са̄санапат̣т̣ха̄нава̄раван̣н̣ана̄

89. евам̣ саббатха̄ найасамут̣т̣ха̄нам̣ вибхаджитва̄ ида̄ни са̄санапат̣т̣ха̄нам̣ вибхаджанто йасма̄ сан̇гахава̄ра̄дӣсу мӯлападехева пат̣т̣ха̄нам̣ сан̇гахетва̄ сарӯпато на дасситам̣, тасма̄ йатха̄ мӯлападехи пат̣т̣ха̄нам̣ ниддха̄ретаббам̣, евам̣ пат̣т̣ха̄натопи мӯлапада̄ни ниддха̄ретабба̄нӣти дассанаттхам̣ ‘‘ат̣т̣ха̄раса мӯлапада̄ кухим̣ дат̣т̣хабба̄? са̄санапат̣т̣ха̄не’’ти а̄ха. мӯлападаса̄санапат̣т̣ха̄на̄нан̃хи ан̃н̃аман̃н̃асан̇гахо пуббе дассито ева̄ти. атха са̄санапат̣т̣ха̄нанти ко вачанаттхо? са̄санасса пат̣т̣ха̄нанти са̄санапат̣т̣ха̄нам̣, са̄санам̣ десана̄, тасса̄ венеййаджджха̄сайа̄нурӯпам̣ тесам̣ хитасукханиппха̄данаттхам̣ пака̄рехи т̣ха̄нам̣ паватти са̄санапат̣т̣ха̄нам̣. идха пана тасса татха̄бха̄вадӣпанам̣ ‘‘са̄санапат̣т̣ха̄на’’нти ведитаббам̣. атха ва̄ са̄санам̣ адхисӣласиккха̄дайо. тесам̣ паваттанупа̄йабха̄вато патит̣т̣хаханти етехӣти пат̣т̣ха̄на̄ни, сам̣килеса̄дидхамма̄. тесам̣ паведанато тадупача̄рена сутта̄ни пат̣т̣ха̄на̄ни. тесам̣ пана самӯхабха̄вато айам̣ пакаран̣аппадесо пат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма.

апаро найо – кенат̣т̣хена пат̣т̣ха̄нам̣? пат̣т̣хитат̣т̣хена гаманат̣т̣хена̄ти аттхо. ‘‘йе те гот̣т̣ха̄ пат̣т̣хитага̄во’’ти (ма. ни. 1.156) а̄гатат̣т̣ха̄насмин̃хи йена пат̣т̣ха̄нена те ‘‘гот̣т̣ха̄ пат̣т̣хитага̄во’’ти вутта̄, там̣ аттхато гаманам̣ хоти. ити на̄тивиттха̄ританайесу ха̄ранайесу аниссан̇гагаманасса десана̄н̃а̄н̣асса сам̣килесабха̄гийа̄дилокийа̄дибхедесу тадубхайавомиссакабхедесу ча виттха̄ританайала̄бхато ниссан̇гавасена паваттагаманатта̄ те сам̣килесабха̄гийа̄дайо локийа̄дайо ча висум̣ висум̣ вомисса̄ ча адхикаран̣авасена пат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма. тесам̣ пака̄санато айам̣ пакаран̣аппадесо пат̣т̣ха̄нанти ведитаббам̣.

‘‘сам̣килесабха̄гийа’’нтиа̄дӣсу сам̣килиссати етена̄ти сам̣килесо. сам̣килесабха̄ге сам̣килесакот̣т̣ха̄се паваттам̣ сам̣килесабха̄гийам̣. ва̄сана̄ пун̃н̃абха̄вана̄, ва̄сана̄бха̄ге паваттам̣ ва̄сана̄бха̄гийам̣, ва̄санам̣ бхаджа̄петӣти ва̄ ва̄сана̄бха̄гийам̣. ниббиджджханам̣ лобхаккхандха̄дӣнам̣ пада̄ланам̣ ниббедхо. ниббедхабха̄ге паваттам̣, ниббедхам̣ бхаджа̄петӣти ва̄ ниббедхабха̄гийам̣. паринит̣т̣хитасиккха̄дхамма̄ асеккха̄, асеккхабха̄ве паваттам̣, асеккхе бхаджа̄петӣти ва̄ асеккхабха̄гийам̣. тесу йаттха тан̣ха̄дисам̣килесо вибхатто, идам̣ сам̣килесабха̄гийам̣. йаттха да̄на̄дипун̃н̃акирийаваттху вибхаттам̣, идам̣ ва̄сана̄бха̄гийам̣. йаттха секкха̄ сӣлаккхандха̄дайо вибхатта̄, идам̣ ниббедхабха̄гийам̣. йаттха пана асеккха̄ сӣлаккхандха̄дайо вибхатта̄, идам̣ асеккхабха̄гийам̣. итара̄ни тесам̣ вомиссаканайавасена вутта̄ни.

та̄ни пана чха дука̄ чатта̄ро тика̄ екам̣ чатуккам̣ апарампи екам̣ чатукканти два̄даса хонти. тесу чатта̄ро дука̄ две ча тика̄ уддхат̣а̄, итаре на уддхат̣а̄, ануддхаран̣е ка̄ран̣ам̣ наттхи. имина̄ найена тепи гахетум̣ сакка̄ти па̄л̣ийам̣ сам̣кхитта̄ти дат̣т̣хаббам̣. татха̄ хи ваккхати – ‘‘има̄ни чатта̄ри сутта̄ни, са̄дха̄ран̣а̄ни ката̄ни ат̣т̣ха бхавантӣ’’тиа̄ди. таттха йасма̄ каттхачи сутте тан̣ха̄сам̣килесова ниддисӣйати, каттхачи дит̣т̣хисам̣килесова, каттхачи дуччаритасам̣килесова ниддисӣйати, тасма̄ сам̣килесабха̄гийам̣ суттам̣ тидха̄ вибхаджитва̄ уддит̣т̣хам̣ ‘‘тан̣ха̄сам̣килесабха̄гийам̣ сутта’’нтиа̄дина̄. татха̄ вода̄нам̣ на̄ма сам̣килесе сати хотӣти вода̄набха̄гийам̣ суттам̣ сам̣килесавибха̄гена тидха̄ва уддит̣т̣хам̣ ‘‘тан̣ха̄вода̄набха̄гийам̣ сутта’’нтиа̄дина̄. там̣ пана аттхато ва̄сана̄бха̄гийа̄ди ева хоти. айан̃ча найо кесучи поттхакесу наттхи.

‘‘таттха сам̣килесо тивидхо’’тиа̄ди сам̣килесапат̣ипаккхато саматха̄диниддха̄ран̣авасена ва̄сана̄бха̄гийа̄дисутта̄нам̣ висайадассанаттхам̣ а̄раддхам̣. таттха йади а̄сатти уппаджджати бхавесӯти бхавесу чхандара̄гам̣ паджахитум̣ асакконтасса йади бхавапаттхана̄ уппаджджати. евам̣ са̄йанти евамасса пуггаласса айам̣ саматхавипассана̄бха̄вана̄майам̣ пун̃н̃акирийаваттху бхавати пуджджабхавапхаланиббаттанато. татрӯпапаттийа̄ сам̣ваттатӣти татра татра бхаве упапаттийа̄ сам̣ваттати. има̄ни чатта̄ри сутта̄нӣти има̄ни сам̣килесабха̄гийа̄дӣни чатта̄ри сутта̄ни. са̄дха̄ран̣а̄ни ката̄нӣти сам̣килесабха̄гийан̃ча ва̄сана̄бха̄гийан̃ча, сам̣килесабха̄гийан̃ча ниббедхабха̄гийан̃ча, сам̣килесабха̄гийан̃ча асеккхабха̄гийан̃ча, ва̄сана̄бха̄гийан̃ча ниббедхабха̄гийан̃ча̄ти евам̣ падантарасам̣йоджанавасена миссита̄ни ката̄ни. ат̣т̣ха бхавантӣти пурима̄ни чатта̄ри има̄ни чатта̄рӣти евам̣ ат̣т̣ха бхаванти.

та̄нийева ат̣т̣ха сутта̄ни са̄дха̄ран̣а̄ни ката̄ни сол̣аса бхавантӣти та̄нийева йатха̄вутта̄ни ат̣т̣ха сутта̄ни ва̄сана̄бха̄гийан̃ча асеккхабха̄гийан̃ча ниббедхабха̄гийан̃ча, асеккхабха̄гийан̃ча сам̣килесабха̄гийан̃ча ва̄сана̄бха̄гийан̃ча, ниббедхабха̄гийан̃ча сам̣килесабха̄гийан̃ча ва̄сана̄бха̄гийан̃ча, асеккхабха̄гийан̃ча сам̣килесабха̄гийан̃ча ниббедхабха̄гийан̃ча, асеккхабха̄гийан̃ча ва̄сана̄бха̄гийан̃ча ниббедхабха̄гийан̃ча, асеккхабха̄гийан̃ча сам̣килесабха̄гийан̃ча ва̄сана̄бха̄гийан̃ча, ниббедхабха̄гийан̃ча асеккхабха̄гийан̃ча невасам̣килесабха̄гийан̃ча, нава̄сана̄бха̄гийан̃ча наниббедхабха̄гийан̃ча на асеккхабха̄гийан̃ча̄ти евам̣ са̄дха̄ран̣а̄ни ката̄ни пурима̄ни ат̣т̣ха има̄ни ат̣т̣ха̄ти сол̣аса бхаванти. тесу чатта̄ро екака̄, чха дука̄, чатта̄ро тика̄, еко чатукко, апаропи еко чатуккоти айампи вибха̄го ведитаббо. таттха̄пи две дука̄, две тика̄, две чатукка̄ ча па̄л̣ийам̣ ана̄гата̄ти ведитабба̄.

ида̄ни имасса пат̣т̣ха̄насса сакаласа̄санасан̇гахитабха̄вам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘имехи сол̣асахи суттехи бхиннехи нававидхам̣ суттам̣ бхиннам̣ бхаватӣ’’ти вуттам̣. тассаттхо – имехи сам̣килесабха̄гийа̄дӣхи сол̣асахи суттехи пат̣т̣ха̄нанайена вибхаттехи суттагеййа̄динававидхам̣ парийаттиса̄санасан̇кха̄там̣ суттам̣ бхиннам̣ сол̣асадха̄ вибхаттам̣ хоти. имина̄ сол̣асавидхена пат̣т̣ха̄нена асан̇гахито парийаттиса̄санасса падесо наттхӣти адхиппа̄йо. катхам̣ пана сам̣килесабха̄гийа̄дибха̄во гахетабботи? а̄ха ‘‘га̄тха̄йа га̄тха̄ ануминитабба̄’’тиа̄ди. таттха га̄тха̄йа га̄тха̄ ануминитабба̄ти айам̣ га̄тха̄ вийа га̄тха̄ сам̣килесабха̄гийа̄ти ва̄ ва̄сана̄бха̄гийа̄ти ва̄ ниббедхабха̄гийа̄ти ва̄ асеккхабха̄гийа̄ти ва̄ ануминитабба̄, ану ану минитва̄ таккетва̄ джа̄нитабба̄ти аттхо. сесападесупи есева найо. еттха ча га̄тха̄веййа̄каран̣авинимутта̄ сабба̄ парийатти ‘‘суттена̄’’типадена сан̇гахита̄ти дат̣т̣хабба̄.

90. ида̄ни сам̣килесабха̄гийа̄дӣни сутта̄ни йатха̄ниддит̣т̣ха̄ни уда̄харан̣авасена вибха̄ветум̣ ‘‘таттха катамам̣ сам̣килесабха̄гийам̣ сутта’’нтиа̄ди а̄раддхам̣. таттха ‘‘ка̄мандха̄ джа̄ласан̃чханна̄’’ти га̄тха̄йа аттхо хет̣т̣ха̄ вуттойева. йатха̄ имасса, евам̣ ито пара̄нампи хет̣т̣ха̄ вуттаттха̄нам̣ утта̄напада̄нан̃ча аттхам̣ на ван̣н̣айисса̄ма.

агатигамана̄нӣти ка̄йа̄дӣхи айуттагамана̄ни, акаттаббакаран̣а̄нӣти аттхо. чханда̄ти чхандахету иччха̄паччайа̄. агатим̣ гаччхатӣти агантаббам̣ гатим̣ гаччхати, акаттаббам̣ каротӣти аттхо. дхамманти са̄дхӯнам̣ арийа̄нам̣ дхаммам̣. ативаттатӣти атимаддитва̄ вӣтиккамати. нихӣйатӣти ха̄йати. йасоти китти ча парива̄ро ча.

‘‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄’’ти га̄тха̄йам̣ маноти йадипи ка̄ма̄вачаракусала̄дибхедам̣ саббампи чатубхӯмакачиттам̣ мано, имасмим̣ пана т̣ха̄не чаккхупа̄латтхерасса (дха. па. 1-2; тхерага̄. 95) пуримаджа̄тийам̣ веджджабхӯтасса уппаннавасена нийамийама̄нам̣ пат̣игхасампайуттачиттамева лаббхати. со мано пуббан̇гамо етесанти манопуббан̇гама̄, манаса̄ пат̣хамага̄мина̄ саманна̄гата̄ти аттхо. дхамма̄ти ниссаттаниджджӣват̣т̣хена дхамма̄, те пана ведана̄дайо тайо арӯпино кхандха̄. ете хи манопуббан̇гама̄. катхам̣ панетехи саддхим̣ екасмим̣ ваттхусмим̣ екасмин̃ча а̄рамман̣е екаккхан̣е уппаджджама̄но мано пуббан̇гамо на̄ма хотӣти? уппа̄дапаччайат̣т̣хена. йатха̄ хи бахӯсу екато га̄магха̄та̄дикамма̄ни каронтесу ‘‘ко етесам̣ пуббан̇гамо’’ти вутте йо тесам̣ паччайо хоти, йам̣ йам̣ нисса̄йа те там̣ каммам̣ каронти, со датто ва̄ митто ва̄ тесам̣ пуббан̇гамоти вуччати, евам̣сампадамидам̣ дат̣т̣хаббам̣. ити уппа̄дапаччайат̣т̣хена мано пуббан̇гамо етесанти манопуббан̇гама̄. на хи те мане ануппаджджанте уппаджджитум̣ саккун̣анти, мано пана екаччесу четасикесу ануппаджджантесупи уппаджджати ева.

адхипативасена мано сет̣т̣хо етесанти маносет̣т̣ха̄. йатха̄ хи чора̄дӣнам̣ чораджет̣т̣хака̄дайо адхипатино сет̣т̣ха̄, татха̄ тесампи мано сет̣т̣хо. йатха̄ пана да̄руа̄дӣхи ниппханна̄ни бхан̣д̣а̄ни да̄румайа̄дӣни на̄ма хонти, татха̄ етепи манато ниппханнатта̄ маномайа̄ на̄ма. падут̣т̣хена̄ти абхиджджха̄дӣхи досехи падут̣т̣хена дӯситена бха̄сати ва̄ кароти ва̄. со хи бха̄санто чатуббидхам̣ вачӣдуччаритамева бха̄сати, каронтопи тивидхам̣ ка̄йадуччаритамева кароти, абха̄санто акаронто техи абхиджджха̄дӣхи падут̣т̣хаманата̄йа тивидхам̣ манодуччаритам̣ пӯрети. евамасса даса акусалакаммапатха̄ па̄рипӯрим̣ гаччханти. тато нам̣ дуккхаманветӣти тато тивидхадуччаритато там̣ пуггалам̣ дуккхам̣ анвети дуччарита̄нубха̄вена чатӯсу апа̄йесу дуккхам̣ анугаччхати. йатха̄ ким̣? чаккам̣ва вахато паданти, йатха̄ на̄ма сакат̣ам̣ вахато балӣбаддасса падам̣ пахарантам̣ чаккам̣ анугаччхати, евам̣ нам̣ пуггалам̣ дуккхаманугаччхатӣти.

‘‘миддхӣ йада̄ хотӣ’’ти га̄тха̄йам̣ миддхӣти тхинамиддха̄бхибхӯто. махаггхасоти маха̄бходжано а̄харахаттхакаалам̣са̄т̣акататрават̣т̣акака̄кама̄сакабхуттавамитака̄нам̣ ан̃н̃атаро вийа. нидда̄йита̄ти супанасӣло. сампариваттаса̄йӣти сеййасукхапассасукха̄нам̣ ануйун̃джанавасена сампариваттакасайанасӣло. нива̄папут̣т̣хоти кун̣д̣ака̄дина̄ сӯкарабхаттена пут̣т̣хо. гхарасӯкаро хи ба̄лака̄лато пат̣т̣ха̄йа посийама̄но тхӯласарӣрака̄ле гехато бахи никкхамитум̣ алабханто хет̣т̣ха̄ман̃ча̄дӣсу сампариваттитва̄ сампариваттитва̄ ассасанто пассасанто сайатева. идам̣ вуттам̣ хоти – йада̄ пурисо миддхӣ ча хоти махаггхасо ча, нива̄папут̣т̣хо маха̄вара̄хо вийа ан̃н̃ена ирийа̄патхена йа̄петум̣ асакконто нидда̄сӣло сам̣париваттаса̄йӣ, тада̄ со ‘‘аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄’’ти тӣн̣и лаккхан̣а̄ни манаси ка̄тум̣ на саккоти. тесам̣ аманасика̄ра̄ мандапан̃н̃о пунаппунам̣ габбхам̣ упети, габбхава̄сато на паримуччатӣти.

