̄’’ти екадивасам̣ рахо гантва̄ та̄йа саддхим̣ сирисайане сам̣ва̄сам̣ каппеси. са̄ пун̃н̃аватӣ сукхасампхасса̄. со тасса̄ сампхассара̄гена ратто таттха абхиккхан̣ам̣ сан̇китасан̇китова агама̄си. ануккамена аттано гхараса̄мико вийа ниббисан̇ко пависитума̄раддхо.
тато ра̄джаманусса̄ там̣ паваттим̣ ран̃н̃о а̄рочесум̣. ра̄джа̄ на саддахати. дутийампи татийампи а̄рочесум̣. тато нилӣно сайамева дисва̄ сабба̄мачче саннипа̄та̄петва̄ а̄рочеси. те – ‘‘айам̣ ра̄джа̄пара̄дхико хаттхаччхедам̣ арахати, па̄даччхедам̣ арахатӣ’’ти йа̄ва сӯле утта̄санам̣, та̄ва саббакаммака̄ран̣а̄ни ниддисим̣су. ра̄джа̄ – ‘‘етасса вадхабандханата̄л̣ане майхам̣ вихим̣са̄ уппаджджеййа, джӣвита̄ воропане па̄н̣а̄типа̄то бхавеййа, дханахаран̣е адинна̄да̄нам̣, алам̣ еварӯпехи катехи, имам̣ мама раджджа̄ никкад̣д̣хатха̄’’ти а̄ха. амачча̄ там̣ ниббисайам̣ акам̣су. со аттано дханаса̄ран̃ча путтада̄ран̃ча гахетва̄ парависайам̣ агама̄си. таттха ра̄джа̄ сутва̄ ‘‘ким̣ а̄гатосӣ’’ти пуччхи. ‘‘дева, иччха̄ми там̣ упат̣т̣ха̄ту’’нти. со там̣ сампат̣иччхи. амаччо катипа̄хаччайена ладдхависса̄со там̣ ра̄джа̄нам̣ етадавоча – ‘‘маха̄ра̄джа, амаккхикамадхум̣ пасса̄ми, там̣ кха̄данто наттхӣ’’ти. ра̄джа̄ ‘‘ким̣ етам̣ уппан̣д̣етука̄мо бхан̣атӣ’’ти на сун̣а̄ти. со антарам̣ лабхитва̄ пунапи сут̣т̣хутарам̣ ван̣н̣етва̄ а̄рочеси. ра̄джа̄ ‘‘ким̣ ета’’нти пуччхи. ‘‘ба̄ра̄н̣асираджджам̣, дева̄’’ти. ра̄джа̄ ‘‘мам̣ нетва̄ ма̄ретука̄мосӣ’’ти а̄ха. со ‘‘ма̄, дева, евам̣ авача, йади на саддахаси, мануссе песехӣ’’ти. со мануссе песеси. те гантва̄ гопурам̣ кхан̣итва̄ ран̃н̃о сайанагхаре ут̣т̣хахим̣су.
ра̄джа̄ дисва̄ ‘‘кисса а̄гата̄ттха̄’’ти пуччхи. ‘‘чора̄ майам̣, маха̄ра̄джа̄’’ти. ра̄джа̄ тесам̣ дханам̣ да̄петва̄ ‘‘ма̄ пуна евамакаттха̄’’ти овадитва̄ виссаджджеси. те а̄гантва̄ тасса ран̃н̃о а̄рочесум̣. со пунапи дваттиккхаттум̣ татхева вӣмам̣ситва̄ ‘‘сӣлава̄ ра̄джа̄’’ти чатуран̇гиним̣ сенам̣ саннайхитва̄ сӣмантаре екам̣ нагарам̣ упагамма таттха амаччасса па̄хеси ‘‘нагарам̣ ва̄ ме дехи йуддхам̣ ва̄’’ти. со брахмадаттасса таматтхам̣ а̄роча̄песи ‘‘а̄н̣а̄пету дево ким̣ йуджджха̄ми, уда̄ху нагарам̣ демӣ’’ти. ра̄джа̄ ‘‘на йуджджхитаббам̣, нагарам̣ датва̄ идха̄гаччха̄’’ти песеси. со татха̄ ака̄си. пат̣ира̄джа̄пи там̣ нагарам̣ гахетва̄ авасесанагаресупи татхева дӯтам̣ па̄хеси. тепи амачча̄ татхева брахмадаттасса а̄рочетва̄ тена ‘‘на йуджджхитаббам̣, идха̄гантабба’’нти вутта̄ ба̄ра̄н̣асим̣ а̄гамам̣су.
тато амачча̄ брахмадаттам̣ а̄хам̣су – ‘‘маха̄ра̄джа, тена саха йуджджха̄ма̄’’ти. ра̄джа̄ – ‘‘мама па̄н̣а̄типа̄то бхависсатӣ’’ти ва̄реси. амачча̄ – ‘‘майам̣, маха̄ра̄джа, там̣ джӣвагга̄хам̣ гахетва̄ идхева а̄несса̄ма̄’’ти на̄на̄упа̄йехи ра̄джа̄нам̣ сан̃н̃а̄петва̄ ‘‘ехи маха̄ра̄джа̄’’ти гантум̣ а̄раддха̄. ра̄джа̄ ‘‘саче саттама̄ран̣аппахаран̣авилумпанакаммам̣ на каротха, гаччха̄мӣ’’ти бхан̣ати. амачча̄ ‘‘на, дева, карома, бхайам̣ дассетва̄ пала̄пема̄’’ти чатуран̇гиним̣ сенам̣ саннайхитва̄ гхат̣есу дӣпе паккхипитва̄ раттим̣ гаччхим̣су. пат̣ира̄джа̄ там̣ дивасам̣ ба̄ра̄н̣асисамӣпе нагарам̣ гахетва̄ ида̄ни кинти раттим̣ санна̄хам̣ моча̄петва̄ паматто ниддам̣ окками саддхим̣ балака̄йена. тато амачча̄ ба̄ра̄н̣асира̄джа̄нам̣ гахетва̄ пат̣иран̃н̃о кхандха̄ва̄рам̣ гантва̄ саббагхат̣ехи дӣпе нихара̄петва̄ екападжджота̄йа сена̄йа саддам̣ акам̣су. пат̣иран̃н̃о амаччо маха̄балам̣ дисва̄ бхӣто аттано ра̄джа̄нам̣ упасан̇камитва̄ ‘‘ут̣т̣хехи амаккхикамадхум̣ кха̄да̄хӣ’’ти маха̄саддам̣ ака̄си. татха̄ дутийопи, татийопи. пат̣ира̄джа̄ тена саддена пат̣ибуджджхитва̄ бхайам̣ санта̄сам̣ а̄паджджи. уккут̣т̣хисата̄ни паваттим̣су. со ‘‘паравачанам̣ саддахитва̄ амиттахаттхам̣ паттомхӣ’’ти саббараттим̣ там̣ там̣ виппалапитва̄ дутийадивасе ‘‘дхаммико ра̄джа̄, упародхам̣ на кареййа, гантва̄ кхама̄пемӣ’’ти чинтетва̄ ра̄джа̄нам̣ упасан̇камитва̄ джан̣н̣укехи патит̣т̣хахитва̄ ‘‘кхама, маха̄ра̄джа, майхам̣ апара̄дха’’нти а̄ха. ра̄джа̄ там̣ овадитва̄ ‘‘ут̣т̣хехи, кхама̄ми те’’ти а̄ха. со ран̃н̃а̄ евам̣ вуттаматтейева парамасса̄саппатто ахоси, ба̄ра̄н̣асиран̃н̃о самӣпейева джанападе раджджам̣ лабхи. те ан̃н̃аман̃н̃ам̣ саха̄йака̄ ахесум̣.
атха брахмадатто двепи сена̄ саммодама̄на̄ екато т̣хита̄ дисва̄ ‘‘мамекасса читта̄нураккхан̣а̄йа асмим̣ джанака̄йе кхуддакамаккхика̄йа пиванаматтампи лохитабинду на уппаннам̣. ахо са̄дху, ахо сут̣т̣ху, саббе сатта̄ сукхита̄ хонту, авера̄ хонту, абйа̄паджджха̄ хонтӯ’’ти метта̄джха̄нам̣ уппа̄детва̄, тадева па̄дакам̣ катва̄, сан̇кха̄ре саммаситва̄, паччекабодхин̃а̄н̣ам̣ саччхикатва̄, сайамбхутам̣ па̄пун̣и. там̣ маггасукхена пхаласукхена сукхитам̣ хаттхиккхандхе нисиннам̣ амачча̄ пан̣ипа̄там̣ катва̄ а̄хам̣су – ‘‘йа̄нака̄ло, маха̄ра̄джа, виджитабалака̄йасса сакка̄ро ка̄таббо, пара̄джитабалака̄йасса бхаттапариббайо да̄таббо’’ти. со а̄ха – ‘‘на̄хам̣, бхан̣е, ра̄джа̄, паччекабуддхо на̄ма̄ха’’нти. ким̣ дево бхан̣ати, на едиса̄ паччекабуддха̄ хонтӣти? кӣдиса̄, бхан̣е, паччекабуддха̄ти? паччекабуддха̄ на̄ма дван̇гулакесамассу ат̣т̣хапариккха̄райутта̄ бхавантӣти. со даккхин̣ахаттхена сӣсам̣ пара̄маси, та̄вадева гихилин̇гам̣ антарадха̄йи, паббаджитавесо па̄турахоси, дван̇гулакесамассу ат̣т̣хапариккха̄расаманна̄гато вассасатикаттхерасадисо ахоси. со чатуттхаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ хаттхиккхандхато веха̄сам̣ аббхуггантва̄ падумапуппхе нисӣди. амачча̄ вандитва̄ ‘‘ким̣, бханте, каммат̣т̣ха̄нам̣, катхам̣ адхигатосӣ’’ти пуччхим̣су. со йато асса метта̄джха̄накаммат̣т̣ха̄нам̣ ахоси, тан̃ча випассанам̣ випасситва̄ адхигато, тасма̄ таматтхам̣ дассенто уда̄нага̄тхан̃ча бйа̄каран̣ага̄тхан̃ча иман̃н̃ева га̄тхам̣ абха̄си ‘‘саббесу бхӯтесу нидха̄йа дан̣д̣а’’нти.
таттха саббесӯти анавасесесу. бхӯтесӯти саттесу. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄рам̣ пана ратанасуттаван̣н̣ана̄йам̣ ваккха̄ма. нидха̄йа̄ти никкхипитва̄. дан̣д̣анти ка̄йавачӣманодан̣д̣ам̣, ка̄йадуччарита̄дӣнаметам̣ адхивачанам̣. ка̄йадуччаритан̃хи дан̣д̣айатӣти дан̣д̣о, ба̄дхети анайабйасанам̣ па̄петӣти вуттам̣ хоти. евам̣ вачӣдуччаритам̣ манодуччаритам̣ ча. пахаран̣адан̣д̣о ева ва̄ дан̣д̣о, там̣ нидха̄йа̄типи вуттам̣ хоти. авихет̣хайанти авихет̣хайанто. ан̃н̃атарампӣти йам̣кин̃чи екампи. тесанти тесам̣ саббабхӯта̄нам̣. на путтамиччхеййа̄ти атраджо, кхетраджо, диннако, антева̄сикоти имесу чатӯсу путтесу йам̣ кин̃чи путтам̣ на иччхеййа. куто саха̄йанти саха̄йам̣ пана иччхеййа̄ти куто ева етам̣.
екоти паббаджджа̄сан̇кха̄тена еко, адутийат̣т̣хена еко, тан̣ха̄паха̄нена еко, екантавигатакилесоти еко, еко паччекасамбодхим̣ абхисамбуддхоти еко. саман̣асахассасса̄пи хи маджджхе ваттама̄но гихисан̃н̃оджанасса чхиннатта̄ еко – евам̣ паббаджджа̄сан̇кха̄тена еко. еко тит̣т̣хати, еко гаччхати, еко нисӣдати, еко сеййам̣ каппети, еко ирийати ваттатӣти – евам̣ адутийат̣т̣хена еко.
‘‘тан̣ха̄дутийо пурисо, дӣгхамаддха̄насам̣сарам̣;
иттхабха̄ван̃н̃атха̄бха̄вам̣, сам̣са̄рам̣ на̄тиваттати.
‘‘евама̄дӣнавам̣ н̃атва̄, тан̣хам̣ дуккхасса самбхавам̣;
вӣтатан̣хо ана̄да̄но, сато бхиккху париббадже’’ти. (итиву. 15, 105; маха̄ни. 191; чӯл̣ани. па̄ра̄йана̄нугӣтига̄тха̄ниддеса 107) –
евам̣ тан̣ха̄паха̄нат̣т̣хена еко. саббакилеса̄сса пахӣна̄ уччхиннамӯла̄ та̄ла̄ваттхуката̄ анабха̄вам̣ката̄ а̄йатим̣ ануппа̄дадхамма̄ти – евам̣ екантавигатакилесоти еко. ана̄чарийако хутва̄ сайамбхӯ са̄ман̃н̃ева паччекасамбодхим̣ абхисамбуддхоти – евам̣ еко паччекасамбодхим̣ абхисамбуддхоти еко.
