кхаггависа̄н̣асуттаниддесо
кхаггависа̄н̣асуттаниддесаван̣н̣ана̄
1. пат̣хамаваггаван̣н̣ана̄
121. ито парам̣ кхаггависа̄н̣асуттаниддесаван̣н̣ана̄йа ока̄со ануппатто. таттха ‘‘саббесу бхӯтесу нидха̄йа дан̣д̣а’’нти ито парам̣ атирекападаматтамева ван̣н̣айисса̄ма. таттха саббесӯти анавасесесу. бхӯтесӯти саттесу. еттха бхӯтесӯти кин̃ча̄пи бхӯтасаддо ‘‘бхӯтасмим̣ па̄читтийа’’нти евама̄дӣсу (па̄чи. 69) виджджама̄не, ‘‘бхӯтамидам̣, са̄рипутта, саманупассасӣ’’ти евама̄дӣсу кхандхапан̃чаке, ‘‘чатта̄ро кхо, бхиккху, маха̄бхӯта̄ хетӯ’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 3.86) чатуббидхе патхавӣдха̄тва̄дирӯпе, ‘‘йо ча ка̄лагхасо бхӯто’’ти евама̄дӣсу (джа̄. 1.2.190) кхӣн̣а̄саве, ‘‘саббева никкхиписсанти, бхӯта̄ локе самуссайа’’нти евама̄дӣсу (дӣ. ни. 2.220) саббасатте, ‘‘бхӯтага̄мапа̄табйата̄йа̄’’ти евама̄дӣсу (па̄чи. 90) руккха̄дике, ‘‘бхӯтам̣ бхӯтато паджа̄на̄тӣ’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 1.3) ча̄тумаха̄ра̄джика̄нам̣ хет̣т̣ха̄ саттаника̄йам̣ упа̄да̄йа ваттати. идха пана ависесато патхавӣпаббата̄дӣсу джа̄та̄ сатта̄ бхӯта̄ти ведитабба̄. тесу бхӯтесу. нидха̄йа̄ти никкхипитва̄.
дан̣д̣анти ка̄йавачӣманодан̣д̣ам̣, ка̄йадуччарита̄дӣнаметам̣ адхивачанам̣. ка̄йадуччаритан̃хи дан̣д̣айатӣти дан̣д̣о, ба̄дхети анайабйасанам̣ па̄петӣти вуттам̣ хоти. евам̣ вачӣдуччаритан̃ча манодуччаритан̃ча. пахаран̣адан̣д̣о ева ва̄ дан̣д̣о, там̣ нидха̄йа̄типи вуттам̣ хоти. авихет̣хайанти авихет̣хайанто. ан̃н̃атарампӣти йам̣ кин̃чи екампи. тесампӣти тесам̣ саббабхӯта̄нам̣. на путтамиччхеййа̄ти атраджо кхеттаджо диннако антева̄сикоти имесу чатӯсу путтесу йам̣ кин̃чи путтам̣ на иччхеййа. куто саха̄йанти саха̄йам̣ пана иччхеййа̄ти куто ева етам̣.
екоти паббаджджа̄сан̇кха̄тена еко, адутийат̣т̣хена еко, тан̣ха̄паха̄нат̣т̣хена еко, екантавигатакилесоти еко, еко паччекасамбодхим̣ абхисамбуддхоти еко. саман̣асахассассапи хи маджджхе ваттама̄но гихисан̃н̃оджанасса чхиннатта̄ еко, евам̣ паббаджджа̄сан̇кха̄тена еко. еко тит̣т̣хати, еко гаччхати, еко нисӣдати, еко сеййам̣ каппети, еко ирийати ваттатӣти еко. евам̣ адутийат̣т̣хена еко.
‘‘тан̣ха̄дутийо пурисо, дӣгхамаддха̄на сам̣сарам̣;
иттхабха̄ван̃н̃атха̄бха̄вам̣, сам̣са̄рам̣ на̄тиваттати.
‘‘евама̄дӣнавам̣ н̃атва̄, тан̣хам̣ дуккхасса самбхавам̣;
вӣтатан̣хо ана̄да̄но, сато бхиккху париббадже’’ти. (итиву. 15, 105; маха̄ни. 191; чӯл̣ани. па̄ра̄йана̄нугӣтига̄тха̄ниддеса 107) –
евам̣ тан̣ха̄паха̄нат̣т̣хена еко. саббакилеса̄сса пахӣна̄ уччхиннамӯла̄ та̄ла̄ваттхуката̄ анабха̄вам̣ката̄ а̄йатим̣ ануппа̄дадхамма̄ти евам̣ екантавигатакилесоти еко. ана̄чарийако хутва̄ сайамбхӯ са̄ман̃н̃ева паччекасамбодхим̣ абхисамбуддхоти евам̣ еко паччекасамбодхим̣ абхисамбуддхоти еко.
чарети йа̄ има̄ ат̣т̣ха чарийа̄йо. сеййатхидам̣ – йа̄ пан̣идхисампанна̄нам̣ чатӯсу ирийа̄патхесу ирийа̄патхачарийа̄, индрийесу гуттадва̄ра̄нам̣ аджджхаттика̄йатанесу а̄йатаначарийа̄, аппама̄давиха̄рӣнам̣ чатӯсу сатипат̣т̣ха̄несу сатичарийа̄, адхичиттамануйутта̄нам̣ чатӯсу джха̄несу сама̄дхичарийа̄, буддхисампанна̄нам̣ чатӯсу арийасаччесу н̃а̄н̣ачарийа̄, самма̄ пат̣ипанна̄нам̣ чатӯсу арийамаггесу маггачарийа̄, адхигатапхала̄нам̣ чатӯсу са̄ман̃н̃апхалесу пат̣ипаттичарийа̄, тин̣н̣ам̣ буддха̄нам̣ саббасаттесу локаттхачарийа̄, таттха падесато паччекабуддхаса̄вака̄нанти. йатха̄ха – ‘‘чарийа̄ти ат̣т̣ха чарийа̄йо йа̄ ирийа̄патхачарийа̄’’ти (чӯл̣ани. кхаггависа̄н̣асуттаниддеса 121; пат̣и. ма. 1.197; 3.28) виттха̄ро. та̄хи чарийа̄хи саманна̄гато бхавеййа̄ти аттхо. атха ва̄ йа̄ има̄ ‘‘адхимуччанто саддха̄йа чарати, пагган̣ханто вӣрийена чарати, упат̣т̣хаханто сатийа̄ чарати, авиккхитто сама̄дхина̄ чарати, паджа̄нанто пан̃н̃а̄йа чарати, виджа̄нанто вин̃н̃а̄н̣ена чарати, евам̣ пат̣ипаннасса кусала̄ дхамма̄ а̄йа̄пентӣти а̄йатаначарийа̄йа чарати, евам̣ пат̣ипанно висесамадхигаччхатӣти висесачарийа̄йа чаратӣ’’ти (чӯл̣ани. кхаггависа̄н̣асуттаниддеса 121; пат̣и. ма. 1.197; 3.29) евам̣ апара̄пи ат̣т̣ха чарийа̄ вутта̄. та̄хи саманна̄гато бхавеййа̄ти аттхо. кхаггависа̄н̣акаппоти кхаггависа̄н̣о на̄ма кхаггамигасин̇гам̣.
каппа -саддо пана̄йам̣ абхисаддаханавоха̄рака̄лапан̃н̃аттиччхедавикаппалесасамантабха̄васадиса̄дианекаттхо. татха̄ хисса ‘‘окаппанӣйаметам̣ бхото готамасса. йатха̄ там̣ арахато самма̄самбуддхасса̄’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 1.387) абхисаддаханаттхо. ‘‘ануджа̄на̄ми, бхиккхаве, пан̃чахи саман̣акаппехи пхалам̣ парибхун̃джиту’’нти евама̄дӣсу (чӯл̣ава. 250) воха̄ро. ‘‘йена судам̣ ниччакаппам̣ вихара̄мӣ’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 1.387) ка̄ло. ‘‘ичча̄йасма̄ каппо’’ти евама̄дӣсу (су. ни. 1098; чӯл̣ани. каппама̄н̣авапуччха̄ 117, каппама̄н̣авапуччха̄ниддеса 61) пан̃н̃атти. ‘‘алан̇като каппитакесамассӯ’’ти евама̄дӣсу (джа̄. 2.22.1368) чхеданам̣. ‘‘каппати дван̇гулакаппо’’ти евама̄дӣсу (чӯл̣ава. 446) викаппо. ‘‘аттхи каппо нипаджджиту’’нти евама̄дӣсу (а. ни. 8.80) лесо. ‘‘кевалакаппам̣ вел̣уванам̣ обха̄сетва̄’’ти евама̄дӣсу (сам̣. ни. 1.94) самантабха̄во. ‘‘саттхукаппена вата кира, бхо, са̄вакена саддхим̣ мантайама̄на̄ на джа̄нимха̄’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 1.260) садисо, пат̣ибха̄готи аттхо. идха панасса садисо пат̣ибха̄готи аттхо ведитаббо, кхаггависа̄н̣асадисоти вуттам̣ хоти. айам̣ та̄веттха падато аттхаван̣н̣ана̄.
адхиппа̄йа̄нусандхито пана евам̣ ведитаббо – йва̄йам̣ вуттаппака̄ро дан̣д̣о бхӯтесу паваттийама̄но ахито хоти, там̣ тесу аппаваттийама̄несу таппат̣ипаккхабхӯта̄йа метта̄йа хитӯпасам̣ха̄рена ча саббесу бхӯтесу нидха̄йа дан̣д̣ам̣, нихитадан̣д̣атта̄ ева ча йатха̄ анихитадан̣д̣а̄ сатта̄ бхӯта̄ни дан̣д̣ена ва̄ саттхена ва̄ па̄н̣ина̄ ва̄ лед̣д̣уна̄ ва̄ вихет̣хенти, татха̄ авихет̣хайам̣, ан̃н̃атарампи тесам̣ имам̣ метта̄каммат̣т̣ха̄нама̄гамма йадева таттха ведана̄гатам̣ сан̃н̃а̄сан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣агатам̣ тан̃ча тадануса̄ренева тадан̃н̃ан̃ча сан̇кха̄рагатам̣ випасситва̄ имам̣ паччекабодхим̣ адхигатомхӣ’’ти айам̣ та̄ва адхиппа̄йо.
айам̣ пана анусандхи – евам̣ вутте те амачча̄ а̄хам̣су – ‘‘ида̄ни, бханте, кухим̣ гаччхатха̄’’ти? тато тена ‘‘пуббапаччекасамбуддха̄ каттха васантӣ’’ти а̄ваджджетва̄ н̃атва̄ ‘‘гандхама̄данапаббате’’ти вутте пуна̄хам̣су – ‘‘амхе да̄ни, бханте, паджахатха, на иччхатха̄’’ти. атха паччекабуддхо а̄ха – ‘‘на путтамиччхеййа̄’’ти саббам̣. татра̄йам̣ адхиппа̄йо – ахам̣ ида̄ни атраджа̄дӣсу йам̣ кин̃чи путтампи на иччхеййам̣, куто пана тумха̄дисам̣ саха̄йам̣. тасма̄ тумхесупи йо майа̄ саддхим̣ гантука̄мо ма̄дисо ва̄ хотум̣ иччхати, со еко чаре кхаггависа̄н̣акаппо. атха ва̄ техи ‘‘амхе да̄ни, бханте, паджахатха, на иччхатха̄’’ти вутте со паччекасамбуддхо ‘‘на путтамиччхеййа, куто саха̄йа’’нти ватва̄ аттано йатха̄вуттенат̣т̣хена екачарийа̄йа гун̣ам̣ дисва̄ памудито пӣтисоманассаджа̄то имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси (су. ни. ат̣т̣ха. 1.35).
таттха таса̄ти випа̄сакирийа̄. тха̄вара̄ти кхӣн̣а̄сава̄. бхайабхерава̄ти кхудда̄нукхуддака̄ читтутра̄са̄. нидха̄йа̄ти чхад̣д̣етва̄. нидахитва̄ти т̣хапетва̄. оропайитва̄ти адхокаритва̄. саморопайитва̄ти адхогатам̣ виссаджджетва̄. никкхипитва̄ти тато апанетва̄. пат̣иппассамбхитва̄ти саннисӣда̄петва̄.
а̄лапананти а̄дито лапанам̣. саллапананти самма̄ лапанам̣. уллапананти уддхам̣ катва̄ лапанам̣. самуллапананти пунаппунам̣ уддхам̣ катва̄ лапанам̣.
ирийа̄патхачарийа̄ти ирийа̄патха̄нам̣ чарийа̄, паваттананти аттхо. сесесупи есева найо. а̄йатаначарийа̄ пана а̄йатанесу сатисампаджан̃н̃а̄нам̣ чарийа̄. паттӣти пхала̄ни. та̄ни хи па̄пун̣ӣйантӣти ‘‘паттӣ’’ти вутта̄ни. сатталокасса дит̣т̣хадхаммикасампара̄йика̄ аттха̄ локаттха̄ти айам̣ висесо.
ида̄ни та̄сам̣ чарийа̄нам̣ бхӯмим̣ дассенто ‘‘чатӯсу ирийа̄патхесӯ’’тиа̄дима̄ха. сатипат̣т̣ха̄несӯти а̄рамман̣асатипат̣т̣ха̄несупи вуччама̄несу сатито анан̃н̃а̄ни, воха̄равасена пана ан̃н̃а̄ни вийа катва̄ вуттам̣. арийасаччесӯти пуббабха̄ге локийасаччан̃а̄н̣ена висум̣ висум̣ саччапариггахавасена вуттам̣. арийамаггесу са̄ман̃н̃апхалесӯти ча воха̄равасенева вуттам̣. падесатоти локаттхачарийа̄йа екадесе. ниппадесато хи локаттхачарийам̣ буддха̄ ева каронти. пуна та̄ ева чарийа̄йо ка̄ракапуггалавасена дассенто ‘‘пан̣идхисампанна̄на’’нтиа̄дима̄ха. таттха пан̣идхисампанна̄ на̄ма ирийа̄патха̄нам̣ сантатта̄ ирийа̄патха̄ва т̣хитийа̄ сампанна̄ акампитаирийа̄патха̄ бхиккхубха̄ва̄нурӯпена сантена ирийа̄патхена сампанна̄.
индрийесу гуттадва̄ра̄нанти чаккха̄дӣсу чхасу индрийесу аттано аттано висайе паваттам̣ екекадва̄равасена гуттам̣ два̄рам̣ етесанти гуттадва̄ра̄, тесам̣ гуттадва̄ра̄нам̣. два̄ранти четтха уппаттидва̄равасена чаккха̄дайо ева. аппама̄давиха̄рӣнанти сӣла̄дӣсу аппама̄давиха̄раватам̣. адхичиттамануйутта̄нанти випассана̄йа па̄дакабха̄вена адхичиттасан̇кха̄там̣ сама̄дхим̣ ануйутта̄нам̣. буддхисампанна̄нанти на̄марӯпававаттха̄нам̣ а̄дим̣ катва̄ йа̄ва готрабху, та̄ва паваттена н̃а̄н̣ена сампанна̄нам̣. самма̄ пат̣ипанна̄нанти чатумаггаккхан̣е. адхигатапхала̄нанти чатупхалаккхан̣е. татха̄гата̄нанти татха̄ а̄гата̄нам̣. араханта̄нанти дӯракилеса̄нам̣. самма̄самбуддха̄нанти самма̄ са̄ман̃ча саббадхаммабуддха̄нам̣. имесам̣ пада̄нам̣ аттхо хет̣т̣ха̄ пака̄сито ева.