‘‘айаса̄ва мала’’нти га̄тха̄йам̣ айаса̄ти айато. самут̣т̣хитанти джа̄там̣. татут̣т̣ха̄йа̄ти тато ут̣т̣хахитва̄. атидхонача̄ринанти дхона̄ вуччати чатта̄ро паччайе идаматтхита̄йа аламетена̄ти паччавеккхитва̄ парибхун̃джанапан̃н̃а̄, там̣ атиккамитва̄ чаранто атидхонача̄рӣ на̄ма. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ айато малам̣ самут̣т̣ха̄йа йато там̣ самут̣т̣хитам̣, тамева кха̄дати вина̄сети, евамевам̣ чатта̄ро паччайе аппаччавеккхитва̄ парибхун̃джантам̣ атидхонача̄ринам̣ са̄ни камма̄ни аттано санта̄не ут̣т̣хитатта̄ аттано сантака̄нева та̄ни камма̄ни дуггатим̣ найантӣти.

‘‘чоро йатха̄’’ти га̄тха̄йам̣ чоро йатха̄ сандхимукхе гахӣтоти йатха̄ чоро гхарасандхим̣ чхиндитва̄ гехам̣ пависанто гхарасандхимукхе ева ра̄джапурисехи гахито. сакаммуна̄ хан̃н̃ати баджджхате ча̄ти тена аттана̄ катакаммена каса̄бхита̄л̣ана̄дина̄ хан̃н̃ати чева аддубандхана̄дина̄ баджджхати ча. евам̣ айам̣ печча паджа̄ параттха̄ти евампи айам̣ па̄пака̄ринӣ паджа̄ ито чавитва̄ паралоке. сакаммуна̄ хан̃н̃ати баджджхате ча̄ти аттана̄ва катена па̄пакаммена нирайа̄дӣсу на̄наппака̄рехи каммака̄ран̣а̄дӣхи хан̃н̃ати чева парибаджджхати ча̄ти.

‘‘сукхака̄ма̄нӣ’’ти га̄тха̄йам̣ йо дан̣д̣ена вихим̣сатӣти йо пуггало дан̣д̣ена ва̄ лед̣д̣уа̄дӣхи ва̄ виба̄дхати. печча со на лабхе сукханти со пуггало паралоке мануссасукхам̣ ва̄ диббасукхам̣ ва̄ на лабхати, нибба̄насукхе пана ваттаббамева наттхи.

гуннам̣ че тарама̄на̄нанти га̄вӣсу махогхам̣ тарантӣсу. джимхам̣ гаччхати пун̇гавоти йади йӯтхапати усабхо кут̣илам̣ гаччхати. сабба̄ та̄ джимхам̣ гаччхантӣти сабба̄пи та̄ га̄вийо кут̣иламева гаччханти. касма̄? нетте джимхам̣ гате сатӣти неттари кут̣илам̣ гате сати, неттасса кут̣илам̣ гататта̄ти аттхо. со хи та̄сам̣ паччайико упаддавахаро ча.

‘‘евамева’’нти га̄тха̄йам̣ йатха̄ четам̣, евамевам̣ йо мануссесу падха̄насаммато, йади со адхаммача̄рӣ сийа̄. йе тасса ануджӣвино, саббепи адхаммика̄ва хонти. са̄мисампада̄ хи пакатисампадам̣ сампа̄дети. йасма̄ ча етадева, тасма̄ саббам̣ рат̣т̣хам̣ дуккхам̣ сети, ра̄джа̄ че хоти адхаммико. сукиччхарӯпа̄ вата̄ти сут̣т̣ху киччха̄паннарӯпа̄ вата. упадхӣсӯти ка̄магун̣ӯпадхӣсу. ратта̄ти ра̄га̄бхибхӯта̄. кат̣уканти дуккхам̣.

куккуччаджанакенева паттават̣т̣иппабхавасса упаччхиннатта̄ пхалуппатти кадалийа̄ пара̄бхава̄йа хотӣти а̄ха – ‘‘пхалам̣ ве кадалим̣ хантӣ’’ти. татха̄ пхалапарийоса̄натта̄ осадхӣнам̣ ‘‘пхалам̣ вел̣ум̣ пхалам̣ нал̣а’’нти вуттам̣. вал̣ава̄йа куччхисмим̣ гадрабхасса джа̄та̄ ассатарӣ на̄ма, са̄ габбхам̣ ган̣хитва̄ ка̄ле сампатте виджа̄йитум̣ на саккоти. па̄дехи бхӯмим̣ пахарантӣ тит̣т̣хати, атхасса чатта̄ро па̄де чатӯсу кха̄н̣укесу бандхитва̄ куччхим̣ пха̄летва̄ потакам̣ нӣхаранти, са̄ таттхева марати. тена вуттам̣ – ‘‘габбхо ассатарим̣ йатха̄’’ти. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ аттано пхалам̣ кадаливел̣унал̣епи вина̄сети, габбхо ча ассатарим̣, евам̣ аттано каммапхалабхӯто сакка̄ро асаппурисам̣ вина̄сетӣти.

кодхамаккхагарӯти куджджханалаккхан̣ам̣ кодхам̣, парагун̣амаккханалаккхан̣ам̣ маккхан̃ча гарум̣ катва̄ уддхам̣ катва̄ уккхипитва̄ чаранто. сукхеттети сукхеттепи. пӯтибӣджам̣ва̄ти пӯтибха̄вам̣ гатам̣ бӣджам̣ вийа. чхакан̣араса̄дипарибха̄ванасуккха̄панасукхасайа̄дӣни акаран̣ена бӣджадосадут̣т̣ханти аттхо.

91. четаса̄ти аттано читтена. четоти тасса пуггаласса читтам̣. паричча̄ти париччхиндитва̄. ирийатӣти паваттати. йатха̄бхатанти йатха̄ кин̃чи а̄харитва̄ т̣хапитам̣.

ма̄каттха̄ти ма̄ акаттха. на памутйаттхӣти памоккхо наттхи. упечча̄пӣти сан̃чичча̄пи, буддхипуббена̄пӣти аттхо.

‘‘адхаммена̄’’ти ватва̄пи ‘‘муса̄ва̄дена̄’’ти вачанам̣ муса̄ва̄дасса маха̄са̄ваджджабха̄вадассанаттхам̣. тенева̄ха – ‘‘екам̣ дхаммам̣ атӣтасса̄’’тиа̄ди (дха. па. 176), татха̄ ‘‘евам̣ париттам̣ кхо, ра̄хула, тесам̣ са̄ман̃н̃ам̣, йесам̣ наттхи сампаджа̄намуса̄ва̄де ладжджа̄’’тиа̄ди (ма. ни. 2.108). там̣ катхам̣ ну бхависсатӣти там̣ дханам̣ кена ну пака̄рена тесам̣ бхависсати. адхаммена тесам̣ самбхататта̄ тесу начират̣т̣хитикам̣ хотӣти аттхо. антара̄йа̄ су бхависсантӣти адхаммийавоха̄ра̄дито ра̄джантара̄йа̄дайо бхависсанти. сӯти нипа̄таматтам̣. самбхатасса винассатӣти имасса самбхатам̣ саджджитам̣ винассати. сагганти сугатим̣. са̄ хи рӯпа̄дӣхи собханехи агготи сагготи адхиппета̄. етта̄вата̄ти дит̣т̣хадхаммикасампара̄йика̄нам̣ аттха̄нам̣ ха̄нийа̄. хата̄ти винат̣т̣ха̄.

виват̣т̣атети ниват̣т̣ати. лобха̄ кхан̣ати атта̄нанти лобхахету апун̃н̃а̄ни каронто ка̄йависама̄дийогена атта̄нам̣ кхан̣ати на̄ма. миттехи джӣратӣти миттабха̄вехи ха̄йати.

чарантӣти чатӯхи ирийа̄патхехи акусаламева каронта̄ вичаранти. ба̄ла̄ти идхалокаттхам̣ паралокаттхан̃ча аджа̄нанта̄ идха ба̄ла̄ на̄ма. думмедха̄ти ниппан̃н̃а̄. на хи пан̃н̃а̄йа дут̣т̣хаттам̣ на̄ма аттхи. амиттенева̄ти амиттабхӯтена вийа верина̄ вийа хутва̄. кат̣укаппхаланти тикхин̣апхалам̣, дуккхапхаланти аттхо. на там̣ каммам̣ катам̣ са̄дху, йам̣ катва̄ анутаппатӣти йам̣ каммам̣ нирайа̄дӣсу ниббаттанасаматтхам̣ дуккхудайам̣ катва̄ ануссарита̄нуссаритаккхан̣е анутаппати анусочати, там̣ катам̣ на са̄дху на сундарам̣ на бхаддакам̣. йасса ассумукхоти йасса ассӯхи тинтамукхо роданто випа̄кам̣ пат̣исевати анубхоти.

дуккаранти ваттапат̣иваттапӯран̣а̄дивасена а̄бхисама̄ча̄рикасӣласса ка̄тум̣ асаккун̣еййата̄йа дуккарам̣. сама̄да̄нато пат̣т̣ха̄йа кхан̣д̣ам̣ акатва̄ висесато а̄дибрахмачарийакасса чаримакачиттам̣ па̄петаббата̄йа дуттитиккхам̣, сӣласам̣вара̄дайо ва̄ апариккхате катва̄ сампа̄детум̣ асаккун̣еййата̄йа дуккарам̣. адхива̄сетабба̄нам̣ пана дуссаханато кхантисам̣варам̣васена дуттитиккхам̣. абйаттена̄ти мандапан̃н̃ена. са̄ман̃н̃анти саман̣абха̄во. таттха̄ти тасса са̄ман̃н̃асса. самба̄дха̄ти дунниваттхадуппа̄рутама̄туга̄ма̄дисаммадда̄. йаттха̄ти сӣласам̣вара̄дӣнам̣ парибандхабхӯтесу самба̄дхасан̇кха̄тесу висабха̄га̄рамман̣а̄дӣсу. атха ва̄ дуккарантипадасса аттхам̣ дассетум̣ дуттитиккханти вуттам̣. дуттитиккханти дуккхамам̣ дурадхива̄сийам̣. абйаттена̄ти ба̄лена. са̄ман̃н̃анти саман̣адхаммо. идам̣ вуттам̣ хоти – йам̣ пан̣д̣ита̄ кулапутта̄ дасапи васса̄ни вӣсатипи…пе… сат̣т̣хипи васса̄ни дантебхи дантама̄дха̄йа дживха̄йа та̄лум̣ а̄хачча четаса̄ читтам̣ абхинигган̣хитва̄ ека̄санам̣ екабхаттам̣ пат̣исевама̄на̄ а̄па̄н̣акот̣икам̣ брахмачарийам̣ чаранта̄ са̄ман̃н̃ам̣ каронти, там̣ ба̄ла̄ абйатта̄ ка̄тум̣ на сакконтӣти. бахӯхи таттха самба̄дха̄ти тасмим̣ са̄ман̃н̃асан̇кха̄те арийамагге бахӯ самба̄дха̄, магга̄дхигама̄йа пат̣ипаннасса бахӯ париссайа̄ти аттхо.

аппамеййам̣ паминантоти аппамеййам̣ кхӣн̣а̄савапуггалам̣ ‘‘еттакасӣло айам̣ еттакасама̄дхи еттакапан̃н̃о’’ти евам̣ минанто. кодха видва̄ викаппайети ко идха видва̄ медха̄вӣ викаппеййа, кхӣн̣а̄савова кхӣн̣а̄савам̣ минанто викаппеййа̄ти дӣпети. нивутам̣ ман̃н̃ети йо пана путхуджджано минетум̣ а̄рабхати, там̣ нивутам̣ авакуджджапан̃н̃ам̣ ман̃н̃а̄ми. акиссаванти киссава̄ вуччати пан̃н̃а̄, ниппан̃н̃анти аттхо.

кут̣ха̄рӣти аттаччхедакат̣т̣хена кут̣ха̄рисадисӣ пхарусава̄ча̄. чхиндатӣти кусаламӯласан̇кха̄те мӯлейева никантати. висам̣ хала̄халам̣ ива̄ти хала̄халасан̇кха̄там̣ висам̣ ива. евам̣ вираддхам̣ па̄тетӣти вираддхам̣ апараддхам̣ кхалитапуггалам̣ евам̣ апа̄йесу винипа̄тети. ва̄ча̄ дуббха̄сита̄ йатха̄ти йатха̄ ва̄ча̄ арийӯпава̄данавасена дуббха̄сита̄.

92. ниндийанти нинданӣйам̣. там̣ ва̄ ниндати йо пасам̣сийоти йо гун̣ависит̣т̣хата̄йа пасам̣са̄рахо пуггало, там̣ ва̄ со па̄пиччхата̄дӣни а̄ропетва̄ гарахати. вичина̄тӣти упачина̄ти. калинти апара̄дхам̣. айам̣ калӣти айам̣ апара̄дхо. аккхесӯти джӯтакӣл̣анаккхесу. саббасса̄пи саха̄пи аттана̄ти саббена аттано дханена̄пи аттана̄пи саддхим̣. сугатесӯти собханагаманатта̄, сундарам̣ т̣ха̄нам̣ гататта̄, самма̄ гататта̄, самма̄ ча гадатта̄ сугатасан̇кха̄тесу буддха̄дӣсу. манам̣ падосайети йо манам̣ падосеййа, тасса айам̣ манопадосо ева махаттаро калӣти вуттам̣ хоти. касма̄? йасма̄ сатам̣ сахасса̄нам̣…пе… па̄паканти. таттха сатам̣ сахасса̄нанти нираббудаган̣ана̄йа сатасахассам̣. чхаттим̣сатӣти апара̄ни чхаттим̣сати нираббуда̄ни. пан̃ча ча̄ти аббудаган̣ана̄йа пан̃ча ча аббуда̄ни. тасма̄ вассаган̣ана̄йа еттако со ка̄ло, йам̣ ка̄лам̣ арийагарахива̄чам̣ манан̃ча пан̣идха̄йа па̄пакам̣ нирайам̣ упети, таттха паччатӣти вуттам̣ хоти. идан̃ча сан̇кхепена падуманирайе а̄йуппама̄н̣ам̣, виттха̄рена пана парато а̄гамиссати.

лобхагун̣ети ‘‘гун̣о’’ти ба̄лехи дит̣т̣хатта̄, анекаккхаттум̣ паваттитатта̄ ча лобхойева лобхагун̣о, тасмим̣ лобхагун̣е, тан̣ха̄йа̄ти аттхо. ануйуттоти ану ану йутто. авадан̃н̃ӯти авачанан̃н̃ӯ, буддха̄нампи ова̄дасса аггахан̣ато. маччхарӣти пан̃чавидхамаччхарийена маччхарӣ. песун̣ийам̣ ануйуттоти песун̣ийасмим̣ ануйутто аггаса̄вака̄нам̣ бхеданена. кока̄ликан̃хи мӣйама̄нам̣ овадантена а̄йасмата̄ маха̄моггалла̄нена бха̄сита̄ има̄ га̄тха̄ти. мукхадугга̄ти мукхависама. вибхӯта̄ти вигатабхӯта аликава̄ди. анарийа̄ти асаппуриса. бхӯнахӯти бхӯтиханака аттано буддхивина̄сака. пурисанта̄ти пуриса̄дхама. калӣти алаккхипуриса. аваджа̄такапутта̄ти буддхасса бхагавато аваджа̄тапутта. ма̄ бахубха̄н̣идха нерайикосӣти ида̄ни бахубха̄н̣ӣ ма̄ хохи, нерайико аси джа̄то. раджама̄кирасӣти килесараджам̣ аттани паккхипаси. сантети самитакилесе кхӣн̣а̄саве. киббисака̄рӣти па̄пака̄ри. папатанти наракам̣.

идам̣ сам̣килесабха̄гийанти идам̣ тан̣ха̄дӣнам̣ сабха̄вабхедато аваттха̄бхедато ча анекабхедакам̣ дассетум̣ анекехи суттападехи уда̄харан̣авасена дасситам̣ сам̣килесабха̄гийам̣ суттанти ведитаббам̣.

пасаннена̄ти каммакаммапхала̄дӣни саддахантена.

93. иддханти хаттхӯпагасӣсӯпага̄диалан̇ка̄рехи ман̣иканака̄дӣхи ча самиддхам̣. пхӣтанти теламадхупха̄н̣ита̄дӣхи ча дханадхан̃н̃а̄дӣхи ча випулам̣. а̄кин̣н̣амануссанти нирантарамануссам̣. самба̄дхабйӯханти бйӯха̄ вуччанти аниббиддхараччха̄йо. йесу павит̣т̣хамаггенева ниггаччханти, те самба̄дха̄ бйӯхака̄ еттха̄ти самба̄дхабйӯхам̣. имина̄пи тасса нагарасса гханава̄самева дӣпети. бхантена̄ти даматхам̣ анупагатена, ито чито ча париббхамантена ва̄. апа̄паканти ала̄макам̣. авеччаппаса̄дена̄ти ачалаппаса̄дена, саччаппат̣иведхато а̄гатена паса̄дена.

печча со лабхатети йо бхӯте дан̣д̣ена на хим̣сати, со пуггало паралоке мануссабхӯто мануссасукхам̣ девабхӯто диббасукхам̣ убхайам̣ атикканто нибба̄насукхам̣ лабхатӣти аттхо.