чарети йа̄ има̄ ат̣т̣ха чарийа̄йо; сеййатхидам̣ – пан̣идхисампанна̄нам̣ чатӯсу ирийа̄патхесу ирийа̄патхачарийа̄, индрийесу гуттадва̄ра̄нам̣ аджджхаттика̄йатанесу а̄йатаначарийа̄, аппама̄давиха̄рӣнам̣ чатӯсу сатипат̣т̣ха̄несу сатичарийа̄, адхичиттамануйутта̄нам̣ чатӯсу джха̄несу сама̄дхичарийа̄, буддхисампанна̄нам̣ чатӯсу арийасаччесу н̃а̄н̣ачарийа̄, самма̄ пат̣ипанна̄нам̣ чатӯсу арийамаггесу маггачарийа̄, адхигатаппхала̄нам̣ чатӯсу са̄ман̃н̃апхалесу паттичарийа̄, тин̣н̣ам̣ буддха̄нам̣ саббасаттесу локаттхачарийа̄, таттха падесато паччекабуддхаса̄вака̄нанти. йатха̄ха – ‘‘чарийа̄ти ат̣т̣ха чарийа̄йо ирийа̄патхачарийа̄’’ти (пат̣и. ма. 1.197; 3.28) виттха̄ро. та̄хи чарийа̄хи саманна̄гато бхавеййа̄ти аттхо. атха ва̄ йа̄ има̄ ‘‘адхимуччанто саддха̄йа чарати, пагган̣ханто вӣрийена чарати, упат̣т̣хаханто сатийа̄ чарати, авиккхитто сама̄дхина̄ чарати, паджа̄нанто пан̃н̃а̄йа чарати, виджа̄нанто вин̃н̃а̄н̣ена чарати, евам̣ пат̣ипаннасса кусала̄ дхамма̄ а̄йатантӣти а̄йатаначарийа̄йа чарати, евам̣ пат̣ипанно висесамадхигаччхатӣти висесачарийа̄йа чаратӣ’’ти (пат̣и. ма. 1.197; 3.29) евам̣ апара̄пи ат̣т̣ха чарийа̄ вутта̄. та̄хипи саманна̄гато бхавеййа̄ти аттхо. кхаггависа̄н̣акаппоти еттха кхаггависа̄н̣ам̣ на̄ма кхаггамигасин̇гам̣. каппасаддасса аттхам̣ виттха̄рато ман̇галасуттаван̣н̣ана̄йам̣ пака̄сайисса̄ма. идха пана̄йам̣ ‘‘саттхукаппена вата, бхо, кира са̄вакена саддхим̣ мантайама̄на̄’’ти (ма. ни. 1.260) евама̄дӣсу вийа пат̣ибха̄го ведитаббо. кхаггависа̄н̣акаппоти кхаггависа̄н̣асадисоти вуттам̣ хоти. айам̣ та̄веттха падато аттхаван̣н̣ана̄.
адхиппа̄йа̄нусандхито пана евам̣ ведитабба̄ – йва̄йам̣ вуттаппака̄ро дан̣д̣о бхӯтесу паваттийама̄но ахито хоти, там̣ тесу аппаваттанена таппат̣ипаккхабхӯта̄йа метта̄йа парахитӯпасам̣ха̄рена ча саббесу бхӯтесу нидха̄йа дан̣д̣ам̣, нихитадан̣д̣атта̄ ева ча. йатха̄ анихитадан̣д̣а̄ сатта̄ бхӯта̄ни дан̣д̣ена ва̄ саттхена ва̄ па̄н̣ина̄ ва̄ лед̣д̣уна̄ ва̄ вихет̣хайанти, татха̄ авихет̣хайам̣ ан̃н̃атарампи тесам̣. имам̣ метта̄каммат̣т̣ха̄нама̄гамма йадева таттха ведана̄гатам̣ сан̃н̃а̄сан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣агатам̣ тан̃ча тадануса̄ренева тадан̃н̃ан̃ча сан̇кха̄рагатам̣ випасситва̄ имам̣ паччекабодхим̣ адхигатомхӣти айам̣ та̄ва адхиппа̄йо.
айам̣ пана анусандхи – евам̣ вутте те амачча̄ а̄хам̣су – ‘‘ида̄ни, бханте, кухим̣ гаччхатха̄’’ти? тато тена ‘‘пуббапаччекасамбуддха̄ каттха васантӣ’’ти а̄ваджджетва̄ н̃атва̄ ‘‘гандхама̄данапаббате’’ти вутте пуна̄хам̣су – ‘‘амхе да̄ни, бханте, паджахатха, на иччхатха̄’’ти. атха паччекабуддхо а̄ха – ‘‘на путтамиччхеййа̄’’ти саббам̣. татра̄дхиппа̄йо – ахам̣ ида̄ни атраджа̄дӣсу йам̣ кин̃чи путтампи на иччхеййам̣, куто пана тумха̄дисам̣ саха̄йам̣? тасма̄ тумхесупи йо майа̄ саддхим̣ гантум̣ ма̄дисо ва̄ хотум̣ иччхати, со еко чаре кхаггависа̄н̣акаппо. атха ва̄ техи ‘‘амхе да̄ни, бханте, паджахатха на иччхатха̄’’ти вутте со паччекабуддхо ‘‘на путтамиччхеййа куто саха̄йа’’нти ватва̄ аттано йатха̄вуттенаттхена екачарийа̄йа гун̣ам̣ дисва̄ памудито пӣтисоманассаджа̄то имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси – ‘‘еко чаре кхаггависа̄н̣акаппо’’ти. евам̣ ватва̄ пеккхама̄нассева маха̄джанасса а̄ка̄се уппатитва̄ гандхама̄данам̣ агама̄си.
гандхама̄дано на̄ма химавати чӯл̣ака̄л̣апаббатам̣, маха̄ка̄л̣апаббатам̣, на̄гапаливет̣ханам̣, чандагаббхам̣, сӯрийагаббхам̣, суван̣н̣апассам̣, химавантапаббатанти сатта паббате атиккамма хоти. таттха нандамӯлакам̣ на̄ма паббха̄рам̣ паччекабуддха̄нам̣ васанока̄со. тиссо ча гуха̄йо – суван̣н̣агуха̄, ман̣игуха̄, раджатагуха̄ти. таттха ман̣игуха̄два̄ре ман̃джӯсако на̄ма руккхо йоджанам̣ уббедхена, йоджанам̣ виттха̄рена. со йаттака̄ни удаке ва̄ тхале ва̄ пуппха̄ни, сабба̄ни та̄ни пуппхайати висесена паччекабуддха̄гаманадивасе. тассӯпарито саббаратанама̄л̣о хоти. таттха саммаджджанакава̄то качаварам̣ чхад̣д̣ети, самакаран̣ава̄то саббаратанамайам̣ ва̄ликам̣ самам̣ кароти, син̃чанакава̄то анотаттадахато а̄нетва̄ удакам̣ син̃чати, сугандхакаран̣ава̄то химавантато саббесам̣ гандхаруккха̄нам̣ гандхе а̄нети, очинакава̄то пуппха̄ни очинитва̄ па̄тети, сантхаракава̄то саббаттха сантхарати. сада̄ пан̃н̃атта̄нева четтха а̄сана̄ни хонти, йесу паччекабуддхуппа̄дадивасе упосатхадивасе ча саббапаччекабуддха̄ саннипатитва̄ нисӣданти. айам̣ таттха пакати. абхисамбуддха-паччекабуддхо таттха гантва̄ пан̃н̃атта̄сане нисӣдати. тато саче тасмим̣ ка̄ле ан̃н̃епи паччекабуддха̄ сам̣виджджанти, тепи тан̇кхан̣ам̣ саннипатитва̄ пан̃н̃атта̄санесу нисӣданти. нисӣдитва̄ ча кин̃чидева сама̄паттим̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣хаханти, тато сан̇гхаттхеро адхуна̄гатапаччекабуддхам̣ саббесам̣ анумоданаттха̄йа ‘‘катхамадхигата’’нти каммат̣т̣ха̄нам̣ пуччхати. тада̄пи со тамева аттано уда̄набйа̄каран̣ага̄тхам̣ бха̄сати. пуна бхагава̄пи а̄йасмата̄ а̄нандена пут̣т̣хо тамева га̄тхам̣ бха̄сати, а̄нандо ча сан̇гӣтийанти евамекека̄ га̄тха̄ паччекасамбодхиабхисамбуддхат̣т̣ха̄не, ман̃джӯсакама̄л̣е, а̄нандена пуччхитака̄ле, сан̇гӣтийанти чатуккхаттум̣ бха̄сита̄ хотӣти.
пат̣хамага̄тха̄ван̣н̣ана̄ саматта̄.
36. сам̣саггаджа̄тасса̄ти ка̄ уппатти? айампи паччекабодхисатто кассапасса бхагавато са̄сане вӣсати вассасахасса̄ни пуриманайенева саман̣адхаммам̣ каронто касин̣апарикаммам̣ катва̄, пат̣хамаджджха̄нам̣ ниббаттетва̄, на̄марӯпам̣ ваваттхапетва̄, лаккхан̣асаммасанам̣ катва̄, арийамаггам̣ анадхигамма брахмалоке ниббатти. со тато чуто ба̄ра̄н̣асиран̃н̃о аггамахесийа̄ куччхимхи уппаджджитва̄ пуриманайенева вад̣д̣хама̄но йато пабхути ‘‘айам̣ иттхӣ айам̣ пурисо’’ти висесам̣ ан̃н̃а̄си, татупа̄да̄йа иттхӣнам̣ хаттхе на рамати, уччха̄дананха̄панаман̣д̣ана̄диматтампи на сахати. там̣ пуриса̄ ева посенти, тхан̃н̃апа̄йанака̄ле дха̄тийо кан̃чукам̣ пат̣имун̃читва̄ пурисавесена тхан̃н̃ам̣ па̄йенти. со иттхӣнам̣ гандхам̣ гха̄йитва̄ саддам̣ ва̄ сутва̄ родати, вин̃н̃утам̣ паттопи иттхийо пасситум̣ на иччхати, тена там̣ аниттхигандхотвева сан̃джа̄ним̣су.
тасмим̣ сол̣асавассуддесике джа̄те ра̄джа̄ ‘‘кулавам̣сам̣ сан̣т̣хапесса̄мӣ’’ти на̄на̄кулехи тасса анурӯпа̄ кан̃н̃а̄йо а̄нетва̄ ан̃н̃атарам̣ амаччам̣ а̄н̣а̄песи ‘‘кума̄рам̣ рама̄пехӣ’’ти. амаччо упа̄йена там̣ рама̄петука̄мо тасса авидӯре са̄н̣ипа̄ка̄рам̣ париккхипа̄петва̄ на̄т̣ака̄ни пайоджа̄песи. кума̄ро гӣтава̄дитасаддам̣ сутва̄ – ‘‘кассесо саддо’’ти а̄ха. амаччо ‘‘тавесо, дева, на̄т̣акиттхӣнам̣ саддо, пун̃н̃аванта̄нам̣ ӣдиса̄ни на̄т̣ака̄ни хонти, абхирама, дева, маха̄пун̃н̃оси тва’’нти а̄ха. кума̄ро амаччам̣ дан̣д̣ена та̄л̣а̄петва̄ никкад̣д̣ха̄песи. со ран̃н̃о а̄рочеси. ра̄джа̄ кума̄расса ма̄тара̄ саха гантва̄, кума̄рам̣ кхама̄петва̄, пуна амаччам̣ аппеси. кума̄ро техи атиниппӣл̣ийама̄но сет̣т̣хасуван̣н̣ам̣ датва̄ суван̣н̣ака̄ре а̄н̣а̄песи – ‘‘сундарам̣ иттхирӯпам̣ каротха̄’’ти. те виссакаммуна̄ ниммитасадисам̣ сабба̄лан̇ка̄равибхӯситам̣ иттхирӯпам̣ катва̄ дассесум̣. кума̄ро дисва̄ вимхайена сӣсам̣ ча̄летва̄ ма̄та̄питӯнам̣ песеси ‘‘йади ӣдисим̣ иттхим̣ лабхисса̄ми, ган̣хисса̄мӣ’’ти. ма̄та̄питаро ‘‘амха̄кам̣ путто маха̄пун̃н̃о, авассам̣ тена саха катапун̃н̃а̄ ка̄чи да̄рика̄ локе уппанна̄ бхависсатӣ’’ти там̣ суван̣н̣арӯпам̣ ратхам̣ а̄ропетва̄ амачча̄нам̣ аппесум̣ ‘‘гаччхатха, ӣдисим̣ да̄рикам̣ гавесатха̄’’ти. те гахетва̄ сол̣аса маха̄джанападе вичаранта̄ там̣ там̣ га̄мам̣ гантва̄ удакатиттха̄дӣсу йаттха йаттха джанасамӯхам̣ пассанти, таттха таттха деватам̣ вийа суван̣н̣арӯпам̣ т̣хапетва̄ на̄на̄пуппхаваттха̄лан̇ка̄рехи пӯджам̣ катва̄, вита̄нам̣ бандхитва̄, екамантам̣ тит̣т̣ханти – ‘‘йади кеначи еварӯпа̄ дит̣т̣хапубба̄ бхависсати, со катхам̣ самут̣т̣ха̄пессатӣ’’ти? етенупа̄йена ан̃н̃атра маддарат̣т̣ха̄ саббе джанападе а̄хин̣д̣итва̄ там̣ ‘‘кхуддакарат̣т̣ха’’нти аваман̃н̃ама̄на̄ таттха пат̣хамам̣ агантва̄ ниваттим̣су.
тато несам̣ ахоси ‘‘маддарат̣т̣хампи та̄ва гаччха̄ма, ма̄ но ба̄ра̄н̣асим̣ павит̣т̣хепи ра̄джа̄ пуна па̄хесӣ’’ти маддарат̣т̣хе са̄галанагарам̣ агамам̣су. са̄галанагаре ча маддаво на̄ма ра̄джа̄. тасса дхӣта̄ сол̣асавассуддесика̄ абхирӯпа̄ хоти. тасса̄ ван̣н̣ада̄сийо нха̄нодакаттха̄йа титтхам̣ гата̄. таттха амаччехи т̣хапитам̣ там̣ суван̣н̣арӯпам̣ дӯратова дисва̄ ‘‘амхе удакаттха̄йа песетва̄ ра̄джапуттӣ сайамева а̄гата̄’’ти бхан̣антийо самӣпам̣ гантва̄ ‘‘на̄йам̣ са̄минӣ, амха̄кам̣ са̄минӣ ито абхирӯпатара̄’’ти а̄хам̣су. амачча̄ там̣ сутва̄ ра̄джа̄нам̣ упасан̇камитва̄ анурӯпена найена да̄рикам̣ йа̄чим̣су, сопи ада̄си. тато ба̄ра̄н̣асиран̃н̃о па̄хесум̣ ‘‘ладдха̄ да̄рика̄, са̄мам̣ а̄гаччхиссати, уда̄ху амхева а̄нема̄’’ти? со ча ‘‘майи а̄гаччханте джанападапӣл̣а̄ бхависсати, тумхева а̄нетха̄’’ти песеси.
