намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса

кхуддаканика̄йе

чӯл̣аниддеса-ат̣т̣хакатха̄

па̄ра̄йанавагганиддесо

1. аджитама̄н̣авасуттаниддесаван̣н̣ана̄

па̄ра̄йанаваггасса пат̣хаме аджитасуттаниддесе –

1. ‘‘кенассу нивуто локо, (ичча̄йасма̄ аджито,)

кенассу наппака̄сати;

кисса̄бхилепанам̣ брӯси, ким̣су тасса махаббхайа’’нти. –

аджитама̄н̣авасса пуччхите пат̣хамапан̃хе ча упарӯпарипан̃хе ча ниддесесу ча вуттан̃ча утта̄нан̃ча ваджджетва̄ висесамева ваккха̄ма. таттха нивутоти пат̣иччха̄дито. кисса̄бхилепанам̣ брӯсӣти ким̣ асса локасса абхилепанам̣ вадеси?

а̄вутоти а̄варито. нивутоти пат̣иччха̄дито. овутоти хет̣т̣ха̄ пат̣иччха̄дито. пихитоти упарибха̄гена чха̄дито. пат̣иччханноти авиват̣о. пат̣икуджджитоти адхомукхам̣ чха̄дито.

наппака̄сатӣти наппака̄со хоти. наппабха̄сатӣти н̃а̄н̣аппабха̄сам̣ на кароти. на тапатӣти н̃а̄н̣атапам̣ на кароти. на вирочатӣти н̃а̄н̣авирочанам̣ на кароти. на н̃а̄йатӣти на джа̄нӣйати. на пан̃н̃а̄йатӣти наппан̃н̃а̄йате.

кена литтоти кена лимпито. сам̣литто упалиттоти упасаггена падам̣ вад̣д̣хитам̣. а̄чиккхаси ниддесавасена. десеси пат̣иниддесавасена. пан̃н̃апеси тена тена пака̄рена. аттхам̣ бодхенто пат̣т̣хапеси. тассаттхасса ка̄ран̣ам̣ дассенто вивараси. бйан̃джанабха̄вам̣ дассенто вибхаджаси. никуджджитабха̄вам̣ гамбхӣрабха̄ван̃ча харитва̄ сотӯнам̣ н̃а̄н̣асса патит̣т̣хам̣ джанайанто утта̄нӣкароси. саббехипи имехи а̄ка̄рехи сотӯнам̣ ан̃н̃а̄н̣андхака̄рам̣ видхаменто пака̄сесӣти евам̣ аттхо дат̣т̣хаббо.

2. вевиччха̄ пама̄да̄ наппака̄сатӣти маччхарийахету ча пама̄дахету ча наппака̄сати. маччхарийам̣ хисса да̄на̄дӣхи гун̣ехи пака̄ситум̣ на дети, пама̄до сӣла̄дӣхи. джаппа̄бхилепананти тан̣ха̄ асса локасса маккат̣алепо вийа маккат̣асса абхилепанам̣. дуккханти джа̄тиа̄дикам̣ дуккхам̣.

йесам̣ дхамма̄нанти йесам̣ рӯпа̄дидхамма̄нам̣. а̄дито самуда̄гаманам̣ пан̃н̃а̄йатӣти пат̣хамато уппа̄до пан̃н̃а̄йати. аттхан̇гамато ниродхо пан̃н̃а̄йатӣти бхан̇гато нируджджханам̣ пан̃н̃а̄йати. каммасанниссито випа̄коти кусала̄кусалавипа̄ко каммам̣ амун̃читва̄ паваттанато каммасанниссито випа̄коти вуччати. випа̄касаннисситам̣ камманти кусала̄кусалам̣ каммам̣ випа̄касса ока̄сам̣ катва̄ т̣хитатта̄ випа̄касаннисситам̣ камманти вуччати. на̄масаннисситам̣ рӯпанти пан̃чавока̄ре рӯпам̣ на̄мам̣ амун̃читва̄ паваттанато на̄масаннисситам̣ рӯпанти вуччати. рӯпасаннисситам̣ на̄манти пан̃чавока̄ре на̄мам̣ рӯпам̣ амун̃читва̄ паваттанато рӯпасаннисситам̣ на̄манти вуччати.

3. саванти саббадхи сота̄ти саббесу рӯпа̄диа̄йатанесу тан̣ха̄дика̄ сота̄ санданти. ким̣ нива̄ран̣анти тесам̣ ким̣ а̄варан̣ам̣ ка̄ раккха̄. сам̣варам̣ брӯхӣти там̣ тесам̣ нива̄ран̣асан̇кха̄там̣ сам̣варам̣ брӯхи. етена са̄васесаппаха̄нам̣ пуччхати. кена сота̄ пидхӣйарети кена дхаммена ете сота̄ пидхӣйанти паччхиджджанти. етена анавасесаппаха̄нам̣ пуччхати.

савантӣти уппаджджанти. а̄савантӣти адхога̄мино хутва̄ саванти. сандантӣти нирантарага̄мино хутва̄ сандама̄на̄ паваттанти. паваттантӣти пунаппунам̣ ваттанти.