94. ча̄рикам̣ паккамиссатӣти джанападача̄рикам̣ гамиссати. касма̄ пана бхагава̄ джанападача̄рикам̣ чаратӣти? саттахи ка̄ран̣ехи буддха̄ бхагаванто джанападача̄рикам̣ чаранти – десантарагата̄нам̣ венеййа̄нам̣ винайанаттам̣, татра т̣хита̄нам̣ уссуккасамуппа̄данам̣, бха̄вака̄нам̣ екасмим̣ т̣ха̄не нибаддхава̄сапарихаран̣ам̣ аттано ча таттха ана̄сан̇гадассанам̣, самбуддхаваситат̣т̣ха̄ната̄йа деса̄нам̣ четийабха̄васампа̄данам̣, бахӯнам̣ сатта̄нам̣ дассанӯпасан̇камана̄дӣхи пун̃н̃огхаппасаванам̣, авут̣т̣хиа̄диупаддавӯпасаманан̃ча̄ти имехи саттахи ка̄ран̣ехи буддха̄ бхагаванто джанападача̄рикам̣ чарантӣти ведитаббам̣.

исидаттапура̄н̣а̄ти исидатто ча пура̄н̣о ча, тесу исидатто сакада̄га̄мӣ. пура̄н̣о сота̄панно. са̄кетети ‘‘са̄кето’’ти ладдхана̄ме аттано бхогага̄маке. магге пурисам̣ т̣хапесунти тесам̣ кира га̄мадва̄рена бхагавато гаманамагго, тасма̄ ‘‘саче бхагава̄ амха̄кам̣ сутта̄нам̣ ва̄ паматта̄нам̣ ва̄ гаччхеййа, атха пасситум̣ на лабхеййа̄ма̄’’ти маггамаджджхе пурисам̣ т̣хапесум̣. анубандхим̣сӯти на дӯратова, пит̣т̣хито пит̣т̣хито анубандхим̣су. бхагава̄ хи сакат̣амаггасса маджджхе джан̇гхамаггена агама̄си, итаре убхосу пассесу анугаччханта̄ агамам̣су. магга̄ оккамма̄ти буддха̄ хи кеначи саддхим̣ гаччханта̄ва пат̣исантха̄рам̣ каронти кеначи саддхим̣ т̣хита̄ кеначи саддхим̣ дивасабха̄гампи нисинна̄, тасма̄ бхагава̄ чинтеси – ‘‘име майхам̣ са̄сане валлабха̄ а̄гатапхала̄, имехи саддхим̣ нисӣдитва̄ дивасабха̄гам̣ пат̣исантха̄рам̣ карисса̄мӣ’’ти. маггато оккамитва̄ йенан̃н̃атарам̣ руккхамӯлам̣ тенупасан̇ками. пан̃н̃атте а̄сане нисӣдӣти те кира чхаттупа̄ханакаттарадан̣д̣апа̄даббхан̃джанатела̄ни чева ат̣т̣хавидхан̃ча па̄накам̣ сарабхапа̄дапаллан̇кан̃ча га̄ха̄петва̄ а̄гамам̣су. атха нам̣ паллан̇кам̣ пан̃н̃апетва̄ адам̣су. саттха̄ таттха нисӣди. екамантам̣ нисӣдим̣сӯти ‘‘чхаттупа̄хана̄дӣни бхиккхусан̇гхасса детха̄’’ти ватва̄ бхагавантам̣ вандитва̄ екамантам̣ нисӣдим̣су.

са̄ваттхийа̄ косалесу ча̄рикам̣ паккамиссатӣтиа̄ди саббам̣ маджджхимадесавасенева вуттам̣. касма̄? нийата̄чин̣н̣атта̄. бхагавато хи ча̄рикачаран̣ам̣ маджджхимадесейева. сачепи паччантадесе гаччхати, маджджхимадесейева арун̣ам̣ ут̣т̣ха̄петӣти нийата̄чин̣н̣ам̣, тасма̄ маджджхимадесавасенева вуттам̣. ка̄сӣсӯти ка̄сират̣т̣хато. татха̄ магадхесӯти магадхарат̣т̣хато. а̄санне но бхагава̄ бхависсатӣти еттха на кевалам̣ а̄саннатта̄ ева тесам̣ соманассам̣ хоти, атха кхо ‘‘ида̄ни да̄нам̣ да̄тум̣ гандхама̄ла̄дипӯджам̣ ка̄тум̣ дхаммам̣ сотум̣ пан̃хам̣ пуччхитум̣ лабхисса̄ма̄’’ти несам̣ соманассам̣ хоти.

тасма̄тиха тхапатайо самба̄дхо гхара̄ва̄соти тхапатайо йасма̄ тумха̄кам̣ майи дӯрӣбхӯте анаппакам̣ доманассам̣ а̄санне анаппакам̣ соманассам̣ хоти, тасма̄пи ведитаббаметам̣ ‘‘самба̄дхо гхара̄ва̄со’’ти. гхара̄ва̄сасса хи досена тумха̄кам̣ евам̣ хоти. саче пана гхара̄ва̄сам̣ паха̄йа паббаджита̄ ассатха, евам̣ во майа̄ саддхим̣йева гаччханта̄нан̃ча а̄гаччханта̄нан̃ча там̣ на бхавеййа̄ти имаматтхам̣ дӣпенто евама̄ха. таттха сакин̃чанасапалибодхат̣т̣хена самба̄дхата̄ ведитабба̄. маха̄гхаре васантасса̄пи хи сакин̃чанасапалибодхат̣т̣хена гхара̄ва̄со самба̄дхова. раджопатхоти ра̄га̄дираджа̄нам̣ а̄гаманапатхо, а̄гаманат̣т̣ха̄нанти аттхо. аббхока̄со паббаджджа̄ти паббаджджа̄ пана акин̃чанаапалибодхат̣т̣хена аббхока̄со. чатуратаникепи хи габбхе двиннам̣ бхиккхӯнам̣ паллан̇кена паллан̇кам̣ гхат̣т̣етва̄ нисинна̄нампи акин̃чана̄палибодхат̣т̣хена паббаджджа̄ аббхока̄со на̄ма хоти. алан̃ча пана во тхапатайо аппама̄да̄йа̄ти евам̣ самба̄дхагхара̄ва̄се васанта̄нам̣ тумха̄кам̣ аппама̄дамева ка̄тум̣ йуттанти аттхо.

на̄га̄ти хаттхино. опавайха̄ти ран̃н̃о а̄роханайогга̄. екам̣ пурато екам̣ паччхато нисӣда̄пема̄ти те кира двепи джана̄ сабба̄лан̇ка̄рапат̣иман̣д̣ита̄ двӣсу на̄гесу та̄ иттхийо евам̣ нисӣда̄петва̄ ран̃н̃о на̄гам̣ маджджхе катва̄ убхосу пассесу гаччханти, тасма̄ евама̄хам̣су. на̄гопи раккхитабботи йатха̄ кин̃чи висеситам̣ на кароти, евам̣ раккхитаббо хоти. та̄пи бхагинийоти йатха̄ пама̄дам̣ на̄паджджанти, евам̣ раккхитабба̄ хонти. атта̄пӣти ситакатхитавиккхепита̄дӣни акаронтехи атта̄пи раккхитаббо хоти. евам̣ каронто хи ‘‘са̄мидуббхако есо’’ти ниггахетаббо хоти.

тасма̄тиха тхапатайоти йасма̄ тумхе ра̄джа̄ ниччам̣ ра̄джабхан̣д̣ам̣ пат̣иччха̄пети, тасма̄пи самба̄дхо гхара̄ва̄со раджопатхо. йасма̄ пана пам̣сукӯликам̣ бхиккхум̣ евам̣ пат̣иччха̄пенто наттхи, тасма̄ аббхока̄со паббаджджа̄, евам̣ саббаттха̄пи. алан̃ча кхо тхапатайо аппама̄да̄йа, аппама̄дамева каротха̄ти дассети.

муттача̄готи виссат̣т̣хача̄го. пайатапа̄н̣ӣти а̄гата̄гата̄нам̣ да̄наттха̄йа дхотахаттхо. восаггаратоти восаггасан̇кха̄те ча̄ге рато. йа̄чайоготи йа̄читаббайутто. ‘‘йа̄джайого’’типи па̄т̣хо, да̄найуттоти аттхо. да̄насам̣вибха̄гаратоти етена аппаматтакампи кин̃чи лабхитва̄ татопи сам̣вибха̄ге рато. аппат̣ивибхаттанти ‘‘идам̣ амха̄кам̣ бхависсати, идам̣ аййа̄на’’нти евам̣ акатавибха̄гам̣, саббам̣ да̄таббамева хутва̄ т̣хитанти аттхо. имехи кхо тхапатайо чатӯхи дхаммехи саманна̄гато арийаса̄вако сота̄панно хотӣти сота̄панно имехи дхаммехи саманна̄гато хотӣти аттхо. етена сота̄паннена имесам̣ чатуннам̣ дхамма̄нам̣ екантато лаббхама̄натам̣ дассети.

евам̣ тесам̣ тхапатӣнам̣ имехи чатӯхи дхаммехи саманна̄гатам̣ парийа̄йена дассетва̄ ида̄ни ниппарийа̄йена там̣ дассетум̣ ‘‘тумхе кхо тхапатайо’’тиа̄ди вуттам̣.

95. сахассам̣ каппакот̣ийоти сахассам̣ аттабха̄ва̄ ахесунти аттхо. ‘‘асӣти каппакот̣ийо’’типи па̄т̣хо, асӣтиа̄йукаппакот̣ийо ахесунти аттхо. каттха пана те ахесунти? а̄ха ‘‘деве чева мануссе ча̄’’ти, девесу чева мануссесу ча̄ти аттхо. сам̣вирул̣хамхӣти самантато паллаваггахан̣ена вирул̣хе. алабхим̣ханти алабхим̣ ахам̣. аджджа тим̣сам̣ тато каппа̄ти тато каппато аджджа сампати айам̣ каппо тим̣сатимо. тасса̄ сан̃н̃а̄йа ва̄сана̄ти тасса буддхагата̄йа сан̃н̃а̄йа ва̄санато.

тан̣ха̄нигха̄такоти тан̣ха̄йа самуччхедако. ват̣ам̣сакоти пуппхамайакан̣н̣ико. саббапуппхехилан̇катоти на̄на̄пуппхехи алан̇като. лапанантара̄ти уттара̄дхарот̣т̣ха̄нам̣ антарато. окка̄ти пабха̄. муддханантарадха̄йатха̄ти муддхани антарадха̄йатха. кан̇кхам̣ витара̄ти виматим̣ винодехи. йасса там̣ саббадхаммесу, сада̄ н̃а̄н̣ам̣ паваттатӣти танти нипа̄таматтам̣. йасса саббадхаммесу а̄кан̇кхаппат̣ибаддхатта̄ сада̄ н̃а̄н̣ам̣ паваттати. со саббан̃н̃ӯ бхагава̄ тхерам̣ а̄нандам̣ етадабравӣти самбандхо. ра̄джа̄ рат̣т̣хе бхависсатӣти саббасмим̣ рат̣т̣хе ра̄джа̄ бхависсати. чариманти чаримабхавам̣. саччхикатва̄ти паччаккхам̣ катва̄. дхамматанти чатусаччадхаммам̣, паччекабодхим̣ ва̄.

96. суван̣н̣аччхаданам̣ на̄ванти убхосу пассесу суван̣н̣а̄лан̇ка̄рехи пат̣иман̣д̣итавасена чха̄дитам̣ суван̣н̣ана̄вам̣. пан̃хам̣ пут̣т̣ха̄ вийа̄ка̄си, саккасса ити ме сутанти йатха̄ са̄ девата̄ пан̃хам̣ пут̣т̣ха̄ саккасса бйа̄ка̄си, евам̣ майа̄пи сутанти а̄йасма̄ маха̄моггалла̄но аттана̄ йатха̄сутам̣ там̣ бхагавато вадати.

пам̣сутхӯпесӯти сарӣрадха̄тум̣ аббхантаре т̣хапетва̄ пам̣сӯхи кататхӯпесу. еван̃хи те бхагавантам̣ уддиссаката̄ на̄ма хонти, тенева̄ха – ‘‘уддиссакатесу дасабаладхара̄на’’нти.

97. девапуттасарӣраван̣н̣а̄ти девапуттасарӣрасадисаван̣н̣а̄. субхагасан̣т̣хитӣти собхаггайуттасан̣т̣ха̄на̄. ул̣а̄рам̣ вата там̣ а̄сӣти там̣ майа̄ катам̣ пун̃н̃ам̣ ул̣а̄рам̣ вата ахоси. йа̄ханти йа̄ ахам̣. сатасахассам̣ каппе, мудито тхӯпам̣ апӯджесӣти тхӯпам̣ пӯджетва̄ сатасахассам̣ а̄йукаппе ахам̣ мудитоти аттхо. ана̄гантуна винипа̄танти апа̄йупапаттим̣ анупагантва̄. йам̣ чаккхунти йам̣ пан̃н̃а̄чаккхум̣. пан̣ихитанти т̣хапитам̣. вимуттачиттамхӣти вимуттачитто амхи. видхӯталатоти видхӯтатан̣ха̄лато, самуччхиннатан̣хоти аттхо.

98. са̄ма̄капаттходанаматтанти са̄ма̄катин̣а̄нам̣ на̄л̣икоданаматтам̣. акхилети пан̃чаннам̣ четокхила̄нам̣ абха̄вена акхиле. тасмин̃ча окаппайи дхаммамуттаманти тасмим̣ паччекабуддхе уттамадхаммам̣ паччекабодхим̣ ‘‘уттамадхаммена на̄ма имасмим̣ бхавитабба’’нти саддахим̣. ‘‘тасмин̃ча дхамме пан̣идхесим̣ ма̄наса’’нти имина̄ пат̣иладдхадхаммам̣ ахампи саччхикареййанти читтам̣ пан̣идахим̣. бхаве куда̄супи ча ма̄ апеккхава̄ти каттхачи бхаве апеккхава̄ ма̄ бхавеййанти ча пан̣идхесим̣ ма̄насанти самбандхо.

курӯсӯти уттаракурӯсу. дӣгха̄йукесӯти тесам̣ вассасахасса̄йуката̄йа вуттам̣. амамесӯти апариггахесу. па̄н̣ӣсӯти саттесу. ахӣнага̄мӣсӯти йатха̄ладдхасампаттӣхи йа̄вата̄йукам̣ апарихӣнасабха̄весу. тидасопападжджатха̄ти та̄ватим̣со хутва̄ упападжджим̣, тидасе ва̄ та̄ватим̣сабхаване упападжджим̣. висит̣т̣хака̄йӯпагатоти висит̣т̣хака̄йесу на̄на̄ван̣н̣ака̄йесу упагато. йасассисӯти парива̄равантесу. хита̄хита̄сихӣти кусала̄кусале вӣтиваттӣхи. паччаккхам̣ кхвиманти паччаккхам̣ кхо имам̣ вачананти адхиппа̄йо.

сака̄сӣти со ака̄си. балима̄бхиха̄рӣти пӯджа̄балим̣ абхихари. патитасса еканти тасса хаттхато екапуппхам̣ патитам̣.

упарит̣т̣ханти упари веха̄се т̣хитам̣. арит̣т̣ханти арит̣т̣хам̣ на̄ма паччекасамбуддхам̣. аджджхаттан̃ча бахиддха̄ ча̄ти аджджхаттависайа̄ ча бахиддхависайа̄ ча. йе ме виджджим̣сӯти йе ме пуббе виджджама̄на̄ ахесум̣. джа̄тимаран̣асам̣са̄ро, наттхи да̄ни пунаббхавоти пунаппунам̣ джа̄йанамӣйанабхӯто сам̣са̄ро пунаббхавоти ча вуччати, со ча да̄ни наттхӣти аттхо.

идам̣ ва̄сана̄бха̄гийам̣ суттанти идам̣ ва̄сана̄бха̄гапун̃н̃авибха̄вана̄нам̣ на̄на̄суттапада̄нам̣ уда̄харан̣авасена дасситам̣ ва̄сана̄бха̄гийам̣ суттанти ведитаббам̣.

99. ‘‘уддхам̣ адхо…пе… апунаббхава̄йа̄’’ти идам̣ ниббедхабха̄гийам̣ суттанти вуттам̣ огхатаран̣асса арийамаггакиччатта̄. на четана̄ каран̣ӣйа̄ти на читтам̣ уппа̄детаббам̣. дхаммата̄ти дхаммасабха̄во.

100. йада̄ хавети йасмим̣ хаве ка̄ле. па̄тубхавантӣти уппаджджанти. дхамма̄ти ануломапаччайа̄ка̄рапат̣иведхаса̄дхака̄ бодхипаккхийадхамма̄. па̄тубхавантӣти ва̄ пака̄сенти, абхисамайавасена па̄кат̣а̄ хонти. дхамма̄ти чатуарийасаччадхамма̄. а̄та̄по вуччати килесасанта̄панат̣т̣хена вӣрийам̣. а̄та̄пиноти саммаппадха̄навӣрийавато. джха̄йатоти а̄рамман̣ӯпаниджджха̄налаккхан̣ена лаккхан̣ӯпаниджджха̄налаккхан̣ена ча джха̄нена джха̄йантасса. бра̄хман̣асса̄ти ба̄хитапа̄пасса кхӣн̣а̄савасса. атхасса кан̇кха̄ вапайанти сабба̄ти атхасса евам̣ па̄тубхӯтадхаммасса йа̄ та̄ ‘‘ко ну кхо, бханте, пхусатӣти? но калло пан̃хоти бхагава̄ авоча̄’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 2.12) найена ‘‘катамам̣ ну кхо, бханте, джара̄маран̣ам̣, касса панидам̣ джара̄маран̣анти? но калло пан̃хоти бхагава̄ авоча̄’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 2.35) ча найена паччайа̄ка̄ракан̇кха̄ вутта̄. йа̄ ча паччайа̄ка̄рассева аппат̣ивиддхатта̄ ‘‘ахосим̣ ну кхо ахаматӣтамаддха̄на’’нтиа̄дика̄ (ма. ни. 1.18; сам̣. ни. 2.20) сол̣асакан̇кха̄ ‘‘буддхе кан̇кхати дхамме кан̇кхатӣ’’тиа̄дика̄ (дха. са. 1008) ат̣т̣ха ча кан̇кха̄ а̄гата̄, та̄ сабба̄ вапайанти апагаччханти нируджджханти, касма̄? йато паджа̄на̄ти сахетудхаммам̣, йасма̄ авиджджа̄дикена хетуна̄ сахетукам̣ имам̣ сан̇кха̄ра̄дим̣ кевалам̣ дуккхаккхандхадхаммам̣ паджа̄на̄ти ан̃н̃а̄си пат̣ивиджджхати.