амачча̄ да̄рикам̣ гахетва̄ нагара̄ никкхамитва̄ кума̄расса па̄хесум̣ – ‘‘ладдха̄ суван̣н̣арӯпасадисӣ да̄рика̄’’ти. кума̄ро сутва̄ва ра̄гена абхибхӯто пат̣хамаджджха̄на̄ париха̄йи. со дӯтапарампарам̣ песеси ‘‘сӣгхам̣ а̄нетха, сӣгхам̣ а̄нетха̄’’ти. те саббаттха екараттива̄сенева ба̄ра̄н̣асим̣ патва̄ бахинагаре т̣хита̄ ран̃н̃о па̄хесум̣ – ‘‘аджджа пависитаббам̣, но’’ти? ра̄джа̄ ‘‘сет̣т̣хакула̄ а̄нӣта̄ да̄рика̄, ман̇галакирийам̣ катва̄ маха̄сакка̄рена павесесса̄ма, уййа̄нам̣ та̄ва нам̣ нетха̄’’ти а̄н̣а̄песи. те татха̄ акам̣су. са̄ аччантасукхума̄ла̄ йа̄нуггха̄тена убба̄л̣ха̄ аддха̄напариссамена уппаннава̄тарога̄ мила̄тама̄ла̄ вийа хутва̄ раттим̣йева ка̄ламака̄си. амачча̄ ‘‘сакка̄ра̄ парибхат̣т̣хамха̄’’ти паридевим̣су. ра̄джа̄ ча на̄гара̄ ча ‘‘кулавам̣со винат̣т̣хо’’ти паридевим̣су. нагаре маха̄кола̄халам̣ ахоси. кума̄расса сутаматтейева маха̄соко удапа̄ди. тато кума̄ро сокасса мӯлам̣ кхан̣итума̄раддхо. со чинтеси – ‘‘айам̣ соко на̄ма на аджа̄тасса хоти, джа̄тасса пана хоти, тасма̄ джа̄тим̣ пат̣ичча соко’’ти. ‘‘джа̄ти пана ким̣ пат̣ичча̄’’ти? тато ‘‘бхавам̣ пат̣ичча джа̄тӣ’’ти евам̣ пуббабха̄вана̄нубха̄вена йонисо манасикаронто ануломапат̣иломапат̣иччасамуппа̄дам̣ дисва̄ сан̇кха̄ре саммасанто таттхева нисинно паччекабодхим̣ саччха̄ка̄си. там̣ маггапхаласукхена сукхитам̣ сантиндрийам̣ сантама̄насам̣ нисиннам̣ дисва̄, пан̣ипа̄там̣ катва̄, амачча̄ а̄хам̣су – ‘‘ма̄ сочи, дева, маханто джамбудӣпо, ан̃н̃ам̣ тато сундаратарам̣ а̄несса̄ма̄’’ти. со а̄ха – ‘‘на̄хам̣ сочако, ниссоко паччекабуддхо аха’’нти. ито парам̣ саббам̣ пуримага̄тха̄садисамева т̣хапетва̄ га̄тха̄ван̣н̣анам̣.
га̄тха̄ван̣н̣ана̄йам̣ пана сам̣саггаджа̄тасса̄ти джа̄тасам̣саггасса. таттха дассана, савана, ка̄йа, самуллапана, самбхогасам̣саггавасена пан̃чавидхо сам̣сагго. таттха ан̃н̃аман̃н̃ам̣ дисва̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣авӣтхивасена уппаннара̄го дассанасам̣сагго на̄ма. таттха сӣхал̣адӣпе ка̄л̣адӣгхава̄пӣга̄ме пин̣д̣а̄йа чарантам̣ калйа̄н̣авиха̄рава̄сӣдӣгхабха̄н̣акадахарабхиккхум̣ дисва̄ пат̣ибаддхачитта̄ кеначи упа̄йена там̣ алабхитва̄, ка̄лаката̄ кут̣умбийадхӣта̄, тасса̄ нива̄саначол̣акхан̣д̣ам̣ дисва̄ ‘‘еварӯпаваттхадха̄ринийа̄ на̄ма саддхим̣ сам̣ва̄сам̣ на̄латтха’’нти хадайам̣ пха̄летва̄ ка̄лакато. со ева ча дахаро нидассанам̣.
парехи пана катхийама̄нам̣ рӯпа̄дисампаттим̣ аттана̄ ва̄ хаситалапитагӣтасаддам̣ сутва̄ сотавин̃н̃а̄н̣авӣтхивасена уппанно ра̄го саванасам̣сагго на̄ма. татра̄пи гирига̄мава̄сӣкамма̄радхӣта̄йа пан̃чахи кума̄рӣхи саддхим̣ падумассарам̣ гантва̄, нхатва̄ ма̄лам̣ а̄ропетва̄, учча̄саддена га̄йантийа̄ а̄ка̄сена гаччханто саддам̣ сутва̄ ка̄мара̄гена висеса̄ париха̄йитва̄ анайабйасанам̣ патто пан̃чаггал̣ален̣ава̄сӣ тиссадахаро нидассанам̣.
ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ан̇гапара̄масанена уппаннара̄го ка̄йасам̣сагго на̄ма. дхаммага̄йанадахарабхиккху четтха нидассанам̣. маха̄виха̄ре кира дахарабхиккху дхаммам̣ бха̄сати. таттха маха̄джане а̄гате ра̄джа̄пи агама̄си саддхим̣ антепурена. тато ра̄джадхӣта̄йа тасса рӯпан̃ча саддан̃ча а̄гамма балавара̄го уппанно, тасса ча дахарасса̄пи. там̣ дисва̄ ра̄джа̄ саллаккхетва̄ са̄н̣ипа̄ка̄рена париккхипа̄песи. те ан̃н̃аман̃н̃ам̣ пара̄маситва̄ а̄лин̇гим̣су. пуна са̄н̣ипа̄ка̄рам̣ апанетва̄ пассанта̄ двепи ка̄лакатейева аддасам̣сӯти.
ан̃н̃аман̃н̃ам̣ а̄лапанасамуллапане уппанно ра̄го пана самуллапанасам̣сагго на̄ма. бхиккхубхиккхунӣхи саддхим̣ парибхогакаран̣е уппаннара̄го самбхогасам̣сагго на̄ма. двӣсупи четесу па̄ра̄джикаппатто бхиккху ча бхиккхунӣ ча нидассанам̣. маричиват̣т̣ина̄мамаха̄виха̄рамахе кира дут̣т̣хага̄ман̣и абхайамаха̄ра̄джа̄ маха̄да̄нам̣ пат̣ийа̄детва̄ убхатосан̇гхам̣ паривисати. таттха ун̣хайа̄гуйа̄ динна̄йа сан̇гханавакаса̄ман̣ерӣ ана̄дха̄ракасса сан̇гханавакаса̄ман̣ерасса дантавалайам̣ датва̄ самулла̄пам̣ ака̄си. те убхопи упасампаджджитва̄ сат̣т̣хивасса̄ хутва̄ паратӣрам̣ гата̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ самулла̄пена пуббасан̃н̃ам̣ пат̣илабхитва̄ та̄вадева джа̄тасинеха̄ сиккха̄падам̣ вӣтиккамитва̄ па̄ра̄джика̄ ахесунти.
евам̣ пан̃чавидхе сам̣сагге йена кеначи сам̣саггена джа̄тасам̣саггасса бхавати снехо, пуримара̄гапаччайа̄ балавара̄го уппаджджати. тато снеханвайам̣ дуккхамидам̣ пахоти тамева снехам̣ анугаччхантам̣ сандит̣т̣хикасампара̄йикасокапаридева̄дина̄наппака̄ракам̣ дуккхамидам̣ пахоти, ниббаттати, бхавати, джа̄йати. апаре пана ‘‘а̄рамман̣е читтасса воссагго сам̣сагго’’ти бхан̣анти. тато снехо, снеха̄ дуккхамиданти.
еваматтхаппабхедам̣ имам̣ ад̣д̣хага̄тхам̣ ватва̄ со паччекабуддхо а̄ха – ‘‘сва̄хам̣ йамидам̣ снеханвайам̣ сока̄дидуккхам̣ пахоти, тасса дуккхасса мӯлам̣ кхананто паччекасамбодхимадхигато’’ти. евам̣ вутте те амачча̄ а̄хам̣су – ‘‘амхехи да̄ни, бханте, ким̣ ка̄табба’’нти? тато со а̄ха – ‘‘тумхе ва̄ ан̃н̃е ва̄ йо имамха̄ дуккха̄ муччитука̄мо, со саббопи а̄дӣнавам̣ снехаджам̣ пеккхама̄но, еко чаре кхаггависа̄н̣акаппо’’ти. еттха ча йам̣ ‘‘снеханвайам̣ дуккхамидам̣ пахотӣ’’ти вуттам̣ ‘‘тадева сандха̄йа а̄дӣнавам̣ снехаджам̣ пеккхама̄но’’ти идам̣ вуттанти ведитаббам̣. атха ва̄ йатха̄вуттена сам̣саггена сам̣саггаджа̄тасса бхавати снехо, снеханвайам̣ дуккхамидам̣ пахоти, етам̣ йатха̄бхӯтам̣ а̄дӣнавам̣ снехаджам̣ пеккхама̄но ахам̣ адхигатоти. евам̣ абхисамбандхитва̄ чатуттхапа̄до пуббе вуттанайенева уда̄навасена вуттопи ведитаббо. тато парам̣ саббам̣ пуримага̄тха̄йа вуттасадисамева̄ти.
сам̣саггага̄тха̄ван̣н̣ана̄ саматта̄.
37. митте сухаджджети ка̄ уппатти? айам̣ паччекабодхисатто пуримага̄тха̄йа вуттанайенева уппаджджитва̄ ба̄ра̄н̣асийам̣ раджджам̣ ка̄ренто пат̣хамам̣ джха̄нам̣ ниббаттетва̄ ‘‘ким̣ саман̣адхаммо варо, раджджам̣ вара’’нти вӣмам̣ситва̄ чатуннам̣ амачча̄нам̣ хаттхе раджджам̣ ниййа̄тетва̄ саман̣адхаммам̣ кароти. амачча̄ ‘‘дхаммена самена каротха̄’’ти вутта̄пи лан̃джам̣ гахетва̄ адхаммена каронти. те лан̃джам̣ гахетва̄ са̄мике пара̄джента̄ екада̄ ан̃н̃атарам̣ ра̄джаваллабхам̣ пара̄джесум̣. со ран̃н̃о бхаттаха̄ракена саддхим̣ пависитва̄ саббам̣ а̄рочеси. ра̄джа̄ дутийадивасе сайам̣ виниччхайат̣т̣ха̄нам̣ агама̄си. тато маха̄джанака̄йа̄ – ‘‘амачча̄ са̄мике аса̄мике каронтӣ’’ти маха̄саддам̣ каронта̄ маха̄йуддхам̣ вийа акам̣су. атха ра̄джа̄ виниччхайат̣т̣ха̄на̄ вут̣т̣ха̄йа па̄са̄дам̣ абхирухитва̄ сама̄паттим̣ аппетум̣ нисинно тена саддена виккхиттачитто на саккоти аппетум̣. со ‘‘ким̣ ме раджджена, саман̣адхаммо варо’’ти раджджасукхам̣ паха̄йа пуна сама̄паттим̣ ниббаттетва̄ пуббе вуттанайенева випассанто паччекасамбодхим̣ саччха̄ка̄си. каммат̣т̣ха̄нан̃ча пуччхито имам̣ га̄тхам̣ абха̄си –
‘‘митте сухадждже анукампама̄но, ха̄пети аттхам̣ пат̣ибаддхачитто;
етам̣ бхайам̣ сантхаве пеккхама̄но, еко чаре кхаггависа̄н̣акаппо’’ти.
таттха метта̄йанавасена митта̄. сухадайабха̄вена сухаджджа̄. кечи хи екантахитака̄мата̄йа митта̄ва хонти, на сухаджджа̄. кечи гамана̄гаманат̣т̣ха̄нанисаджджа̄самулла̄па̄дӣсу хадайасукхаджананена сухаджджа̄ва хонти, на митта̄. кечи тадубхайавасена сухаджджа̄ чева митта̄ ча. те дувидха̄ хонти – ага̄рийа̄ анага̄рийа̄ ча. таттха ага̄рийа̄ тивидха̄ хонти – упака̄ро, сама̄насукхадуккхо, анукампакоти. анага̄рийа̄ висесена аттхаккха̄йино ева. те чатӯхи ан̇гехи саманна̄гата̄ хонти. йатха̄ха –
‘‘чатӯхи кхо, гахапатипутта, т̣ха̄нехи упака̄ро митто сухадо ведитаббо – паматтам̣ раккхати, паматтасса са̄патеййам̣ раккхати, бхӣтасса саран̣ам̣ хоти, уппаннесу киччакаран̣ӣйесу таддигун̣ам̣ бхогам̣ ануппадети’’ (дӣ. ни. 3.261).
татха̄ –
‘‘чатӯхи кхо, гахапатипутта, т̣ха̄нехи сама̄насукхадуккхо митто сухадо ведитаббо – гуйхамасса а̄чиккхати, гуйхамасса паригӯхати, а̄пада̄су на виджахати, джӣвитамписса аттха̄йа париччаттам̣ хоти’’ (дӣ. ни. 3.262).
татха̄ –
‘‘чатӯхи кхо, гахапатипутта, т̣ха̄нехи анукампако митто сухадо ведитаббо – абхавенасса на нандати, бхавенасса нандати, аван̣н̣ам̣ бхан̣ама̄нам̣ нива̄рети, ван̣н̣ам̣ бхан̣ама̄нам̣ пасам̣сати’’ (дӣ. ни. 3.264).
татха̄ –
‘‘чатӯхи кхо, гахапатипутта, т̣ха̄нехи аттхаккха̄йӣ митто сухадо ведитаббо – па̄па̄ нива̄рети, калйа̄н̣е нивесети, ассутам̣ са̄вети, саггасса маггам̣ а̄чиккхатӣ’’ти (дӣ. ни. 3.263).
тесвидха ага̄рийа̄ адхиппета̄. аттхато пана саббепи йуджджанти. те митте сухадждже. анукампама̄ноти анудайама̄но. тесам̣ сукхам̣ упасам̣харитука̄мо дуккхам̣ апахаритука̄мо ча.