падесато паччекабуддха̄нанти паччекасамбуддха̄нам̣ екадесато. са̄вака̄нанти са̄вака̄нампи екадесато. адхимуччантоти адхимоккхам̣ каронто. саддха̄йа чаратӣти саддха̄васена паваттати. пагган̣хантоти чатусаммаппадха̄навӣрийена падаханто. упат̣т̣хапентоти сатийа̄ а̄рамман̣ам̣ упат̣т̣хапенто. авиккхепам̣ каронтоти сама̄дхивасена виккхепам̣ акаронто. паджа̄нантоти чатусаччаджа̄нанапан̃н̃а̄йа пака̄рена джа̄нанто. виджа̄нантоти индрийасампайуттаджаванапуббан̇гамена а̄ваджджанавин̃н̃а̄н̣ена а̄рамман̣ам̣ виджа̄нанто. вин̃н̃а̄н̣ачарийа̄йа̄ти а̄ваджджанавин̃н̃а̄н̣ачарийа̄васена. евам̣ пат̣ипаннасса̄ти саха̄ваджджана̄йа индрийачарийа̄йа пат̣ипаннасса. кусала̄ дхамма̄ а̄йа̄пентӣти саматхавипассана̄васена паватта̄ кусала̄ дхамма̄ бхусам̣ йа̄пенти, паваттантӣти аттхо. а̄йатаначарийа̄йа̄ти кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ бхусам̣ йатаначарийа̄йа, паваттаначарийа̄йа̄ти вуттам̣ хоти. висесамадхигаччхатӣти виккхамбханатадан̇гасамуччхедапат̣иппассаддхивасена висесам̣ адхигаччхати.
дассаначарийа̄ ча самма̄дит̣т̣хийа̄тиа̄дӣсу самма̄ пассати, самма̄ ва̄ та̄йа пассанти, пасат̣т̣ха̄ сундара̄ ва̄ дит̣т̣хӣти самма̄дит̣т̣хи, тасса̄ самма̄дит̣т̣хийа̄ нибба̄напаччаккхакаран̣ена дассаначарийа̄. самма̄ сан̇каппети, самма̄ ва̄ тена сан̇каппенти, пасат̣т̣хо сундаро ва̄ сан̇каппоти самма̄сан̇каппо. тасса а̄рамман̣е читтасса абхиниропаначарийа̄. самма̄ вадати, самма̄ ва̄ та̄йа ваданти, пасат̣т̣ха̄ сундара̄ ва̄ ва̄ча̄ти самма̄ва̄ча̄, миччха̄ва̄ча̄виратийа̄ етам̣ на̄мам̣. тасса̄ чатуббидхавачӣсам̣варапариггахачарийа̄. самма̄ кароти, самма̄ ва̄ тена каронти, пасат̣т̣хам̣ сундарам̣ ва̄ камманти самма̄каммам̣, самма̄каммамева самма̄камманто, миччха̄каммантавиратийа̄ етам̣ на̄мам̣. тасса тивидхака̄йасам̣варасамут̣т̣ха̄начарийа̄. самма̄ а̄джӣвати, самма̄ ва̄ тена а̄джӣванти, пасат̣т̣хо сундаро ва̄ а̄джӣвоти самма̄а̄джӣво, миччха̄а̄джӣвавиратийа̄ етам̣ на̄мам̣. тасса вода̄начарийа̄ парисуддхачарийа̄. самма̄ ва̄йамати, самма̄ ва̄ тена ва̄йаманти, пасат̣т̣хо сундаро ва̄ ва̄йа̄моти самма̄ва̄йа̄мо, тасса паггахачарийа̄. самма̄ сарати, самма̄ ва̄ та̄йа саранти, пасат̣т̣ха̄ сундара̄ ва̄ сатӣти самма̄сати, тасса̄ упат̣т̣ха̄начарийа̄. самма̄ сама̄дхийати, самма̄ ва̄ тена сама̄дхийанти, пасат̣т̣хо сундаро ва̄ сама̄дхӣти самма̄сама̄дхи, тасса авиккхепачарийа̄.
таккаппоти тена каппо, еварӯпоти аттхо. тассадисоти тена садисо, ‘‘тассадико’’ти ва̄ па̄т̣хо. таппат̣ибха̄готи тена пат̣ибха̄го таппат̣ибха̄го, едисоти аттхо. са̄дурасам̣ атиккантам̣ лон̣ам̣ атилон̣ам̣. лон̣акаппоти лон̣асадисоти вуччати. атититтаканти атиккантатиттакам̣, пучиманда̄дикаппо титтакасадисоти вуччати. атимадхуранти кхӣрапа̄йа̄са̄дикам̣. химакаппоти химодакасадисо. саттхукаппоти саттхуна̄ буддхена садисо. евамева̄ти опаммасампат̣ипа̄данам̣.
татра̄йам̣ етасса паччекабуддхасса сан̇кхепена випассана̄а̄чиккханавидхим̣ дассетва̄ гамисса̄ма. таттха на̄марӯпапариггахам̣ ка̄тука̄мо паччекабодхисатто рӯпа̄рӯпаат̣т̣хасама̄паттӣсу йам̣ кин̃чи джха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа витакка̄дӣни джха̄нан̇га̄ни ча там̣сампайутте ча пхасса̄дайо дхамме лаккхан̣арасапаччупат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄навасена париччхиндитва̄ ‘‘саббампетам̣ а̄рамман̣а̄бхимукхам̣ наманато наманат̣т̣хена на̄ма’’нти ваваттхапети. тато тасса паччайам̣ парийесанто ‘‘хадайаваттхум̣ нисса̄йа паваттатӣ’’ти пассати. пуна ваттхусса паччайабхӯта̄ни ча упа̄да̄рӯпа̄ни ча пасситва̄ ‘‘идам̣ саббам̣ руппанато рӯпа’’нти паригган̣ха̄ти. пуна тадубхайам̣ ‘‘наманалаккхан̣ам̣ на̄мам̣, руппаналаккхан̣ам̣ рӯпа’’нти евам̣ сан̇кхепато на̄марӯпам̣ ваваттхапети. саматхайа̄никавасенетам̣ вуттам̣. випассана̄йа̄нико пана чатудха̄туваваттха̄намукхена бхӯтупа̄да̄йарӯпа̄ни париччхиндитва̄ ‘‘саббампетам̣ руппанато рӯпа’’нти пассати. тато евам̣ париччхиннарӯпасса чаккха̄дӣни нисса̄йа паваттама̄на̄ арӯпадхамма̄ а̄па̄тхама̄гаччханти. тато саббепи те арӯпадхамме наманалаккхан̣ена екато катва̄ ‘‘идам̣ на̄ма’’нти пассати, со ‘‘идам̣ на̄мам̣, идам̣ рӯпа’’нти дведха̄ ваваттхапети. евам̣ ваваттхапетва̄ ‘‘на̄марӯпато уддхам̣ ан̃н̃о сатто ва̄ пуггало ва̄ дево ва̄ брахма̄ ва̄ наттхӣ’’ти пассати.
йатха̄ хи ан̇гасамбха̄ра̄, хоти саддо ратхо ити;
евам̣ кхандхесу сантесу, хоти ‘‘сатто’’ти саммути. (сам̣. ни. 1.171; ми. па. 2.1.1; катха̄. 233);
евамева пан̃часу упа̄да̄наккхандхесу сантесу ‘‘сатто пуггало’’ти воха̄раматтам̣ хотӣти евама̄дина̄ найена на̄марӯпа̄нам̣ йа̄тха̄вадассанасан̇кха̄тена дит̣т̣хивисуддхибхӯтена н̃а̄н̣ена на̄марӯпам̣ париггахетва̄ пуна тасса паччайампи паригган̣ханто вуттанайена на̄марӯпам̣ париггахетва̄ ‘‘ко ну кхо имасса хетӯ’’ти парийесанто ахетува̄дависамахетува̄десу досам̣ дисва̄ рогам̣ дисва̄ тасса нида̄нам̣ самут̣т̣ха̄нампи парийесанто веджджо вийа тасса хетун̃ча паччайан̃ча парийесанто авиджджа̄ тан̣ха̄ упа̄да̄нам̣ камманти име чатта̄ро дхамме на̄марӯпасса уппа̄дапаччайатта̄ ‘‘хетӯ’’ти. а̄ха̄рам̣ упаттхамбханапаччайатта̄ ‘‘паччайо’’ти ча пассати. имасса хи ка̄йасса авиджджа̄дайо тайо дхамма̄ ма̄та̄ вийа да̄ракасса упаниссайа̄ хонти, каммам̣ пита̄ вийа путтасса джанакам̣, а̄ха̄ро дха̄ти вийа да̄ракасса сандха̄ракоти. евам̣ рӯпака̄йасса паччайапариггахам̣ катва̄ пуна ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дина̄ (сам̣. ни. 4.60; катха̄. 465) найена на̄мака̄йассапи паччайам̣ паригган̣ха̄ти, евам̣ паригган̣ханто ‘‘атӣта̄на̄гата̄пи дхамма̄ евамева ваттантӣ’’ти саннит̣т̣ха̄нам̣ кароти.
тасса йа̄ са̄ пуббантам̣ а̄раббха ‘‘ахосим̣ ну кхо ахам̣ атӣтамаддха̄нам̣, на ну кхо ахосим̣, ким̣ ну кхо, катхам̣ ну кхо, ким̣ хутва̄ ким̣ ахосим̣ ну кхо ахам̣ атӣтамаддха̄на’’нти пан̃чавидха̄ вичикиччха̄ вутта̄.
йа̄пи апарантам̣ а̄раббха ‘‘бхависса̄ми ну кхо ахам̣ ана̄гатамаддха̄нам̣, на ну кхо бхависса̄ми, ким̣ ну кхо бхависса̄ми, катхам̣ ну кхо бхависса̄ми, ким̣ хутва̄ ким̣ бхависса̄ми ну кхо ахам̣ ана̄гатамаддха̄на’’нти (ма. ни. 1.18; сам̣. ни. 2.20) пан̃чавидха̄ вичикиччха̄ вутта̄.
йа̄пи етарахи ва̄ пана паччуппаннам̣ аддха̄нам̣ а̄раббха катхам̣катхӣ хоти ‘‘ахам̣ ну кхосми, но ну кхосми, ким̣ ну кхосми, катхам̣ ну кхосми, айам̣ ну кхо сатто куто а̄гато, со кухим̣ га̄мӣ бхависсатӣ’’ти (ма. ни. 1.18; сам̣. ни. 2.20) чхаббидха̄ вичикиччха̄ вутта̄, са̄ сабба̄пи пахиййати. евам̣ паччайапариггахан̣ена тӣсу аддха̄су кан̇кхам̣ витаритва̄ т̣хитам̣ н̃а̄н̣ам̣ ‘‘кан̇кха̄витаран̣ависуддхӣ’’типи ‘‘дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣а’’нтипи ‘‘йатха̄бхӯтан̃а̄н̣а’’нтипи ‘‘самма̄дассана’’нтипи вуччати.
еттха пана тиссо хи локийапарин̃н̃а̄ н̃а̄тапарин̃н̃а̄ тӣран̣апарин̃н̃а̄ паха̄напарин̃н̃а̄ти. таттха ‘‘руппаналаккхан̣ам̣ рӯпам̣, ведайиталаккхан̣а̄ ведана̄’’ти евам̣ тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ паччатталаккхан̣асаллаккхан̣авасена паватта̄ пан̃н̃а̄ н̃а̄тапарин̃н̃а̄ на̄ма. ‘‘рӯпам̣ аниччам̣, ведана̄ аничча̄’’тиа̄дина̄ пана найена тесам̣йева дхамма̄нам̣ са̄ман̃н̃алаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ паватта̄ лаккхан̣а̄рамман̣икавипассана̄пан̃н̃а̄ тӣран̣апарин̃н̃а̄ на̄ма. тесу ева пана дхаммесу ниччасан̃н̃а̄дипаджаханавасена паватта̄ лаккхан̣а̄рамман̣икавипассана̄ва пан̃н̃а̄ паха̄напарин̃н̃а̄ на̄ма.
таттха сан̇кха̄рапариччхедато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва паччайапариггаха̄ н̃а̄тапарин̃н̃а̄йа бхӯми. етасмин̃хи антаре дхамма̄нам̣ паччатталаккхан̣апат̣иведхассева а̄дхипаччам̣ хоти. кала̄пасаммасанато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва удайаббайа̄нупассана̄ тӣран̣апарин̃н̃а̄йа бхӯми. етасмин̃хи антаре са̄ман̃н̃алаккхан̣апат̣иведхассева а̄дхипаччам̣ хоти. бхан̇га̄нупассанато пат̣т̣ха̄йа упари паха̄напарин̃н̃а̄йа бхӯми. тато ча пат̣т̣ха̄йа хи аниччато анупассанто ниччасан̃н̃ам̣ паджахати, дуккхато анупассанто сукхасан̃н̃ам̣, анаттато анупассанто аттасан̃н̃ам̣, ниббинданто нандим̣, вираджджанто ра̄гам̣, ниродхенто самудайам̣, пат̣иниссаджджанто а̄да̄нам̣ паджахатӣти евам̣ ниччасан̃н̃а̄дипаха̄наса̄дхика̄нам̣ саттаннам̣ анупассана̄нам̣ а̄дхипаччам̣. ити има̄су тӣсу парин̃н̃а̄су сан̇кха̄рапариччхедасса чева паччайапариггахасса ча са̄дхитатта̄ имина̄ йогина̄ н̃а̄тапарин̃н̃а̄ва адхигата̄.
пуна ‘‘йам̣ кин̃чи рӯпам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ аджджхаттам̣ ва̄ бахиддха̄ ва̄…пе… йам̣ дӯре сантике ва̄, саббам̣ рӯпам̣ хутва̄ абха̄вато аниччам̣, удайаббайапат̣ипӣл̣итатта̄ дуккхам̣, авасаваттитта̄ анатта̄. йа̄ ка̄чи ведана̄… сан̃н̃а̄… йе кечи сан̇кха̄ра̄ … йам̣ кин̃чи вин̃н̃а̄н̣ам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ аджджхаттам̣ ва̄ бахиддха̄ ва̄ ол̣а̄рикам̣ ва̄ сукхумам̣ ва̄ хӣнам̣ ва̄ пан̣ӣтам̣ ва̄ йам̣ дӯре сантике ва̄, саббам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ хутва̄ абха̄вато аниччам̣, удайаббайапат̣ипӣл̣итатта̄ дуккхам̣, авасаваттитта̄ анатта̄’’ти евама̄дина̄ (сам̣. ни. 3.48; пат̣и. ма. 1.48) найена кала̄пасаммасанам̣ кароти. идам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄’’ти.
евам̣ сан̇кха̄ре аниччадуккха̄наттавасена кала̄пасаммасанам̣ катва̄ пуна сан̇кха̄ра̄нам̣ удайаббайамева пассати. катхам̣? ‘‘авиджджа̄самудайа̄ рӯпасамудайо, тан̣ха̄каммаа̄ха̄расамудайа̄ рӯпасамудайо’’ти (пат̣и. ма. 1.50). евам̣ рӯпаккхандхасса паччайа̄йаттата̄дассанена рӯпаккхандхасса удайам̣ пассати, ниббаттилаккхан̣ам̣ пассантопи рӯпаккхандхасса удайам̣ пассати. евам̣ пан̃чаха̄ка̄рехи рӯпаккхандхасса удайам̣ пассати. ‘‘авиджджа̄ниродха̄ рӯпаниродхо, тан̣ха̄каммаа̄ха̄раниродха̄ рӯпаниродхо’’ти (пат̣и. ма. 1.50) паччайаниродхадассанена рӯпаккхандхасса вайам̣ пассати, випарин̣а̄малаккхан̣ам̣ пассантопи рӯпаккхандхасса вайам̣ пассатӣти евам̣ пан̃чаха̄ка̄рехи рӯпаккхандхасса вайам̣ пассати.