йато кхайам̣ паччайа̄нам̣ аведӣхи йасма̄ паччайа̄нам̣ кхайасан̇кха̄там̣ нибба̄нам̣ аведи ан̃н̃а̄си пат̣ивиджджхи, тасма̄ йада̄сса а̄та̄пино джха̄йато бра̄хман̣асса вуттаппака̄ра̄ дхамма̄ па̄тубхаванти. атхасса йа̄ нибба̄насса авидитатта̄ кан̇кха̄ уппаджджеййум̣, сабба̄пи та̄ кан̇кха̄ вапайантӣти.

а̄ран̃н̃анти а̄ран̃н̃акам̣. ан̃н̃а̄тун̃чхена йа̄пентанти кулесу ан̃н̃а̄то ниччанавойева хутва̄ ун̃чхена пин̣д̣ачарийа̄йа йа̄пентам̣. атха ва̄ абхилаккхитесу иссараджанагехесу кат̣укабхан̣д̣асамбха̄рам̣ сугандхабходжанам̣ парийесантасса ун̃чханам̣ н̃а̄тун̃чханам̣ на̄ма, гхарапат̣ипа̄т̣ийа̄ пана два̄ре т̣хитена ладдхамиссакабходжанам̣ ан̃н̃а̄тун̃чханам̣ на̄ма. идам̣ идха адхиппетам̣. тена йа̄пентам̣. ка̄месу анапеккхинанти ваттхука̄макилесака̄месу нирапеккхам̣.

чхетва̄ти вадхитва̄. сукхам̣ сетӣти кодхапарил̣а̄хена апаридайхама̄натта̄ сукхам̣ сайати. на сочатӣти кодхавина̄сена винат̣т̣хадоманассатта̄ на сочати. висамӯласса̄ти дуккхавипа̄касса. мадхураггасса̄ти йам̣ аккут̣т̣хасса паччаккоситва̄ пахат̣асса пат̣иппахаритва̄ сукхам̣ уппаджджати, там̣ сандха̄йа со ‘‘мадхурагго’’ти вутто. имасмин̃хи т̣ха̄не парийоса̄нам̣ ‘‘агга’’нти вуттам̣. арийа̄ти буддха̄дайо.

ханети ханеййа. уппатитанти асамуггха̄т̣итам̣ авиккхамбхитуппаннавасена самуда̄ча̄руппаннавасена самуда̄чарантам̣. винодайети аттано санта̄нато нӣхареййа.

101. саттийа̄ти десана̄сӣсаметам̣, екатодха̄ра̄дина̄ саттхена̄ти аттхо. омат̣т̣хоти пахат̣о. чатта̄ро хи паха̄ра̄ омат̣т̣хо уммат̣т̣хо мат̣т̣хо вимат̣т̣хоти. таттха упари т̣хатва̄ адхомукхам̣ диннаппаха̄ро омат̣т̣хо на̄ма, адхо т̣хатва̄ уддхам̣ мукхам̣ диннаппаха̄ро уммат̣т̣хо на̄ма, аггал̣асӯчи вийа винивиджджхитва̄ като мат̣т̣хо на̄ма, сесо саббопи вимат̣т̣хо на̄ма. имасмим̣ пана т̣ха̄не омат̣т̣хо гахито. со хи саббада̄рун̣о дуруддхаран̣асалло дуттикиччхо антодосо антопуббалохито ча хоти. пуббалохитам̣ аниккхамитва̄ ван̣амукхам̣ парийонандхитва̄ тит̣т̣хати. пуббалохитам̣ нӣхаритука̄мехи ман̃чена саддхим̣ бандхитва̄ адхосиро ка̄таббо хоти, маран̣ам̣ ва̄ маран̣аматтам̣ ва̄ дуккхам̣ па̄пун̣а̄ти. париббаджети вихареййа.

има̄йа га̄тха̄йа ким̣ катхитам̣? йатха̄ саттийа̄ омат̣т̣хапурисо саллубба̄ханаван̣атикиччхана̄нам̣ аттха̄йа вӣрийам̣ а̄рабхати пайогам̣ кароти параккамати. йатха̄ ча дайхама̄не маттхаке а̄диттасиро тасса нибба̄панаттха̄йа вӣрийам̣ а̄рабхати пайогам̣ кароти параккамати, евамевам̣ бхиккху ка̄мара̄гаппаха̄на̄йа сато аппаматто хутва̄ вихареййа бхагава̄ти катхеси.

евам̣ девата̄йа катхите атха бхагава̄ чинтеси – ‘‘има̄йа девата̄йа упама̄ дал̣хам̣ катва̄ а̄нӣта̄, аттхам̣ пана париттакам̣ гахетва̄ т̣хита̄. пунаппунам̣ катхентӣпи хи еса̄ ка̄мара̄гасса виккхамбханаппаха̄намева катхеййа, йа̄ва ча ка̄мара̄го маггена на самуггха̄т̣иййати, та̄ва анубандхова хотӣ’’ти тамева упамам̣ гахетва̄ пат̣хамамаггавасена девата̄йа виниват̣т̣етва̄ дассенто ‘‘саттийа̄ вийа омат̣т̣хо’’ти дутийага̄тхама̄ха. тассаттхо пуриманайа̄нуса̄рена ведитаббо.

лока̄мисанти ка̄магун̣о. сантипеккхоти саббасан̇кха̄рӯпасамам̣ нибба̄нам̣ апеккхама̄но. пан̃н̃ава̄ти пан̃н̃аванто. пахитаттоти нибба̄нам̣ патипеситачитто. вирато ка̄масан̃н̃а̄йа̄ти йа̄йа ка̄йачи саббато ка̄масан̃н̃а̄йа чатуттхамаггасампайутта̄йа самуччхедавиратийа̄ вирато. ‘‘виратто’’типи па̄т̣хо. ка̄масан̃н̃а̄йа̄ти пана бхуммавачанам̣ хоти. сага̄тха̄вагге (сам̣. ни. 1.96) ‘‘ка̄масан̃н̃а̄сӯ’’ти па̄т̣хо. чатӯхи маггехи дасаннампи сам̣йоджана̄нам̣ атӣтатта̄ саббасам̣йоджана̄тӣто. чатуттхамаггенева ва̄ уддхамбха̄гийасам̣йоджана̄тӣто татра татра̄бхинанданато нандисан̇кха̄та̄йа тан̣ха̄йа тин̣н̣ан̃ча бхава̄нам̣ париккхӣн̣атта̄ нандибхавапариккхӣн̣о. со та̄дисо кхӣн̣а̄саво бхиккху гамбхӣре сам̣са̄ран̣н̣аве на сӣдати.

саддаха̄ноти йена пуббабха̄ге ка̄йасучарита̄дибхедена, апарабха̄ге ча саттаттим̣сабодхипаккхийабхедена дхаммена араханто буддхапаччекабуддхабуддхаса̄вака̄ нибба̄нам̣ патта̄. там̣ саддаха̄но арахатам̣ дхаммам̣ нибба̄наппаттийа̄ локийалокуттарапан̃н̃ам̣ лабхати, тан̃ча кхо на саддха̄маттакенева. йасма̄ пана саддха̄джа̄то упасан̇камати, упасан̇каманто пайирупа̄сати, пайирупа̄санто сотам̣ одахати, одахитасото дхаммам̣ сун̣а̄ти, тасма̄ упасан̇каманато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва дхаммассаванена суссӯсам̣ лабхате пан̃н̃ам̣.

ким̣ вуттам̣ хоти? там̣ дхаммам̣ саддахитва̄пи а̄чарийупаджджха̄йе ка̄лена ка̄лам̣ упасан̇камитва̄пи ваттакаран̣ена пайирупа̄ситва̄ йада̄ пайирупа̄сана̄йа а̄ра̄дхитачитта̄ кин̃чи ваттука̄ма̄ хонти. атха адхигата̄йа сотука̄мата̄йа сотам̣ одахитва̄ сун̣анто лабхатӣти евам̣ суссӯсампи ча сатиавиппава̄сена аппаматто субха̄ситадуббха̄ситан̃н̃ута̄йа вичаккхан̣о ева лабхати, на итаро. тена̄ха – ‘‘аппаматто вичаккхан̣о’’ти.

патирӯпака̄рӣти десака̄ла̄дӣни аха̄петва̄ локийасса локуттарасса дхаммасса патирӯпам̣ адхигамӯпа̄йам̣ каротӣти патирӯпака̄рӣ. дхурава̄ти четасикавӣрийавасена аниккхиттадхуро. ут̣т̣ха̄та̄ти ка̄йикавӣрийавасена ут̣т̣ха̄насампанно аситхилапараккамо. виндате дхананти локийалокуттарадханам̣ адхигаччхати. саччена̄ти вачӣсаччена параматтхасаччена ча. буддхапаччекабуддхаарийаса̄вака̄ ниббутим̣ па̄пун̣анта̄ киттимпи па̄пун̣антийева. даданти паресам̣ йам̣ кин̃чи иччхитам̣ паттхитам̣ денто митта̄ни гантхати сампа̄дети каротӣти аттхо. дуддадам̣ ва̄ даданто гантхати, да̄намукхена чатта̄рипи сан̇гахаваттхӯни гахита̄нӣти ведитабба̄ни. техи митта̄ни каронти. асма̄ лока̄ парам̣ локам̣, са ве печча на сочатӣти йасса пуггаласса име саддха̄дайо дхамма̄ виджджанти, со имасма̄ лока̄ парам̣ локам̣ гантва̄ на сочати, сокака̄ран̣ам̣ тасса наттхӣти аттхо.

‘‘йассете чатуро дхамма̄, саддхасса гхарамесино;

саччам̣ дхаммо дхити ча̄го, са ве печча на сочатӣ’’ти. (сам̣. ни. 1.246; су. ни. 190) –

га̄тхам̣ авасесам̣ катва̄ уда̄хат̣ам̣. а̄л̣авакасутте хи има̄ га̄тха̄ а̄л̣авакена ‘‘катхам̣ су лабхате пан̃н̃а’’нтиа̄дина̄ (сам̣. ни. 1.246; су. ни. 187) пут̣т̣хена бхагавата̄ бха̄сита̄ти.

йена кеначи ван̣н̣ена̄ти йена кеначи ка̄ран̣ена, пака̄рена ва̄. сам̣ва̄соти екасмим̣ т̣ха̄не сахава̄со сама̄гамо. танти татха̄ сама̄гатам̣ анукампитаббам̣ пурисам̣. манаса̄ че пасаннена̄ти карун̣а̄самусса̄хитена паса̄дена пасаннена манаса̄. на тена хоти сам̣йуттоти тена йатха̄вуттена ануса̄санена ка̄маччханда̄дӣнам̣ сам̣йоджанавасена сам̣йутто на̄ма на хоти. йа̄нукампа̄ ануддайа̄ти йа̄ арийамаггасампа̄панавасена карун̣а̄йана̄, метта̄йана̄ ча̄ти аттхо.

102. ра̄го ча досо ча̄ти ра̄гадоса̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайа̄ва. кутонида̄на̄ти ким̣нида̄на̄ ким̣хетука̄. паччаттавачанасса хи айам̣ то-а̄десо, сама̄се часса лопа̄бха̄во ведитаббо. аратӣ ратӣ ломахам̣со кутоджа̄ти йа̄йам̣ пантесу сена̄санесу, адхикусалесу ча дхаммесу арати уккан̣т̣хита̄, йа̄ ча пан̃часу ка̄магун̣есу рати абхирати а̄сатти кӣл̣ана̄ди, йо ча ломахам̣сасамут̣т̣ха̄нато ломахам̣сасан̇кха̄то читтутра̄со, име тайо дхамма̄ куто джа̄та̄ куто ниббатта̄ти пуччха̄. куто самут̣т̣ха̄йа̄ти куто уппаджджитва̄. маноти кусалачиттам̣. витакка̄ти ка̄мавитакка̄дайо. кума̄рака̄ дхан̇камивосаджантӣти йатха̄ кума̄рака̄ кӣл̣анта̄ ка̄кам̣ суттена па̄де бандхитва̄ осаджанти кхипанти, евам̣ кусаламанам̣ акусалавитакка̄ куто самут̣т̣ха̄йа осаджантӣти пуччха̄.

ра̄го ча̄ти дутийага̄тха̄ тасса̄ виссаджджанам̣. таттха итоти аттабха̄вам̣ сандха̄йа̄ха. аттабха̄ванида̄на̄ хи ра̄гадоса̄, арати рати ломахам̣са̄ ча аттабха̄вато джа̄та̄. ка̄мавитакка̄дайо аттабха̄вато ева самут̣т̣ха̄йа кусаламанам̣ осаджанти. тена тадан̃н̃ам̣ пакатиа̄дика̄ран̣ам̣ пат̣иккхипанто а̄ха – ‘‘итонида̄на̄ ито самут̣т̣ха̄йа̄’’ти. пуримага̄тха̄йа вуттанайенеттха саддасиддхи ведитабба̄.

ида̄ни йва̄йам̣ ‘‘итонида̄на̄’’тиа̄дӣсу аттабха̄ванида̄на̄ аттабха̄вато джа̄та̄ аттабха̄вато самут̣т̣ха̄йа̄ти аттхо вутто, там̣ са̄дхенто а̄ха – ‘‘снехаджа̄ аттасамбхӯта̄’’ти. ете хи ра̄га̄дайо витаккапарийоса̄на̄ тан̣ха̄снехена джа̄та̄. татха̄ джа̄йанта̄ ча пан̃чупа̄да̄наккхандхабхеде аттабха̄васан̇кха̄те аттани самбхӯта̄. тена̄ха – ‘‘снехаджа̄ аттасамбхӯта̄’’ти. ида̄ни тадаттхаджотикам̣ упамам̣ дассети ‘‘нигродхассева кхандхаджа̄’’ти. таттха кхандхаджа̄ти кхандхесу джа̄та̄ па̄роха̄. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ нигродхасса кхандхаджасан̇кха̄та̄ па̄роха̄ а̄порасасан̇кха̄те снехе сати джа̄йанти, джа̄йанта̄ ча тасмим̣йева нигродхе тесу тесу са̄кхаппадесесу самбхаванти, евам̣ ете ра̄га̄дайо аджджхаттам̣ тан̣ха̄снехе сати джа̄йанти, джа̄йанта̄ ча тасмим̣йева аттабха̄ве тесу тесу чаккха̄диппадесесу ит̣т̣ха̄рамман̣есу самбхаванти. тена вуттам̣ – ‘‘снехаджа̄ аттасамбхӯта̄’’ти. путху висатта̄ ка̄месӯти йасма̄ ра̄гопи пан̃чака̄магун̣ика̄дивасена, досопи а̄гха̄таваттхуа̄дивасена аратиа̄дайопи тасса тасса бхедасса васена̄ти саббатха̄ саббепиме килеса̄ путху анекаппака̄ра̄ хутва̄ ваттхудва̄ра̄рамман̣а̄дивасена тесу тесу ка̄месу татха̄ татха̄ висатта̄ лагга̄ сам̣сиббитва̄ т̣хита̄. кимива? ма̄лува̄ва витата̄ ване йатха̄ ване витата̄ ма̄лува̄ тесу тесу руккхаса̄кхаппаса̄кха̄дибхедесу висатта̄ хоти лагга̄ сам̣сиббитва̄ т̣хита̄, евам̣ ете килеса̄ дхамма̄, тасма̄ еттха путхупабхедесу ваттхука̄месу висаттам̣ килесагаханам̣.

йе нам̣ паджа̄нанти йатонида̄нам̣, те нам̣ виноденти сун̣охи йаккха. тассаттхо – йе сатта̄ нам̣ килесагаханам̣ ‘‘итонида̄нам̣ еса уппаджджатӣ’’ти джа̄нанти, те нам̣ тан̣ха̄синехасинехите аттабха̄ве уппаджджатӣти н̃атва̄ там̣ тан̣ха̄синехам̣ а̄дӣнава̄нупассана̄дибха̄вана̄н̃а̄н̣аггина̄ висосента̄ виноденти паджаханти, евам̣ амха̄кам̣ бха̄ситам̣ сун̣охи йаккха̄ти. те дуттарам̣ огхамимам̣ таранти, атин̣н̣апуббам̣ апунаббхава̄йа̄ти йе хи сам̣килесагаханам̣ виноденти, те екантена маггам̣ бха̄венти. на хи маггабха̄ванам̣ вина̄ килесавиноданам̣ аттхи. евам̣ маггам̣ бха̄вента̄ те пакатин̃а̄н̣ена дуттарам̣ ка̄могха̄дим̣ чатуббидхам̣ огхам̣ имина̄ дӣгхена аддхуна̄ супинантенапи атин̣н̣апуббам̣ анатиккантапуббам̣ апунаббхава̄йа нибба̄на̄йа таранти.