ха̄пети аттханти дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтхавасена тивидхам̣, татха̄ аттаттхапараттхаубхайаттхавасена̄пи тивидхам̣. аттхам̣ ладдхавина̄санена аладдха̄нуппа̄данена̄ти двидха̄пи ха̄пети вина̄сети. пат̣ибаддхачиттоти ‘‘ахам̣ имам̣ вина̄ на джӣва̄ми, еса ме гати, еса ме пара̄йан̣а’’нти евам̣ атта̄нам̣ нӣче т̣ха̄не т̣хапентопи пат̣ибаддхачитто хоти. ‘‘име мам̣ вина̄ на джӣванти, ахам̣ тесам̣ гати, тесам̣ пара̄йан̣а’’нти евам̣ атта̄нам̣ учче т̣ха̄не т̣хапентопи пат̣ибаддхачитто хоти. идха пана евам̣ пат̣ибаддхачитто адхиппето. етам̣ бхайанти етам̣ аттхаха̄панабхайам̣, аттано сама̄паттиха̄ним̣ сандха̄йа вуттам̣. сантхавети тивидхо сантхаво – тан̣ха̄дит̣т̣химиттасантхававасена. таттха ат̣т̣хасатаппабхеда̄пи тан̣ха̄ тан̣ха̄сантхаво, два̄сат̣т̣хибхеда̄пи дит̣т̣хи дит̣т̣хисантхаво, пат̣ибаддхачиттата̄йа митта̄нукампана̄ миттасантхаво. со идха̄дхиппето. тена хисса сама̄патти парихӣна̄. тена̄ха – ‘‘етам̣ бхайам̣ сантхаве пеккхама̄но ахамадхигато’’ти. сесам̣ вуттасадисамева̄ти ведитаббанти.
миттасухаджджага̄тха̄ван̣н̣ана̄ саматта̄.
38. вам̣со виса̄лоти ка̄ уппатти? пуббе кира кассапасса бхагавато са̄сане тайо паччекабодхисатта̄ паббаджитва̄ вӣсати вассасахасса̄ни гатапачча̄гатаваттам̣ пӯретва̄ девалоке уппанна̄. тато чавитва̄ тесам̣ джет̣т̣хако ба̄ра̄н̣асира̄джакуле ниббатто, итаре паччантара̄джакулесу. те убхопи каммат̣т̣ха̄нам̣ угган̣хитва̄, раджджам̣ паха̄йа паббаджитва̄, ануккамена паччекабуддха̄ хутва̄, нандамӯлакапаббха̄ре васанта̄ екадивасам̣ сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа ‘‘майам̣ ким̣ каммам̣ катва̄ имам̣ локуттарасукхам̣ ануппатта̄’’ти а̄ваджджетва̄ паччавеккхама̄на̄ кассапабуддхака̄ле аттано чарийам̣ аддасам̣су. тато ‘‘татийо кухи’’нти а̄ваджджента̄ ба̄ра̄н̣асийам̣ раджджам̣ ка̄рентам̣ дисва̄ тасса гун̣е саритва̄ ‘‘со пакатийа̄ва аппиччхата̄дигун̣асаманна̄гато ахоси, амха̄кан̃н̃ева ова̄дако ватта̄ вачанаккхамо па̄пагарахӣ, ханда, нам̣ а̄рамман̣ам̣ дассетва̄ мочесса̄ма̄’’ти ока̄сам̣ гавесанта̄ там̣ екадивасам̣ сабба̄лан̇ка̄равибхӯситам̣ уййа̄нам̣ гаччхантам̣ дисва̄ а̄ка̄сена̄гантва̄ уййа̄надва̄ре вел̣угумбамӯле ат̣т̣хам̣су. маха̄джано атитто ра̄джадассанена ра̄джа̄нам̣ олокети. тато ра̄джа̄ ‘‘аттхи ну кхо кочи мама дассане абйа̄ват̣о’’ти олокенто паччекабуддхе аддаккхи. саха дассаненева часса тесу синехо уппаджджи.
со хаттхиккхандха̄ оруйха сантена упача̄рена те упасан̇камитва̄ ‘‘бханте, ким̣ на̄ма̄ тумхе’’ти пуччхи. те а̄хам̣су ‘‘майам̣, маха̄ра̄джа, асаджджама̄на̄ на̄ма̄’’ти. ‘‘бханте, ‘асаджджама̄на̄’ти етасса ко аттхо’’ти? ‘‘алагганаттхо, маха̄ра̄джа̄’’ти. тато там̣ вел̣угумбам̣ дассента̄ а̄хам̣су – ‘‘сеййатха̄пи, маха̄ра̄джа, имам̣ вел̣угумбам̣ саббасо мӯлакхандхаса̄кха̄нуса̄кха̄хи сам̣сиббитва̄ т̣хитам̣ асихаттхо пурисо мӯле чхетва̄ а̄вин̃чханто на саккун̣еййа уддхаритум̣, евамева твам̣ анто ча бахи ча джат̣а̄йа джат̣ито а̄саттависатто таттха лагго. сеййатха̄пи ва̄ панасса вемаджджхагатопи айам̣ вам̣сакал̣ӣро асан̃джа̄таса̄кхатта̄ кеначи алагго т̣хито, сакка̄ ча пана агге ва̄ мӯле ва̄ чхетва̄ уддхаритум̣, евамева майам̣ каттхачи асаджджама̄на̄ саббадиса̄ гаччха̄ма̄’’ти та̄вадева чатуттхаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ пассато ева ран̃н̃о а̄ка̄сена нандамӯлакапаббха̄рам̣ агамам̣су. тато ра̄джа̄ чинтеси – ‘‘када̄ ну кхо ахампи евам̣ асаджджама̄но бхавеййа’’нти таттхева нисӣдитва̄ випассанто паччекабодхим̣ саччха̄ка̄си. пуриманайенева каммат̣т̣ха̄нам̣ пуччхито имам̣ га̄тхам̣ абха̄си –
‘‘вам̣со виса̄лова йатха̄ висатто, путтесу да̄ресу ча йа̄ апеккха̄;
вам̣саккал̣ӣрова асаджджама̄но, еко чаре кхаггависа̄н̣акаппо’’ти.
таттха вам̣соти вел̣у. виса̄лоти виттхин̣н̣о. чака̄ро авадха̄ран̣аттхо, евака̄ро ва̄ айам̣, сандхивасенеттха ека̄ро нат̣т̣хо. тасса парападена самбандхо, там̣ паччха̄ йоджесса̄ма. йатха̄ти пат̣ибха̄ге. висаттоти лагго, джат̣ито сам̣сиббито. путтесу да̄ресу ча̄ти путтадхӣтубхарийа̄су. йа̄ апеккха̄ти йа̄ тан̣ха̄ йо снехо. вам̣саккал̣ӣрова асаджджама̄ноти вам̣сакал̣ӣро вийа алаггама̄но. ким̣ вуттам̣ хоти? йатха̄ вам̣со виса̄ло висатто ева хоти, путтесу да̄ресу ча йа̄ апеккха̄, са̄пи евам̣ та̄ни ваттхӯни сам̣сиббитва̄ т̣хитатта̄ висатта̄ ева. сва̄хам̣ та̄йа апеккха̄йа апеккхава̄ виса̄ло вам̣со вийа висаттоти евам̣ апеккха̄йа а̄дӣнавам̣ дисва̄ там̣ апеккхам̣ магган̃а̄н̣ена чхинданто айам̣ вам̣сакал̣ӣрова рӯпа̄дӣсу ва̄ лобха̄дӣсу ва̄ ка̄мабхава̄дӣсу ва̄ дит̣т̣ха̄дӣсу ва̄ тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хивасена асаджджама̄но паччекабодхим̣ адхигатоти. сесам̣ пуриманайенева ведитаббанти.
вам̣сакал̣ӣрага̄тха̄ван̣н̣ана̄ саматта̄.
39. миго аран̃н̃амхӣти ка̄ уппатти? еко кира бхиккху кассапасса бхагавато са̄сане йога̄вачаро ка̄лам̣ катва̄, ба̄ра̄н̣асийам̣ сет̣т̣хикуле уппанно ад̣д̣хе махаддхане маха̄бхоге, со субхаго ахоси. тато парада̄рико хутва̄ таттха ка̄лакато нирайе ниббатто таттха паччитва̄ випа̄ка̄васесена сет̣т̣хибхарийа̄йа куччхимхи иттхипат̣исандхим̣ аггахеси. нирайато а̄гата̄нам̣ гатта̄ни ун̣ха̄ни хонти. тена сет̣т̣хибхарийа̄ д̣айхама̄нена ударена киччхена касирена там̣ габбхам̣ дха̄ретва̄ ка̄лена да̄рикам̣ виджа̄йи. са̄ джа̄тадивасато пабхути ма̄та̄питӯнам̣ сесабандхупариджана̄нан̃ча десса̄ ахоси. вайаппатта̄ ча йамхи куле динна̄, таттха̄пи са̄микасассусасура̄нам̣ десса̄ва ахоси аппийа̄ амана̄па̄. атха наккхатте гхосите сет̣т̣хипутто та̄йа саддхим̣ кӣл̣итум̣ аниччханто весим̣ а̄нетва̄ кӣл̣ати. са̄ там̣ да̄сӣнам̣ сантика̄ сутва̄ сет̣т̣хипуттам̣ упасан̇камитва̄ на̄наппака̄рехи анунайитва̄ а̄ха – ‘‘аййапутта, иттхӣ на̄ма сачепи дасаннам̣ ра̄джӯнам̣ канит̣т̣ха̄ хоти, чаккаваттино ва̄ дхӣта̄, татха̄пи са̄микасса песанакара̄ хоти. са̄мике ана̄лапанте сӯле а̄ропита̄ вийа дуккхам̣ пат̣исам̣ведети. саче ахам̣ ануггаха̄раха̄, ануггахетабба̄. но че, виссаджджетабба̄, аттано н̃а̄тикулам̣ гамисса̄мӣ’’ти. сет̣т̣хипутто – ‘‘хоту, бхадде, ма̄ сочи, кӣл̣анасаджджа̄ хохи, наккхаттам̣ кӣл̣исса̄ма̄’’ти а̄ха. сет̣т̣хидхӣта̄ та̄ватакенапи салла̄паматтена усса̄хаджа̄та̄ ‘‘све наккхаттам̣ кӣл̣исса̄мӣ’’ти бахум̣ кхаджджабходжджам̣ пат̣ийа̄дети. сет̣т̣хипутто дутийадивасе ана̄рочетва̄ва кӣл̣анат̣т̣ха̄нам̣ гато. са̄ ‘‘ида̄ни песессати, ида̄ни песессатӣ’’ти маггам̣ олокентӣ нисинна̄ уссӯрам̣ дисва̄ мануссе песеси. те пачча̄гантва̄ ‘‘сет̣т̣хипутто гато’’ти а̄рочесум̣. са̄ саббам̣ там̣ пат̣ийа̄дитам̣ а̄да̄йа йа̄нам̣ абхирухитва̄ уййа̄нам̣ гантум̣ а̄раддха̄.
атха нандамӯлакапаббха̄ре паччекасамбуддхо саттаме дивасе ниродха̄ вут̣т̣ха̄йа анотатте мукхам̣ дховитва̄ на̄галата̄дантапон̣ам̣ кха̄дитва̄ ‘‘каттха аджджа бхиккхам̣ чарисса̄мӣ’’ти а̄вадждженто там̣ сет̣т̣хидхӣтарам̣ дисва̄ ‘‘имисса̄ майи сакка̄рам̣ каритва̄ там̣ каммам̣ париккхайам̣ гамиссатӣ’’ти н̃атва̄ паббха̄расамӣпе сат̣т̣хийоджанам̣ маносила̄талам̣, таттха т̣хатва̄ нива̄сетва̄ паттачӣварама̄да̄йа абхин̃н̃а̄па̄дакаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ а̄ка̄сена̄гантва̄ тасса̄ пат̣ипатхе оруйха ба̄ра̄н̣асӣбхимукхо агама̄си. там̣ дисва̄ да̄сийо сет̣т̣хидхӣта̄йа а̄рочесум̣. са̄ йа̄на̄ оруйха саккаччам̣ вандитва̄, паттам̣ гахетва̄, саббарасасампаннена кха̄данӣйабходжанӣйена пӯретва̄, падумапуппхена пат̣иччха̄детва̄ хет̣т̣ха̄пи падумапуппхам̣ катва̄, пуппхакала̄пам̣ хаттхена гахетва̄, паччекабуддхам̣ упасан̇камитва̄, тасса хаттхе паттам̣ датва̄, вандитва̄, пуппхакала̄пахаттха̄ паттхеси ‘‘бханте, йатха̄ идам̣ пуппхам̣, ева̄хам̣ йаттха йаттха уппаджджа̄ми, таттха таттха маха̄джанасса пийа̄ бхавеййам̣ мана̄па̄’’ти. евам̣ паттхетва̄ дутийам̣ паттхеси ‘‘бханте, дуккхо габбхава̄со, там̣ анупагамма падумапуппхе евам̣ пат̣исандхи бхавеййа̄’’ти. татийампи паттхеси ‘‘бханте, джигуччханӣйо ма̄туга̄мо, чаккаваттидхӣта̄пи паравасам̣ гаччхати, тасма̄ ахам̣ иттхибха̄вам̣ анупагамма пурисо бхавеййа’’нти. чатуттхампи паттхеси ‘‘бханте, имам̣ сам̣са̄радуккхам̣ атиккамма парийоса̄не тумхехи паттам̣ аматам̣ па̄пун̣еййа’’нти.