татха̄ ‘‘авиджджа̄самудайа̄ ведана̄самудайо, тан̣ха̄каммапхассасамудайа̄ ведана̄самудайо’’ти (пат̣и. ма. 1.50) паччайа̄йаттата̄дассанена ведана̄ккхандхасса удайам̣ пассати, ниббаттилаккхан̣ам̣ пассантопи ведана̄ккхандхасса удайам̣ пассати. ‘‘авиджджа̄ниродха̄ ведана̄ниродхо, тан̣ха̄каммапхассаниродха̄ ведана̄ниродхо’’ти (пат̣и. ма. 1.50) паччайаниродхадассанена ведана̄ккхандхасса вайам̣ пассати, випарин̣а̄малаккхан̣ам̣ пассантопи ведана̄ккхандхасса вайам̣ пассати. евам̣ сан̃н̃а̄ккхандха̄дӣсупи.
айам̣ пана висесо – вин̃н̃а̄н̣аккхандхасса пхассат̣т̣ха̄не ‘‘на̄марӯпасамудайа̄, на̄марӯпаниродха̄’’ти йоджетаббам̣. евам̣ екекасмим̣ кхандхе паччайасамудайавасена ча ниббаттилаккхан̣авасена ча паччайаниродхавасена ча випарин̣а̄малаккхан̣авасена ча удайаббайадассанена ча даса даса катва̄ пан̃н̃а̄са лаккхан̣а̄ни вутта̄ни. тесам̣ васена ‘‘евампи рӯпасса удайо, евампи рӯпасса вайо’’ти паччайато чева кхан̣ато ча виттха̄рена манасика̄рам̣ кароти.
тассевам̣ карото ‘‘ити кира име дхамма̄ ахутва̄ самбхонти, хутва̄ пат̣ивентӣ’’ти н̃а̄н̣ам̣ висадам̣ хоти. ‘‘евам̣ кира име дхамма̄ ануппанна̄ уппаджджанти, уппанна̄ нируджджхантӣ’’ти ниччанава̄ хутва̄ сан̇кха̄ра̄ упат̣т̣хаханти. на кевалан̃ча ниччанава̄, сӯрийуггамане усса̄вабинду вийа удакабуббул̣о вийа удаке дан̣д̣ара̄джи вийа а̄рагге са̄сапо вийа виджджуппа̄до вийа ча париттат̣т̣ха̄йино, ма̄йа̄марӣчисупина̄ла̄тачаккагандхаббанагарапхен̣акадалиа̄дайо вийа аса̄ра̄ нисса̄ра̄ вийа хутва̄ упат̣т̣хаханти. етта̄вата̄ ча пана анена ‘‘вайадхаммамева уппаджджати, уппаннан̃ча вайам̣ упетӣ’’ти имина̄ а̄ка̄рена саммасанапан̃н̃а̄йа лаккхан̣а̄ни пат̣ивиджджхитва̄ т̣хитам̣ удайаббайа̄нупассанам̣ на̄ма пат̣хамам̣ тарун̣авипассана̄н̃а̄н̣ам̣ адхигатам̣ хоти. йасса̄дхигама̄ ‘‘а̄раддхавипассако’’ти сан̇кхам̣ гаччхати.
атхасса а̄раддхавипассакасса кулапуттасса обха̄со н̃а̄н̣ам̣ пӣти пассаддхи сукхам̣ адхимоккхо паггахо упат̣т̣ха̄нам̣ упеккха̄ никантӣти даса випассанупаккилеса̄ уппаджджанти. еттха обха̄со на̄ма випассанаккхан̣е н̃а̄н̣асса балаватта̄ лохитам̣ саннисӣдати, тена ча читтобха̄со ниббаттати. там̣ дисва̄ акусало йогӣ ‘‘магго ме патто’’ти тамева обха̄сам̣ асса̄дети. н̃а̄н̣ампи випассана̄н̃а̄н̣амева. там̣ сан̇кха̄ре саммасантасса суддхам̣ пасаннам̣ хутва̄ паваттати. там̣ дисва̄ пуббе вийа ‘‘магго’’ти асса̄дети. пӣтипи випассана̄пӣти ева. тасса хи тасмим̣ кхан̣е пан̃чавидха̄ пӣти уппаджджати. пассаддхӣти випассана̄пассаддхи. тасмим̣ самайе нева ка̄йачитта̄нам̣ даратхо, на га̄равам̣, на каккхал̣ата̄, на акамман̃н̃ата̄, на гелан̃н̃ата̄, на ван̇ката̄ хоти. сукхампи випассана̄сукхамева. тасса кира тасмим̣ самайе сакаласарӣрам̣ абхисандайама̄нам̣ атипан̣ӣтам̣ сукхам̣ уппаджджати.
адхимоккхо на̄ма випассанаккхан̣е паватта̄ саддха̄. тасмин̃хи кхан̣е читтачетасика̄нам̣ ативийа паса̄дабхӯта̄ балаватӣ саддха̄ уппаджджати. паггахо на̄ма випассана̄сампайуттам̣ вӣрийам̣. тасмин̃хи кхан̣е аситхилам̣ аначча̄раддхам̣ супаггахитам̣ вӣрийам̣ уппаджджати. упат̣т̣ха̄нанти випассана̄сампайутта̄ сати. тасмин̃хи кхан̣е супат̣т̣хита̄ сати уппаджджати. упеккха̄ дувидха̄ випассана̄ваджджанавасена. тасмин̃хи кхан̣е саббасан̇кха̄рагахан̣е маджджхаттабхӯтам̣ випассанупеккха̄сан̇кха̄там̣ н̃а̄н̣ам̣ балавантам̣ хутва̄ уппаджджати манодва̄ра̄ваджджанупеккха̄ ча. са̄ ча там̣ там̣ т̣ха̄нам̣ а̄ваджджантасса сӯра̄ тикхин̣а̄ хутва̄ вахати. никантӣти випассана̄никанти. обха̄са̄дӣсу хи а̄лайам̣ курума̄на̄ сукхума̄ санта̄ка̄ра̄ никанти уппаджджати. еттха обха̄са̄дайо килесаваттхута̄йа ‘‘упаккилеса̄’’ти вутта̄ на акусалатта̄. никанти пана упаккилесо чева килесаваттху ча.
пан̣д̣ито пана бхиккху обха̄са̄дӣсу уппаннесу виккхепам̣ агаччханто ‘‘обха̄са̄дайо дхамма̄ на магго, упаккилесавимуттам̣ пана вӣтхипат̣ипаннам̣ випассана̄н̃а̄н̣ам̣ магго’’ти магган̃ча амагган̃ча ваваттхапети. тассевам̣ ‘‘айам̣ магго, айам̣ на магго’’ти н̃атва̄ т̣хитам̣ н̃а̄н̣ам̣ магга̄магган̃а̄н̣адассанависуддхӣти вуччати. ито пат̣т̣ха̄йа ат̣т̣ханнам̣ випассана̄н̃а̄н̣а̄нам̣ васена сикха̄паттавипассана̄н̃а̄н̣ам̣ наваман̃ча сачча̄нуломикам̣ н̃а̄н̣анти айам̣ пат̣ипада̄н̃а̄н̣адассанависуддхи на̄ма хоти. удайаббайа̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ бхан̇га̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ам̣ а̄дӣнава̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ ниббида̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ мун̃читукамйата̄н̃а̄н̣ам̣ пат̣исан̇кха̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣анти има̄ни ат̣т̣ха н̃а̄н̣а̄ни на̄ма. навамам̣ сачча̄нуломикам̣ н̃а̄н̣анти ануломассетам̣ на̄мам̣.
тасма̄ там̣ сампа̄детука̄мена упаккилесавимуттам̣ удайаббайан̃а̄н̣ам̣ а̄дим̣катва̄ етесу н̃а̄н̣есу його каран̣ӣйо. удайаббайам̣ пассантасса хи аниччалаккхан̣ам̣ йатха̄бхӯтам̣ упат̣т̣ха̄ти, удайаббайапат̣ипӣл̣анам̣ пассато дуккхалаккхан̣ан̃ча, ‘‘дуккхамева хи самбхоти, дуккхам̣ тит̣т̣хати вети ча̄’’ти (сам̣. ни. 1.171; катха̄. 233) пассато анатталаккхан̣ан̃ча.
еттха ча аниччам̣ аниччалаккхан̣ам̣ дуккхам̣ дуккхалаккхан̣ам̣ анатта̄ анатталаккхан̣анти айам̣ вибха̄го ведитаббо. таттха аниччанти кхандхапан̃чакам̣. касма̄? уппа̄давайан̃н̃атхаттабха̄ва̄, хутва̄ абха̄вато ва̄. ан̃н̃атхаттам̣ на̄ма джара̄. уппа̄давайан̃н̃атхаттам̣ аниччалаккхан̣ам̣, хутва̄ абха̄васан̇кха̄то ва̄ а̄ка̄равика̄ро. ‘‘йаданиччам̣, там̣ дуккха’’нти вачанато тадева кхандхапан̃чакам̣ дуккхам̣. касма̄? абхин̣хам̣ пат̣ипӣл̣анато. абхин̣хам̣ пат̣ипӣл̣ана̄ка̄ро дуккхалаккхан̣ам̣. ‘‘йам̣ дуккхам̣, таданатта̄’’ти (сам̣. ни. 3.15-16) вачанато тадева кхандхапан̃чакам̣ анатта̄. касма̄? авасаваттанато. авасаваттана̄ка̄ро анатталаккхан̣ам̣. има̄ни тӣн̣ипи лаккхан̣а̄ни удайаббайам̣ пассантассева а̄рамман̣а̄ни хонти.
пунапи со рӯпа̄рӯпадхамме ‘‘евам̣ аничча̄’’тиа̄дина̄ випассати, тасса сан̇кха̄ра̄ лахум̣ лахум̣ а̄па̄тхам̣ а̄гаччханти, тато уппа̄дам̣ ва̄ т̣хитим̣ ва̄ паваттам̣ ва̄ нимиттам̣ ва̄ а̄рамман̣ам̣ акатва̄ тесам̣ кхайавайаниродхе ева сати сантит̣т̣хати, идам̣ бхан̇ган̃а̄н̣ам̣ на̄ма. имасса уппа̄дато пат̣т̣ха̄йа айам̣ йогӣ ‘‘йатха̄ име сан̇кха̄ра̄ бхиджджанти нируджджханти, евам̣ атӣтепи сан̇кха̄рагатам̣ бхиджджи, ана̄гатепи бхиджджиссатӣ’’ти ниродхамева пассанто тит̣т̣хати. тасса бхан̇га̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ а̄севантасса бахулӣкаронтасса саббабхавайони гатит̣т̣хити сатта̄ва̄сесу пабхедака̄ сан̇кха̄ра̄ джалитаан̇га̄рака̄суа̄дайо вийа маха̄бхайам̣ хутва̄ упат̣т̣хаханти. етам̣ бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ам̣ на̄ма.
тасса там̣ бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ам̣ а̄севантасса саббе бхава̄дайо а̄диттаан̇га̄рам̣ вийа самусситакхагго вийа паччаттхико аппат̣исаран̣а̄ са̄дӣнава̄ хутва̄ упат̣т̣хаханти. идам̣ а̄дӣнава̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ на̄ма. тасса евам̣ сан̇кха̄ре а̄дӣнавато пассантасса бхава̄дӣсупи сан̇кха̄ра̄нам̣ а̄дӣнаватта̄ сан̇кха̄ресу уккан̣т̣хана̄ анабхирати уппаджджати, идам̣ ниббида̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ на̄ма.
саббасан̇кха̄ресу ниббиндантасса уккан̣т̣хантасса тасма̄ сан̇кха̄рагата̄ мун̃читука̄мата̄ ниссаритука̄мата̄ хоти. идам̣ мун̃читукамйата̄н̃а̄н̣ам̣ на̄ма. пуна тасма̄ сан̇кха̄рагата̄ мун̃читум̣ пана те ева сан̇кха̄ре пат̣исан̇кха̄нупассана̄н̃а̄н̣ена тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ тӣран̣ам̣ пат̣исан̇кха̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ на̄ма.
со евам̣ тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ сан̇кха̄ре паригган̣ханто тесу анатталаккхан̣асса судит̣т̣хатта̄ ‘‘атта̄’’ти ва̄ ‘‘аттанийа’’нти ва̄ аган̣ханто сан̇кха̄ресу бхайан̃ча нандин̃ча паха̄йа сан̇кха̄ресу уда̄сӣно хоти маджджхатто, ‘‘аха’’нти ва̄ ‘‘мама’’нти ва̄ на ган̣ха̄ти, тӣсу бхавесу упеккхако, идам̣ сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ам̣ на̄ма.
там̣ панеса че сантипадам̣ нибба̄нам̣ сантато пассати, саббасан̇кха̄рапаваттам̣ виссаджджетва̄ нибба̄наниннам̣ паккхандам̣ хоти. но че нибба̄нам̣ сантато пассати, пунаппунам̣ ‘‘аничча’’нти ва̄ ‘‘дуккха’’нти ва̄ ‘‘анатта̄’’ти ва̄ тивидха̄нупассана̄васена сан̇кха̄ра̄рамман̣амева хутва̄ паваттати. евам̣ тит̣т̣хама̄нан̃ча етам̣ тивидхавимоккхамукхабха̄вам̣ а̄паджджитва̄ тит̣т̣хати. тиссо хи анупассана̄ ‘‘тӣн̣и вимоккхамукха̄нӣ’’ти вуччанти. евам̣ аниччато манасикаронто адхимоккхабахуло анимиттам̣ вимоккхам̣ пат̣илабхати, дуккхато манасикаронто пассаддхибахуло аппан̣ихитам̣ вимоккхам̣ пат̣илабхати, анаттато манасикаронто ведабахуло сун̃н̃атам̣ вимоккхам̣ пат̣илабхати.
еттха ча анимитто вимоккхоти анимитта̄ка̄рена нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паватто арийамагго. со хи анимитта̄йа дха̄туйа̄ уппаннатта̄ анимитто, килесехи ча вимуттатта̄ вимоккхо. етенева найена аппан̣ихита̄ка̄рена нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паватто аппан̣ихито, сун̃н̃ата̄ка̄рена нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паватто сун̃н̃атоти ведитаббо.
евам̣ адхигатасан̇кха̄рупеккхасса кулапуттасса випассана̄ сикха̄ппатта̄ хоти. вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄ти етадева. асса там̣ сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ам̣ а̄севантасса тиккхатара̄ сан̇кха̄рупеккха̄ уппаджджати. тасса ‘‘ида̄ни магго уппаджджиссатӣ’’ти сан̇кха̄ре ‘‘аничча̄’’ти ва̄ ‘‘дуккха̄’’ти ва̄ ‘‘анатта̄’’ти ва̄ саммаситва̄ бхаван̇гам̣ отарати, бхаван̇га̄нантарам̣ сан̇кха̄рупеккха̄йа катхитанайенева аничча̄диа̄ка̄рена манасикаритва̄ уппаджджати манодва̄ра̄ваджджанам̣, татхева манасикарото пат̣хамам̣ джаваначиттам̣ уппаджджати. йам̣ парикамманти вуччати, таданантарам̣ тадева дутийаджаваначиттам̣ уппаджджати. йам̣ упача̄ранти вуччати, таданантарампи тадева уппаджджати татийам̣ джаваначиттам̣. йам̣ ануломанти вуччати, идам̣ тесам̣ па̄т̣иеккам̣ на̄ма.