дуккарам̣ бхагава̄ти еко кира девапутто пуббайога̄вачаро бахалакилесата̄йа саппайогена килесе виккхамбхенто саман̣адхаммам̣ катва̄ пуббахетумандата̄йа арийабхӯмим̣ аппатва̄ва ка̄лам̣ катва̄ девалоке ниббатто, со татха̄гатам̣ упасан̇камитва̄ дуккарабха̄вам̣ а̄роченто евама̄ха. таттха дуккаранти дасапи васса̄ни…пе… сат̣т̣хипи васса̄ни екантапарисуддхасса саман̣адхаммасса каран̣ам̣ на̄метам̣ дуккарам̣. секкха̄ти сатта секкха̄. сӣласама̄хита̄ти сӣлена сама̄хита̄ самупета̄. т̣хитатта̄ти патит̣т̣хитасабха̄ва̄. евам̣ пуччхитапан̃хам̣ виссаджджитва̄ упарипан̃хам̣ самут̣т̣ха̄панаттхам̣ ‘‘анага̄рийупетасса̄’’тиа̄дима̄ха. таттха анага̄рийупетасса̄ти анага̄рийам̣ ниггехабха̄вам̣ упагатасса, паббаджитасса̄ти аттхо. тут̣т̣хӣти чатупаччайасантосо.

бха̄вана̄йа̄ти читтавӯпасамабха̄вана̄йа. те чхетва̄ маччуно джа̄ланти йе раттиндивам̣ индрийӯпасаме рата̄, те дуссама̄дахам̣ читтам̣ сама̄даханти. йе сама̄хитачитта̄, те чатупаччайасантосам̣ пӯрента̄ на киламанти. йе сантут̣т̣ха̄, те сӣлам̣ пӯрента̄ на киламанти. йе сӣле патит̣т̣хита̄ сатта секкха̄, те арийа̄ маччуно джа̄ласан̇кха̄там̣ килесаджа̄лам̣ чхиндитва̄ гаччханти.

дуггамоти саччаметам̣, бханте, йе индрийӯпасаме рата̄, те дуссама̄дахам̣ читтам̣ сама̄даханти. йе сама̄хитачитта̄, те чатупаччайасантосам̣ пӯрента̄ на киламанти. йе сантут̣т̣ха̄, те сӣлам̣ пӯрента̄ на киламанти. йе сӣле парамагга̄хино сатта секкха̄, те арийа̄ маччуно джа̄ласан̇кха̄там̣ килесаджа̄лам̣ чхиндитва̄ гаччханти. ким̣ на гамиссанти, айам̣ пана дуггамо ‘‘бхагава̄ висамо магго’’ти а̄ха. таттха кин̃ча̄пи арийамагго нева дуггамо на висамо, пуббабха̄гапат̣ипада̄йа панасса бахӯ париссайа̄ хонти, тасма̄ евам̣ вутто. авам̣сира̄ти н̃а̄н̣асирена адхосира̄ хутва̄ папатанти. арийамаггам̣ а̄рохитум̣ асаматтхата̄йа ева те магге папатантӣти вуччанти. арийа̄нам̣ само магготи свева магго арийа̄нам̣ само хоти. висаме сама̄ти висамепи саттака̄йе сама̄ ева.

103. идан̃хи там̣ джетавананти ана̄тхапин̣д̣ико девапутто джетаванасса чева буддха̄дӣнан̃ча ван̣н̣абхан̣анаттхам̣ а̄гантва̄ евама̄ха. исисан̇гханисевитанти бхиккхусан̇гханивеситам̣. евам̣ пат̣хамага̄тха̄йа джетаванасса ван̣н̣ам̣ катхетва̄ ида̄ни арийамаггасса ван̣н̣ам̣ катхенто ‘‘каммам̣ виджджа̄’’тиа̄дима̄ха. таттха камманти маггачетана̄. виджджа̄ти маггапан̃н̃а̄. дхаммоти сама̄дхи, сама̄дхипаккхика̄ ва̄ дхамма̄. сӣлам̣ джӣвитамуттаманти сӣле патит̣т̣хитасса джӣвитан̃ча уттаманти дассети. атха ва̄ виджджа̄ти дит̣т̣хисан̇каппа̄. дхаммоти ва̄йа̄масатисама̄дхайо. сӣланти ва̄ча̄камманта̄джӣва̄. джӣвитамуттаманти етасмим̣ сӣле патит̣т̣хитасса джӣвитам̣ на̄ма уттаманти. ‘‘етена мачча̄ суджджхантӣ’’ти етена ат̣т̣хан̇гикена маггена сатта̄ висуджджханти.

тасма̄ти йасма̄ маггена суджджханти, на готтадханехи, тасма̄. йонисо вичине дхамманти упа̄йена бодхипаккхийадхаммам̣ вичинеййа. евам̣ таттха висуджджхатӣти евам̣ тасмим̣ арийамагге висуджджхати. атха ва̄ йонисо вичине дхамманти упа̄йена арийасаччадхаммам̣ вичинеййа. евам̣ таттха висуджджхатӣти евам̣ тесу чатӯсу арийасаччесу висуджджхати. ида̄ни са̄рипуттаттхерасса ван̣н̣ам̣ катхенто ‘‘са̄рипуттова̄’’тиа̄дима̄ха. таттха са̄рипуттова̄ти авадха̄ран̣авачанам̣, етехи пан̃н̃а̄дӣхи са̄рипуттова сеййоти вадати. упасамена̄ти килесавӯпасамена. па̄ран̇гатоти нибба̄нам̣ гато, йо кочи нибба̄напатто бхиккху, на та̄дисо. ета̄вапарамо сийа̄, на тхера̄ уттаритаро на̄ма са̄вако аттхӣти вадати.

атӣтанти атӣте пан̃чаккхандхе. на̄нва̄гамеййа̄ти тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи на̄нугаччхеййа. наппат̣икан̇кхети тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи на паттхеййа. йадатӣтанти идаметтха ка̄ран̣авачанам̣. йасма̄ йам̣ атӣтам̣, там̣ пахӣнам̣ нируддхам̣ аттхан̇гатам̣, тасма̄ там̣ на̄нугаччхеййа. йасма̄ ча йам̣ таттха ана̄гатам̣, там̣ аппаттам̣ аджа̄там̣ аниббаттам̣, тасма̄ тампи на паттхеййа. таттха таттха̄ти паччуппаннампи дхаммам̣ йаттха йаттхева со уппанно, таттха таттхева нам̣ аничча̄нупассана̄дӣхи саттахи анупассана̄хи випассати, аран̃н̃а̄дӣсу ва̄ таттха таттха випассати. асам̣хӣрам̣ асам̣куппанти идам̣ випассана̄пат̣ивипассана̄дассанаттхам̣ вуттам̣. випассана̄ хи ра̄га̄дӣхи на сам̣хирати на куппатӣти асам̣хӣра̄ асам̣куппа̄, там̣ анубрӯхайе вад̣д̣хеййа пат̣ивипассеййа̄ти вуттам̣ хоти. атха ва̄ нибба̄нам̣ ра̄га̄дӣхи на сам̣хирати на куппатӣти асам̣хӣрам̣ асам̣куппам̣, там̣ видва̄ пан̣д̣ито бхиккху анубрӯхайе, пунаппунам̣ тада̄рамман̣ам̣ пхаласама̄паттим̣ аппенто вад̣д̣хеййа̄ти аттхо.

тасса пана анубрӯханасса аттха̄йа аджджева киччама̄таппанти килеса̄нам̣ а̄та̄панапарита̄панена ‘‘а̄таппа’’нти ладдхана̄мам̣ вӣрийам̣ аджджева ка̄таббам̣. ко джан̃н̃а̄ маран̣ам̣ сувети све джӣвитам̣ ва̄ маран̣ам̣ ва̄ ко джа̄на̄ти. аджджева да̄нам̣ дасса̄ми, сӣлам̣ ва̄ раккхисса̄ми, ан̃н̃атарам̣ ва̄ пана кусалам̣ карисса̄ми, ‘‘аджджа та̄ва папан̃чо аттхи, све ва̄ пунадивасе ва̄ джа̄нисса̄мӣ’’ти читтам̣ ануппа̄детва̄ ‘‘аджджева карисса̄мӣ’’ти евам̣ вӣрийам̣ ка̄таббанти дассети. маха̄сенена̄ти ахивиччхикависасаттха̄дӣни хи анека̄ни маран̣ака̄ран̣а̄ни тасса сена̄ти та̄йа махатийа̄ сена̄йа васена маха̄сенена еварӯпена маччуна̄ саддхим̣ ‘‘катипа̄хам̣ та̄ва а̄гамехи, йа̄ва̄хам̣ буддхапӯджа̄дим̣ аттано авассайам̣ каммам̣ каромӣ’’ти евам̣ миттасантхава̄ка̄расан̇кха̄то ва̄ ‘‘идам̣ сатам̣ ва̄ сахассам̣ ва̄ гахетва̄ катипа̄хам̣ а̄гамехӣ’’ти евам̣ лан̃джа̄нуппада̄насан̇кха̄то ва̄ ‘‘имина̄ балара̄сина̄ пат̣иба̄хисса̄мӣ’’ти евам̣ балара̄сисан̇кха̄то ва̄ сан̇гаро наттхи. сан̇гароти хи миттакаран̣алан̃джада̄набалара̄сисан̇кад̣д̣хана̄нам̣ на̄мам̣, тасма̄ айаматтхо вутто. атандитанти аналасам̣ ут̣т̣ха̄хакам̣. евам̣ пат̣ипаннатта̄ бхаддо екаратто асса̄ти бхаддекаратто. итӣти евам̣ пат̣ипаннам̣ пуггалам̣ ‘‘бхаддекаратто айа’’нти ра̄га̄дисантата̄йа санто буддхамуни а̄чиккхати.

чаккхуна̄ пан̃н̃а̄йа ча̄ти чаккхуна̄ ча пан̃н̃а̄йа ча. чаккхубхӯта̄йа ва̄ пан̃н̃а̄йа. сатийа̄ пан̃н̃а̄йа ча̄ти сатийа̄ ча пан̃н̃а̄йа ча, сативисит̣т̣ха̄йа ва̄ пан̃н̃а̄йа. ка̄йена̄ти на̄мака̄йена.

диббачаккху сувисуддханти диббам̣ чаккху сувисуддхам̣, йам̣ саччхикаротӣти адхиппа̄йо. пуббенива̄са̄ти пурима̄су джа̄тӣсу нивуттхаккхандха̄. иддхивидха̄ти иддхикот̣т̣ха̄са̄. ниродхоти нибба̄нам̣. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

104. йасса селӯпамам̣ читтанти екагханам̣ селам̣ вийа пакатива̄техи локадхаммава̄техи акампанӣйато йасса читтам̣ селӯпамам̣. тена̄ха – ‘‘т̣хитам̣ на̄нупакампатӣ’’ти. раджанӣйесӯти ла̄бха̄дӣсу. копанеййети ала̄бха̄дике. куто нам̣ дуккхамессатӣти там̣ евам̣ бха̄витачиттам̣ вӣтикканталокадхаммам̣ уттамапурисам̣ локадхаммахетукам̣ дуккхам̣ на̄нугамиссати.

йо бра̄хман̣оти ба̄хитапа̄падхаммата̄йа бра̄хман̣о, на дит̣т̣хаман̇галиката̄йа хум̣хун̇ка̄ракаса̄ва̄дипа̄падхаммайутто хутва̄ кевалам̣ джа̄тиматтена бра̄хман̣оти пат̣иджа̄на̄ти. со бра̄хман̣о ба̄хитапа̄падхамматта̄ хум̣хун̇ка̄раппаха̄нена нихум̣хун̇ко. ра̄га̄дикаса̄ва̄бха̄вена никкабха̄во. сӣласам̣варена сам̣йатачиттата̄йа йататто. чатумагган̃а̄н̣асан̇кха̄техи ведехи антам̣ нибба̄нам̣, веда̄нам̣ ва̄ антам̣ гататта̄ ведантагӯ. маггабрахмачарийасса вуситатта̄ вӯситабрахмачарийо. дхаммена со брахмава̄дам̣ вадеййа̄ти со ‘‘бра̄хман̣о аха’’нти етам̣ ва̄дам̣ вадеййа. йасса сакалалокасаннива̄се кухин̃чи ека̄рамман̣епи ра̄гуссадо досуссадо мохуссадо ма̄нуссадо дит̣т̣хуссадоти име уссада̄ наттхӣти аттхо.

на га̄дхатӣти на патит̣т̣хахати. сукка̄ти суккасан̇кха̄та̄ гаха̄. йади чандимасӯрийа̄дӣнам̣ пабха̄ таттха наттхи, тамо ева ча сийа̄ти а̄сан̇кама̄не сандха̄йа̄ха ‘‘тамо таттха на виджджатӣ’’ти. йада̄ ча аттана̄ведӣтиа̄дӣсу евам̣видхам̣ нибба̄нам̣ аттапаччаккхена н̃а̄н̣ена йада̄ виндати, атха рӯпа̄рӯпадхаммато сукхадуккхато ча виппамутто хотӣти.

сакесу дхаммесӯти сакааттабха̄васан̇кха̄тесу упа̄да̄наккхандхесу. йебхуййена хи аджджхаттам̣ випассана̄бхинивесо хотӣти. етам̣ писа̄чанти аджакала̄пака, етам̣ тайа̄ вуттам̣ писа̄чам̣ килесаписа̄чан̃ча. паккуланти тайа̄ катам̣ аккулам̣ паккулакаран̣ан̃ча. ативаттатӣти атиккамати.

на̄бхинандати а̄йантинти пура̄н̣адутийикам̣ а̄гаччхантим̣ ан̃н̃ам̣ ва̄ на абхинандати читтена на сампат̣иччхати. тамева паккамантим̣ на сочати. сан̇га̄ сан̇га̄маджим̣ муттанти пан̃чавидха̄пи сан̇гато муттам̣ сан̇га̄маджим̣ бхиккхум̣.

бахветтха̄ти баху еттха нха̄йати джано, на тена со суддхо на̄ма хотӣти адхиппа̄йо.

джа̄тибалам̣ ниседханти джа̄тибаласса ниседхакам̣. саха̄йа̄ вата̄ти саматхавипассана̄бха̄вана̄йа саха айанавасена саха̄йа̄ вата. ка̄лена ка̄лам̣ саппа̄йадхаммасса саванавасена чирараттам̣ самети сама̄гамо етесанти чирараттасаметика̄. ситхилама̄раббха̄ти ситхилам̣ вӣрийам̣ катва̄.

105. татра кхо, бхиккхаве, ко висесоти саттху са̄вакасса ча пан̃часвева упа̄да̄наккхандхесу ниббида̄дайоти пуббабха̄гапат̣ипаттийам̣ анупа̄да̄вимуттийан̃ча хет̣т̣ха̄ упари ча висеса̄бха̄вам̣ дассети. вуттан̃хетам̣ – ‘‘наттхи вимуттийа̄ на̄натта’’нти (а. ни. 5.31; катха̄. 355 аттхато сама̄нам̣). таттха висеса̄бха̄вам̣ пачча̄масати ‘‘татра ко висесо’’ти. адхиппайа̄соти адхикапайого. на̄на̄каран̣анти ча висесойева вутто.

айам̣ кхо, бхиккхаве, висесоти бхиккхаве, йадипи са̄вакасса саттху ча вимуттийам̣ висесо наттхи, сайамбхун̃а̄н̣ена пана сава̄санасаббакилесе кхепетва̄ самма̄самбодхим̣ абхисамбуджджхитва̄ ануппаннасса арийамаггасса парасанта̄не уппа̄дана̄дисакаласаббан̃н̃угун̣асама̄його. айам̣ самма̄самбуддхасса пан̃н̃а̄вимуттато висесоти. таттха ануппаннасса̄ти аваттама̄насса. арийамагган̃хи кассапасамма̄самбуддхо уппа̄деси. антара̄ ан̃н̃о саттха̄ уппа̄дета̄ на̄ма на̄хоси, тасма̄ айам̣ бхагава̄ ануппаннасса маггасса уппа̄дета̄ на̄ма. асан̃джа̄тасса̄ти тассева вевачанам̣. анаккха̄тасса̄ти акатхитасса. маггам̣ джа̄на̄тӣти магган̃н̃ӯ. маггам̣ видитам̣ па̄кат̣ам̣ ака̄сӣти маггавидӯ. магге ча амагге ча ковидоти маггаковидо. магга̄нуга̄ти маггам̣ анугаччханта̄. паччха̄саманна̄гата̄ти ахам̣ пат̣хамам̣ саманна̄гато, са̄вака̄ паччха̄ саманна̄гата̄.

106. ‘‘нӣче куле пачча̄джа̄то’’тиа̄дина̄ (а. ни. 4.85; пу. па. 168) тамена йуттоти тамо. ка̄йадуччарита̄дӣхи пуна нирайатамупагаманато тамапара̄йан̣о. ити убхайенапи кхандхатамова катхито хоти. ‘‘ад̣д̣хе куле пачча̄джа̄то’’тиа̄дина̄ (а. ни. 4.85; пу. па. 168) джотина̄ йуттоти джоти, а̄локабхӯтоти вуттам̣ хоти. ка̄йасучарита̄дӣхи пуна саггӯпапаттибхавӯпагаманато джотипара̄йан̣о. имина̄ найена итарепи две ведитабба̄.