евам̣ чатуро пан̣идхайо катва̄, там̣ падумапуппхакала̄пам̣ пӯджетва̄, паччекабуддхасса пан̃чапатит̣т̣хитена вандитва̄ ‘‘пуппхасадисо ева ме гандхо чева ван̣н̣о ча хотӯ’’ти имам̣ пан̃чамам̣ пан̣идхим̣ ака̄си. тато паччекабуддхо паттам̣ пуппхакала̄пан̃ча гахетва̄ а̄ка̄се т̣хатва̄ –
‘‘иччхитам̣ паттхитам̣ туйхам̣, кхиппамева самиджджхату;
саббе пӯренту сан̇каппа̄, чандо паннарасо йатха̄’’ти. –
има̄йа га̄тха̄йа сет̣т̣хидхӣта̄йа анумоданам̣ катва̄ ‘‘сет̣т̣хидхӣта̄ мам̣ гаччхантам̣ пассатӯ’’ти адхит̣т̣хахитва̄ нандамӯлакапаббха̄рам̣ агама̄си. сет̣т̣хидхӣта̄йа там̣ дисва̄ махатӣ пӣти уппанна̄. бхавантаре катам̣ акусалакаммам̣ анока̄сата̄йа париккхӣн̣ам̣, чин̃чамбиладхотатамбабха̄джанамива суддха̄ джа̄та̄. та̄вадева часса̄ патикуле н̃а̄тикуле ча саббо джано тут̣т̣хо ‘‘ким̣ карома̄’’ти пийавачана̄ни пан̣н̣а̄ка̄ра̄ни ча песеси. сет̣т̣хипутто мануссе песеси ‘‘сӣгхам̣ сӣгхам̣ а̄нетха сет̣т̣хидхӣтарам̣, ахам̣ виссаритва̄ уййа̄нам̣ а̄гато’’ти. тато пабхути ча нам̣ уре вилиттачанданам̣ вийа а̄муттамутта̄ха̄рам̣ вийа пуппхама̄лам̣ вийа ча пийа̄йанто парихари.
са̄ таттха йа̄вата̄йукам̣ иссарийабхогасукхам̣ анубхавитва̄ ка̄лам̣ катва̄ пурисабха̄вена девалоке падумапуппхе уппаджджи. со девапутто гаччхантопи падумапуппхагаббхейева гаччхати, тит̣т̣хантопи, нисӣдантопи, сайантопи падумагаббхейева сайати. маха̄падумадевапуттоти часса на̄мам̣ акам̣су. евам̣ со тена иддха̄нубха̄вена ануломапат̣иломам̣ чхадевалоке ева сам̣сарати.
тена ча самайена ба̄ра̄н̣асиран̃н̃о вӣсати иттхисахасса̄ни хонти. ра̄джа̄ екисса̄пи куччхийам̣ путтам̣ на лабхати. амачча̄ ра̄джа̄нам̣ вин̃н̃а̄песум̣ ‘‘дева, кулавам̣са̄нупа̄лако путто иччхитаббо, атрадже авиджджама̄не кхетраджопи кулавам̣садхаро хотӣ’’ти. ра̄джа̄ ‘‘т̣хапетва̄ махесим̣ авасеса̄ на̄т̣акиттхийо сатта̄хам̣ дхаммана̄т̣акам̣ каротха̄’’ти йатха̄ка̄мам̣ бахи чара̄песи, татха̄пи путтам̣ на̄латтха. пуна амачча̄ а̄хам̣су – ‘‘маха̄ра̄джа, махесӣ на̄ма пун̃н̃ена ча пан̃н̃а̄йа ча саббиттхӣнам̣ агга̄, аппева на̄ма дево махесийа̄пи куччхисмим̣ путтам̣ лабхеййа̄’’ти. ра̄джа̄ махесийа̄ етаматтхам̣ а̄рочеси. са̄ а̄ха – ‘‘маха̄ра̄джа, йа̄ иттхӣ саччава̄динӣ сӣлаватӣ, са̄ путтам̣ лабхеййа, хироттаппарахита̄йа куто путто’’ти па̄са̄дам̣ абхирухитва̄ пан̃ча сӣла̄ни сама̄дийитва̄ пунаппунам̣ анумаджджати. сӣлаватийа̄ ра̄джадхӣта̄йа пан̃ча сӣла̄ни анумаджджантийа̄ путтапаттхана̄читте уппаннаматте саккасса а̄санам̣ сантаппи.
атха сакко а̄саната̄пака̄ран̣ам̣ а̄вадждженто етаматтхам̣ видитва̄ ‘‘сӣлаватийа̄ ра̄джадхӣта̄йа путтаварам̣ демӣ’’ти а̄ка̄сена̄гантва̄ девийа̄ саммукхе т̣хатва̄ ‘‘ким̣ паттхеси девӣ’’ти пуччхи. ‘‘путтам̣, маха̄ра̄джа̄’’ти. ‘‘дамми те, деви, путтам̣, ма̄ чинтайӣ’’ти ватва̄ девалокам̣ гантва̄ ‘‘аттхи ну кхо еттха кхӣн̣а̄йуко’’ти а̄вадждженто ‘‘айам̣ маха̄падумо упаридевалоке уппаджджитум̣ ито чаватӣ’’ти н̃атва̄ тасса вима̄нам̣ гантва̄ ‘‘та̄та маха̄падума, мануссалокам̣ гаччха̄хӣ’’ти йа̄чи. со а̄ха – ‘‘маха̄ра̄джа, ма̄ евам̣ бхан̣и, джегуччхо мануссалоко’’ти. ‘‘та̄та, твам̣ мануссалоке пун̃н̃ам̣ катва̄ идхӯпапанно, таттхева т̣хатва̄ па̄рамийо пӯретабба̄, гаччха, та̄та̄’’ти. ‘‘дуккхо, маха̄ра̄джа, габбхава̄со, на саккоми таттха васиту’’нти. ‘‘ким̣ те, та̄та, габбхава̄сена, татха̄ хи твам̣ каммамака̄си, йатха̄ падумагаббхейева ниббаттиссаси, гаччха, та̄та̄’’ти пунаппунам̣ вуччама̄но адхива̄сеси.
тато маха̄падумо девалока̄ чавитва̄ ба̄ра̄н̣асиран̃н̃о уййа̄не сила̄пат̣т̣апоккхаран̣ийам̣ падумагаббхе ниббатто. тан̃ча раттим̣ махесӣ паччӯсасамайе супинантена вӣсатииттхисахассапаривута̄ уййа̄нам̣ гантва̄ сила̄пат̣т̣апоккхаран̣ийам̣ падумассаре путтам̣ ладдха̄ вийа ахоси. са̄ пабха̄та̄йа раттийа̄ сӣла̄ни раккхама̄на̄ татхева таттха гантва̄ екам̣ падумапуппхам̣ аддаса. там̣ нева тӣре хоти на гамбхӣре. саха дассаненева часса̄ таттха путтасинехо уппаджджи. са̄ са̄мам̣йева пависитва̄ там̣ пуппхам̣ аггахеси. пуппхе гахитаматтейева патта̄ни викасим̣су. таттха тат̣т̣аке а̄ситтасуван̣н̣апат̣имам̣ вийа да̄ракам̣ аддаса. дисва̄ва ‘‘путто ме ладдхо’’ти саддам̣ ниччха̄реси. маха̄джано са̄дхука̄расахасса̄ни мун̃чи, ран̃н̃о ча песеси. ра̄джа̄ сутва̄ ‘‘каттха ладдхо’’ти пуччхитва̄ ладдхока̄сан̃ча сутва̄ ‘‘уййа̄нан̃ча поккхаран̣ийам̣ падуман̃ча амха̄кан̃н̃ева кхеттам̣, тасма̄ амха̄кам̣ кхетте джа̄татта̄ кхетраджо на̄ма̄йам̣ путто’’ти ватва̄ нагарам̣ павесетва̄ вӣсатисахассаиттхийо дха̄тикиччам̣ ка̄ра̄песи. йа̄ йа̄ кума̄расса ручим̣ н̃атва̄ паттхитапаттхитам̣ кха̄данӣйам̣ кха̄да̄пети, са̄ са̄ сахассам̣ лабхати. сакалаба̄ра̄н̣асӣ чалита̄, саббо джано кума̄расса пан̣н̣а̄ка̄расахасса̄ни песеси. кума̄ро там̣ там̣ атинетва̄ ‘‘имам̣ кха̄да, имам̣ бхун̃джа̄’’ти вуччама̄но бходжанена убба̄л̣хо уккан̣т̣хито хутва̄, гопурадва̄рам̣ гантва̄, ла̄кха̄гул̣акена кӣл̣ати.
тада̄ ан̃н̃атаро паччекабуддхо ба̄ра̄н̣асим̣ нисса̄йа исипатане васати. со ка̄лассева вут̣т̣ха̄йа сена̄санаваттасарӣрапарикаммаманасика̄ра̄дӣни саббакичча̄ни катва̄, пат̣исалла̄на̄ вут̣т̣хито ‘‘аджджа каттха бхиккхам̣ гахесса̄мӣ’’ти а̄вадждженто кума̄расса сампаттим̣ дисва̄ ‘‘еса пуббе ким̣ каммам̣ карӣ’’ти вӣмам̣санто ‘‘ма̄дисасса пин̣д̣апа̄там̣ датва̄, чатассо паттхана̄ паттхеси таттха тиссо сиддха̄, ека̄ та̄ва на сиджджхати, тасса упа̄йена а̄рамман̣ам̣ дассемӣ’’ти бхиккха̄чарийавасена кума̄расса сантикам̣ агама̄си. кума̄ро там̣ дисва̄ ‘‘саман̣а, ма̄ идха а̄гаччхи, име хи тампи ‘идам̣ кха̄да, идам̣ бхун̃джа̄’ти вадеййу’’нти а̄ха. со екавачаненева тато ниваттитва̄ аттано сена̄санам̣ па̄виси. кума̄ро париджанам̣ а̄ха – ‘‘айам̣ саман̣о майа̄ вуттаматтова ниватто, куддхо, ну, кхо мама̄’’ти. тато техи ‘‘паббаджита̄ на̄ма, дева, на кодхапара̄йан̣а̄ хонти, парена пасаннаманена йам̣ диннам̣ хоти, тена йа̄пентӣ’’ти вуччама̄нопи ‘‘куддхо ева мама̄йам̣ саман̣о, кхама̄песса̄ми на’’нти ма̄та̄питӯнам̣ а̄рочетва̄ хаттхим̣ абхирухитва̄, махата̄ ра̄джа̄нубха̄вена исипатанам̣ гантва̄, мигайӯтхам̣ дисва̄, пуччхи ‘‘ким̣ на̄ма ете’’ти? ‘‘ете, са̄ми, мига̄ на̄ма̄’’ти. етесам̣ ‘‘имам̣ кха̄датха, имам̣ бхун̃джатха, имам̣ са̄йатха̄’’ти ватва̄ пат̣иджагганта̄ аттхӣти. наттхи са̄ми, йаттха тин̣одакам̣ сулабхам̣, таттха васантӣти.
кума̄ро ‘‘йатха̄ име араккхийама̄на̄ва йаттха иччханти, таттха васанти, када̄ ну, кхо, ахампи евам̣ васеййа’’нти етама̄рамман̣ам̣ аггахеси. паччекабуддхопи тасса а̄гаманам̣ н̃атва̄ сена̄санамагган̃ча чан̇каман̃ча саммаджджитва̄, мат̣т̣хам̣ катва̄, екадвиккхаттум̣ чан̇камитва̄, паданиккхепам̣ дассетва̄, дива̄виха̄рока̄сан̃ча пан̣н̣аса̄лан̃ча саммаджджитва̄, мат̣т̣хам̣ катва̄, пависанападаниккхепам̣ дассетва̄, никкхаманападаниккхепам̣ адассетва̄, ан̃н̃атра агама̄си. кума̄ро таттха гантва̄ там̣ падесам̣ саммаджджитва̄ мат̣т̣хам̣ катам̣ дисва̄ ‘‘васати ман̃н̃е еттха со паччекабуддхо’’ти париджанена бха̄ситам̣ сутва̄ а̄ха – ‘‘па̄топи со саман̣о куддхо, ида̄ни хаттхиасса̄дӣхи аттано ока̄сам̣ аккантам̣ дисва̄, сут̣т̣хутарам̣ куджджхеййа, идхева тумхе тит̣т̣хатха̄’’ти хаттхиккхандха̄ оруйха екакова сена̄санам̣ павит̣т̣хо ваттасӣсена сусаммат̣т̣хока̄се паданиккхепам̣ дисва̄, ‘‘айам̣ саман̣о еттха чан̇каманто на ван̣иджджа̄дикаммам̣ чинтеси, аддха̄ аттано хитамева чинтеси ман̃н̃е’’ти пасаннама̄насо чан̇камам̣ а̄рухитва̄, дӯрӣкатапутхувитакко гантва̄, па̄са̄н̣апхалаке нисӣдитва̄, сан̃джа̄таекагго хутва̄, пан̣н̣аса̄лам̣ пависитва̄, випассанто паччекабодхин̃а̄н̣ам̣ адхигантва̄, пуриманайенева пурохитена каммат̣т̣ха̄не пуччхите гаганатале нисинно имам̣ га̄тхама̄ха –
‘‘миго аран̃н̃амхи йатха̄ абаддхо, йениччхакам̣ гаччхати гочара̄йа;
вин̃н̃ӯ наро серитам̣ пеккхама̄но, еко чаре кхаггависа̄н̣акаппо’’ти.
таттха миготи две мига̄ ен̣ӣмиго, пасадамиго ча̄ти. апича саббесам̣ а̄ран̃н̃ика̄нам̣ чатуппада̄наметам̣ адхивачанам̣. идха пана пасадамиго адхиппето. аран̃н̃амхӣти га̄ман̃ча га̄мӯпача̄ран̃ча т̣хапетва̄ авасесам̣ аран̃н̃ам̣, идхам̣ пана уййа̄намадхиппетам̣, тасма̄ уййа̄намхӣти вуттам̣ хоти. йатха̄ти пат̣ибха̄ге. абаддхоти раджджубандхана̄дӣхи абаддхо, етена виссаттхачарийам̣ дӣпети. йениччхакам̣ гаччхати гочара̄йати йена йена диса̄бха̄гена гантумиччхати, тена тена диса̄бха̄гена гочара̄йа гаччхати. вуттампи четам̣ бхагавата̄ –
‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, а̄ран̃н̃ако миго аран̃н̃е паване чарама̄но виссаттхо гаччхати, виссаттхо тит̣т̣хати, виссаттхо нисӣдати, виссаттхо сеййам̣ каппети. там̣ кисса хету? ана̄па̄тхагато, бхиккхаве, луддасса; евамева кхо, бхиккхаве, бхиккху вивиччева ка̄мехи…пе… пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати. айам̣ вуччати, бхиккхаве, бхиккху андхамака̄си ма̄рам̣ ападам̣, вадхитва̄ ма̄рачаккхум̣ адассанам̣ гато па̄пимато’’ти (ма. ни. 1.287; чӯл̣ани. кхаггависа̄н̣асуттаниддеса 125) виттха̄ро.