ависесена пана тивидхампетам̣ ‘‘а̄севана’’нтипи ‘‘парикамма’’нтипи ‘‘упача̄ра’’нтипи ‘‘анулома’’нтипи вуччати. идам̣ пана ануломан̃а̄н̣ам̣ сан̇кха̄ра̄рамман̣а̄йа вут̣т̣ха̄нага̄минийа̄ випассана̄йа парийоса̄нам̣ хоти, ниппарийа̄йена пана готрабхун̃а̄н̣амева випассана̄йа парийоса̄нанти вуччати. тато парам̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ курума̄нам̣ путхуджджанаготтам̣ атиккамама̄нам̣ арийаготтам̣ оккамама̄нам̣ нибба̄на̄рамман̣е пат̣хамасаманна̄ха̄рабхӯтам̣ апунара̄ват̣т̣акам̣ готрабхун̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. идам̣ пана н̃а̄н̣ам̣ пат̣ипада̄н̃а̄н̣адассанависуддхин̃ча н̃а̄н̣адассанависуддхин̃ча на бхаджати. антара̄ аббоха̄рикамева хоти. випассана̄соте патитатта̄ ‘‘пат̣ипада̄н̃а̄н̣адассанависуддхӣ’’ти ва̄ ‘‘випассана̄’’ти ва̄ сан̇кхам̣ гаччхати. нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ готрабхун̃а̄н̣е нируддхе тена диннасан̃н̃а̄йа нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ дит̣т̣хисам̣йоджанам̣ сӣлаббатапара̄ма̄сасам̣йоджанам̣ вичикиччха̄сам̣йоджананти тӣн̣и сам̣йоджана̄ни виддхам̣сенто сота̄паттимагго уппаджджати, таданантарам̣ тассева випа̄кабхӯта̄ни две тӣн̣и ва̄ пхалачитта̄ни уппаджджанти анантаравипа̄катта̄ локуттаракусала̄нам̣, пхалапарийоса̄не панасса уппаннабхаван̇гам̣ виччхиндитва̄ паччавеккхан̣аттха̄йа манодва̄ра̄ваджджанам̣ уппаджджати. со хи ‘‘имина̄ вата̄хам̣ маггена а̄гато’’ти маггам̣ паччавеккхати. тато ‘‘ме айам̣ а̄нисам̣со ладдхо’’ти пхалам̣ паччавеккхати. тато ‘‘име на̄ма килеса̄ пахӣна̄’’ти пахӣнакилесе паччавеккхати. тато ‘‘име на̄ма килеса̄ авасит̣т̣ха̄’’ти упаримаггаттайаваджджхакилесе паччавеккхати. аваса̄не ча ‘‘айам̣ дхаммо майа̄ пат̣ивиддхо’’ти аматам̣ нибба̄нам̣ паччавеккхати. ити сота̄паннасса арийаса̄вакасса пан̃ча паччавеккхан̣а̄ни хонти. татха̄ сакада̄га̄миана̄га̄мипхала̄васа̄не. арахаттапхала̄васа̄не авасит̣т̣хакилесапаччавеккхан̣ам̣ на̄ма наттхи. евам̣ сабба̄нипи екӯнавӣсатипаччавеккхан̣а̄ни хонти.
евам̣ паччавеккхитва̄ со йога̄вачаро тасмим̣йева а̄сане нисинно вуттанайена випасситва̄ ка̄мара̄габйа̄па̄да̄нам̣ танубха̄вам̣ каронто дутийамаггам̣ па̄пун̣а̄ти, таданантарам̣ вуттанайенева пхалан̃ча. тато вуттанайена випасситва̄ ка̄мара̄габйа̄па̄да̄нам̣ анавасесаппаха̄нам̣ каронто татийамаггам̣ па̄пун̣а̄ти, вуттанайена пхалан̃ча. тато тасмим̣йева̄сане вуттанайена випасситва̄ рӯпара̄га̄рӯпара̄гама̄нуддхачча̄виджджа̄нам̣ анавасесаппаха̄нам̣ каронто чатуттхамаггам̣ па̄пун̣а̄ти, вуттанайена пхалан̃ча. етта̄вата̄ чеса хоти араха̄ маха̄кхӣн̣а̄саво паччекабуддхо. ити имесу чатӯсу маггесу н̃а̄н̣ам̣ н̃а̄н̣адассанависуддхи на̄ма.
етта̄вата̄ ‘‘саббесу бхӯтесу нидха̄йа дан̣д̣ам̣ авихет̣хайам̣ ан̃н̃атарампи теса’’нти етена па̄тимоккхасам̣вара̄дисӣласса вуттатта̄ сӣлависуддхи. ‘‘на путтамиччхеййа куто саха̄йа’’нти етена пат̣игха̄нунайавиваджджанавасена метта̄дӣнам̣ вуттатта̄ читтависуддхи. ‘‘еко чаре кхаггависа̄н̣акаппо’’ти имина̄ пана на̄марӯпапариггаха̄дӣнам̣ вуттатта̄ дит̣т̣хивисуддхи кан̇кха̄витаран̣ависуддхи магга̄магган̃а̄н̣адассанависуддхи пат̣ипада̄н̃а̄н̣адассанависуддхи н̃а̄н̣адассанависуддхӣти сатта висуддхийо вутта̄ хонти. айаметтха мукхаматтанидассанам̣, виттха̄рам̣ пана иччхантена висуддхимаггам̣ (висуддхи. 2.662, 678, 692, 737, 806 а̄дайо) олокетва̄ гахетаббам̣. етта̄вата̄ чесо паччекабуддхо –
‘‘ча̄туддисо аппат̣игхо ча хоти, сантуссама̄но итарӣтарена;
париссайа̄нам̣ сахита̄ ачхамбхӣ, еко чаре кхаггависа̄н̣акаппо’’ти. (су. ни. 42; чӯл̣ани. кхаггависа̄н̣асуттаниддеса 128) –
пасам̣сийа̄дибха̄вам̣ а̄паджджитва̄ гандхама̄данапаббатам̣ упасобхайама̄но виха̄синти евам̣ саббаттха.
пат̣хамага̄тха̄ниддесаван̣н̣ана̄.
122. дутийе сам̣саггаджа̄тасса̄ти джа̄тасам̣саггасса. таттха дассанасаванака̄йасамуллапанасамбхогавасена пан̃чавидхо сам̣сагго. таттха ан̃н̃аман̃н̃ам̣ дисва̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣авӣтхивасена уппаннара̄го дассанасам̣сагго на̄ма. таттха сӣхал̣адӣпе ка̄л̣адӣгхава̄пӣга̄ме пин̣д̣а̄йа чарантам̣ калйа̄н̣авиха̄рава̄сим̣ дахарабхиккхум̣ дисва̄ пат̣ибаддхачитта̄ кеначи упа̄йена там̣ алабхитва̄ ка̄лаката̄ кут̣умбийадхӣта̄ тасса̄ нива̄саначол̣аккхан̣д̣ам̣ дисва̄ ‘‘еварӯпа̄йа ваттхадха̄ринийа̄ на̄ма саддхим̣ сам̣ва̄сам̣ на̄латтха’’нти хадайам̣ пха̄летва̄ ка̄лакато со ева ча дахаро нидассанам̣.
парехи пана катхийама̄нам̣ рӯпа̄дисампаттим̣ аттана̄ ва̄ хаситалапитагӣтасаддам̣ сутва̄ сотавин̃н̃а̄н̣авӣтхивасена уппанно ра̄го саванасам̣сагго на̄ма. татра̄пи гирига̄мава̄сӣкамма̄радхӣта̄йа пан̃чахи кума̄рӣхи саддхим̣ падумассарам̣ гантва̄ нха̄йитва̄ ма̄лам̣ сӣсе а̄ропетва̄ учча̄саддена га̄йантийа̄ а̄ка̄сена гаччханто саддам̣ сутва̄ ка̄мара̄гена джха̄на̄ париха̄йитва̄ анайабйасанам̣ патто пан̃чаггал̣ален̣ава̄сӣ тиссадахаро нидассанам̣.
ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ан̇гапара̄масанена уппаннара̄го ка̄йасам̣сагго на̄ма. дхаммага̄йанадахарабхиккху четтха нидассанам̣. маха̄виха̄ре кира дахарабхиккху дхаммам̣ бха̄сати, таттха маха̄джане а̄гате ра̄джа̄пи агама̄си саддхим̣ антепурена. тато ра̄джадхӣта̄йа тасса рӯпан̃ча саддан̃ча а̄гамма балавара̄го уппанно тасса ча дахарасса̄пи. там̣ дисва̄ ра̄джа̄ саллаккхетва̄ са̄н̣ипа̄ка̄рена париккхипа̄песи, те ан̃н̃аман̃н̃ам̣ пара̄маситва̄ а̄лин̇гису. пуна са̄н̣ипа̄ка̄рам̣ апанетва̄ пассанта̄ двепи ка̄лакатейева аддасам̣сӯти.
ан̃н̃аман̃н̃ам̣ а̄лапанасамуллапане уппаннара̄го пана самуллапанасам̣сагго на̄ма. бхиккхубхиккхунӣхи саддхим̣ парибхогакаран̣е уппаннара̄го самбхогасам̣сагго на̄ма. двӣсупи ча етесу маричават̣т̣ивиха̄ре бхиккху ча бхиккхунӣ ча нидассанам̣. маричават̣т̣имаха̄виха̄рамахе кира дут̣т̣хага̄ман̣и абхайамаха̄ра̄джа̄ маха̄да̄нам̣ пат̣ийа̄детва̄ убхатосан̇гхам̣ паривисати. таттха ун̣хайа̄гуйа̄ динна̄йа сан̇гханавакаса̄ман̣ерӣ ана̄дха̄ракасса саттавассикасан̇гханавакаса̄ман̣ерасса дантавалайам̣ датва̄ самулла̄пам̣ ака̄си, те убхопи упасампаджджитва̄ сат̣т̣хивасса̄ хутва̄ паратӣрам̣ гата̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ самулла̄пена пуббасан̃н̃ам̣ пат̣илабхитва̄ та̄вадева джа̄тасинеха̄ сиккха̄пада̄ни вӣтиккамитва̄ па̄ра̄джика̄ ахесунти.
евам̣ пан̃чавидхе сам̣сагге йена кеначи сам̣саггена джа̄тасам̣саггасса бхаванти снеха̄, пуримара̄гапаччайа̄ балавара̄го уппаджджати. тато снеханвайам̣ дуккхамидам̣ пахотӣти тамева снехам̣ анугаччхантам̣ сандит̣т̣хикасампара̄йикасокапаридева̄дина̄наппака̄ракам̣ дуккхамидам̣ пахоти ниббаттати бхавати джа̄йати. апаре пана ‘‘а̄рамман̣е читтавосагго сам̣сагго’’ти бхан̣анти. тато снехо снехадуккханти.
еваматтхаппабхедам̣ имам̣ ад̣д̣хага̄тхам̣ ватва̄ со паччекабуддхо а̄ха – ‘‘сва̄хам̣ йамидам̣ снеханвайам̣ сока̄дидуккхам̣ пахоти, тасса дуккхасса мӯлам̣ кхананто паччекасамбодхим̣ адхигато’’ти. евам̣ вутте те амачча̄ а̄хам̣су – ‘‘амхехи да̄ни, бханте, ким̣ каттабба’’нти? тато со а̄ха – ‘‘тумхе ва̄ ан̃н̃е ва̄ йо имамха̄ дуккха̄ муччитука̄мо, со саббопи а̄дӣнавам̣ снехаджам̣ пеккхама̄но, еко чаре кхаггависа̄н̣акаппоти. еттха ча йам̣ там̣ ‘‘снеханвайам̣ дуккхамидам̣ пахотӣ’’ти вуттам̣, тадева сандха̄йа ‘‘а̄дӣнавам̣ снехаджам̣ пеккхама̄но’’ти идам̣ вуттанти ведитаббам̣. атха ва̄ йатха̄вуттена сам̣саггена сам̣саггаджа̄тасса бхаванти снеха̄, снеханвайам̣ дуккхамидам̣ пахоти, евам̣ йатха̄бхӯтам̣ а̄дӣнавам̣ снехаджам̣ пеккхама̄но ахам̣ адхигатоти евампи абхисамбандхитва̄ чатуттхапа̄до пуббе вуттанайенева уда̄навасена вуттоти ведитаббо. тато парам̣ саббам̣ пуримага̄тха̄йа вуттасадисамева̄ти (су. ни. ат̣т̣ха. 1.36).
ниддесе ануппа̄детӣти рӯпасмим̣ анубйан̃джанам̣ дисва̄ аллӣйати. анубандхатӣти рӯпасмим̣ снехавасена бандхати. бхавантӣти хонти. джа̄йантӣти уппаджджанти. ниббаттантӣти ваттанти. па̄тубхавантӣти па̄кат̣а̄ хонти. самбхаванти сан̃джа̄йанти абхиниббаттантӣти тӣн̣и упасаггена вад̣д̣хита̄ни. ито парам̣ ат̣т̣хакавагге (маха̄ни. 1 а̄дайо) вуттанайенева ведитаббам̣.
дутийага̄тха̄ниддесаван̣н̣ана̄.
123. татийе метта̄йанавасена митта̄. сухадабха̄вена сухаджджа̄. кечи хи екантахитака̄мата̄йа митта̄ва хонти, на сухаджджа̄. кечи гамана̄гаманат̣т̣ха̄нанисаджджа̄самулла̄па̄дӣсу хадайасукхаджананена сухаджджа̄ва хонти, на митта̄. кечи тадубхайавасена сухаджджа̄ чева митта̄ ча. те дувидха̄ хонти ага̄рийа̄ ча анага̄рийа̄ ча. таттха ага̄рийа̄ тивидха̄ хонти упака̄ра̄ сама̄насукхадуккха̄ анукампака̄ти. анага̄рийа̄ висесена аттхаккха̄йино. евам̣ те чатӯхи чатӯхи ан̇гехи саманна̄гата̄ хонти.
йатха̄ха –
‘‘чатӯхи кхо, гахапатипутта, т̣ха̄нехи упака̄ро митто сухадо ведитаббо. паматтам̣ раккхати, паматтасса са̄патеййам̣ раккхати, бхӣтасса саран̣ам̣ хоти, уппаннесу киччакаран̣ӣйесу таддигун̣ам̣ бхогам̣ ануппадети (дӣ. ни. 3.261).
татха̄ –
‘‘чатӯхи кхо, гахапатипутта, т̣ха̄нехи сама̄насукхадуккхо митто сухадо ведитаббо. гуйхамасса а̄чиккхати, гуйхамасса паригӯхати, а̄пада̄су на виджахати, джӣвитамписса аттха̄йа париччаттам̣ хоти (дӣ. ни. 3.262).
татха̄ –
‘‘чатӯхи кхо, гахапатипутта, т̣ха̄нехи анукампако митто сухадо ведитаббо. абхавенасса на нандати, бхавенасса нандати, аван̣н̣ам̣ бхан̣ама̄нам̣ нива̄рети, ван̣н̣ам̣ бхан̣ама̄нам̣ пасам̣сати (дӣ. ни. 3.264).
татха̄ –
‘‘чатӯхи кхо, гахапатипутта, т̣ха̄нехи аттхаккха̄йӣ митто сухадо ведитаббо. па̄па̄ нива̄рети, калйа̄н̣е нивесети, ассутам̣ са̄вети, саггасса маггам̣ а̄чиккхатӣ’’ти (дӣ. ни. 3.263).
тесу идха ага̄рийа̄ адхиппета̄, аттхато пана саббепи йуджджанти. те митте сухадждже. анукампама̄ноти анудайама̄но, тесам̣ сукхам̣ упасам̣харитука̄мо дуккхам̣ апахаритука̄мо.
ха̄пети аттханти дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтхавасена тивидхам̣, татха̄ аттаттхапараттхаубхайаттхавасена̄пи тивидхам̣ аттхам̣ ладдхавина̄санена аладдха̄нуппа̄данена̄ти двидха̄пи ха̄пети вина̄сети. пат̣ибаддхачиттоти ‘‘ахам̣ имам̣ вина̄ на джӣва̄ми, есо ме гати, есо ме пара̄йан̣а’’нти евам̣ атта̄нам̣ нӣче т̣ха̄не т̣хапентопи пат̣ибаддхачитто хоти. ‘‘име мам̣ вина̄ на джӣванти, ахам̣ тесам̣ гати, ахам̣ тесам̣ пара̄йан̣а’’нти евам̣ атта̄нам̣ учче т̣ха̄не т̣хапентопи пат̣ибаддхачитто хоти. идха пана евам̣ пат̣ибаддхачитто адхиппето.