4. сати тесам̣ нива̄ран̣анти випассана̄йутта̄ кусала̄кусаладхамма̄нам̣ гатийо саманвесама̄на̄ сати тесам̣ сота̄нам̣ нива̄ран̣ам̣. сота̄нам̣ сам̣варам̣ брӯмӣти тамева̄хам̣ сатим̣ сота̄нам̣ сам̣варам̣ брӯмӣти адхиппа̄йо. пан̃н̃а̄йете пидхӣйарети рӯпа̄дӣсу пана аниччата̄дипат̣иведхаса̄дхика̄йа маггапан̃н̃а̄йа ете сота̄ саббасо пидхӣйанти.

паччхиджджантӣти уччхиджджанти. самудайан̃ча̄ти паччайан̃ча. аттхан̇гаман̃ча̄ти уппанна̄нам̣ абха̄вагаманан̃ча, ануппанна̄нам̣ ануппа̄дам̣ ва̄. асса̄дан̃ча̄ти а̄нисам̣сан̃ча. а̄дӣнаван̃ча̄ти досан̃ча. ниссаран̣ан̃ча̄ти никкхаманан̃ча.

5. пан̃н̃а̄ чева̄ти пан̃ха̄га̄тха̄йа йа̄ ча̄йам̣ тайа̄ вутта̄ пан̃н̃а̄, йа̄ ча сати, йан̃ча тадавасесам̣ на̄марӯпам̣, етам̣ саббампи каттха нируджджхати. етам̣ ме пан̃хам̣ пут̣т̣хо пабрӯхӣти евам̣ сан̇кхепаттхо ведитаббо.

каттхетам̣ упаруджджхатӣти етам̣ на̄марӯпам̣ каттха на бхавати. вӯпасамматӣти нибба̄ти. аттхам̣ гаччхатӣти абха̄вам̣ гаччхати. пат̣иппассамбхатӣти саннисӣдати.

6. виссаджджанага̄тха̄йа панасса йасма̄ пан̃н̃а̄сатийо на̄менева сан̇гахам̣ гаччханти, тасма̄ та̄ висум̣ на вутта̄. айаметтха сан̇кхепаттхо – йам̣ мам̣ твам̣, аджита, етам̣ пан̃хам̣ апуччхи – ‘‘каттхетам̣ упаруджджхатӣ’’ти, тадетам̣ йаттха на̄ман̃ча рӯпан̃ча асесам̣ упаруджджхати, там̣ те вада̄ми. тасса тасса хи вин̃н̃а̄н̣асса ниродхена сахева апуббам̣ ачаримам̣ еттхетам̣ упаруджджхати, еттхева вин̃н̃а̄н̣аниродхена нируджджхати етам̣, вин̃н̃а̄н̣аниродха̄ тасса тасса ниродхо хоти, там̣ на̄тиваттатӣти вуттам̣ хоти.

сота̄паттимагган̃а̄н̣ена абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣асса ниродхена̄ти сота̄паттимаггасампайуттапан̃н̃а̄йа кусала̄кусалачетана̄сампайуттачиттасса абхаббуппаттикавасена нируджджханена. таттха дувидхо ниродхо анупа̄диннаканиродхо упа̄диннаканиродхоти. сота̄паттимаггена хи чатта̄ри дит̣т̣хисампайутта̄ни вичикиччха̄сахагатанти пан̃ча читта̄ни нируджджханти, та̄ни рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пенти. там̣ анупа̄диннакарӯпаккхандхо, та̄ни читта̄ни вин̃н̃а̄н̣аккхандхо, там̣сампайутта̄ ведана̄ сан̃н̃а̄ сан̇кха̄ра̄ тайо арӯпаккхандха̄. таттха саче сота̄паннасса сота̄паттимагго абха̄вито абхависса̄, та̄ни пан̃ча читта̄ни чхасу а̄рамман̣есу парийут̣т̣ха̄нам̣ па̄пун̣еййум̣. сота̄паттимагго пана несам̣ парийут̣т̣ха̄нуппаттим̣ ва̄райама̄но сетусамуггха̄там̣ абхаббуппаттикабха̄вам̣ курума̄но анупа̄диннакам̣ ниродхети на̄ма. сакада̄га̄мимаггена чатта̄ри дит̣т̣хивиппайутта̄ни две доманассасахагата̄нӣти ол̣а̄рикака̄мара̄габйа̄па̄давасена чха читта̄ни нируджджханти. ана̄га̄мимаггена ан̣усахагатака̄мара̄габйа̄па̄давасена та̄ни ева чха читта̄ни нируджджханти. арахаттамаггена чатта̄ри дит̣т̣хивиппайутта̄ни уддхаччасахагатан̃ча̄ти пан̃ча акусалачитта̄ни нируджджханти. таттха саче тесам̣ арийа̄нам̣ те магга̄ абха̄вита̄ ассу, та̄ни читта̄ни чхасу а̄рамман̣есу парийут̣т̣ха̄нам̣ па̄пун̣еййум̣. те пана тесам̣ магга̄ парийут̣т̣ха̄нуппаттим̣ ва̄райама̄на̄ сетусамуггха̄там̣ абхаббуппаттикабха̄вам̣ курума̄на̄ анупа̄диннакам̣ ниродхенти на̄ма. евам̣ анупа̄диннаканиродхо ведитаббо.