вин̃н̃ӯ нароти пан̣д̣итапурисо. сеританти саччхандавуттитам̣ апара̄йаттатам̣. пеккхама̄ноти пан̃н̃а̄чаккхуна̄ олокайама̄но. атха ва̄ дхаммасеритам̣ пуггаласеритан̃ча. локуттарадхамма̄ хи килесавасам̣ агаманато серино техи саманна̄гата̄ пуггала̄ ча, тесам̣ бха̄ваниддесо серита̄. там̣ пеккхама̄ноти. ким̣ вуттам̣ хоти? ‘‘йатха̄ миго аран̃н̃амхи абаддхо йениччхакам̣ гаччхати гочара̄йа, када̄ ну кхо ахампи евам̣ гаччхеййа’’нти ити ме тумхехи ито чито ча парива̄ретва̄ т̣хитехи баддхасса йениччхакам̣ гантум̣ алабхантасса тасмим̣ йениччхакагамана̄бха̄вена йениччхакагамане ча̄нисам̣сам̣ дисва̄ ануккамена саматхавипассана̄ па̄рипӯрим̣ агамам̣су. тато паччекабодхим̣ адхигатомхи. тасма̄ ан̃н̃опи вин̃н̃ӯ пан̣д̣ито наро серитам̣ пеккхама̄но еко чаре кхаггависа̄н̣акаппоти. сесам̣ вуттанайенева ведитаббанти.
мигааран̃н̃ага̄тха̄ван̣н̣ана̄ саматта̄.
40. а̄мантана̄ хотӣти ка̄ уппатти? атӣте кира екаваджджикабрахмадатто на̄ма ра̄джа̄ ахоси мудукаджа̄тико. йада̄ амачча̄ тена саха йуттам̣ ва̄ айуттам̣ ва̄ мантетука̄ма̄ хонти, тада̄ нам̣ па̄т̣ийеккам̣ па̄т̣ийеккам̣ екамантам̣ ненти. там̣ екадивасам̣ дива̄сеййам̣ упагатам̣ ан̃н̃атаро амаччо ‘‘дева, мама сотаббам̣ аттхӣ’’ти екамантам̣ гаманам̣ йа̄чи. со ут̣т̣ха̄йа агама̄си. пуна еко маха̄упат̣т̣ха̄не нисиннам̣ варам̣ йа̄чи, еко хаттхиккхандхе, еко ассапит̣т̣хийам̣, еко суван̣н̣аратхе, еко сивика̄йа нисӣдитва̄ уййа̄нам̣ гаччхантам̣ йа̄чи. ра̄джа̄ тато орохитва̄ екамантам̣ агама̄си. апаро джанападача̄рикам̣ гаччхантам̣ йа̄чи, тасса̄пи вачанам̣ сутва̄ хаттхито оруйха екамантам̣ агама̄си. евам̣ со техи ниббинно хутва̄ паббаджи. амачча̄ иссарийена вад̣д̣ханти. тесу еко гантва̄ ра̄джа̄нам̣ а̄ха – ‘‘амукам̣, маха̄ра̄джа, джанападам̣ майхам̣ дехӣ’’ти. ра̄джа̄ ‘‘там̣ иттханна̄мо бхун̃джатӣ’’ти бхан̣ати. со ран̃н̃о вачанам̣ ана̄дийитва̄ ‘‘гаччха̄махам̣ там̣ джанападам̣ гахетва̄ бхун̃джа̄мӣ’’ти таттха гантва̄, калахам̣ катва̄, пуна убхопи ран̃н̃о сантикам̣ а̄гантва̄, ан̃н̃аман̃н̃асса досам̣ а̄роченти. ра̄джа̄ ‘‘на сакка̄ име тосету’’нти тесам̣ лобхе а̄дӣнавам̣ дисва̄ випассанто паччекасамбодхим̣ саччха̄ка̄си. со пуриманайенева имам̣ уда̄нага̄тхам̣ абха̄си –
‘‘а̄мантана̄ хоти саха̄йамаджджхе, ва̄се т̣ха̄не гамане ча̄рика̄йа;
анабхиджджхитам̣ серитам̣ пеккхама̄но, еко чаре кхаггависа̄н̣акаппо’’ти.
тассаттхо – саха̄йамаджджхе т̣хитасса дива̄сеййасан̇кха̄те ва̄се ча, маха̄упат̣т̣ха̄насан̇кха̄те т̣ха̄не ча, уййа̄нагаманасан̇кха̄те гамане ча, джанападача̄рикасан̇кха̄та̄йа ча̄рика̄йа ча ‘‘идам̣ ме сун̣а, идам̣ ме дехӣ’’тиа̄дина̄ найена татха̄ татха̄ а̄мантана̄ хоти, тасма̄ ахам̣ таттха ниббиджджитва̄ йа̄йам̣ арийаджанасевита̄ анека̄нисам̣са̄ екантасукха̄, евам̣ сантепи лобха̄бхибхӯтехи саббака̄пурисехи анабхиджджхита̄ анабхипаттхита̄ паббаджджа̄, там̣ анабхиджджхитам̣ паресам̣ авасаваттанена дхаммапуггалавасена ча серитам̣ пеккхама̄но випассанам̣ а̄рабхитва̄ ануккамена паччекасамбодхим̣ адхигатомхӣти. сесам̣ вуттанайамева̄ти.
а̄мантана̄га̄тха̄ван̣н̣ана̄ саматта̄.
41. кхид̣д̣а̄ ратӣти ка̄ уппатти? ба̄ра̄н̣асийам̣ екапуттакабрахмадатто на̄ма ра̄джа̄ ахоси. со часса екапуттако пийо ахоси мана̄по па̄н̣асамо. со саббирийа̄патхесу путтам̣ гахетва̄ва ваттати. со екадивасам̣ уййа̄нам̣ гаччханто там̣ т̣хапетва̄ гато. кума̄ропи там̣ дивасам̣йева уппаннена бйа̄дхина̄ мато. амачча̄ ‘‘путтасинехена ран̃н̃о хадайампи пхалеййа̄’’ти ана̄рочетва̄ва нам̣ джха̄песум̣. ра̄джа̄ уййа̄не сура̄мадена матто путтам̣ нева сари, татха̄ дутийадивасепи нха̄набходжанавела̄су. атха бхутта̄вӣ нисинно саритва̄ ‘‘путтам̣ ме а̄нетха̄’’ти а̄ха. тасса анурӯпена видха̄нена там̣ паваттим̣ а̄рочесум̣. тато сока̄бхибхӯто нисинно евам̣ йонисо манаса̄ка̄си ‘‘имасмим̣ сати идам̣ хоти, имассуппа̄да̄ идам̣ уппаджджатӣ’’ти. со евам̣ ануккамена ануломапат̣иломам̣ пат̣иччасамуппа̄дам̣ саммасанто паччекабодхим̣ саччха̄ка̄си. сесам̣ сам̣саггага̄тха̄йа вуттасадисамева т̣хапетва̄ га̄тха̄йаттхаван̣н̣анам̣.
аттхаван̣н̣ана̄йам̣ пана кхид̣д̣а̄ти кӣл̣ана̄. са̄ дувидха̄ хоти – ка̄йика̄, ва̄часика̄ ча. таттха ка̄йика̄ на̄ма хаттхӣхипи кӣл̣анти, ассехипи, ратхехипи, дханӯхипи, тхарӯхипӣти евама̄ди. ва̄часика̄ на̄ма гӣтам̣, силокабхан̣анам̣, мукхабхерӣти евама̄ди. ратӣти пан̃чака̄магун̣арати. випуланти йа̄ва ат̣т̣химин̃джам̣ а̄хачча т̣ха̄нена сакалаттабха̄вабйа̄пакам̣. сесам̣ па̄кат̣амева. анусандхийоджана̄пи четтха сам̣саггага̄тха̄йа вуттанайенева ведитабба̄, тато паран̃ча саббанти.
кхид̣д̣а̄ратига̄тха̄ван̣н̣ана̄ саматта̄.
42. ча̄туддисоти ка̄ уппатти? пуббе кира кассапасса бхагавато са̄сане пан̃ча паччекабодхисатта̄ паббаджитва̄ вӣсати вассасахасса̄ни гатапачча̄гатаваттам̣ пӯретва̄ девалоке уппанна̄. тато чавитва̄ тесам̣ джет̣т̣хако ба̄ра̄н̣асийам̣ ра̄джа̄ ахоси, сеса̄ па̄катикара̄джа̄но. те чатта̄ропи каммат̣т̣ха̄нам̣ угган̣хитва̄, раджджам̣ паха̄йа паббаджитва̄, ануккамена паччекабуддха̄ хутва̄ нандамӯлакапаббха̄ре васанта̄ екадивасам̣ сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа вам̣сакал̣ӣрага̄тха̄йам̣ вуттанайенева аттано камман̃ча саха̄йан̃ча а̄ваджджетва̄ н̃атва̄ ба̄ра̄н̣асиран̃н̃о упа̄йена а̄рамман̣ам̣ дассетум̣ ока̄сам̣ гавесанти. со ча ра̄джа̄ тиккхаттум̣ раттийа̄ уббиджджати, бхӣто виссарам̣ кароти, маха̄тале дха̄вати. пурохитена ка̄лассева вут̣т̣ха̄йа сукхасеййам̣ пуччхитопи ‘‘куто ме, а̄чарийа, сукха’’нти саббам̣ там̣ паваттим̣ а̄рочеси. пурохитопи ‘‘айам̣ рого на сакка̄ йена кеначи уддхам̣виречана̄дина̄ бхесаджджакаммена винетум̣, майхам̣ пана кха̄данӯпа̄йо уппанно’’ти чинтетва̄ ‘‘раджджаха̄ниджӣвитантара̄йа̄дӣнам̣ пуббанимиттам̣ етам̣ маха̄ра̄джа̄’’ти ра̄джа̄нам̣ сут̣т̣хутарам̣ уббеджетва̄ тасса вӯпасаманаттхам̣ ‘‘еттаке ча еттаке ча хаттхиассаратха̄дайо хиран̃н̃асуван̣н̣ан̃ча даккхин̣ам̣ датва̄ йан̃н̃о йаджитаббо’’ти там̣ йан̃н̃айаджане сама̄дапеси.
тато паччекабуддха̄ анека̄ни па̄н̣асахасса̄ни йан̃н̃аттха̄йа сампин̣д̣ийама̄на̄ни дисва̄ ‘‘етасмим̣ камме кате дуббодханеййо бхависсати, ханда нам̣ пат̣икаччева гантва̄ пеккха̄ма̄’’ти вам̣сакал̣ӣрага̄тха̄йам̣ вуттанайенева а̄гантва̄ пин̣д̣а̄йа чарама̄на̄ ра̄джан̇ган̣е пат̣ипа̄т̣ийа̄ агамам̣су. ра̄джа̄ сӣхапан̃джаре т̣хито ра̄джан̇ган̣ам̣ олокайама̄но те аддаккхи, саха дассаненева часса синехо уппаджджи. тато те паккоса̄петва̄ а̄ка̄сатале пан̃н̃атта̄сане нисӣда̄петва̄ саккаччам̣ бходжетва̄ катабхаттакичче ‘‘ке тумхе’’ти пуччхи. ‘‘майам̣, маха̄ра̄джа, ча̄туддиса̄ на̄ма̄’’ти. ‘‘бханте, ча̄туддиса̄ти имасса ко аттхо’’ти? ‘‘чатӯсу диса̄су каттхачи куточи бхайам̣ ва̄ читтутра̄со ва̄ амха̄кам̣ наттхи, маха̄ра̄джа̄’’ти. ‘‘бханте, тумха̄кам̣ там̣ бхайам̣ ким̣ ка̄ран̣а̄ на хотӣ’’ти? ‘‘майан̃хи, маха̄ра̄джа, меттам̣ бха̄вема, карун̣ам̣ бха̄вема, мудитам̣ бха̄вема, упеккхам̣ бха̄вема, тена но там̣ бхайам̣ на хотӣ’’ти ватва̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ аттано васатим̣ агамам̣су.
тато ра̄джа̄ чинтеси ‘‘име саман̣а̄ метта̄дибха̄вана̄йа бхайам̣ на хотӣти бхан̣анти, бра̄хман̣а̄ пана анекасахассапа̄н̣авадхам̣ ван̣н̣айанти, кесам̣ ну кхо вачанам̣ сачча’’нти. атхасса етадахоси – ‘‘саман̣а̄ суддхена асуддхам̣ дхованти, бра̄хман̣а̄ пана асуддхена асуддхам̣. на ча сакка̄ асуддхена асуддхам̣ дховитум̣, паббаджита̄нам̣ ева вачанам̣ сачча’’нти. со ‘‘саббе сатта̄ сукхита̄ хонтӯ’’тиа̄дина̄ найена метта̄дайо чатта̄ропи брахмавиха̄ре бха̄ветва̄ хитапхаран̣ачиттена амачче а̄н̣а̄песи ‘‘саббе па̄н̣е мун̃чатха, сӣта̄ни па̄нӣйа̄ни пиванту, харита̄ни тин̣а̄ни кха̄данту, сӣто ча несам̣ ва̄то упава̄йатӯ’’ти. те татха̄ акам̣су.
тато ра̄джа̄ ‘‘калйа̄н̣амитта̄нам̣ вачаненева па̄пакаммато муттомхӣ’’ти таттхева нисинно випасситва̄ паччекасамбодхим̣ саччха̄ка̄си. амаччехи ча бходжанавела̄йам̣ ‘‘бхун̃джа, маха̄ра̄джа, ка̄ло’’ти вутте ‘‘на̄хам̣ ра̄джа̄’’ти пуриманайенева саббам̣ ватва̄ имам̣ уда̄набйа̄каран̣ага̄тхам̣ абха̄си –
‘‘ча̄туддисо аппат̣игхо ча хоти, сантуссама̄но итарӣтарена;
париссайа̄нам̣ сахита̄ ачхамбхӣ, еко чаре кхаггависа̄н̣акаппо’’ти.