на там̣ дал̣хам̣ бандханама̄ху дхӣра̄ти еттха дхӣра̄ти буддха̄дайо пан̣д̣итапуриса̄. йам̣ сан̇кхаликасан̇кха̄там̣ айена ниббаттам̣ а̄йасам̣ аддубандханасан̇кха̄там̣ да̄румайан̃ча паббаджатин̣ехи раджджум̣ катва̄ катараджджубандханан̃ча, там̣ асиа̄дӣхи чхиндитум̣ саккун̣еййата̄йа ‘‘тхира’’нти на вадантӣти аттхо. са̄раттаратта̄ти ратта̄ хутва̄ ратта̄. балавара̄гаратта̄ти аттхо. ман̣икун̣д̣алесӯти ман̣ӣсу ча кун̣д̣алесу ча, ман̣ичиттесу ва̄ кун̣д̣алесу. етам̣ дал̣ханти йе ман̣икун̣д̣алесу са̄раттаратта̄, тесу йо ра̄го, йа̄ ча путтада̄ресу апеккха̄ тан̣ха̄, етам̣ килесамайам̣ бандханам̣ пан̣д̣итапуриса̄ ‘‘дал̣ха’’нти ваданти.

оха̄ринанти а̄кад̣д̣хитва̄ чатӯсу апа̄йесу па̄танато авахарати хет̣т̣ха̄ харатӣти оха̄ринам̣. ситхиланти бандханат̣т̣ха̄не чхавиа̄дӣни акопетва̄ бандханабха̄вампи аджа̄на̄петва̄ джалапатхатхалапатха̄дӣсу каммам̣ ка̄тум̣ детӣти ситхилам̣. дуппамун̃чанти лобхавасена хи екава̄рампи уппаннам̣ килесабандханам̣ дат̣т̣хат̣т̣ха̄нато каччхапо вийа думмочайам̣ хотӣти дуппамун̃чам̣. етампи чхетва̄на̄ти етам̣ дал̣хампи килесабандханам̣ н̃а̄н̣акхаггена чхиндитва̄ анапеккхино хутва̄ ка̄масукхам̣ паха̄йа париббаджанти паккаманти паббаджанти ча̄ти аттхо.

107. чететӣти акусалачетана̄васена четети. пакаппетӣти тамева акусалачетанам̣ ка̄йавачӣкаммабха̄вам̣ па̄панавасена каппети. анусетӣти ра̄га̄дианусайова санта̄не аппахӣнабха̄вена анусети. а̄рамман̣аметам̣ хоти вин̃н̃а̄н̣асса т̣хитийа̄ти йадетам̣ четанам̣ пакаппанам̣ анусайанан̃ча, етам̣ абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣асса т̣хитийа̄ паваттийа̄ паччайо хотӣти аттхо. а̄рамман̣е сати патит̣т̣ха̄ вин̃н̃а̄н̣асса хотӣти йатха̄вуттапаччайе сати абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣асса каммам̣ джава̄петва̄ пат̣исандхиа̄кад̣д̣ханасаматтхата̄сампа̄данато патит̣т̣ха̄ хоти. а̄йатим̣ пунаббхава̄бхиниббатти хотӣти а̄йатим̣ пунаббхавасан̇кха̄та̄ вин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ абхиниббатти хоти.

‘‘но че, бхиккхаве, чететӣ’’тиа̄дина̄ акусалакаммамева пат̣иккхипати. айан̃хеттха сан̇кхепаттхо, йадипи када̄чи йонисоманасика̄ра̄ акусалачетана̄ наппаваттати, анусайа̄ пана аппахӣна̄ти, те кусаласса абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣асса патит̣т̣ха̄ хонти йева̄ти. сати ча абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣е а̄йатим̣ пунаббхава̄бхиниббатти хотӣти ваттум̣ ват̣т̣атийева. татийава̄ро вуттапат̣ипаккханайена ведитаббо.

108. ‘‘несо, бхиккхаве, арийасса винайе самуддо’’тиа̄ди йади дуппӯран̣ат̣т̣хена сам̣сӣданат̣т̣хена дуратиккаманат̣т̣хена са̄гаро ‘‘самуддо’’ти вуччеййа, тато сатабха̄генапи сахассабха̄генапи чаккхуа̄дӣсвева айам̣ найо лаббхатӣти дассетум̣ вуттам̣. тена̄ха – ‘‘чаккху, бхиккхаве, пурисасса самуддо, тасса рӯпамайо вего’’ти, рӯпесу сатта̄нам̣ а̄вин̃чханато рӯпа̄йатанамева вего чаккхусса веготи аттхо.

йо там̣ рӯпамайам̣ вегам̣ сахатӣти йо бхиккху саха висайена чаккхум̣ аниччато дуккхато анаттато саммасанто таттха ча ниббинданто вираджджанто таппат̣ибаддхато килесаджа̄лато вимуччанто абхибхавати. айам̣ вуччати, бхиккхаве, атари чаккхусамудданти айам̣ бхиккху чаккхусан̇кха̄там̣ самуддам̣ тин̣н̣оти вуччати.

апаро найо – чаккху, бхиккхаве, арийасса винайе самуддоти йадипи дуппӯран̣ат̣т̣хена йади ва̄ самуданат̣т̣хена самуддо, чаккхумева самуддо. тасса хи патхавито йа̄ва аканит̣т̣хабрахмалока̄ нӣла̄диа̄рамман̣ам̣ самосарантам̣ парипун̣н̣абха̄вам̣ ка̄тум̣ на саккоти. евам̣ дуппӯран̣ат̣т̣хенапи самуддо. чаккху ча тесу тесу нӣла̄диа̄рамман̣есу самудети асам̣вутам̣ хутва̄ осарама̄нам̣ килесуппаттийа̄ ка̄ран̣абха̄вена садосабха̄вена гаччхатӣти самуданат̣т̣хенапи самуддо. татха̄ чаккхум̣ тан̣ха̄сота̄дӣнам̣ уппаттидва̄рата̄йа техи санта̄насса самуданат̣т̣хена теманат̣т̣хена самуддо. тасса рӯпамайо веготи самуддасса аппама̄н̣о ӯмимайо вего вийа тасса̄пи чаккхусамуддасса самосарантасса нӣла̄дибхедасса а̄рамман̣асса васена аппамеййо рӯпамайо вего ведитаббо. йо там̣ рӯпамайам̣ вегам̣ сахатӣти йо там̣ чаккхусамудде самосарантам̣ рӯпамайам̣ вегам̣ мана̄пе рӯпе ра̄гам̣, амана̄пе досам̣, асамапеккхане моханти евам̣ ра̄га̄дикилесе ануппа̄денто упеккхакабха̄вена сахати.

саӯминтиа̄дӣсу килесаӯмӣхи саӯмим̣. килесават̣т̣ехи са̄ват̣т̣ам̣. килесагахехи сагахам̣. килесараккхасехи сараккхасам̣. кодхупа̄йа̄сасса ва̄ васена саӯмим̣. ка̄магун̣авасена са̄ват̣т̣ам̣. ма̄туга̄мавасена сагахам̣ сараккхасам̣. вуттан̃хетам̣ – ‘‘ӯмибхайанти кхо, бхиккхаве, кодхупа̄йа̄сассетам̣ адхивачанам̣ (итиву. 109; ма. ни. 2.162; а. ни. 4.122). татха̄ а̄ват̣т̣анти кхо, бхиккхаве, пан̃чаннетам̣ ка̄магун̣а̄нам̣ адхивачанам̣ (итиву. 109; ма. ни. 2.164; а. ни. 4.122). гахараккхасоти кхо, бхиккхаве, ма̄туга̄массетам̣ адхивачана’’нти (итиву. 109). сесадва̄ресупи есева найо.

саӯмибхайам̣ дуттарам̣ аччатарӣти аниччата̄диӯмибхайена сабхайам̣ дуратиккамам̣ атикками. локантагӯти сам̣са̄ралокасса антам̣ гато. па̄рагатоти вуччатӣти нибба̄нам̣ гатоти катхӣйати.

бал̣иса̄ти сатта̄нам̣ анаттхахетута̄йа бал̣иса̄ вийа бал̣иса̄. анайа̄йа̄ти анаттха̄йа. бйа̄ба̄дха̄йа̄ти дуккха̄йа. ит̣т̣ха̄ти парийит̣т̣ха̄ ва̄ апарийит̣т̣ха̄ ва̄ сукха̄рамман̣ата̄йа ит̣т̣ха̄. ка̄манӣйат̣т̣хена канта̄. манасса вад̣д̣ханат̣т̣хена мана̄па̄. пийасабха̄вата̄йа пийарӯпа̄. килесака̄масахитатта̄ ка̄мӯпасам̣хита̄. ра̄гаджананат̣т̣хена читтасса ран̃джанато раджанӣйа̄. тан̃чети там̣ рӯпа̄рамман̣ам̣, нӣла̄дивасена анекабхедабхиннампи хи рӯпа̄йатанам̣ рӯпа̄рамман̣абха̄вена чаккхувин̃н̃еййабха̄вена ча екавидхатам̣ на̄тиваттатӣти там̣сабха̄васа̄ман̃н̃ам̣ гахетва̄ ‘‘тан̃че’’ти вуттам̣. абхинандатӣти абхинанданабхӯта̄йа саппӣтикатан̣ха̄йа абхимукхо нандати. абхивадатӣти ‘‘ахо сукхам̣, ахо сукха’’нти вада̄пентийа̄ тан̣ха̄йанавасена абхивадати. аджджхоса̄йа тит̣т̣хатӣти гилитва̄ паринит̣т̣хапетва̄ тит̣т̣хати. айам̣ вуччати, бхиккхаве, бхиккху гилитабал̣исо ма̄расса̄ти айам̣, бхиккху, килесама̄расса бал̣исабхӯтам̣ рӯпатан̣хам̣ гилитва̄ т̣хитоти вуччати. сесава̄ресупи имина̄ найена аттхо ведитаббо. абхедӣти бхинди. парибхедӣти саббабха̄гена бхинди. сесам̣ утта̄намева.

109. айам̣ локо санта̄паджа̄тоти айам̣ сатталоко джа̄тасанта̄по н̃а̄тибйасана̄дивасена уппаннасокасанта̄по ча ра̄га̄дивасена уппаннапарил̣а̄хасанта̄по ча̄ти аттхо. пхассапаретоти анекехи дуккхапхассехи абхибхӯто. родам̣ вадати аттатоти там̣ там̣ аттана̄ пхут̣т̣хам̣ дуккхам̣ абха̄витака̄йата̄йа адхива̄сетум̣ асакконто ‘‘ахо дуккхам̣, ӣдисам̣ дуккхам̣ майхам̣ саттунопи ма̄ хотӯ’’тиа̄дина̄ вилапанто вадати. касма̄? йена йена хи ман̃н̃анти, тато там̣ хоти ан̃н̃атха̄, йасма̄ ете сатта̄ йена йена пака̄рена аттано дуккхасса пат̣ика̄рам̣ ман̃н̃анти а̄сӣсанти, там̣ дуккхам̣ тато ан̃н̃ена пака̄рена тикиччхитаббам̣ хоти. йена ва̄ пака̄рена аттано вад̣д̣хим̣ ман̃н̃анти, тато ан̃н̃атха̄ авад̣д̣хи ева пана хоти. евам̣ ан̃н̃атха̄бха̄витам̣ иччха̄вигха̄там̣ ева па̄пун̣а̄ти. айам̣ бхавасатто ка̄ма̄дибхавесу сатто сатталоко, татха̄пи бхавамева̄бхинандати, на таттха ниббиндати. йадабхинандати там̣ бхайанти йам̣ ка̄ма̄дибхавам̣ абхинандати, там̣ джара̄маран̣а̄дианекабйасана̄нубандхатта̄ ативийа бхайа̄накат̣т̣хена бхайам̣. йасса бха̄йатӣти йато джара̄маран̣а̄дито бха̄йати, там̣ дуккхасса адхит̣т̣ха̄набха̄вато дуккхадуккхата̄йа ча дуккханти.

бхававиппаха̄на̄йа̄ти бхавасса паджаханаттха̄йа. кхоти авадха̄ран̣аттхе нипа̄то. идам̣ вуттам̣ хоти – екантенева ка̄ма̄дибхавасса самудайаппаха̄нена паха̄наттхам̣ идам̣ майа̄ адхигатам̣ маггабрахмачарийам̣ вуссатӣти.

евам̣ арийасса маггасса екам̣сенева ниййа̄никабха̄вам̣ дассетва̄ ида̄ни ан̃н̃амаггасса ниййа̄никабха̄вам̣ пат̣иккхипанто ‘‘йе хи кечӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха бхавена̄ти рӯпабхавена ва̄ арӯпабхавена ва̄. бхавасса̄ти сам̣са̄расса. виппамоккханти бхавато вимуттим̣, сам̣са̄расуддхинти аттхо. кин̃ча̄пи те саман̣абра̄хман̣а̄ таттха нибба̄насан̃н̃ино, бхавага̄микаммена пана рӯпа̄рӯпаджджха̄нена, там̣ниббаттена ча упапаттибхавена бхавависуддхим̣ ваданта̄ бхавена бхававиппамоккхам̣ ваданти на̄ма. тена̄ха – ‘‘саббе те авиппамутта̄ бхавасма̄ти вада̄мӣ’’ти. атха ва̄ бхавена̄ти бхавадит̣т̣хийа̄, бхавати тит̣т̣хати сассатанти хи паваттанато сассатадит̣т̣хи ‘‘бхавадит̣т̣хӣ’’ти вуччати. бхавадит̣т̣хи ева уттарападалопена ‘‘бхаво’’ти вутта̄ бхаватан̣ха̄тиа̄дӣсу вийа. бхавадит̣т̣хивасена хи идхекачче бхавависесам̣йева бхававиппамоккхам̣ ман̃н̃анти. йатха̄ там̣ бако брахма̄ а̄ха – ‘‘идам̣ ниччам̣, идам̣ дхувам̣, идам̣ сассатам̣, идам̣ авипарин̣а̄мадхамма’’нти (ма. ни. 1.501; сам̣. ни. 1.175). вибхавена̄ти уччхедадит̣т̣хийа̄. вибхавати винассати уччхиджджатӣти хи паваттанато уччхедадит̣т̣хи вуттанайена ‘‘вибхаво’’ти вуччати. бхавасса ниссаран̣ама̄хам̣сӯти сам̣са̄расуддхим̣ вадим̣су. уччхедадит̣т̣хивасена хи идхекачче сам̣са̄расуддхим̣ ваданти. татха̄ хи вуттам̣ –

‘‘йато кхо, бхо, айам̣ атта̄ рӯпӣ ча̄тумаха̄бхӯтико…пе… невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ упасампаджджа вихарати. етта̄вата̄ кхо, бхо, айам̣ атта̄ самма̄ самуччхинно хотӣ’’ти (дӣ. ни. 1.91).

аниссат̣а̄ти аниккханта̄. таттха ка̄ран̣ама̄ха – ‘‘упадхин̃хи пат̣ичча дуккхамидам̣ самбхотӣ’’ти. таттха упадхинти кхандха̄диупадхим̣. ким̣ вуттам̣ хоти? йаттха име дит̣т̣хигатика̄ нибба̄насан̃н̃ино, таттха кхандхӯпадхикилесӯпадхиабхисан̇кха̄рӯпадхайо адхигата̄ н̃а̄та̄. куто тасса дуккханиссаран̣ата̄ти. йам̣ пана параматтхато дуккханиссаран̣ам̣, там̣ дассетум̣ ‘‘саббупа̄да̄наккхайа̄ наттхи дуккхасса самбхаво’’ти вуттам̣.

локамимам̣ пасса̄ти бхагава̄ аттано читтам̣ а̄лапати. путхӯти висум̣ висум̣. авиджджа̄йа паретанти мохена абхибхӯтам̣. бхӯтанти кхандхапан̃чакам̣. бхӯтаратанти иттхӣ пурисе, пурисо иттхийа̄ти евам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ саттесу ратам̣, тато ева бхава̄ апаримутта̄. йе хи кечи бхава̄ти иттаракхан̣а̄ ва̄ дӣгха̄йука̄ ва̄ са̄таванто ва̄ аса̄таванто ва̄ бхава̄. саббадхӣти уддхам̣ адхо тирийанти саббаттха. саббаттхата̄йа̄ти саббабха̄вена. саббе те бхава̄тиа̄дӣсу ‘‘саббепи бхава̄ аничча̄’’тиа̄дина̄ випассана̄сахита̄йа маггапан̃н̃а̄йа авипарӣтам̣ пассато бхаватан̣ха̄пи пахӣйати нируджджхати, вибхавам̣ уччхедампи на̄бхинандати на паттхети, тасса сабба тан̣ха̄нам̣ анавасесато маггена нируджджханато нибба̄нам̣ ниббути хоти. тасса евам̣ ниббутасса бхиккхуно анупа̄да̄ килеса̄бхисан̇кха̄ра̄нам̣ анупа̄да̄нато аггахан̣ато пунаббхаво на хоти. евам̣бхӯтена ча абхибхӯто пан̃чавидхопи ма̄ро виджито асса анена ма̄рена сан̇га̄мо, саббепи бхаве саматикканто ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄дӣсу та̄дилаккхан̣аппаттоти.

анусотага̄мӣ андхапутхуджджано пат̣исотага̄мӣ калйа̄н̣апутхуджджано. т̣хитатто секкхо. итаро асеккхо.