етам̣ бхайанти етам̣ аттхаха̄панабхайам̣, аттано сама̄паттиха̄ним̣ сандха̄йа бхан̣ати. сантхавети тивидхо сантхаво тан̣ха̄дит̣т̣химиттасантхававасена. таттха ат̣т̣хасатаппабхеда̄пи тан̣ха̄ тан̣ха̄сантхаво, два̄сат̣т̣хиппабхеда̄пи дит̣т̣хи дит̣т̣хисантхаво, пат̣ибаддхачиттата̄йа митта̄нукампана̄ миттасантхаво. со идха адхиппето. тена хисса сама̄патти парихӣна̄. тена̄ха – ‘‘етам̣ бхайам̣ сантхаве пеккхама̄но’’ти. сесам̣ пуббасадисамева̄ти ведитаббам̣. ниддесе ваттаббам̣ наттхи (су. ни. ат̣т̣ха. 1.37; апа. ат̣т̣ха. 1.1.93-94).
татийага̄тха̄ниддесаван̣н̣ана̄.
124. чатуттхе вам̣соти вел̣у. виса̄лоти виттхин̣н̣о. ва-ка̄ро авадха̄ран̣аттхо, евака̄ро ва̄ айам̣. сандхивасенеттха е-ка̄ро нат̣т̣хо. тасса парападена самбандхо, там̣ паччха̄ йоджесса̄ма. йатха̄ти пат̣ибха̄ге. висаттоти лагго джат̣ито сам̣сиббито. путтесу да̄ресу ча̄ти путтадхӣтубхарийа̄су. йа̄ апеккха̄ти йа̄ тан̣ха̄ йо снехо. вам̣саккал̣ӣрова асаджджама̄ноти вам̣сакал̣ӣро вийа алаггама̄но. ким̣ вуттам̣ хоти? йатха̄ вам̣со виса̄ло висатто ева хоти, путтесу ча да̄ресу ча йа̄ апеккха̄, са̄пи евам̣ та̄ни ваттхӯни сам̣сиббитва̄ т̣хитатта̄ висатта̄ ева. сва̄хам̣ та̄йа апеккха̄йа апеккхава̄ виса̄ло вам̣со вийа висаттоти евам̣ апеккха̄йа а̄дӣнавам̣ дисва̄ там̣ апеккхам̣ магган̃а̄н̣ена чхинданто айам̣ вам̣сакал̣ӣрова рӯпа̄дӣсу ва̄ дит̣т̣ха̄дӣсу ва̄ ла̄бха̄дӣсу ва̄ ка̄мабхава̄дӣсу ва̄ тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хивасена асаджджама̄но паччекасамбодхим̣ адхигатоти. сесам̣ пуриманайенева ведитаббам̣. има̄йапи ниддесе атирекам̣ наттхи (су. ни. ат̣т̣ха. 1.38).
чатуттхага̄тха̄ниддесаван̣н̣ана̄.
125. пан̃чаме миготи саббесам̣ а̄ран̃н̃икачатуппада̄нам̣ ева етам̣ адхивачанам̣. идха пана пасадамиго адхиппето. аран̃н̃амхӣти га̄ман̃ча га̄мӯпача̄ран̃ча т̣хапетва̄ авасесам̣ аран̃н̃ам̣, идха пана уййа̄нам̣ адхиппетам̣, тасма̄ ‘‘уййа̄намхӣ’’ти вуттам̣ хоти. йатха̄ти пат̣ибха̄ге. абаддхоти раджджубандхана̄дӣсу йена кеначи абаддхо. етена виссат̣т̣хачарийам̣ дӣпети. йениччхакам̣ гаччхати гочара̄йа̄ти йена диса̄бха̄гена гантум̣ иччхати, тена гочараттхам̣ гаччхати. тасма̄ таттха йаттакам̣ иччхати гантум̣, таттакам̣ гаччхати. йам̣ иччхати кха̄дитум̣, там̣ кха̄датӣти дӣпети. вин̃н̃ӯ нароти пан̣д̣итапурисо. сеританти саччхандавуттитам̣ апара̄йаттабха̄вам̣. пеккхама̄ноти пан̃н̃а̄чаккхуна̄ олокайама̄но. атха ва̄ дхаммасеритам̣ пуггаласеритан̃ча. локуттарадхамма̄ хи килесавасам̣ агаманато серино техи саманна̄гата̄ пуггала̄ ча, тесам̣ бха̄ваниддесо серитам̣ пеккхама̄ноти. ким̣ вуттам̣ хоти? миго аран̃н̃амхи йатха̄ абаддхо, йениччхакам̣ гаччхати гочара̄йа. када̄ ну кхо ахампи тан̣ха̄бандханам̣ чхиндитва̄ евам̣ гаччхеййанти ити ме тумхехи ито чито ча парива̄ретва̄ т̣хитехи баддхасса йениччхакам̣ гантум̣ алабхантасса тасмим̣ йениччхакагамана̄бха̄ве а̄дӣнавам̣ йениччхакагамане а̄нисам̣сам̣ дисва̄ ануккамена саматхавипассана̄па̄рипӯрим̣ агамим̣. тато паччекабодхим̣ адхигатомхи. тасма̄ ан̃н̃опи вин̃н̃ӯ наро серитам̣ пеккхама̄но, еко чаре кхаггависа̄н̣акаппоти (су. ни. ат̣т̣ха. 1.39 а̄дайо).
пан̃чамага̄тха̄ниддесаван̣н̣ана̄.
126. чхат̣т̣хе айам̣ пин̣д̣аттхо – саха̄йамаджджхе т̣хитасса дива̄сеййасан̇кха̄те ва̄се ча маха̄упат̣т̣ха̄насан̇кха̄те т̣ха̄не ча уййа̄нагаманасан̇кха̄те гамане ча джанападача̄рикасан̇кха̄та̄йа ча̄рика̄йа ча ‘‘идам̣ ме сун̣а, идам̣ ме дехӣ’’тиа̄дина̄ найена татха̄ татха̄ а̄мантана̄ хоти, тасма̄ ахам̣ таттха таттха ниббиджджитва̄ йа̄йам̣ арийаджанасевита̄ анека̄нисам̣са̄ екантасукха̄, евам̣ сантепи лобха̄бхибхӯтехи саббака̄пурисехи анабхиджджхита̄ апаттхита̄ паббаджджа̄, там̣ анабхиджджхитам̣ паресам̣ авасаваттанена бхаббапуггалавасенева ча серитам̣ пеккхама̄но випассанам̣ а̄рабхитва̄ ануккамена паччекасамбодхим̣ адхигатоти. сесам̣ вуттанайамева (су. ни. ат̣т̣ха. 1.39-42).
чхат̣т̣хага̄тха̄ниддесаван̣н̣ана̄.
127. саттаме кхид̣д̣а̄ти кӣл̣ана̄. са̄ дувидха̄ хоти ка̄йика̄ ча ва̄часика̄ ча. таттха ка̄йика̄ на̄ма хаттхӣхипи кӣл̣анти, ассехипи ратхехипи дханӯхипи тхарӯхипӣти евама̄ди. ва̄часика̄ на̄ма гӣтам̣ силокабхан̣анам̣ мукхабхериканти евама̄ди. ратӣти пан̃чака̄магун̣арати. випуланти йа̄ва ат̣т̣химин̃джам̣ а̄хачча т̣ха̄нена сакалаттабха̄вабйа̄пакам̣. сесам̣ па̄кат̣амева. анусандхийоджана̄пи четтха сам̣саггага̄тха̄йа вуттанайенева ведитабба̄ (су. ни. ат̣т̣ха. 1.41).
саттамага̄тха̄ниддесаван̣н̣ана̄.
128. ат̣т̣хаме ча̄туддисоти чатӯсу диса̄су йатха̄сукхавиха̄рӣ, ‘‘екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихаратӣ’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 1.556; 3.308; а. ни. 4.125; вибха. 643; чӯл̣ани. кхаггависа̄н̣асуттаниддеса 128) ва̄ найена брахмавиха̄рабха̄вана̄пхарита̄ чатассо диса̄ асса сантӣтипи ча̄туддисо. та̄су диса̄су каттхачи сатте ва̄ сан̇кха̄ре ва̄ бхайена на пат̣ихан̃н̃атӣти аппат̣игхо. сантуссама̄ноти два̄дасавидхасса сантосасса васена сантуссако. итарӣтарена̄ти учча̄вачена паччайена. париссайа̄нам̣ сахита̄ ачхамбхӣти еттха париссайанти ка̄йачитта̄ни, париха̄пенти ва̄ тесам̣ сампаттим̣, та̄ни ва̄ пат̣ичча сайантӣти париссайа̄, ба̄хира̄нам̣ сӣхабйаггха̄дӣнам̣ аббхантара̄нан̃ча ка̄маччханда̄дӣнам̣ ка̄йачиттупаддава̄нам̣ етам̣ адхивачанам̣. те париссайе адхива̄санакхантийа̄ ча вӣрийа̄дӣхи ча дхаммехи сахатӣти париссайа̄нам̣ сахита̄. тхаддхабха̄вакарабхайа̄бха̄вена ачхамбхӣ. ким̣ вуттам̣ хоти? йатха̄ те чатта̄ро саман̣а̄, евам̣ итарӣтарена паччайена сантуссама̄но еттха пат̣ипаттипадат̣т̣ха̄не сантосе т̣хито чатӯсу диса̄су метта̄дибха̄вана̄йа ча̄туддисо, саттасан̇кха̄ресу пат̣ихананакарабхайа̄бха̄вена аппат̣игхо ча хоти. со ча̄туддисатта̄ вуттаппака̄ра̄нам̣ париссайа̄нам̣ сахита̄, аппат̣игхатта̄ ачхамбхӣ ча хотӣти етам̣ пат̣ипаттигун̣ам̣ дисва̄ йонисо пат̣ипаджджитва̄ паччекасамбодхим̣ адхигатомхӣти.
атха ва̄ те саман̣а̄ вийа сантуссама̄но итарӣтарена вуттанайенева ча̄туддисо хотӣти н̃атва̄ евам̣ ча̄туддисабха̄вам̣ паттхайанто йонисо пат̣ипаджджитва̄ адхигатомхи. тасма̄ ан̃н̃опи ӣдисам̣ т̣ха̄нам̣ паттхайама̄но ча̄туддисата̄йа париссайа̄нам̣ сахита̄ аппат̣игхата̄йа ча ачхамбхӣ хутва̄ еко чаре кхаггависа̄н̣акаппоти (су. ни. ат̣т̣ха. 1.42).
ниддесе метта̄ти аттхато та̄ва миджджатӣти метта̄, синехатӣти аттхо. митте ва̄ бхава̄, миттасса ва̄ еса̄ паваттӣтипи метта̄. метта̄сахагатена̄ти метта̄йа саманна̄гатена. четаса̄ти читтена. екам̣ дисанти екисса̄ диса̄йа пат̣хамапариггахитам̣ саттам̣ упа̄да̄йа екам̣ дисам̣ парийа̄паннасаттапхаран̣авасена вуттам̣. пхаритва̄ти пхуситва̄ а̄рамман̣ам̣ катва̄. вихаратӣти брахмавиха̄ра̄дхит̣т̣хитам̣ ирийа̄патхавиха̄рам̣ паваттети. татха̄ дутийанти йатха̄ пураттхима̄дӣсу диса̄су йам̣ кин̃чи екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихарати, татхева таданантарам̣ дутийам̣ татийам̣ чатуттхан̃ча̄ти аттхо.
ити уддханти етенева ча найена упаримам̣ дисанти вуттам̣ хоти. адхо тирийанти адходисампи тирийам̣ дисампи евамева. таттха ча адхоти хет̣т̣ха̄. тирийанти анудиса̄. евам̣ саббадиса̄су ассаман̣д̣але ассамива метта̄сахагатам̣ читтам̣ са̄ретипи пачча̄са̄ретипӣти. етта̄вата̄ екамекам̣ дисам̣ париггахетва̄ одхисо метта̄пхаран̣ам̣ дасситам̣. саббадхӣтиа̄ди пана анодхисо дассанаттхам̣ вуттам̣. таттха саббадхӣти саббаттха. саббаттата̄йа̄ти саббесу хӣнамаджджхимауккат̣т̣хамиттасапаттамаджджхатта̄ниппабхедесу аттата̄йа, ‘‘айам̣ парасатто’’ти вибха̄гам̣ акатва̄ аттасамата̄йа̄ти вуттам̣ хоти.
атха ва̄ саббаттата̄йа̄ти саббена читтабха̄вена, ӣсакампи бахи авиккхипама̄ноти вуттам̣ хоти. сабба̄вантанти саббасаттавантам̣, саббасаттайуттанти аттхо. локанти сатталокам̣. випулена̄ти евама̄дипарийа̄йадассанато панеттха пуна ‘‘метта̄сахагатена̄’’ти вуттам̣. йасма̄ ва̄ еттха одхисо пхаран̣е вийа пуна татха̄-саддо ити-саддо ва̄ на вутто, тасма̄ пуна ‘‘метта̄сахагатена четаса̄’’ти вуттам̣. нигаманавасена ва̄ етам̣ вуттам̣. випулена̄ти еттха ча пхаран̣авасена випулата̄ дат̣т̣хабба̄. бхӯмивасена пана там̣ махаггатам̣. пагун̣авасена аппама̄н̣асатта̄рамман̣авасена ча аппама̄н̣ам̣. бйа̄па̄дапаччаттхикаппаха̄нена аверам̣. доманассаппаха̄нена абйа̄паджджам̣. ниддуккханти вуттам̣ хоти (висуддхи. 1.254). карун̣а̄ хет̣т̣ха̄ вуттаттха̄йева. моданти та̄йа там̣саман̇гино, сайам̣ ва̄ модати, моданаматтамева ва̄ са̄ти мудита̄. ‘‘авера̄ хонтӯ’’тиа̄дибйа̄па̄даппаха̄нена маджджхаттабха̄вӯпагаманена ча упеккхатӣти упеккха̄.
лаккхан̣а̄дито панеттха хита̄ка̄раппаваттилаккхан̣а̄ метта̄, хитӯпасам̣ха̄рараса̄, а̄гха̄тавинайапаччупат̣т̣ха̄на̄, сатта̄нам̣ мана̄пабха̄вадассанападат̣т̣ха̄на̄. бйа̄па̄дӯпасамо етисса̄ сампатти, синехасамбхаво випатти. дуккха̄панайана̄ка̄раппаваттилаккхан̣а̄ карун̣а̄, парадуккха̄саханараса̄, авихим̣са̄паччупат̣т̣ха̄на̄, дуккха̄бхибхӯта̄нам̣ ана̄тхабха̄вадассанападат̣т̣ха̄на̄. вихим̣сӯпасамо тасса̄ сампатти, сокасамбхаво випатти. памодалаккхан̣а̄ мудита̄, анисса̄йанараса̄, аративигха̄тапаччупат̣т̣ха̄на̄, сатта̄нам̣ сампаттидассанападат̣т̣ха̄на̄. аративӯпасамо тасса̄ сампатти, паха̄насамбхаво випатти. саттесу маджджхатта̄ка̄раппаваттилаккхан̣а̄ упеккха̄, саттесу самабха̄вадассанараса̄, пат̣игха̄нунайавӯпасамапаччупат̣т̣ха̄на̄, ‘‘каммассака̄ сатта̄, те касса ручийа̄ сукхита̄ ва̄ бхависсанти, дуккхато ва̄ муччиссанти, паттасампаттито ва̄ на париха̄йиссантӣ’’ти евам̣ паваттакаммассаката̄дассанападат̣т̣ха̄на̄. пат̣игха̄нунайавӯпасамо тасса̄ сампатти, гехассита̄йа ан̃н̃а̄н̣упеккха̄йа самбхаво випатти.