таттха ча̄туддисоти чатӯсу диса̄су йатха̄сукхавиха̄рӣ, ‘‘екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихаратӣ’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 3.308; а. ни. 4.125; чӯл̣ани. кхаггависа̄н̣асуттаниддеса 128) ва̄ найена брахмавиха̄рабха̄вана̄пхарита̄ чатассо диса̄ асса сантӣтипи ча̄туддисо. та̄су диса̄су каттхачи сатте ва̄ сан̇кха̄ре ва̄ бхайена на пат̣ихан̃н̃атӣти аппат̣игхо. сантуссама̄ноти два̄дасавидхасса сантосассавасена сантуссако, итарӣтарена̄ти учча̄вачена паччайена. париссайа̄нам̣ сахита̄ ачхамбхӣти еттха париссайанти ка̄йачитта̄ни, париха̄пенти ва̄ тесам̣ сампаттим̣, та̄ни ва̄ пат̣ичча сайантӣти париссайа̄, ба̄хира̄нам̣ сӣхабйаггха̄дӣнам̣ аббхантара̄нан̃ча ка̄маччханда̄дӣнам̣ ка̄йачиттупаддава̄нам̣ етам̣ адхивачанам̣. те париссайе адхива̄санакхантийа̄ ча вӣрийа̄дӣхи дхаммехи ча сахатӣти париссайа̄нам̣ сахита̄. тхаддхабха̄вакарабхайа̄бха̄вена ачхамбхӣ. ким̣ вуттам̣ хоти? йатха̄ те чатта̄ро саман̣а̄, евам̣ итарӣтарена паччайена сантуссама̄но еттха пат̣ипаттипадат̣т̣ха̄не сантосе т̣хито чатӯсу диса̄су метта̄дибха̄вана̄йа ча̄туддисо, саттасан̇кха̄ресу пат̣ихананабхайа̄бха̄вена аппат̣игхо ча хоти. со ча̄туддисатта̄ вуттаппака̄ра̄нам̣ париссайа̄нам̣ сахита̄, аппат̣игхатта̄ ачхамбхӣ ча хотӣти евам̣ пат̣ипаттигун̣ам̣ дисва̄ йонисо пат̣ипаджджитва̄ паччекабодхим̣ адхигатомхӣти. атха ва̄ те саман̣а̄ вийа сантуссама̄но итарӣтарена вуттанайенева ча̄туддисо хотӣти н̃атва̄ евам̣ ча̄туддисабха̄вам̣ паттхайанто йонисо пат̣ипаджджитва̄ адхигатомхи. тасма̄ ан̃н̃опи ӣдисам̣ т̣ха̄нам̣ паттхайама̄но ча̄туддисата̄йа париссайа̄нам̣ сахита̄ аппат̣игхата̄йа ча ачхамбхӣ хутва̄ еко чаре кхаггависа̄н̣акаппоти. сесам̣ вуттанайамева̄ти.
ча̄туддисага̄тха̄ван̣н̣ана̄ саматта̄.
43. дуссан̇гаха̄ти ка̄ уппатти? ба̄ра̄н̣асиран̃н̃о кира аггамахесӣ ка̄ламака̄си. тато вӣтиваттесу сокадивасесу екам̣ дивасам̣ амачча̄ ‘‘ра̄джӯнам̣ на̄ма тесу тесу киччесу аггамахесӣ авассам̣ иччхитабба̄, са̄дху, дево, ан̃н̃ам̣ девим̣ а̄нетӯ’’ти йа̄чим̣су. ра̄джа̄‘‘тена хи, бхан̣е, джа̄на̄тха̄’’ти а̄ха. те парийесанта̄ са̄мантарадждже ра̄джа̄ мато. тасса девӣ раджджам̣ ануса̄сати. са̄ ча габбхинӣ хоти. амачча̄ ‘‘айам̣ ран̃н̃о анурӯпа̄’’ти н̃атва̄ там̣ йа̄чим̣су. са̄ ‘‘габбхинӣ на̄ма манусса̄нам̣ амана̄па̄ хоти, саче а̄гаметха, йа̄ва виджа̄йа̄ми, евам̣ хоту, но че, ан̃н̃ам̣ парийесатха̄’’ти а̄ха. те ран̃н̃опи етаматтхам̣ а̄рочесум̣. ра̄джа̄ ‘‘габбхинӣпи хоту а̄нетха̄’’ти. те а̄несум̣. ра̄джа̄ там̣ абхисин̃читва̄ саббам̣ махесӣбхогам̣ ада̄си. тасса̄ париджанан̃ча на̄на̄видхехи пан̣н̣а̄ка̄рехи сан̇ган̣ха̄ти. са̄ ка̄лена путтам̣ виджа̄йи. тампи ра̄джа̄ аттано джа̄тапуттамива саббирийа̄патхесу ан̇ке ча уре ча катва̄ вихарати. тато девийа̄ париджано чинтеси ‘‘ра̄джа̄ ативийа сан̇ган̣ха̄ти кума̄рам̣, ативисса̄санийа̄ни ра̄джахадайа̄ни, ханда нам̣ парибхедема̄’’ти.
тато кума̄рам̣ – ‘‘твам̣, та̄та, амха̄кам̣ ран̃н̃о путто, на имасса ран̃н̃о, ма̄ еттха висса̄сам̣ а̄паджджӣ’’ти а̄хам̣су. атха кума̄ро ‘‘ехи путта̄’’ти ран̃н̃а̄ вуччама̄нопи хаттхе гахетва̄ а̄кад̣д̣хийама̄нопи пуббе вийа ра̄джа̄нам̣ на аллӣйати. ра̄джа̄ ‘‘ким̣ ета’’нти вӣмам̣санто там̣ паваттим̣ н̃атва̄ ‘‘аре, ете майа̄ евам̣ сан̇гахита̄пи пат̣икӯлавуттино ева̄’’ти ниббиджджитва̄ раджджам̣ паха̄йа паббаджито. ‘‘ра̄джа̄ паббаджито’’ти амаччапариджана̄пи бахӯ паббаджита̄, ‘‘сапариджано ра̄джа̄ паббаджито’’ти манусса̄ пан̣ӣте паччайе упаненти. ра̄джа̄ пан̣ӣте паччайе йатха̄вуд̣д̣хам̣ да̄пети. таттха йе сундарам̣ лабханти, те туссанти. итаре уджджха̄йанти ‘‘майам̣ паривен̣асаммаджджана̄дӣни саббакичча̄ни каронта̄ лӯкхабхаттам̣ джин̣н̣аваттхан̃ча лабха̄ма̄’’ти. со тампи н̃атва̄ ‘‘аре, йатха̄вуд̣д̣хам̣ диййама̄непи на̄ма уджджха̄йанти, ахо, айам̣ париса̄ дуссан̇гаха̄’’ти паттачӣварам̣ а̄да̄йа еко аран̃н̃ам̣ пависитва̄ випассанам̣ а̄рабхитва̄ паччекабодхим̣ саччха̄ка̄си. таттха а̄гатехи ча каммат̣т̣ха̄нам̣ пуччхито имам̣ га̄тхам̣ абха̄си –
‘‘дуссан̇гаха̄ паббаджита̄пи еке, атхо гахат̣т̣ха̄ гхарама̄васанта̄;
аппоссукко парапуттесу хутва̄, еко чаре кхаггависа̄н̣акаппо’’ти.
са̄ аттхато па̄кат̣а̄ ева. айам̣ пана йоджана̄ – дуссан̇гаха̄ паббаджита̄пи еке, йе асантоса̄бхибхӯта̄, татха̄видха̄ ева ча атхо гахат̣т̣ха̄ гхарама̄васанта̄. етамахам̣ дуссан̇гахабха̄вам̣ джигуччханто випассанам̣ а̄рабхитва̄ паччекабодхим̣ адхигатомхӣти. сесам̣ пуриманайенева ведитаббанти.
дуссан̇гахага̄тха̄ван̣н̣ана̄ саматта̄.
44. оропайитва̄ти ка̄ уппатти? ба̄ра̄н̣асийам̣ кира ча̄тума̄сикабрахмадатто на̄ма ра̄джа̄ гимха̄нам̣ пат̣хаме ма̄се уййа̄нам̣ гато. таттха раман̣ӣйе бхӯмибха̄ге нӣлагханапаттасан̃чханнам̣ ковил̣а̄раруккхам̣ дисва̄ ‘‘ковил̣а̄рамӯле мама сайанам̣ пан̃н̃а̄петха̄’’ти ватва̄ уййа̄не кӣл̣итва̄ са̄йанхасамайам̣ таттха сеййам̣ каппеси. пуна гимха̄нам̣ маджджхиме ма̄се уййа̄нам̣ гато. тада̄ ковил̣а̄ро пуппхито хоти, тада̄пи татхева ака̄си. пуна гимха̄нам̣ паччхиме ма̄се гато. тада̄ ковил̣а̄ро сан̃чхиннапатто суккхаруккхо вийа хоти. тада̄пи со адисва̄ва там̣ руккхам̣ пуббапаричайена таттхева сеййам̣ а̄н̣а̄песи. амачча̄ джа̄нанта̄пи ‘‘ран̃н̃а̄ а̄н̣атта’’нти бхайена таттха сайанам̣ пан̃н̃а̄песум̣. со уййа̄не кӣл̣итва̄ са̄йанхасамайам̣ таттха сеййам̣ каппенто там̣ руккхам̣ дисва̄ ‘‘аре, айам̣ пуббе сан̃чханнапатто ман̣имайо вийа абхирӯпадассано ахоси. тато ман̣иван̣н̣аса̄кхантаре т̣хапитапава̄л̣ан̇курасадисехи пуппхехи сассирикача̄рудассано ахоси. мутта̄даласадисава̄лика̄кин̣н̣о часса хет̣т̣ха̄ бхӯмибха̄го бандхана̄ памуттапуппхасан̃чханно раттакамбаласантхато вийа ахоси. со на̄маджджа суккхаруккхо вийа са̄кха̄матта̄васесо т̣хито. ‘ахо, джара̄йа упахато ковил̣а̄ро’’’ти чинтетва̄ ‘‘анупа̄диннампи та̄ва джара̄ хан̃н̃ати, киман̇га пана упа̄динна’’нти аниччасан̃н̃ам̣ пат̣илабхи. тадануса̄ренева саббасан̇кха̄ре дуккхато анаттато ча випассанто ‘‘ахо вата̄хампи сан̃чхиннапатто ковил̣а̄ро вийа апетагихибйан̃джано бхавеййа’’нти паттхайама̄но анупуббена тасмим̣ сайанатале даккхин̣ена пассена нипаннойева паччекабодхим̣ саччха̄ка̄си. тато гаманака̄ле амаччехи ‘‘ка̄ло гантум̣, маха̄ра̄джа̄’’ти вутте ‘‘на̄хам̣ ра̄джа̄’’тиа̄дӣни ватва̄ пуриманайенева имам̣ га̄тхам̣ абха̄си –
‘‘оропайитва̄ гихибйан̃джана̄ни, сан̃чхиннапатто йатха̄ ковил̣а̄ро;
чхетва̄на вӣро гихибандхана̄ни, еко чаре кхаггависа̄н̣акаппо’’ти.
таттха оропайитва̄ти апанетва̄. гихибйан̃джана̄нӣти кесамассуода̄таваттха̄лан̇ка̄рама̄ла̄гандхавилепанаиттхипуттада̄сида̄са̄дӣни. ета̄ни хи гихибха̄вам̣ бйан̃джайанти, тасма̄ ‘‘гихибйан̃джана̄нӣ’’ти вуччанти. сан̃чхиннапаттоти патитапатто. чхетва̄на̄ти магган̃а̄н̣ена чхиндитва̄. вӣроти маггавӣрийасаманна̄гато. гихибандхана̄нӣти ка̄мабандхана̄ни. ка̄ма̄ хи гихӣнам̣ бандхана̄ни. айам̣ та̄ва падаттхо.
айам̣ пана адхиппа̄йо – ‘‘ахо вата̄хампи оропайитва̄ гихибйан̃джана̄ни сан̃чхиннапатто йатха̄ ковил̣а̄ро бхавеййа’’нти еван̃хи чинтайама̄но випассанам̣ а̄рабхитва̄ паччекабодхим̣ адхигатомхӣти. сесам̣ пуриманайенева ведитаббанти.
ковил̣а̄рага̄тха̄ван̣н̣ана̄ саматта̄. пат̣хамо вагго нит̣т̣хито.
45-46. саче лабхетха̄ти ка̄ уппатти? пуббе кира кассапасса бхагавато са̄сане две паччекабодхисатта̄ паббаджитва̄ вӣсати вассасахасса̄ни гатапачча̄гатаваттам̣ пӯретва̄ девалоке уппанна̄. тато чавитва̄ тесам̣ джет̣т̣хако ба̄ра̄н̣асиран̃н̃о путто ахоси, канит̣т̣хо пурохитасса путто ахоси. те екадивасам̣йева пат̣исандхим̣ гахетва̄ екадивасамева ма̄тукуччхито никкхамитва̄ сахапам̣сукӣл̣итасаха̄йака̄ ахесум̣. пурохитапутто пан̃н̃ава̄ ахоси. со ра̄джапуттам̣ а̄ха – ‘‘самма, твам̣ питуно аччайена раджджам̣ лабхиссаси, ахам̣ пурохитат̣т̣ха̄нам̣, сусиккхитена ча сукхам̣ раджджам̣ ануса̄ситум̣ сакка̄, ехи сиппам̣ уггахесса̄ма̄’’ти. тато убхопи пуббопачитакамма̄ хутва̄ га̄манигама̄дӣсу бхиккхам̣ чарама̄на̄ паччантаджанападага̄мам̣ гата̄. тан̃ча га̄мам̣ паччекабуддха̄ бхиккха̄ча̄равела̄йа пависанти. атха манусса̄ паччекабуддхе дисва̄ усса̄хаджа̄та̄ а̄сана̄ни пан̃н̃а̄пенти, пан̣ӣтам̣ кха̄данӣйам̣ бходжанӣйам̣ упана̄менти, ма̄ненти, пӯдженти. тесам̣ етадахоси – ‘‘амхехи садиса̄ учча̄кулика̄ на̄ма наттхи, атха ча паниме манусса̄ йади иччханти, амха̄кам̣ бхиккхам̣ денти, йади ча ниччханти, на денти, имесам̣ пана паббаджита̄нам̣ еварӯпам̣ сакка̄рам̣ каронти, аддха̄ ете кин̃чи сиппам̣ джа̄нанти, ханда несам̣ сантике сиппам̣ угган̣ха̄ма̄’’ти.