110. абхиджа̄тикоти джа̄тийо. кан̣ха̄бхиджа̄тикоти кан̣хе нӣче куле джа̄то. кан̣хам̣ дхаммам̣ абхиджа̄йатӣти ка̄л̣акам̣ дасавидхам̣ дуссӣладхаммам̣ пасавати кароти, со там̣ абхиджа̄йитва̄ нирайе ниббаттати. суккам̣ дхамманти ‘‘ахам̣ пуббепи пун̃н̃а̄нам̣ акататта̄ нӣче куле ниббатто, ида̄ни пун̃н̃ам̣ карисса̄мӣ’’ти пун̃н̃асан̇кха̄там̣ суккам̣ пан̣д̣арам̣ дхаммам̣ абхиджа̄йати, со тена сагге ниббаттати. акан̣хам̣ асуккам̣ нибба̄нанти нибба̄нан̃хи саче кан̣хам̣ бхавеййа, кан̣хавипа̄кам̣ дадеййа. суккам̣, суккавипа̄кам̣ дадеййа. двиннампи аппада̄нато пана ‘‘акан̣хам̣ асукка’’нти вуттам̣. нибба̄нанти четтха арахаттам̣ адхиппетам̣. тан̃хи килесанибба̄нанте джа̄татта̄ нибба̄нам̣ на̄ма. там̣ еса абхиджа̄йати пасавати кароти. сукка̄бхиджа̄тикоти сукке учче куле джа̄то. сесам̣ вуттанайенева ведитаббам̣. ‘‘кан̣хам̣ кан̣хавипа̄ка’’нтиа̄дикасса каммачатуккасса аттхо хет̣т̣ха̄ ха̄расампа̄тава̄ре вибхатто ева.

111. ма̄нусаттанти мануссабха̄вам̣, мануссайонинти аттхо. двети киччам̣ акиччамева ча̄ти две. кичча̄ни твева каттабба̄ни, на ча̄киччам̣ кин̃чи каттаббанти дассети. сукиччантиа̄ди ‘‘кичча’’нти вутта̄нам̣ тесам̣ сарӯпадассанам̣.

падха̄на̄нӣти уттама̄ни висит̣т̣ха̄ни. пуримасмим̣ паббаджитесӯти висайе бхуммам̣. дутийе адхикаран̣е. таттха нибба̄нанти арахаттам̣ адхиппетам̣. касма̄ панеттха а̄мисапаричча̄го арахаттена самадхуро ниддит̣т̣хоти? даккхин̣еййесу даккхин̣а̄йа махаппхалабха̄вадассанаттхам̣. йена йена ва̄ пана ваттхуна̄ти уччхеда̄диваттхуна̄. аджджхосита̄ти бхаватан̣ха̄дивасена аджджхосита̄. дутийе йена йена ва̄ пана ваттхуна̄ти амара̄виккхепаваттхуа̄дина̄.

имина̄ асубхена каммавипа̄кена̄ти асубхасса ка̄йадуччарита̄дикаммасса випа̄катта̄ асубхена асивена каммавипа̄кена. идам̣ ба̄лалаккхан̣ам̣ ниббаттатӣти пуримасмим̣ бхаве дуччаритасаман̇гита̄йа ба̄ло айам̣ бхаватӣти упалаккхан̣ам̣ джа̄йати. идам̣ сам̣килесабха̄гийам̣ суттанти идам̣ евам̣ паваттам̣ сам̣килесабха̄гийам̣ на̄ма суттам̣.

имина̄ субхена̄ти еттха вуттанайа̄нуса̄рена аттхо ведитаббо. таттха маха̄пурисалаккхан̣анти пан̣д̣италаккхан̣ам̣. килесабхӯмӣхӣти килесат̣т̣ха̄нехи килеса̄ваттха̄хи ва̄. са̄нусайасса парийут̣т̣ха̄нам̣ джа̄йатӣти аппахӣна̄нусайасса паччайасама̄йоге ра̄га̄дайо парийут̣т̣ха̄навасена паваттанти. парийут̣т̣хито сам̣йуджджатӣти йо ра̄га̄дӣхи парийут̣т̣хитачитто, со ка̄мара̄га̄дӣхи сам̣йуджджати на̄ма. сам̣йуджджанто упа̄дийатӣти йо ка̄мара̄гасам̣йоджана̄дӣхи сам̣йутто, со ка̄мупа̄да̄на̄дӣни акусалакамма̄ни ча упа̄дийати. сесам̣ саббаттха утта̄намева.

112. евам̣ сол̣асавидхена са̄санапат̣т̣ха̄нам̣ на̄на̄суттехи уда̄харан̣авасена вибхаджитва̄ ида̄ни ат̣т̣хавӣсативидхена са̄санапат̣т̣ха̄нам̣ дассентена йасма̄ айампи пат̣т̣ха̄навибха̄го мӯлападехи сан̇гахито, на имасса̄пи техи асан̇гахито падесо аттхи, тасма̄ мӯлападам̣ вибхаджитаббатан̃ча дассетум̣ ‘‘таттха катаме ат̣т̣ха̄раса мӯлапада̄’’ти пуччха̄йа васена мӯлапада̄ни уддхаритва̄ ‘‘локийам̣ локуттара’’нтиа̄дина̄ наватика̄, тхаво ча̄ти ат̣т̣хавӣсативидхам̣ са̄санапат̣т̣ха̄нам̣ уддит̣т̣хам̣. таттха локийанти локе нийутто, локе ва̄ видито локийо. идха пана локийо аттхо йасмим̣ сутте вутто, там̣ суттам̣ локийам̣. татха̄ локуттарам̣. йасмим̣ пана сутте падесена локийо, падесена локуттаро вутто, там̣ локийан̃ча локуттаран̃ча. йан̃ча сатте адхит̣т̣ха̄йа саттапан̃н̃аттимукхена деситам̣, там̣ сатта̄дхит̣т̣ха̄нам̣. дхаммавасенева деситам̣ дхамма̄дхит̣т̣ха̄нам̣. убхайавасена деситам̣ сатта̄дхит̣т̣ха̄нан̃ча дхамма̄дхит̣т̣ха̄нан̃ча. имина̄ найена саббападесу аттхо ведитаббо. буддха̄дӣнам̣ пана гун̣а̄бхиттхаванавасена паваттам̣ суттам̣ тхаво на̄ма.

таттха саджджукхӣранти тан̇кхан̣ам̣йева дхенуйа̄ тханехи никкхантам̣ аббхун̣хакхӣрам̣. муччатӣти парин̣амати. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ дхенуйа̄ тханато никкхантам̣ кхӣрам̣ тан̇кхан̣ам̣йева на муччати на парин̣амати на дадхибха̄вам̣ гаччхати, такка̄диамбиласама̄йогато пана парато ка̄лантарена пакатим̣ джахати дадхибха̄вам̣ па̄пун̣а̄ти, евамевам̣ па̄пакаммампи кирийаккхан̣ейева на випаччати. йади випаччеййа, на̄на̄гатӣнам̣ сабха̄ват̣т̣ха̄нам̣ сийа̄, на кочи па̄пакаммам̣ ка̄тум̣ висахеййа. йа̄ва пана кусала̄бхиниббаттаккхандха̄ чаранти, та̄ва там̣ те раккханти, тесам̣ бхеда̄ апа̄йесу ниббатта̄панавасена випаччати. випаччама̄нан̃ча д̣ахантам̣ ба̄ламанвети, ким̣ вийа? бхасмаччханнова па̄вако. йатха̄ хи чха̄рика̄йа пат̣иччханно вӣтаччитан̇га̄ро аккантопи чха̄рика̄йа пат̣иччханнатта̄ на та̄ва д̣ахати, чха̄рикам̣ пана та̄петва̄ чамма̄дӣни д̣аханавасена йа̄ва маттхалун̇га̄ д̣аханто гаччхати, евамевам̣ па̄пакаммампи йена катам̣, там̣ ба̄лам̣ дутийе ва̄ татийе ва̄ аттабха̄ве нирайа̄дӣсу ниббаттам̣ д̣ахантам̣ анугаччхатӣти.

йассиндрийа̄нӣти таттха̄йам̣ сан̇кхепаттхо – йасса бхиккхуно чхекена са̄ратхина̄ суданта̄ асса̄ вийа чха индрийа̄ни саматхам̣ дантабха̄вам̣ ниббисеванабха̄вам̣ гата̄ни, тасса нававидхам̣ ма̄нам̣ паха̄йа т̣хитатта̄ пахӣнама̄насса чатуннам̣ а̄сава̄нам̣ абха̄вена ана̄савасса та̄дибха̄ве т̣хитасса татха̄рӯпасса дева̄пи пихайанти, манусса̄пи дассанан̃ча а̄гаманан̃ча паттхентийева̄ти. а̄ха̄ре сатӣти а̄ха̄рапат̣ибаддхе чхандара̄ге аппахӣне сати.

113. сабба̄ диса̄ анупаригамма четаса̄ти парито дасапи диса̄ читтена анугантва̄. неваджджхага̄ти нева адхигаччхеййа. пийатаранти атисайена пийам̣. аттана̄ти аттато. евам̣ пийо путху атта̄ паресанти евам̣ кассачипи аттана̄ пийатарасса анупалаббханавасена висум̣ висум̣ паресам̣ сатта̄нам̣ атта̄ пийо. йасма̄ ча етадева, тасма̄ на хим̣се парам̣ аттака̄мо аттано сукхака̄моти.

бхӯта̄ти джа̄та̄ ниббатта̄. бхависсантӣти ниббаттиссанти. бхӯта̄ти ва̄ кхӣн̣а̄сава̄. те хи пахӣнабхаватта̄ бхӯта̄ ева. гамиссантӣти паралокам̣ гамиссанти. кхӣн̣а̄сава̄ пана анупа̄дисесам̣ нибба̄нам̣.

пийо ча хотӣти супарисуддха̄йа сӣласампаттийа̄, супарисуддха̄йа ча дит̣т̣хисампаттийа̄ саманна̄гато пийо пийа̄йитаббо хоти. вуттан̃хетам̣ –

‘‘сӣладассанасампаннам̣, дхаммат̣т̣хам̣ саччава̄динам̣;

аттано каммакубба̄нам̣, там̣ джано куруте пийа’’нти. (дха. па. 217);

па̄са̄н̣аччхаттам̣ вийа гарука̄таббата̄йа гару. уттаримануссадхаммавасена самбха̄ветаббата̄йа бха̄ванӣйо. сӣлагун̣ена ва̄ пийагаруа̄дибха̄ва̄ ведитабба̄. татха̄ хи вуттам̣ – ‘‘а̄кан̇кхеййа че, бхиккхаве, бхиккху ‘сабрахмача̄рӣнам̣ пийо ча ассам̣ мана̄по ча гару ча бха̄ванӣйо ча̄’ти, сӣлесвевасса парипӯрака̄рӣ’’ти (ма. ни. 1.65).

ватта̄ти ‘‘ка̄лена ваккха̄мӣ’’тиа̄дипан̃чадхамме аттани упат̣т̣ха̄петва̄ сабрахмача̄рӣнам̣ уллумпанабха̄ве т̣хатва̄ ватта̄. вачанаккхамоти сабрахмача̄рӣхи йена кеначи вуччама̄но суббачо хутва̄ падаккхин̣агга̄хита̄йа тесам̣ вачанам̣ кхаматӣти вачанаккхамо. ватта̄ти ва̄ дхаммакатха̄васена вачанасӣло. вачанаккхамоти дхаммам̣ сам̣ван̣н̣енто парехи асам̣хӣро хутва̄ тесам̣ пуччха̄вачанаккхамата̄йа вачанаккхамо. гамбхӣран̃ча катхам̣ катта̄ти саччапат̣иччасамуппа̄да̄дим̣, ан̃н̃ам̣ ва̄ гамбхӣракатхам̣ катта̄. на чат̣т̣ха̄не нийоджакоти дхаммавинайа̄дим̣ адхамма̄винайа̄дивасена аватва̄ дхаммавинайа̄дивасенева дӣпанато на ча ат̣т̣ха̄не нийоджако.

ма̄тарам̣ питарам̣ хантва̄ти еттха ‘‘тан̣ха̄ джанети пуриса’’нти (сам̣. ни. 1.55-57) вачанато тӣсу бхавесу сатта̄нам̣ джананато тан̣ха̄ ма̄та̄ на̄ма. ‘‘ахам̣ асукасса на̄ма ран̃н̃о, ра̄джамаха̄маттасса ва̄ путто’’ти питарам̣ нисса̄йа асмима̄насса уппаджджанато асмима̄но пита̄ на̄ма. локо вийа ра̄джа̄нам̣ йасма̄ саббадит̣т̣хигата̄ни две сассатуччхедадит̣т̣хийо бхаджанти, тасма̄ сассатуччхедадит̣т̣хийо две кхаттийа̄ ра̄джа̄но на̄ма. два̄даса̄йатана̄ни виттхатат̣т̣хена рат̣т̣хасадисатта̄ рат̣т̣хам̣ на̄ма. а̄йаса̄дхако а̄йуттакапурисо вийа там̣ниссито нандира̄го анучаро на̄ма.

анӣгхоти ниддуккхо. бра̄хман̣оти кхӣн̣а̄саво. етена хи тан̣ха̄дайо арахаттамагган̃а̄н̣а̄сина̄ хата̄ ба̄хита̄. йа̄тӣти со бра̄хман̣о ниддуккхо хутва̄ йа̄тӣти.

ка̄йети караджака̄йе. читтанти па̄дакаджджха̄начиттам̣. самодахатӣти паккхипати. йада̄ диссама̄нена ка̄йена гантука̄мо хоти, тада̄ ка̄йагатикам̣ па̄дакаджджха̄начиттам̣ адхит̣т̣хахатӣти аттхо. читтепи ка̄йам̣ самодахатӣти йада̄ сӣгхам̣ гантука̄мо хоти, тада̄ па̄дакаджджха̄начитте ка̄йам̣ паккхипати, читтагатикам̣ ка̄йам̣ адхит̣т̣хахатӣти аттхо. ка̄йе сукхасан̃н̃ан̃ча лахусан̃н̃ан̃ча оккамитва̄ти ‘‘сеййатха̄пи на̄ма балава̄ пурисо самин̃джитам̣ ва̄ ба̄хам̣ паса̄реййа, паса̄ритам̣ ва̄ ба̄хам̣ самин̃джеййа̄’’ти вуттанайена (маха̄ва. 8, 137; дӣ. ни. 2.66; ма. ни. 1.282; 2.338; сам̣. ни. 1.172) иддхима̄ ка̄йе сукхасан̃н̃ан̃ча лахусан̃н̃ан̃ча оккамитва̄ паресам̣ диссама̄нена ка̄йена а̄ра̄мара̄ман̣еййака̄дӣни пеккхама̄но читтаккхан̣енева иччхитат̣т̣ха̄нам̣ гаччхати.

114. йам̣ там̣ локуттарам̣ н̃а̄н̣анти саббам̣ локам̣ уттаритва̄ абхибхавитва̄ т̣хитатта̄ вуттам̣, на пана локуттарабхӯмикатта̄. саббака̄ле паваттатӣти а̄ваджджанапат̣ибаддхавуттитта̄ вуттам̣, на сататам̣ самитам̣ паваттатӣти. на хи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ бхагавато саббасмим̣йева ка̄ле уппаджджатӣти сакка̄ ваттунти.

киттайисса̄ми те сантинти саббакилесавӯпасамахетута̄йа сантим̣ нибба̄нам̣ дассесса̄ми. дит̣т̣хе дхаммети дит̣т̣хе дуккха̄дидхамме, имасмим̣ ева ва̄ аттабха̄ве. анӣтиханти итиха̄са̄ти евам̣ на итикира̄йа паваттам̣, аттапаччаккханти аттхо. йам̣ видитва̄ сато чаранти ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ аничча̄’’тиа̄дина̄ (дха. па. 277; тхерага̄. 676; нетти. 5) найена сато хутва̄ чаранто арийамаггена йам̣ сантим̣ видитва̄. таре локе висаттиканти сан̇кха̄ралоке висаппанато висаттикасан̇кха̄там̣ тан̣хам̣ таре тареййа саматиккамеййа̄ти аттхо.

тан̃ча̄хам̣ абхинанда̄мӣти там̣ вуттаппака̄рам̣ сантиджотакам̣ тумха̄кам̣ вачанам̣ ахам̣ паттхайа̄ми, там̣ ева ва̄ сантим̣ уттамам̣ абхинанда̄мӣти дхотако вадати. уддхам̣ адхо тирийан̃ча̄пи маджджхети еттха уддханти ана̄гатам̣ упари ча. адхоти атӣтам̣ хет̣т̣ха̄ ча. тирийан̃ча̄пи маджджхети паччуппаннам̣ парито ча. етам̣ видитва̄ сан̇готӣти етам̣ ана̄гата̄дим̣ сан̇гаджананат̣т̣ха̄нанти н̃атва̄. бхава̄бхава̄йа̄ти кхуддака̄нан̃чева маханта̄нан̃ча бхава̄нам̣ аттха̄йа, сассатуччхеда̄йа ва̄.

арийасачча̄нанти арийабха̄вакара̄нам̣ сачча̄нам̣. ананубодха̄ти абуджджханена аджа̄нанена. аппат̣иведха̄ти аппат̣ивиджджханена. сандха̄витанти бхавато бхавасса гаманена сандха̄витам̣. сам̣саританти пунаппунам̣ гаманавасена сам̣саритам̣. маман̃чева тумха̄кан̃ча̄ти майа̄ чева тумхехи ча. атха ва̄ сандха̄витам̣ сам̣саританти сандха̄ванам̣ сам̣саран̣ам̣ маман̃чева тумха̄кан̃ча ахосӣти аттхо. бхаванеттӣти бхава̄бхавам̣ найанасаматтха̄ тан̣ха̄раджджу. сам̣ситанти сам̣саритам̣. самӯхата̄ти сут̣т̣ху хата̄ чхинна̄ аппаваттиката̄.