таттха сантут̣т̣хо хотӣти паччайасантосавасена сантут̣т̣хо хоти. итарӣтарена чӣварена̄ти на тхӯласукхумалӯкхапан̣ӣтатхираджин̣н̣а̄нам̣ йена кеначи чӣварена, атха кхо йатха̄ладдха̄нам̣ итарӣтарена йена кеначи сантут̣т̣хо хотӣти аттхо. чӣварасмин̃хи тайо сантоса̄ – йатха̄ла̄бхасантосо, йатха̄баласантосо, йатха̄са̄руппасантосоти. пин̣д̣апа̄та̄дӣсупи есева найо. ити име тайо сантосе сандха̄йа ‘‘сантут̣т̣хо хоти итарӣтарена чӣварена. йатха̄ладдха̄дӣсу йена кеначи чӣварена сантут̣т̣хо хотӣ’’ти вуттам̣.
еттха ча чӣварам̣ джа̄нитаббам̣, чӣваракхеттам̣ джа̄нитаббам̣, пам̣сукӯлам̣ джа̄нитаббам̣, чӣварасантосо джа̄нитаббо, чӣварапат̣исам̣йутта̄ни дхутан̇га̄ни джа̄нитабба̄ни. таттха чӣварам̣ джа̄нитаббанти кхома̄дӣни чха чӣвара̄ни дукӯла̄дӣни чха ануломачӣвара̄нипи джа̄нитабба̄ни. има̄ни два̄даса каппийачӣвара̄ни. кусачӣрам̣ ва̄качӣрам̣ пхалакачӣрам̣ кесакамбалам̣ ва̄л̣акамбалам̣ поттхако чаммам̣ улӯкапаккхам̣ руккхадуссам̣ лата̄дуссам̣ еракадуссам̣ кадалидуссам̣ вел̣удуссанти евама̄дӣни пана акаппийачӣвара̄ни.
чӣваракхеттанти ‘‘сан̇гхато ва̄ ган̣ато ва̄ н̃а̄тито ва̄ миттато ва̄ аттано ва̄ дханена пам̣сукӯлам̣ ва̄’’ти евам̣ уппаджджанато чха кхетта̄ни, ат̣т̣ханнан̃ча ма̄тика̄нам̣ васена ат̣т̣ха кхетта̄ни джа̄нитабба̄ни.
пам̣сукӯланти соса̄никам̣ па̄пан̣икам̣ ратхийам̣ сан̇ка̄ракӯт̣ам̣ соттхийам̣ сина̄нам̣ титтхам̣ гатапачча̄гатам̣ аггид̣ад̣д̣хам̣ гокха̄йитам̣ упачика̄кха̄йитам̣ ундӯракха̄йитам̣ антаччхиннам̣ дасаччхиннам̣ дхаджа̄хат̣ам̣ тхӯпам̣ саман̣ачӣварам̣ са̄муддийам̣ а̄бхисекийам̣ пантхикам̣ ва̄та̄хат̣ам̣ иддхимайам̣ девадаттийанти тевӣсати пам̣сукӯла̄ни ведитабба̄ни. еттха ча соттхийанти габбхамалахаран̣ам̣. гатапачча̄гатанти матакасарӣрам̣ па̄рупитва̄ суса̄нам̣ нетва̄ а̄нӣтачӣварам̣. дхаджа̄хат̣анти дхаджам̣ усса̄петва̄ тато а̄нӣтам̣. тхӯпанти ваммике пӯджитачӣварам̣. са̄муддийанти самуддавӣчӣхи тхалам̣ па̄питам̣. пантхиканти пантхам̣ гаччхантехи чорабхайена па̄са̄н̣ехи кот̣т̣етва̄ па̄рутачӣварам̣. иддхимайанти ехибхиккхучӣварам̣. сесам̣ па̄кат̣амева.
чӣварасантосоти вӣсати чӣварасантоса̄ – чӣваре витаккасантосо гаманасантосо парийесанасантосо пат̣ила̄бхасантосо маттапат̣иггахан̣асантосо лолуппавиваджджанасантосо йатха̄ла̄бхасантосо йатха̄баласантосо йатха̄са̄руппасантосо удакасантосо дхованасантосо каран̣асантосо парима̄н̣асантосо суттасантосо сиббанасантосо раджанасантосо каппасантосо парибхогасантосо саннидхипариваджджанасантосо виссаджджанасантосоти. таттха са̄дакабхиккхуно тема̄сам̣ нибаддхава̄сам̣ васитва̄ екама̄саматтам̣ витаккитум̣ ват̣т̣ати. со хи пава̄ретва̄ чӣварама̄се чӣварам̣ кароти. пам̣сукӯлико аддхама̄сенева кароти. идам̣ ма̄саддхама̄саматтам̣ витакканам̣ витаккасантосо. чӣвараттха̄йа гаччхантасса пана ‘‘каттха лабхисса̄мӣ’’ти ачинтетва̄ каммат̣т̣ха̄насӣсенева гаманам̣ гаманасантосо на̄ма. парийесантасса пана йена ва̄ тена ва̄ саддхим̣ апарийеситва̄ ладжджим̣ песалабхиккхум̣ гахетва̄ парийесанам̣ парийесанасантосо на̄ма. евам̣ парийесантасса а̄харийама̄нам̣ чӣварам̣ дӯратова дисва̄ ‘‘етам̣ мана̄пам̣ бхависсати, етам̣ амана̄па’’нти евам̣ авитаккетва̄ тхӯласукхума̄дӣсу йатха̄ладдхенева сантуссанам̣ пат̣ила̄бхасантосо на̄ма. евам̣ ладдхам̣ ган̣хантасса̄пи ‘‘еттакам̣ дупат̣т̣асса бхависсати, еттакам̣ екапат̣т̣асса̄’’ти аттано пахонакаматтенева сантуссанам̣ маттапат̣иггахан̣асантосо на̄ма. чӣварам̣ парийесантасса пана ‘‘асукасса гхарадва̄ре мана̄пам̣ лабхисса̄мӣ’’ти ачинтетва̄ два̄рапат̣ипа̄т̣ийа̄ чаран̣ам̣ лолуппавиваджджанасантосо на̄ма.
лӯкхапан̣ӣтесу йена кеначи йа̄петум̣ сакконтасса йатха̄ладдхенева йа̄панам̣ йатха̄ла̄бхасантосо на̄ма. аттано тха̄мам̣ джа̄нитва̄ йена йа̄петум̣ саккоти, тена йа̄панам̣ йатха̄баласантосо на̄ма. мана̄пам̣ ан̃н̃асса датва̄ аттана̄ йена кеначи йа̄панам̣ йатха̄са̄руппасантосо на̄ма. ‘‘каттха удакам̣ мана̄пам̣, каттха амана̄па’’нти авича̄ретва̄ йена кеначи дхованупагена удакена дхованам̣ удакасантосо на̄ма. татха̄ пан̣д̣уматтикагерукапӯтипан̣н̣арасакилит̣т̣ха̄ни пана удака̄ни ваджджетум̣ ват̣т̣ати. дховантасса пана муггара̄дӣхи апахаритва̄ хаттхехи маддитва̄ дхованам̣ дхованасантосо на̄ма. татха̄ асуджджхантам̣ пан̣н̣а̄ни паккхипитва̄ та̄питаудакена̄пи дховитум̣ ват̣т̣ати. евам̣ дховитва̄ каронтасса ‘‘идам̣ тхӯлам̣, идам̣ сукхума’’нти акопетва̄ пахонаканӣха̄ренева каран̣ам̣ каран̣асантосо на̄ма. тиман̣д̣алапат̣иччха̄данаматтассева каран̣ам̣ парима̄н̣асантосо на̄ма. чӣваракаран̣аттха̄йа пана ‘‘мана̄пам̣ суттам̣ парийесисса̄мӣ’’ти авича̄ретва̄ ратхика̄дӣсу ва̄ деват̣т̣ха̄не ва̄ а̄харитва̄ па̄дамӯле ва̄ т̣хапитам̣ йам̣ кин̃чидева суттам̣ гахетва̄ каран̣ам̣ суттасантосо на̄ма.
кусибандханака̄ле пана ан̇гулиматте саттава̄ре на виджджхитаббам̣. евам̣ каронтасса хи йо бхиккху саха̄йо на хоти, тасса ваттабхедопи наттхи. тиван̇гуламатте пана саттава̄ре виджджхитаббам̣. евам̣ каронтасса маггапат̣ипаннена̄пи саха̄йена бхавитаббам̣. йо на хоти, тасса ваттабхедо. айам̣ сиббанасантосо на̄ма. раджантена пана ка̄л̣акаччхака̄дӣни парийесантена на раджитаббам̣, сомаваккала̄дӣсу йам̣ лабхати, тена раджитаббам̣. алабхантена пана мануссехи аран̃н̃е ва̄кам̣ гахетва̄ чхад̣д̣итараджанам̣ ва̄ бхиккхӯхи пачитва̄ чхад̣д̣итакасат̣ам̣ ва̄ гахетва̄ раджитаббам̣. айам̣ раджанасантосо на̄ма. нӣлакаддамака̄л̣аса̄месу йам̣ кин̃чи гахетва̄ хаттхипит̣т̣хе нисиннасса пан̃н̃а̄йама̄накаппакаран̣ам̣ каппасантосо на̄ма.
хирикопӣнапат̣иччха̄данаматтавасена парибхун̃джанам̣ парибхогасантосо на̄ма. дуссам̣ пана лабхитва̄ суттам̣ ва̄ сӯчим̣ ва̄ ка̄ракам̣ ва̄ алабхантена т̣хапетум̣ ват̣т̣ати, лабхантена на ват̣т̣ати. катампи че антева̄сика̄дӣнам̣ да̄тука̄мо хоти, те ча асаннихита̄, йа̄ва а̄гамана̄ т̣хапетум̣ ват̣т̣ати, а̄гатаматтесу тесу да̄таббам̣. да̄тум̣ асакконтена адхит̣т̣ха̄таббам̣. ан̃н̃асмим̣ чӣваре сати паччаттхаран̣ампи адхит̣т̣ха̄тум̣ ват̣т̣ати. анадхит̣т̣хитамева хи саннидхи хоти. адхит̣т̣хитам̣ на хотӣти маха̄сӣваттхеро а̄ха. айам̣ саннидхипариваджджанасантосо на̄ма. виссаджджентена пана мукхам̣ олокетва̄ на да̄таббам̣, са̄ран̣ӣйадхамме т̣хатва̄ва виссаджджетаббанти айам̣ виссаджджанасантосо на̄ма.
чӣварапат̣исам̣йутта̄ни дхутан̇га̄ни на̄ма пам̣сукӯликан̇ган̃чева течӣварикан̇ган̃ча. ити чӣварасантосамаха̄арийавам̣сам̣ пӯрайама̄но паччекасамбуддхо има̄ни две дхутан̇га̄ни гопети, има̄ни гопенто чӣварасантосамаха̄арийавам̣савасена сантут̣т̣хо хоти.
ван̣н̣ава̄дӣти еко сантут̣т̣хо хоти, сантосасса ван̣н̣ам̣ на катхети. еко на сантут̣т̣хо хоти, сантосасса ван̣н̣ам̣ катхети. еко нева сантут̣т̣хо хоти, на сантосасса ван̣н̣ам̣ катхети. еко сантут̣т̣хо ча хоти, сантосасса ча ван̣н̣ам̣ катхети. татха̄рӯпо со паччекасамбуддхо там̣ дассетум̣ ‘‘итарӣтарачӣварасантут̣т̣хийа̄ ча ван̣н̣ава̄дӣ’’ти вуттам̣.
анесананти дӯтеййапахин̣агамана̄нуйогаппабхедам̣ на̄наппака̄рам̣ анесанам̣. аппатирӯпанти айуттам̣. аладдха̄ ча̄ти алабхитва̄. йатха̄ екаччо ‘‘катхам̣ ну кхо чӣварам̣ лабхисса̄мӣ’’ти пун̃н̃авантехи бхиккхӯхи саддхим̣ екато хутва̄ кохан̃н̃ам̣ каронто уттасати паритассати, паччекасамбуддхо евам̣ аладдха̄ ча чӣварам̣ на паритассати. ладдха̄ ча̄ти дхаммена самена лабхитва̄. адхигатоти вигаталобхагиддхо. амуччхитоти адхиматтатан̣ха̄йа муччханам̣ ана̄панно. анаджджха̄панноти тан̣ха̄йа аноттхат̣о апарийонаддхо. а̄дӣнавадасса̄вӣти анесана̄паттийан̃ча гадхитапарибхоге ча а̄дӣнавам̣ пассама̄но. ниссаран̣апан̃н̃оти ‘‘йа̄вадева сӣтасса пат̣игха̄та̄йа̄’’ти (ма. ни. 1.23; а. ни. 6.58) вуттам̣ ниссаран̣амева паджа̄нанто.
итарӣтарачӣварасантут̣т̣хийа̄ти йена кеначи чӣварена сантут̣т̣хийа̄. неватта̄нуккам̣сетӣти йатха̄ панидхекаччо ‘‘ахам̣ пам̣сукӯлико, майа̄ упасампадама̄л̣ейева пам̣сукӯликан̇гам̣ гахитам̣, ко майа̄ садисо аттхӣ’’ти аттуккам̣санам̣ кароти. евам̣ со аттуккам̣санам̣ на кароти. на парам̣ вамбхетӣти ‘‘име панан̃н̃е бхиккхӯ на пам̣сукӯлика̄ти ва̄ пам̣сукӯликаматтампи етесам̣ наттхӣ’’ти ва̄ евам̣ парам̣ на вамбхети. йо хи таттха даккхоти йо тасмим̣ чӣварасантосе ван̣н̣ава̄дӣ. та̄су ва̄ даккхо чхеко бйатто. аналасоти са̄таччакирийа̄йа а̄ласийавирахито. сампаджа̄но патиссатоти сампаджа̄напан̃н̃а̄йа чева сатийа̄ ча йутто. арийавам̣се т̣хитоти арийавам̣се патит̣т̣хито.
итарӣтарена пин̣д̣апа̄тена̄ти йена кеначи пин̣д̣апа̄тена. еттхапи пин̣д̣апа̄то джа̄нитаббо, пин̣д̣апа̄такхеттам̣ джа̄нитаббам̣, пин̣д̣апа̄тасантосо джа̄нитаббо, пин̣д̣апа̄тапат̣исам̣йуттам̣ дхутан̇гам̣ джа̄нитаббам̣. таттха пин̣д̣апа̄тоти одано кумма̄со сатту маччхо мам̣сам̣ кхӣрам̣ дадхи саппи наванӣтам̣ телам̣ мадху пха̄н̣итам̣ йа̄гу кха̄данӣйам̣ са̄йанӣйам̣ леханӣйанти сол̣аса пин̣д̣апа̄та̄.
пин̣д̣апа̄такхеттанти сан̇гхабхаттам̣ уддесабхаттам̣ нимантанам̣ сала̄кабхаттам̣ паккхикам̣ упосатхикам̣ па̄т̣ипадикам̣ а̄гантукабхаттам̣ гамикабхаттам̣ гила̄набхаттам̣ гила̄нупат̣т̣ха̄кабхаттам̣ дхурабхаттам̣ кут̣ибхаттам̣ ва̄рабхаттам̣ виха̄рабхаттанти паннараса пин̣д̣апа̄такхетта̄ни.