те мануссесу пат̣иккантесу ока̄сам̣ лабхитва̄ ‘‘йам̣, бханте, тумхе сиппам̣ джа̄на̄тха, там̣ амхепи сиккха̄петха̄’’ти йа̄чим̣су. паччекабуддха̄ ‘‘на сакка̄ апаббаджитена сиккхиту’’нти а̄хам̣су. те паббаджджам̣ йа̄читва̄ паббаджим̣су. тато несам̣ паччекабуддха̄ ‘‘евам̣ во нива̄сетаббам̣, евам̣ па̄рупитабба’’нтиа̄дина̄ найена а̄бхисама̄ча̄рикам̣ а̄чиккхитва̄ ‘‘имасса сиппасса екӣбха̄ва̄бхирати ниппхатти, тасма̄ екенева нисӣдитаббам̣, екена чан̇камитаббам̣, т̣ха̄таббам̣, сайитабба’’нти па̄т̣ийеккам̣ пан̣н̣аса̄ламадам̣су. тато те аттано аттано пан̣н̣аса̄лам̣ пависитва̄ нисӣдим̣су. пурохитапутто нисиннака̄лато пабхути читтасама̄дха̄нам̣ ладдха̄ джха̄нам̣ лабхи. ра̄джапутто мухуттенева уккан̣т̣хито тасса сантикам̣ а̄гато. со там̣ дисва̄ ‘‘ким̣, самма̄’’ти пуччхи. ‘‘уккан̣т̣хитомхӣ’’ти а̄ха. ‘‘тена хи идха нисӣда̄’’ти. со таттха мухуттам̣ нисӣдитва̄ а̄ха – ‘‘имасса кира, самма, сиппасса екӣбха̄ва̄бхирати ниппхаттӣ’’ти пурохитапутто ‘‘евам̣, самма, тена хи твам̣ аттано нисиннока̄сам̣ ева гаччха, уггахесса̄ми имасса сиппасса ниппхатти’’нти а̄ха. со гантва̄ пунапи мухуттенева уккан̣т̣хито пуриманайенева тиккхаттум̣ а̄гато.
тато нам̣ пурохитапутто татхева уййоджетва̄ тасмим̣ гате чинтеси ‘‘айам̣ аттано ча каммам̣ ха̄пети, мама ча идха̄бхиккхан̣ам̣ а̄гаччханто’’ти. со пан̣н̣аса̄лато никкхамма аран̃н̃ам̣ павит̣т̣хо. итаро аттано пан̣н̣аса̄ла̄йева нисинно пунапи мухуттенева уккан̣т̣хито хутва̄ тасса пан̣н̣аса̄лам̣ а̄гантва̄ ито чито ча маггантопи там̣ адисва̄ чинтеси – ‘‘йо гахат̣т̣хака̄ле пан̣н̣а̄ка̄рампи а̄да̄йа а̄гато мам̣ дат̣т̣хум̣ на лабхати, со на̄ма майи а̄гате дассанампи ада̄тука̄мо пакка̄ми, ахо, ре читта, на ладжджаси, йам̣ мам̣ чатуккхаттум̣ идха̄неси, сода̄ни те васе на ваттисса̄ми, ан̃н̃адаттху там̣йева мама васе ватта̄песса̄мӣ’’ти аттано сена̄санам̣ пависитва̄ випассанам̣ а̄рабхитва̄ паччекабодхим̣ саччхикатва̄ а̄ка̄сена нандамӯлакапаббха̄рам̣ агама̄си. итаропи аран̃н̃ам̣ пависитва̄ випассанам̣ а̄рабхитва̄ паччекабодхим̣ саччхикатва̄ таттхева агама̄си. те убхопи маносила̄тале нисӣдитва̄ па̄т̣ийеккам̣ па̄т̣ийеккам̣ има̄ уда̄нага̄тха̄йо абха̄сим̣су –
‘‘саче лабхетха нипакам̣ саха̄йам̣, саддхим̣ чарам̣ са̄дхувиха̄ри дхӣрам̣;
абхибхуййа сабба̄ни париссайа̄ни, чареййа тенаттамано сатӣма̄.
‘‘но че лабхетха нипакам̣ саха̄йам̣, саддхим̣ чарам̣ са̄дхувиха̄ри дхӣрам̣;
ра̄джа̄ва рат̣т̣хам̣ виджитам̣ паха̄йа, еко чаре ма̄тан̇гаран̃н̃ева на̄го’’ти.
таттха нипаканти пакатинипун̣ам̣ пан̣д̣итам̣ касин̣апарикамма̄дӣсу кусалам̣. са̄дхувиха̄ринти аппана̄виха̄рена ва̄ упача̄рена ва̄ саманна̄гатам̣. дхӣранти дхитисампаннам̣. таттха нипакаттена дхитисампада̄ вутта̄. идха пана дхитисампаннамева̄ти аттхо. дхити на̄ма аситхилапараккамата̄, ‘‘ка̄мам̣ тачо ча нха̄ру ча̄’’ти (ма. ни. 2.184; а. ни. 2.5; маха̄ни. 196) евам̣ паваттавӣрийассетам̣ адхивачанам̣. апича дхикатапа̄потипи дхӣро. ра̄джа̄ва рат̣т̣хам̣ виджитам̣ паха̄йа̄ти йатха̄ пат̣ира̄джа̄ ‘‘виджитам̣ рат̣т̣хам̣ анаттха̄ваха’’нти н̃атва̄ раджджам̣ паха̄йа еко чарати, евам̣ ба̄ласаха̄йам̣ паха̄йа еко чаре. атха ва̄ ра̄джа̄ва рат̣т̣ханти йатха̄ сутасомо ра̄джа̄ виджитам̣ рат̣т̣хам̣ паха̄йа еко чари, йатха̄ ча маха̄джанако, евам̣ еко чарети айампи тассаттхо. сесам̣ вутта̄нуса̄рена сакка̄ джа̄нитунти на виттха̄ританти.
саха̄йага̄тха̄ван̣н̣ана̄ саматта̄.
47. аддха̄ пасам̣са̄ма̄ти имисса̄ га̄тха̄йа йа̄ва а̄ка̄сатале пан̃н̃атта̄сане паччекабуддха̄нам̣ нисаджджа̄, та̄ва ча̄туддисага̄тха̄йа уппаттисадиса̄ ева уппатти. айам̣ пана висесо – йатха̄ со ра̄джа̄ раттийа̄ тиккхаттум̣ уббиджджи, на татха̄ айам̣, невасса йан̃н̃о паччупат̣т̣хито ахоси. со а̄ка̄сатале пан̃н̃аттесу а̄санесу паччекабуддхе нисӣда̄петва̄ ‘‘ке тумхе’’ти пуччхи. ‘‘майам̣, маха̄ра̄джа, анаваджджабходжино на̄ма̄’’ти. ‘‘бханте, ‘анаваджджабходжино’ти имасса ко аттхо’’ти? ‘‘сундарам̣ ва̄ асундарам̣ ва̄ ладдха̄ ниббика̄ра̄ бхун̃джа̄ма, маха̄ра̄джа̄’’ти. там̣ сутва̄ ран̃н̃о етадахоси ‘‘йам̣нӯна̄хам̣ име упапариккхеййам̣ едиса̄ ва̄ но ва̄’’ти. там̣ дивасам̣ кан̣а̄джакена билан̇гадутийена паривиси. паччекабуддха̄ аматам̣ бхун̃джанта̄ вийа ниббика̄ра̄ бхун̃джим̣су. ра̄джа̄ ‘‘хонти на̄ма екадивасам̣ пат̣ин̃н̃а̄татта̄ ниббика̄ра̄, све джа̄нисса̄мӣ’’ти сва̄тана̄йапи нимантеси. тато дутийадивасепи татхева̄ка̄си. тепи татхева парибхун̃джим̣су. атха ра̄джа̄ ‘‘ида̄ни сундарам̣ датва̄ вӣмам̣сисса̄мӣ’’ти пунапи нимантетва̄, две дивасе маха̄сакка̄рам̣ катва̄, пан̣ӣтена ативичитрена кха̄данӣйена бходжанӣйена паривиси. тепи татхева ниббика̄ра̄ бхун̃джитва̄ ран̃н̃о ман̇галам̣ ватва̄ паккамим̣су. ра̄джа̄ ачирапаккантесу тесу ‘‘анаваджджабходжинова ете саман̣а̄, ахо вата̄хампи анаваджджабходжӣ бхавеййа’’нти чинтетва̄ маха̄раджджам̣ паха̄йа паббаджджам̣ сама̄да̄йа випассанам̣ а̄рабхитва̄, паччекабуддхо хутва̄, ман̃джӯсакаруккхамӯле паччекабуддха̄нам̣ маджджхе аттано а̄рамман̣ам̣ вибха̄венто имам̣ га̄тхам̣ абха̄си –
‘‘аддха̄ пасам̣са̄ма саха̄йасампадам̣, сет̣т̣ха̄ сама̄ севитабба̄ саха̄йа̄;
ете аладдха̄ анаваджджабходжӣ, еко чаре кхаггависа̄н̣акаппо’’ти.
са̄ падаттхато утта̄на̄ ева. кевалам̣ пана саха̄йасампаданти еттха асекхехи сӣла̄диккхандхехи сампанна̄ саха̄йа̄ ева саха̄йасампада̄ти ведитабба̄. айам̣ панеттха йоджана̄ – йа̄йам̣ вутта̄ саха̄йасампада̄, там̣ саха̄йасампадам̣ аддха̄ пасам̣са̄ма, екам̣сенева тхомема̄ти вуттам̣ хоти. катхам̣? сет̣т̣ха̄ сама̄ севитабба̄ саха̄йа̄ти. касма̄? аттано хи сӣла̄дӣхи сет̣т̣хе севама̄насса сӣла̄дайо дхамма̄ ануппанна̄ уппаджджанти, уппанна̄ вуддхим̣ вирӯл̣хим̣ вепуллам̣ па̄пун̣анти. саме севама̄насса ан̃н̃аман̃н̃ам̣ самадха̄ран̣ена куккуччасса виноданена ча ладдха̄ на париха̄йанти. ете пана саха̄йаке сет̣т̣хе ча саме ча аладдха̄ кухана̄димиччха̄джӣвам̣ ваджджетва̄ дхаммена самена уппаннам̣ бходжанам̣ бхун̃джанто таттха ча пат̣игха̄нунайам̣ ануппа̄денто анаваджджабходжӣ хутва̄ аттхака̄мо кулапутто еко чаре кхаггависа̄н̣акаппо. ахампи хи евам̣ чаранто имам̣ сампаттим̣ адхигатомхӣти.
анаваджджабходжига̄тха̄ван̣н̣ана̄ саматта̄.
48. дисва̄ суван̣н̣асса̄ти ка̄ уппатти? ан̃н̃атаро ба̄ра̄н̣асира̄джа̄ гимхасамайе дива̄сеййам̣ упагато. сантике часса ван̣н̣ада̄сӣ госӣтачанданам̣ писати. тасса̄ екаба̄ха̄йам̣ екам̣ суван̣н̣авалайам̣, екаба̄ха̄йам̣ две, та̄ни сан̇гхат̣т̣анти итарам̣ на сан̇гхат̣т̣ати. ра̄джа̄ там̣ дисва̄ ‘‘евамева ган̣ава̄се сан̇гхат̣т̣ана̄, екава̄се асан̇гхат̣т̣ана̄’’ти пунаппунам̣ там̣ да̄сим̣ олокайама̄но чинтеси. тена ча самайена сабба̄лан̇ка̄рабхӯсита̄ девӣ там̣ бӣджайантӣ т̣хита̄ хоти. са̄ ‘‘ван̣н̣ада̄сийа̄ пат̣ибаддхачитто ман̃н̃е ра̄джа̄’’ти чинтетва̄ там̣ да̄сим̣ ут̣т̣ха̄петва̄ сайамева писитума̄раддха̄. тасса̄ убхосу ба̄ха̄су анеке суван̣н̣авалайа̄, те сан̇гхат̣т̣анта̄ маха̄саддам̣ джанайим̣су. ра̄джа̄ сут̣т̣хутарам̣ ниббинно даккхин̣ена пассена нипаннойева випассанам̣ а̄рабхитва̄ паччекабодхим̣ саччха̄ка̄си. там̣ ануттарена сукхена сукхитам̣ нипаннам̣ чанданахаттха̄ девӣ упасан̇камитва̄ ‘‘а̄лимпа̄ми, маха̄ра̄джа̄’’ти а̄ха. ра̄джа̄ – ‘‘апехи, ма̄ а̄лимпа̄хӣ’’ти а̄ха. са̄ ‘‘кисса, маха̄ра̄джа̄’’ти а̄ха. со ‘‘на̄хам̣ ра̄джа̄’’ти. еваметесам̣ там̣ катха̄салла̄пам̣ сутва̄ амачча̄ упасан̇камим̣су. техипи маха̄ра̄джава̄дена а̄лапито ‘‘на̄хам̣, бхан̣е, ра̄джа̄’’ти а̄ха. сесам̣ пат̣хамага̄тха̄йа вуттасадисамева.
айам̣ пана га̄тха̄ван̣н̣ана̄ – дисва̄ти олокетва̄. суван̣н̣асса̄ти кан̃чанасса ‘‘валайа̄нӣ’’ти па̄т̣хасесо. са̄васесапа̄т̣хо хи айам̣ аттхо. пабхассара̄нӣти пабха̄санасӣла̄ни, джутиманта̄нӣти вуттам̣ хоти. сесам̣ утта̄наттхамева. айам̣ пана йоджана̄ – дисва̄ бхуджасмим̣ суван̣н̣асса валайа̄ни ‘‘ган̣ава̄се сати сан̇гхат̣т̣ана̄, екава̄се асан̇гхат̣т̣ана̄’’ти евам̣ чинтенто випассанам̣ а̄рабхитва̄ паччекабодхим̣ адхигатомхӣти. сесам̣ вуттанайамева̄ти.