саббе сан̇кха̄ра̄ аничча̄ти паччайехи сан̇кхарӣйантӣти ‘‘сан̇кха̄ра̄’’ти ладдхана̄ма̄ пан̃чаккхандха̄. а̄диантавантато аниччантикато та̄вака̄ликато кхан̣апариттато ча на ничча̄ти аничча̄. йада̄ пан̃н̃а̄йа пассатӣти йада̄ випассана̄пан̃н̃а̄йа пассати. атха имасмим̣ ват̣т̣адуккхе ниббиндати, ниббинданто дуккхапариджа̄нана̄дивасена сачча̄ни пат̣ивиджджхати. еса магго висуддхийа̄ти йва̄йам̣ вуттанайена саччаппат̣иведхо, еса висуддхаттха̄йа магго. саббе сан̇кха̄ра̄ дуккха̄ти саббе сан̇кха̄ра̄ абхин̣хасампат̣ипӣл̣анат̣т̣хена кхайат̣т̣хена ча дуккха̄ти. сесам̣ вуттанайамева. саббе дхамма̄ анатта̄ти саббепи тебхӯмакадхамма̄ парато туччхато сун̃н̃ато аса̄рато авасаваттанато ча анатта̄ти. сесам̣ пуримасадисамева.

сеййоти висит̣т̣хо уттамо. садисоти сама̄но. хӣноти ла̄мако. ома̄нопи хи аттано аван̇каран̣амукхенапи сам̣пагган̣ханавасенева паваттати. тена вуттам̣ ‘‘хӣнохамасмӣ’’ти. киман̃н̃атра йатха̄бхӯтасса адассана̄ти сарасапабхан̇гута̄йа екантенева анават̣т̣хитасабха̄вехи рӯпадхаммехи сеййа̄дивасена аттано уккхипанасса тесам̣ йатха̄бхӯтам̣ адассанам̣ ан̃н̃а̄н̣ам̣ вина̄ ким̣ ан̃н̃ам̣ ка̄ран̣ам̣ сийа̄, ан̃н̃ам̣ кин̃чи ка̄ран̣ам̣ тасса наттхӣти аттхо. ведана̄дӣсупи есева найо. вуттавипарийа̄йена суккапаккхо ведитаббо.

115. йе арийасачча̄ни вибха̄вайантӣти дуккха̄дӣни арийасачча̄ни пан̃н̃а̄обха̄сена саччаппат̣иччха̄дакакилесандхака̄рам̣ видхаметва̄ аттано пака̄са̄ни па̄кат̣а̄ни каронти. гамбхӣрапан̃н̃ена̄ти аппамеййапан̃н̃ата̄йа садевакассапи локасса н̃а̄н̣ена алаббханеййапатит̣т̣хапан̃н̃ена саббан̃н̃уна̄ти вуттам̣ хоти. судесита̄нӣти сан̇кхепавиттха̄ра̄дӣхи техи техи найехи сут̣т̣ху десита̄ни. кин̃ча̄пи те хонти бхусам̣ паматта̄ти те вибха̄витаарийасачча̄ пуггала̄ ка̄мам̣ девараджджачаккаваттираджджа̄дипама̄дат̣т̣ха̄нам̣ а̄гамма бхусам̣ паматта̄ хонти, татха̄пи сота̄паттимагган̃а̄н̣ена абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣асса ниродхена т̣хапетва̄ сатта бхаве анаматагге сам̣са̄ре йе уппаджджеййум̣ на̄ман̃ча рӯпан̃ча, тесам̣ нируддхатта̄ на ат̣т̣хамам̣ бхавам̣ а̄дийанти, саттамабхавейева пана випассанам̣ а̄рабхитва̄ арахаттам̣ па̄пун̣антӣти аттхо.

йатхиндакхӣлоти еттха йатха̄ти упама̄вачанам̣. индакхӣлоти нагарадва̄ратхиракаран̣аттхам̣ умма̄раббхантаре ат̣т̣ха ва̄ даса ва̄ хаттхе патхавим̣ кхан̣итва̄ а̄кот̣итасса са̄рада̄румайасса тхамбхассетам̣ адхивачанам̣. патхависсито сийа̄ти гамбхӣранемита̄йа анто пависитва̄ бхӯминиссито сийа̄ бхавеййа. чатуббхи ва̄техӣти чатӯхи диса̄хи а̄гатава̄техи. асампакампийоти кампетум̣ ва̄ ча̄летум̣ ва̄ асаккун̣еййо. татхӯпамам̣…пе… пассатӣти йо чатта̄ри арийасачча̄ни пан̃н̃а̄йа аджджхога̄хетва̄ пассати, там̣ саппурисам̣ уттамапурисам̣ татха̄ дассанато саббатиттхийава̄дава̄техи асампакампийата̄йа татхӯпамам̣ йатха̄вуттаиндакхӣлӯпамам̣ вада̄мӣти аттхо.

сота̄паттийан̇гехӣти арийасота̄паджджанасса ан̇габхӯтехи. арийаса̄вакоти арийасса буддхасса бхагавато саддхаммассавананте джа̄татта̄ арийаса̄вако. кхӣн̣анирайомхӣти кхӣн̣анирайо амхи. кхӣн̣а̄па̄йадуггативинипа̄тоти идам̣ нирайа̄дӣнам̣йева вевачанавасена вуттам̣. нирайа̄дайо хи вад̣д̣хисан̇кха̄тато айато апетатта̄ апа̄йа̄. дуккхасса гати пат̣исаран̣анти дуггатийо. дуккат̣ака̄рино виваса̄ еттха нипатантӣти винипа̄та̄. сотам̣ арийамаггам̣ а̄дито патто адхигатоти сота̄панно. акуппадхаммата̄йа маггапхала̄нам̣ путхуджджанабха̄васан̇кха̄те вирӯпе на нипатанасабха̄воти авинипа̄тадхаммо. тато ева дхамманийа̄мена нийатата̄йа нийато. упаримаггаттайасан̇кха̄та̄ самбодхи авассам̣ паттаббата̄йа асса парам̣ айанам̣ гати пат̣исаран̣анти самбодхипара̄йан̣о.

нивит̣т̣ха̄тиа̄дӣни пада̄ни ан̃н̃аман̃н̃авевачана̄нева. сахадхаммийа̄ти сабрахмача̄рино. арийакантехӣти арийа̄нам̣ кантехи пийехи мана̄пехи. пан̃ча сӣла̄ни хи арийаса̄вака̄нам̣ канта̄ни хонти, бхавантарепи авиджаханато. та̄ни сандха̄йетам̣ вуттам̣. саббопи панеттха сам̣варо лаббхатийева. сота̄паннохамасмӣти идам̣ десана̄сӣсамева. сакада̄га̄миа̄дайопи ‘‘сакада̄га̄мӣхамасмӣ’’тиа̄дина̄ найена бйа̄каронтийева. йато саббесампи сиккха̄пада̄виродхена йуттат̣т̣ха̄не бйа̄каран̣ам̣ анун̃н̃а̄тамева̄ти.

йассиндрийа̄нӣти йасса арийапуггаласса саддха̄дӣни индрийа̄ни. субха̄вита̄нӣти арийамаггабха̄вана̄васена сут̣т̣ху бха̄вита̄ни. аджджхаттам̣ бахиддха̄ ча̄ти орамбха̄гийа̄нам̣ уддхамбха̄гийа̄нан̃ча сам̣йоджана̄нам̣ паджаханавасена. тена̄ха ‘‘саббалоке’’ти. ниббиджджха̄ти ниббиджджхитва̄ пат̣ивиджджхитва̄.

дхаммапада̄нӣти дхаммакот̣т̣ха̄са̄ни. анабхиджджха̄ дхаммападам̣ на̄ма алобхо ва̄ алобхасӣсена адхигатаджха̄навипассана̄маггапхаланибба̄на̄ни ва̄ дасаасубхавасена ва̄ адхигатаджха̄на̄дӣни анабхиджджха̄ дхаммападам̣. чатубрахмавиха̄равасена адхигата̄ни абйа̄па̄до дхаммападам̣. даса̄нуссатиа̄ха̄репат̣иккӯласан̃н̃а̄васена адхигата̄ни самма̄сати дхаммападам̣. дасакасин̣аа̄на̄па̄навасена адхигата̄ни самма̄сама̄дхи дхаммападам̣.

пан̃ча чхиндети хет̣т̣ха̄ апа̄йупапаттисам̣ваттаника̄ни пан̃ча орамбха̄гийасам̣йоджана̄ни па̄де баддхараджджум̣ вийа пурисо саттхена хет̣т̣ха̄ маггаттайена чхиндеййа. пан̃ча джахети упаридевалокасампа̄пака̄ни пан̃ча уддхамбха̄гийасам̣йоджана̄ни пурисо гӣва̄йа баддхараджджум̣ вийа арахаттамаггена джахеййа чхиндеййева̄ти аттхо. пан̃ча чуттари бха̄вайети уддхамбха̄гийасам̣йоджана̄нам̣ паха̄наттха̄йа саддха̄дӣни пан̃чиндрийа̄ни уттари бха̄веййа. пан̃ча сан̇га̄тиготи евам̣ санте пан̃чаннам̣ ра̄гадосамохама̄надит̣т̣хисан̇га̄нам̣ атиккаманена пан̃часан̇га̄тиго хутва̄ бхиккху ‘‘огхатин̣н̣о’’ти вуччати, ниттин̣н̣ачатурогхоти вуччатӣти аттхо.

анан̃н̃а̄там̣ аппат̣ивиддхам̣ чатусаччадхаммам̣, аматападам̣йева ва̄ н̃асса̄ми джа̄нисса̄мӣти пат̣ипаннасса пат̣хамамаггат̣т̣хасса индрийанти анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийам̣. пат̣хамамагган̃а̄н̣ан̃хи там̣пуббабха̄гавасена евам̣ вуттам̣. а̄джа̄на̄ти пат̣хамамаггена н̃а̄тамарийа̄дам̣ анатиккамитва̄ джа̄на̄тӣти ан̃н̃о, тасса индрийанти ан̃н̃индрийам̣, хет̣т̣ха̄ тӣсу пхалесу, упари тӣсу маггесу ча н̃а̄н̣ассетам̣ адхивачанам̣. ан̃н̃а̄та̄вино чатӯсу саччесу нит̣т̣хитакиччасса арахато индрийанти ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣, аггапхалан̃а̄н̣ассетам̣ адхивачанам̣. анабхисаметасса̄ти аппат̣ивиддхасса. абхисамайа̄йа̄ти пат̣иведха̄йа.

116. ба̄лалаккхан̣а̄нӣти ба̄ласса упалаккхан̣ака̄ран̣а̄ни. ба̄ланимитта̄нӣти ‘‘ба̄ло айа’’нти гахетум̣ нимитта̄ни ка̄ран̣а̄ни. ба̄ла̄пада̄на̄нӣти ба̄ласса пора̄н̣а̄ни вирул̣ха̄ни камма̄ни. ‘‘дуччинтитачинтӣ’’тиа̄дӣсу дуччинтитам̣ абхиджджхам̣ бйа̄па̄дам̣ миччха̄дассанан̃ча чинтетӣти дуччинтитачинтӣ. дуббха̄ситам̣ муса̄ва̄да̄дим̣ бха̄сатӣти дуббха̄ситабха̄сӣ. дуккат̣ам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄дикаммам̣ каротӣти дуккат̣акаммака̄рӣ. вуттавипарийа̄йена суккапаккхо ведитаббо.

бхиййоти упарӯпари. пакуджджхеййунти вируджджхеййум̣. ‘‘пакуппеййу’’нтипи па̄т̣хо. бхусена̄ти дал̣хена. дан̣д̣ена̄ти дан̣д̣ада̄нена. дхӣроти пан̣д̣ито саппан̃н̃аджа̄тико. ниседхайети пат̣иба̄хеййа. пуна кин̃чи ка̄тум̣ ваттум̣ ва̄ асаматтхам̣ кареййа̄ти аттхо.

паранти паччаттхикам̣. йо сато упасамматӣти йо сатима̄ хутва̄ упасаммати, тасса упасамам̣йева̄хам̣ ба̄ласса пат̣иседханам̣ ман̃н̃а̄мӣти аттхо.

ваджджанти досам̣. йада̄ нам̣ ман̃н̃атӣти йасма̄ нам̣ ман̃н̃ати. аджджха̄рухатӣти аджджхоттхарати. гова бхиййо пала̄йинанти йатха̄ гойӯтхе та̄вадева две га̄во йуджджханте гоган̣о олокенто тит̣т̣хати йа̄ва на еко пала̄йати, йада̄ пана пала̄йати, атха там̣ пала̄йӣнам̣ саббо гоган̣о бхиййо аджджхоттхарати, евам̣ думмедхо кхамантам̣ бхиййо аджджхоттхаратӣти аттхо.

садаттхапарама̄ти сакаттхапарама̄. кхантйа̄ бхиййо на виджджатӣти тесу сакаттхапарамесу аттхесу кхантито уттаритаро ан̃н̃о аттхо на виджджати. тама̄ху парамам̣ кхантинти йо балава̄ титиккхати, тасса там̣ кхантим̣ парамам̣ а̄ху. ба̄лабалам̣ на̄ма ан̃н̃а̄н̣абалам̣. там̣ йасса балам̣, абаламева там̣, на там̣ баланти а̄ху катхенти дӣпенти. дхаммагуттасса̄ти дхаммена раккхитасса дхаммам̣ ва̄ раккхантасса. пат̣иватта̄ти пат̣иппхаритва̄ ватта̄, пат̣иппаритва̄ ва̄ йам̣ ва̄ там̣ ва̄ вадеййа̄си. дхаммат̣т̣хам̣ пана ча̄летум̣ саматтхо на̄ма наттхи. тассева тена па̄пийоти тена кодхена тассева пуггаласса па̄пам̣ хоти. катарасса̄ти? йо куддхам̣ пат̣икуджджхати, тасса. таттха куддханти сампада̄не упайогавачанам̣, куддхасса̄ти аттхо. тикиччханта̄нанти екавачане бахувачанам̣, тикиччхантанти аттхо. джана̄ ман̃н̃антӣти еварӯпам̣ аттано ча парасса ча̄ти убхиннам̣ аттхам̣ тикиччхантам̣ ниппха̄дентам̣ пуггалам̣ ‘‘ба̄ло айа’’нти андхаба̄лапутхуджджана̄ евам̣ ман̃н̃анти. йе дхаммасса аковида̄ти йе чатусаччадхамме аковида̄ аччхека̄, те евам̣ ман̃н̃антӣти аттхо.

117. паттанти адхигатам̣ етарахи анубхуййама̄нам̣ ка̄мӯпакаран̣ам̣ паттаббанти тадева ана̄гате адхигантаббам̣ анубхавитаббам̣, убхайаметам̣ раджа̄нукин̣н̣анти тадубхайампи ра̄гараджа̄дӣхи авакин̣н̣ам̣. а̄турасса̄ти ра̄га̄дикилеса̄турасса. анусиккхатоти килесабахулапуггале анусиккхато. йе ча сиккха̄са̄ра̄ти йе йатха̄сама̄диннам̣ сӣлавата̄дисан̇кха̄там̣ сиккхам̣ са̄рато гахетва̄ т̣хита̄. тена̄ха – ‘‘сӣлам̣ ватам̣ джӣвитам̣ брахмачарийа’’нти. таттха йам̣ ‘‘на каромӣ’’ти орамати, там̣ сӣлам̣. йам̣ весабходжанакиччачаран̣а̄ди, там̣ ватам̣. джӣвитанти а̄джӣво. брахмачарийанти метхунавирати. упат̣т̣ха̄наса̄ра̄ти етесам̣ сӣла̄дӣнам̣ анут̣т̣ха̄наса̄ра̄. етехи ева сам̣са̄расуддхӣти та̄ни са̄рато гахетва̄ т̣хита̄ти аттхо.

иччете убхо анта̄ти ити сӣлаббатапара̄ма̄самукхена аттакиламатха̄нуйого, ка̄месу анаваджджасан̃н̃ита̄мукхена ка̄масукхаллика̄нуйого ча̄ти ете убхо анта̄. те ча кхо йатха̄ккамам̣ а̄йатим̣ паттаббе, етарахи патте ча ра̄гараджа̄диокин̣н̣е ка̄магун̣е аллӣнехи килеса̄тура̄нам̣ анусиккхантехи, сайан̃ча килеса̄турехева пат̣ипаджджитабба̄, тато ева ча те кат̣асивад̣д̣хана̄ апара̄парам̣ джара̄маран̣ехи сиватхика̄йа вад̣д̣ханасӣла̄ екантенева кат̣асим̣ вад̣д̣хенти, сайам̣ вад̣д̣ханта̄ паре ча антадвайе сама̄дапента̄ вад̣д̣ха̄пенти ча̄ти аттхо.

убхо анте анабхин̃н̃а̄йа̄ти йатха̄вутте убхо анте аджа̄нитва̄. олӣйанти екети ‘‘сассато атта̄ ча локо ча̄’’ти олӣйанатан̣ха̄бхинивесавасена авалӣйанти екачче. атидха̄ванти екети екачче – ‘‘уччхиджджати винассати атта̄ ча локо ча̄’’ти атидха̄вана̄бхинивесавасена атиккаманти.

на аман̃н̃им̣су тесан̃ча тан̣ха̄диман̃н̃ана̄нам̣ пахӣнатта̄. тато ева анупа̄да̄паринибба̄нато тивидхампи ват̣т̣ам̣ тесам̣ пан̃н̃а̄пана̄йа наттхӣти.