пин̣д̣апа̄тасантосоти пин̣д̣апа̄те витаккасантосо гаманасантосо парийесанасантосо пат̣ила̄бхасантосо пат̣иггахан̣асантосо маттапат̣иггахан̣асантосо лолуппавиваджджанасантосо йатха̄ла̄бхасантосо йатха̄баласантосо йатха̄са̄руппасантосо упака̄расантосо парима̄н̣асантосо парибхогасантосо саннидхипариваджджанасантосо виссаджджанасантосоти паннараса сантоса̄. таттха са̄дако бхиккху мукхам̣ дховитва̄ витаккети. пин̣д̣апа̄тикена пана ган̣ена саддхим̣ чарата̄ са̄йам̣ тхерупат̣т̣ха̄нака̄ле ‘‘све каттха пин̣д̣а̄йа чарисса̄ма̄’’ти ‘‘асукага̄ме, бханте’’ти еттакам̣ чинтетва̄ тато пат̣т̣ха̄йа на витаккетаббам̣. екача̄рикена витаккама̄л̣аке т̣хатва̄ витаккетаббам̣. тато пат̣т̣ха̄йа витаккенто пана арийавам̣са̄ чуто хоти париба̄хиро. айам̣ витаккасантосо на̄ма. пин̣д̣а̄йа пависантена пана ‘‘кухим̣ лабхисса̄мӣ’’ти ачинтетва̄ каммат̣т̣ха̄насӣсена гантаббам̣. айам̣ гаманасантосо на̄ма. парийесантена йам̣ ва̄ там̣ ва̄ аггахетва̄ ладжджим̣ песаламева гахетва̄ парийеситаббам̣. айам̣ парийесанасантосо на̄ма. дӯратова а̄харийама̄нам̣ дисва̄ ‘‘етам̣ мана̄пам̣, етам̣ амана̄па’’нти читтам̣ на уппа̄детаббам̣. айам̣ пат̣ила̄бхасантосо на̄ма. ‘‘идам̣ мана̄пам̣ ган̣хисса̄ми, идам̣ амана̄пам̣ на ган̣хисса̄мӣ’’ти ачинтетва̄ йам̣ кин̃чи йа̄панаматтам̣ гахетаббамева. айам̣ пат̣иггахан̣асантосо на̄ма.
еттха пана деййадхаммо баху, да̄йако аппам̣ да̄тука̄мо, аппам̣ гахетаббам̣. деййадхаммо баху, да̄йакопи бахуда̄тука̄мо, пама̄н̣енева гахетаббам̣. деййадхаммопи на баху, да̄йакопи аппам̣ да̄тука̄мо, аппам̣ гахетаббам̣. деййадхаммо на баху, да̄йако пана бахуда̄тука̄мо, пама̄н̣ена гахетаббам̣. пат̣иггахан̣асмин̃хи маттам̣ аджа̄нанто манусса̄нам̣ паса̄дам̣ маккхети, саддха̄деййам̣ винипа̄тети, са̄санам̣ на кароти. виджа̄тама̄туйа̄писса читтам̣ гахетум̣ на саккоти. ити маттам̣ джа̄нитва̄ва пат̣иггахетаббанти айам̣ маттапат̣иггахан̣асантосо на̄ма. ад̣д̣хакула̄нийева агантва̄ два̄рапат̣ипа̄т̣ийа̄ гантаббам̣. айам̣ лолуппавиваджджанасантосо на̄ма. йатха̄ла̄бхасантоса̄дайо чӣваре вуттанайа̄ ева.
пин̣д̣апа̄там̣ парибхун̃джитва̄ ‘‘саман̣адхаммам̣ анупа̄лесса̄мӣ’’ти евам̣ упака̄рам̣ н̃атва̄ парибхун̃джанам̣ упака̄расантосо на̄ма. паттам̣ пӯретва̄ а̄нӣтам̣ на пат̣иггахетаббам̣. анупасампанне сати тена га̄ха̄петаббам̣, асати а̄хара̄петва̄ пат̣иггахан̣апарима̄н̣аматтам̣ гахетаббам̣. айам̣ парима̄н̣асантосо на̄ма. джигхаччха̄йа пат̣ивиноданам̣ ‘‘на идаметтха ниссаран̣а’’нти евам̣ парибхун̃джанам̣ парибхогасантосо на̄ма. нидахитва̄ на парибхун̃джитаббам̣. айам̣ саннидхипариваджджанасантосо на̄ма. мукхам̣ анолокетва̄ са̄ран̣ӣйадхамме т̣хитена виссаджджетаббам̣. айам̣ виссаджджанасантосо на̄ма.
пин̣д̣апа̄тапат̣исам̣йутта̄ни пана пан̃ча дхутан̇га̄ни пин̣д̣апа̄тикан̇гам̣ сапада̄нача̄рикан̇гам̣ ека̄саникан̇гам̣ паттапин̣д̣икан̇гам̣ кхалупаччха̄бхаттикан̇ганти. ити пин̣д̣апа̄тасантосамаха̄арийавам̣сам̣ пӯрайама̄но паччекасамбуддхо има̄ни пан̃ча дхутан̇га̄ни гопети, има̄ни гопенто пин̣д̣апа̄тасантосамаха̄арийавам̣савасена сантут̣т̣хо хоти. ван̣н̣ава̄дӣтиа̄дӣни вуттанайенева ведитабба̄ни.
сена̄сана̄нӣти идха сена̄санам̣ джа̄нитаббам̣, сена̄санакхеттам̣ джа̄нитаббам̣, сена̄санасантосо джа̄нитаббо, сена̄санапат̣исам̣йуттадхутан̇гам̣ джа̄нитаббам̣. таттха сена̄сананти ман̃чо пӣт̣хам̣ бхиси бимбоханам̣ виха̄ро ад̣д̣хайого па̄са̄до хаммийам̣ гуха̄ лен̣ам̣ ат̣т̣о ма̄л̣о вел̣угумбо руккхамӯлам̣ йаттха ва̄ пана бхиккхӯ пат̣иккамантӣти има̄ни паннараса сена̄сана̄ни.
сена̄санакхеттанти сан̇гхато ва̄ ган̣ато ва̄ н̃а̄тито ва̄ миттато ва̄ аттано ва̄ дханена пам̣сукӯлам̣ ва̄ти чха кхетта̄ни.
сена̄санасантосоти сена̄сане витаккасантоса̄дайо паннараса сантоса̄. те пин̣д̣апа̄те вуттанайенева ведитабба̄. сена̄санапат̣исам̣йутта̄ни пана пан̃ча дхутан̇га̄ни а̄ран̃н̃икан̇гам̣ руккхамӯликан̇гам̣ аббхока̄сикан̇гам̣ соса̄никан̇гам̣ йатха̄сантхатикан̇ганти. ити сена̄санасантосам̣ маха̄арийавам̣сам̣ пӯрайама̄но паччекасамбуддхо има̄ни пан̃ча дхутан̇га̄ни гопети, има̄ни гопенто сена̄санасантосамаха̄арийавам̣савасена сантут̣т̣хо хоти.
ити а̄йасма̄ дхаммасена̄пати са̄рипуттаттхеро патхавим̣ паттхарама̄но вийа са̄гаракуччхим̣ пӯрайама̄но вийа а̄ка̄сам̣ виттха̄райама̄но вийа ча пат̣хамам̣ чӣварасантосам̣ арийавам̣сам̣ катхетва̄ чандам̣ ут̣т̣ха̄пенто вийа сӯрийам̣ уллан̇гхенто вийа ча дутийапин̣д̣апа̄тасантосам̣ катхетва̄ синерум̣ уккхипенто вийа татийам̣ сена̄санасантосам̣ арийавам̣сам̣ катхетва̄ ида̄ни гила̄напаччайасантосам̣ арийавам̣сам̣ катхетум̣ ‘‘сантут̣т̣хо хоти итарӣтарена гила̄напаччайабхесаджджапариккха̄рена̄’’тиа̄дима̄ха. там̣ пин̣д̣апа̄тагатикамева. таттха йатха̄ла̄бхайатха̄балайатха̄са̄руппасантосенева сантусситаббам̣. бха̄вана̄ра̄маарийавам̣со пана идха ана̄гато, несаджджикан̇гам̣ бха̄вана̄ра̄маарийавам̣сам̣ бхаджати (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 3.309; а. ни. ат̣т̣ха. 2.4.28). вуттампи четам̣ –
‘‘пан̃ча сена̄сане вутта̄, пан̃ча а̄ха̄раниссита̄;
еко вӣрийасам̣йутто, две ча чӣвараниссита̄’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 3.309; а. ни. ат̣т̣ха. 2.4.28);
пора̄н̣е агган̃н̃е арийавам̣се т̣хитоти еттха пора̄н̣ети на адхунуппаттике. агган̃н̃ети аггехи джа̄нитаббе. арийавам̣сети арийа̄нам̣ вам̣се. йатха̄ хи кхаттийавам̣со бра̄хман̣авам̣со вессавам̣со суддавам̣со саман̣авам̣со кулавам̣со ра̄джавам̣со, евамайампи ат̣т̣хамо арийавам̣со, арийатанти арийапавен̣и на̄ма хоти. со кхо пана̄йам̣ вам̣со имесам̣ вам̣са̄нам̣ мӯлагандха̄дӣнам̣ ка̄ла̄нуса̄ригандха̄дайо вийа аггамаккха̄йати. ке пана те арийа̄, йесам̣ есо вам̣соти? арийа̄ вуччанти буддха̄ ча паччекабуддха̄ ча татха̄гатаса̄вака̄ ча, етесам̣ арийа̄нам̣ вам̣соти арийавам̣со. ито пуббе хи сатасахассакаппа̄дхика̄нам̣ чатуннам̣ асан̇кхйеййа̄нам̣ маттхаке тан̣хан̇каро медхан̇каро саран̣ан̇каро дӣпан̇кароти чатта̄ро буддха̄ уппанна̄, те арийа̄, тесам̣ арийа̄нам̣ вам̣соти арийавам̣со. тесам̣ буддха̄нам̣ паринибба̄нато апарабха̄ге асан̇кхйеййам̣ атиккамитва̄ кон̣д̣ан̃н̃о на̄ма буддхо уппанно…пе… имасмим̣ каппе какусандхо кон̣а̄гамано кассапо амха̄кам̣ бхагава̄ готамоти чатта̄ро буддха̄ уппанна̄, тесам̣ арийа̄нам̣ вам̣соти арийавам̣со. апи ча атӣта̄на̄гатапаччуппанна̄нам̣ саббабуддхапаччекабуддхабуддхаса̄вака̄нам̣ арийа̄нам̣ вам̣соти арийавам̣со, тасмим̣ арийавам̣се (а. ни. ат̣т̣ха. 2.4.28). т̣хитоти патит̣т̣хито. сесам̣ вуттанайенева ведитаббам̣.
ат̣т̣хамага̄тха̄ниддесаван̣н̣ана̄.
129. наваме айам̣ йоджана̄ – дуссан̇гаха̄ паббаджита̄пи еке, йе асантоса̄бхибхӯта̄, татха̄видха̄ ева ча атхо гахат̣т̣ха̄ гхарама̄васанта̄. етамахам̣ дуссан̇гахабха̄вам̣ джигуччханто випассанам̣ а̄рабхитва̄ паччекабодхим̣ адхигатомхӣти. сесам̣ пуриманайенева ведитаббам̣.
ниддесе анассава̄ти вачанам̣ ассаванака̄. авачанакара̄ти дуббача̄. пат̣иломавуттиноти паччанӣкам̣ катханасӣла̄, пат̣ималла̄ хутва̄ паваттантӣти аттхо. ан̃н̃енева мукхам̣ каронтӣти ова̄дада̄йаке дисва̄ мукхам̣ париваттетва̄ ан̃н̃ам̣ диса̄бха̄гам̣ олокенти. абйа̄ват̣о хутва̄ти ава̄ват̣о хутва̄. анапеккхо хутва̄ти аналлӣно хутва̄.
навамага̄тха̄ниддесаван̣н̣ана̄.
130. дасаме оропайитва̄ти апанетва̄. гихибйан̃джана̄нӣти кесамассуода̄таваттха̄лан̇ка̄рама̄ла̄гандхавилепанаиттхипуттада̄сида̄са̄дӣни. ета̄ни гихибха̄вам̣ бйан̃джайанти, тасма̄ ‘‘гихибйан̃джана̄нӣ’’ти вуччанти. сан̃чхиннапаттоти патитапатто. чхетва̄на̄ти магган̃а̄н̣ена чхиндитва̄. вӣроти маггавӣрийасаманна̄гато. гихибандхана̄нӣти ка̄мабандхана̄ни. ка̄ма̄ хи гихӣнам̣ бандхана̄ни. айам̣ та̄ва падаттхо.
айам̣ пана адхиппа̄йо – ‘‘ахо вата̄хампи оропайитва̄ гихибйан̃джана̄ни сан̃чхиннапатто йатха̄ ковил̣а̄ро бхавеййа’’нти еван̃хи чинтайама̄но випассанам̣ а̄рабхитва̄ паччекабодхим̣ адхигатомхӣти (су. ни. ат̣т̣ха. 1.44). сесам̣ пуриманайенева джа̄нитаббам̣.
ниддесе са̄ра̄санан̃ча̄ти са̄рам̣ а̄санам̣. чхинна̄нӣти гал̣ита̄ни. сан̃чхинна̄нӣти нипан̣н̣а̄ни. патита̄нӣти ван̣т̣ато мутта̄ни. парипатита̄нӣти бхӯмийам̣ патита̄ни.
дасамага̄тха̄ниддесаван̣н̣ана̄.
пат̣хамаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. дутийаваггаван̣н̣ана̄
131-2. дутийаваггасса пат̣хамадвайе нипаканти пакатинипун̣ам̣ пан̣д̣итам̣ касин̣апарикамма̄дӣсу кусалам̣. са̄дхувиха̄ринти аппана̄виха̄рена ва̄ упача̄рена ва̄ саманна̄гатам̣. дхӣранти дхитисампаннам̣. таттха нипакаттена дхитисампада̄ вутта̄. идха пана дхитисампаннамева̄ти аттхо. дхити на̄ма аситхилапараккамата̄, ‘‘ка̄мам̣ тачо ча нха̄ру ча̄’’ти (ма. ни. 2.184; а. ни. 2.5; маха̄ни. 196) евам̣ паваттавӣрийассетам̣ адхивачанам̣. апи ча дхиккатапа̄потипи дхӣро. ра̄джа̄ва рат̣т̣хам̣ виджитам̣ паха̄йа̄ти йатха̄ пат̣ира̄джа̄ ‘‘виджитам̣ рат̣т̣хам̣ анаттха̄ваха’’нти н̃атва̄ раджджам̣ паха̄йа еко чарати евам̣ ба̄ласаха̄йам̣ паха̄йа еко чаре. атха ва̄ ра̄джа̄ва рат̣т̣ханти йатха̄ сутасомо ра̄джа̄ виджитам̣ рат̣т̣хам̣ паха̄йа еко чари, йатха̄ ча маха̄джанако евам̣ екова чарети айампи етассаттхо. сесам̣ вутта̄нуса̄рена сакка̄ джа̄нитунти на виттха̄ритам̣ (су. ни. ат̣т̣ха. 1.45-46). ниддесе ваттаббам̣ наттхи.
пат̣хамадвайам̣.
133. татийага̄тха̄ падаттхато утта̄на̄ ева. кевалан̃ча пана саха̄йасампаданти еттха асеккхехи сӣла̄диккхандхехи сампанна̄ саха̄йа̄ ева ‘‘саха̄йасампада̄’’ти ведитабба̄. айам̣ панеттха йоджана̄ – йа̄ айам̣ вутта̄ саха̄йасампада̄, там̣ саха̄йасампадам̣ аддха̄ пасам̣са̄ма, екам̣сенева тхомема̄ти вуттам̣ хоти. катхам̣? сет̣т̣ха̄ сама̄севитабба̄ саха̄йа̄ти. касма̄? аттано сӣла̄дӣхи сет̣т̣хе севама̄насса сӣла̄дайо дхамма̄ ануппанна̄ уппаджджанти, уппанна̄ вуддхим̣ вирӯл̣хим̣ вепуллам̣ па̄пун̣анти. саме севама̄насса ан̃н̃аман̃н̃асамадха̄ран̣ена куккуччавиноданена ча ладдха̄ на париха̄йанти. ете пана саха̄йаке сет̣т̣хе ча саме ча аладдха̄ кухана̄димиччха̄джӣвам̣ ваджджетва̄ дхаммена самена уппаннам̣ бходжанам̣ бхун̃джанто таттха ча пат̣игха̄нунайам̣ ануппа̄денто анаваджджабходжӣ хутва̄ аттхака̄мо кулапутто еко чаре кхаггависа̄н̣акаппо. ахампи хи евам̣ чаранто имам̣ сампаттим̣ адхигатомхӣти (су. ни. ат̣т̣ха. 1.47). ниддесо вуттанайо ева.
татийам̣.
134. чатуттхе дисва̄ти олокетва̄. суван̣н̣асса̄ти кан̃чанасса. ‘‘валайа̄нӣ’’ти па̄т̣хасесо. са̄васесапа̄т̣хо хи айам̣ аттхо. пабхассара̄нӣти пабха̄санасӣла̄ни, джутиманта̄нӣти вуттам̣ хоти. сесам̣ утта̄нападаттхамева. айам̣ пана йоджана̄ – дисва̄ бхуджасмим̣ суван̣н̣асса валайа̄ни ‘‘ган̣ава̄се сати сан̇гхат̣т̣ана̄, екава̄се сати агхат̣т̣ана̄’’ти евам̣ чинтенто випассанам̣ а̄рабхитва̄ паччекабодхим̣ адхигатомхӣти. сесам̣ вуттанайамева̄ти (су. ни. ат̣т̣ха. 1.48). нӯпура̄нӣти валайа̄ни. ‘‘нийура̄’’ти кечи ваданти. гхат̣т̣ентӣти ан̃н̃аман̃н̃ам̣ хананти.
чатуттхам̣.
135. пан̃чамага̄тха̄ падаттхато утта̄на̄ ева. айам̣ пана еттха адхиппа̄йо – йва̄йам̣ етена дутӣйена кума̄рена сӣтун̣ха̄дӣни ниведентена сахава̄сена там̣ сан̃н̃а̄пентасса мама ва̄ча̄бхила̄по, тасмим̣ синехавасена абхисаджджана̄ ва̄ джа̄та̄. саче ахам̣ имам̣ на париччаджа̄ми, тато а̄йатимпи татхева хессати. йатха̄ ида̄ни, евам̣ дутӣйена саха мамасса, ва̄ча̄бхила̄по абхисаджджана̄ ва̄. убхайампи четам̣ антара̄йакарам̣ висеса̄дхигамасса̄ти етам̣ бхайам̣ а̄йатим̣ пеккхама̄но там̣ чхад̣д̣етва̄ йонисо пат̣ипаджджитва̄ паччекабодхим̣ адхигатомхӣти (су. ни. ат̣т̣ха. 1.49). сесам̣ вуттанайамева.
пан̃чамам̣.
136. чхат̣т̣хе ка̄ма̄ти две ка̄ма̄ ваттхука̄ма̄ ча килесака̄ма̄ ча. таттха ваттхука̄ма̄ мана̄пийа̄ рӯпа̄дайо дхамма̄, килесака̄ма̄ чханда̄дайо саббепи ра̄гаппабхеда̄. идха пана ваттхука̄ма̄ адхиппета̄. рӯпа̄дианекаппака̄рена читра̄. локасса̄давасена мадхура̄. ба̄лапутхуджджана̄нам̣ манам̣ раментӣти манорама̄. вирӯпарӯпена̄ти вирӯпена рӯпена, анекавидхена сабха̄вена̄ти вуттам̣ хоти. те хи рӯпа̄дивасена читра̄, рӯпа̄дӣсупи нӣла̄дивасена вивидхарӯпа̄. евам̣ тена вирӯпарӯпена татха̄ татха̄ асса̄дам̣ дассетва̄ матхенти читтам̣, паббаджджа̄йа абхирамитум̣ на дентӣти. сесаметтха па̄кат̣амева. нигаманампи двӣхи тӣхи ва̄ падехи йоджетва̄ пуримага̄тха̄су вуттанайена ведитаббам̣ (су. ни. ат̣т̣ха. 1.50).
ка̄магун̣а̄ти ка̄майитаббат̣т̣хена ка̄ма̄. бандханат̣т̣хена гун̣а̄. ‘‘ануджа̄на̄ми, бхиккхаве, ахата̄нам̣ ваттха̄нам̣ дигун̣ам̣ сан̇гха̄т̣и’’нти (маха̄ва. 348) еттха пат̣алат̣т̣хо гун̣ат̣т̣хо. ‘‘ачченти ка̄ла̄ тарайанти раттийо, вайогун̣а̄ анупуббам̣ джахантӣ’’ти (сам̣. ни. 1.4) еттха ра̄сат̣т̣хо гун̣ат̣т̣хо. ‘‘сатагун̣а̄ даккхин̣а̄ па̄т̣икан̇кхитабба̄’’ти (ма. ни. 3.379) еттха а̄нисам̣сат̣т̣хо гун̣ат̣т̣хо. ‘‘антам̣ антагун̣ам̣ (дӣ. ни. 2.377; ма. ни. 1.110; кху. па̄. 3.дваттим̣са̄ка̄ра), кайира̄ ма̄ла̄гун̣е бахӯ’’ти еттха бандханат̣т̣хо гун̣ат̣т̣хо. идха̄пи есева адхиппето, тена вуттам̣ – ‘‘бандханат̣т̣хена гун̣а̄’’ти. чаккхувин̃н̃еййа̄ти чаккхувин̃н̃а̄н̣ена пасситабба̄. етенупа̄йена сотавин̃н̃еййа̄дӣсупи аттхо ведитаббо. ит̣т̣ха̄ти парийит̣т̣ха̄ ва̄ хонту, ма̄ ва̄, ит̣т̣ха̄рамман̣абхӯта̄ти аттхо. канта̄ти ка̄манӣйа̄. мана̄па̄ти манавад̣д̣ханака̄. пийарӯпа̄ти пийаджа̄тика̄. ка̄мӯпасам̣хита̄ти а̄рамман̣ам̣ катва̄ уппаджджама̄нена ка̄мена упасам̣хита̄. раджанӣйа̄ти раджджанийа̄, ра̄гуппаттика̄ран̣абхӯта̄ти аттхо.
йади мудда̄йа̄тиа̄дӣсу мудда̄ти ан̇гулипаббесу сан̃н̃ам̣ т̣хапетва̄ хаттхамудда̄. ган̣ана̄ти аччхиддаган̣ана̄. сан̇кха̄нанти пин̣д̣аган̣ана̄. йа̄йа кхеттам̣ олокетва̄ ‘‘идха еттака̄ вӣхӣ бхависсанти’’, руккхам̣ олокетва̄ ‘‘идха еттака̄ни пхала̄ни бхависсанти’’, а̄ка̄сам̣ олокетва̄ ‘‘име а̄ка̄се сакун̣а̄ еттака̄ на̄ма бхависсантӣ’’ти джа̄нанти. касӣти касикаммам̣. ван̣иджджа̄ти джан̇гхаван̣иджджатхалаван̣иджджа̄диван̣иппатхо. гораккханти аттано ва̄ паресам̣ ва̄ га̄во раккхитва̄ пан̃чагорасавиккайена джӣванакаммам̣. иссаттхо вуччати а̄вудхам̣ гахетва̄ упат̣т̣ха̄накаммам̣. ра̄джапорисанти вина̄ а̄вудхена ра̄джакаммам̣ катва̄ ра̄джупат̣т̣ха̄нам̣. сиппан̃н̃атаранти гахита̄васесахаттхиассасиппа̄ди.
сӣтасса пураккхатоти лаккхам̣ вийа сарасса сӣтасса пурато т̣хито, сӣтена ба̄дхийама̄ноти аттхо. ун̣хепи есева найо. д̣ам̣са̄дӣсу д̣ам̣са̄ти пин̇галамаккхика̄. макаса̄ти саббамаккхика̄. сарӣсапа̄ти йе кечи саритва̄ гаччханти. риссама̄ноти пӣл̣ийама̄но руппама̄но гхат̣т̣ийама̄но. мӣйама̄ноти марама̄но. айам̣, бхиккхавети бхиккхаве, айам̣ мудда̄дӣхи джӣвикакаппанам̣ а̄гамма сӣта̄дипаччайо а̄ба̄дхо. ка̄ма̄нам̣ а̄дӣнавоти ка̄месу упаддаво, упасагготи аттхо. сандит̣т̣хикоти паччаккхо са̄мам̣ пасситаббо. дуккхаккхандхоти дуккхара̄си. ка̄махетӯтиа̄дӣсу паччайат̣т̣хена ка̄ма̄ асса хетӯти ка̄махету. мӯлат̣т̣хена ка̄ма̄ нида̄намасса̄ти ка̄манида̄но. лин̇гавипалла̄сена пана ‘‘ка̄манида̄на’’нти вутто. ка̄ран̣ат̣т̣хена ка̄ма̄ адхикаран̣ам̣ асса̄ти ка̄ма̄дхикаран̣о. лин̇гавипалла̄сенева пана ‘‘ка̄ма̄дхикаран̣а’’нти вутто. ка̄ма̄намева хетӯти идам̣ нийамавачанам̣ ка̄мапаччайа̄ уппаджджатийева̄ти аттхо.
ут̣т̣хахатоти а̄джӣвасамут̣т̣ха̄пакавӣрийена ут̣т̣хахантасса. гхат̣атоти там̣ вӣрийам̣ пуббена̄парам̣ гхат̣ентасса. ва̄йаматоти ва̄йа̄мам̣ параккамам̣ пайогам̣ каронтасса. на̄бхиниппхаджджантӣти на ниппхаджджанти, хаттхам̣ на̄бхируханти. сочатӣти читте уппаннабалавасокена сочати. киламатӣти ка̄йе уппаннадуккхена киламати. паридеватӣти ва̄ча̄йа паридевати. уратта̄л̣инти урам̣ та̄л̣етва̄. кандатӣти родати. саммохам̣ а̄паджджатӣти висан̃н̃ӣ вийа саммӯл̣хо хоти. могханти туччхам̣. апхалоти ниппхало.
а̄раккха̄дхикаран̣анти а̄раккхака̄ран̣а̄. кинти мети кена ну кхо ме упа̄йена. йампи мети йампи майхам̣ касикамма̄дӣни катва̄ уппа̄дитам̣ дханам̣ ахоси. тампи но наттхӣти тампи амха̄кам̣ ида̄ни наттхи.
пуна чапарам̣, бхиккхаве, ка̄махетӯтиа̄дина̄пи ка̄ран̣ам̣ дассетва̄ва а̄дӣнавам̣ дӣпети. таттха ка̄махетӯти ка̄мапаччайа̄ ра̄джа̄нопи ра̄джӯхи вивадантӣти аттхо. ка̄манида̄нанти бха̄ванапум̣сакам̣, ка̄ме нида̄нам̣ катва̄ вивадантӣти аттхо. ка̄ма̄дхикаран̣антипи бха̄ванапум̣сакамева, ка̄ме адхикаран̣ам̣ катва̄ вивадантӣти аттхо. ка̄ма̄намева хетӯти га̄манигамасена̄патипурохитат̣т̣ха̄нантара̄дӣнам̣ ка̄ма̄нам̣йева хету вивадантӣти аттхо. упаккамантӣти пахаранти.
асичамманти асин̃чева кхет̣акапхалака̄дӣни ча.
дханукала̄пам̣ саннайхитва̄ти дханум̣ гахетва̄ саракала̄пам̣ саннайхитва̄. убхатобйӯл̣ханти убхатора̄сибхӯтам̣. паккхандантӣти пависанти. усӯсӯти кан̣д̣есу. виджджоталантесӯти париваттама̄несу. те таттха̄ти те тасмим̣ сан̇га̄ме.
адда̄валепана̄ упака̄рийоти четтха манусса̄ па̄ка̄рапа̄дам̣ ассакхурасан̣т̣ха̄нена ит̣т̣хака̄хи чинитва̄ упари судха̄йа лимпанти. евам̣ катапа̄ка̄рапа̄да̄ ‘‘упака̄рийо’’ти вуччанти. та̄ тинтена калалена ситта̄ адда̄валепана̄ на̄ма хонти. паккхандантӣти та̄сам̣ хет̣т̣ха̄ тикхин̣аайасӯларуккхасӯла̄дӣхи виджджхийама̄на̄ па̄ка̄расса пиччхиллабха̄вена а̄рохитум̣ асакконта̄пи упадха̄вантийева. чхакан̣ака̄йа̄ти кутхитагомайена. абхиваггена̄ти сатадантена. там̣ ат̣т̣хаданта̄ка̄рена катва̄ ‘‘нагарадва̄рам̣ бхиндитва̄ пависисса̄ма̄’’ти а̄гате упаридва̄ре т̣хита̄ тасса бандханайотта̄ни чхиндитва̄ тена абхиваггена омадданти.
сандхимпи чхиндантӣти гхарасандхимпи. ниллопанти га̄ме пахаритва̄ маха̄вилопам̣ каронти. ека̄га̄риканти пан̣н̣а̄саматта̄пи сат̣т̣химатта̄пи парива̄ретва̄ джӣвагга̄хам̣ гахетва̄ дханам̣ а̄хара̄пенти. парипантхепи тит̣т̣хантӣти пантхадӯханакаммам̣ каронти. ад̣д̣хадан̣д̣акехӣти муггарехи (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.169). сесам̣ вуттаттхамева.
чхат̣т̣хам̣.
137. саттаме етӣти ӣти, а̄гантука̄нам̣ акусалабха̄гийа̄нам̣ бйасанахетӯнам̣ етам̣ адхивачанам̣. тасма̄ ка̄магун̣а̄пи ете анекабйасана̄вахат̣т̣хена дал̣хасаннипа̄тат̣т̣хена ча ӣти. ган̣д̣опи асучим̣ паггхарати, уддхума̄тапарипаккапарибхинно хоти. тасма̄ ете килеса̄ асучипаггхаран̣ато уппа̄даджара̄бхан̇гехи уддхума̄тапарипаккапарибхиннабха̄вато ча ган̣д̣о. упаддаватӣти упаддаво, анаттхам̣ джаненто абхибхавати аджджхоттхаратӣти аттхо, ра̄гаган̣д̣а̄дӣнаметам̣ адхивачанам̣. тасма̄ ка̄магун̣а̄пете авидитанибба̄наттха̄вахахетута̄йа саббупаддававаттхута̄йа ча упаддаво. йасма̄ панете килеса̄турабха̄вам̣ джанента̄ сӣласан̇кха̄тама̄рогйам̣ лолуппам̣ ва̄ уппа̄дента̄ па̄катикамева а̄рогйам̣ вилумпанти, тасма̄ имина̄ а̄рогйавилумпанат̣т̣хена рого. аббхантараманупавит̣т̣хат̣т̣хена пана антотуданат̣т̣хена дуннӣхаран̣ӣйат̣т̣хена ча саллам̣. дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикабхайа̄ваханато бхайам̣. метанти етам̣ сесаметтха па̄кат̣амева. нигаманампи вуттанайенева ведитаббам̣ (су. ни. ат̣т̣ха. 1.51).
ка̄мара̄гаратта̄йанти ка̄мара̄гена ратто айам̣. чхандара̄гавинибаддхоти чхандара̄гена снехена баддхо. дит̣т̣хадхаммика̄пи габбха̄ти имасмим̣ аттабха̄ве ваттама̄насал̣а̄йатанагаббха̄. сампара̄йика̄пи габбха̄ти паралокепи сал̣а̄йатанагаббха̄. на паримуччатӣти паримуччитум̣ на саккоти. отин̣н̣о са̄тарӯпена̄ти мадхурасабха̄вена ра̄гена отин̣н̣о ога̄хито. палипатханти ка̄макалаламаггам̣. дугганти дуггамам̣.
саттамам̣.
138. ат̣т̣хаме сӣтам̣ дуббидхам̣ аббхантарадха̄туккхобхапаччайан̃ча ба̄хирадха̄туккхобхапаччайан̃ча. татха̄ ун̣хам̣. таттха д̣ам̣са̄ти пин̇галамаккхика̄. сарӣсапети йе кечи дӣгхаджа̄тика̄ саритва̄ гаччханти. сесам̣ па̄кат̣амева. нигаманампи вуттанайенева ведитаббам̣.