саче пана сота̄паннасса сота̄паттимагго абха̄вито абхависса̄, т̣хапетва̄ сатта бхаве анаматагге сам̣са̄рават̣т̣е упа̄диннакаккхандхаппаваттам̣ паваттеййа. касма̄? тасса паваттийа̄ хетӯнам̣ аттхита̄йа. тӣн̣и сам̣йоджана̄ни дит̣т̣ха̄нусайо вичикиччха̄нусайоти име пана пан̃ча килесе со магго уппаджджама̄нова самуггха̄тети. ида̄ни куто сота̄паннасса сатта бхаве т̣хапетва̄ анаматагге сам̣са̄рават̣т̣е упа̄диннакаппаваттам̣ паваттиссати. евам̣ сота̄паттимагго упа̄диннакаппаваттам̣ аппаваттам̣ курума̄но упа̄диннакам̣ ниродхети на̄ма.

саче сакада̄га̄мисса сакада̄га̄мимагго абха̄вито абхависса̄, т̣хапетва̄ две бхаве пан̃часу бхавесу упа̄диннакаппаваттам̣ паваттеййа. касма̄? тасса паваттийа̄ хетӯнам̣ аттхита̄йа. ол̣а̄рика̄ни ка̄мара̄гапат̣игхасам̣йоджана̄ни ол̣а̄рико ка̄мара̄га̄нусайо пат̣игха̄нусайоти име пана чатта̄ро килесе со магго уппаджджама̄нова самуггха̄тети. ида̄ни куто сакада̄га̄мисса две бхаве т̣хапетва̄ пан̃часу бхавесу упа̄диннакаппаваттам̣ паваттиссати. евам̣ сакада̄га̄мимагго упа̄диннакаппаваттам̣ аппаваттам̣ курума̄но упа̄диннакам̣ ниродхети на̄ма.

саче ана̄га̄мисса ана̄га̄мимагго абха̄вито абхависса̄, т̣хапетва̄ екам̣ бхавам̣ дутийабхаве упа̄диннакаппаваттам̣ паваттеййа. касма̄? тасса паваттийа̄ хетӯнам̣ аттхита̄йа. ан̣усахагата̄ни ка̄мара̄гапат̣игхасан̃н̃оджана̄ни ан̣усахагато ка̄мара̄га̄нусайо пат̣игха̄нусайоти име пана чатта̄ро килесе со магго уппаджджама̄нова самуггха̄тети. ида̄ни куто ана̄га̄мисса екам̣ бхавам̣ т̣хапетва̄ дутийабхаве упа̄диннакаппаваттам̣ паваттиссати. евам̣ ана̄га̄мимагго упа̄диннакаппаваттам̣ аппаваттам̣ курума̄но упа̄диннакам̣ ниродхети на̄ма.

саче арахато арахаттамагго абха̄вито абхависса̄, рӯпа̄рӯпабхавесу упа̄диннакаппаваттам̣ паваттеййа. касма̄? тасса паваттийа̄ хетӯнам̣ аттхита̄йа. рӯпара̄го арӯпара̄го ма̄но уддхаччам̣ авиджджа̄ ма̄на̄нусайо бхавара̄га̄нусайо авиджджа̄нусайоти име пана ат̣т̣ха килесе со магго уппаджджама̄нова самуггха̄тети. ида̄ни куто кхӣн̣а̄савасса пунаббхаве упа̄диннакаппаваттам̣ паваттиссати? евам̣ арахаттамагго упа̄диннакаппаваттам̣ аппаваттам̣ курума̄но упа̄диннакам̣ ниродхети на̄ма.

сота̄паттимагго четтха апа̄йабхавам̣ ниродхети. сакада̄га̄мимагго сугатика̄мабхавекадесам̣. ана̄га̄мимагго ка̄мабхавам̣. арахаттамагго рӯпа̄рӯпабхавам̣, саббабхавепи ниродхети ева̄ти ваданти. евам̣ упа̄диннаканиродхо ведитаббо.

таттха ‘‘абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣асса ниродхена̄’’ти етена анупа̄диннаканиродхам̣ дассети. ‘‘йе уппаджджеййум̣ на̄ман̃ча рӯпан̃ча, еттхете нируджджхантӣ’’ти имина̄ пана упа̄диннаканиродхам̣ дассети.

таттха сатта бхаве т̣хапетва̄ти ка̄мабхавато ка̄мабхавам̣ сам̣сарантасса сатта бхаве ваджджетва̄. анаматагге сам̣са̄рети –

‘‘кхандха̄нан̃ча пат̣ипа̄т̣и, дха̄туа̄йатана̄на ча;

аббоччхиннам̣ ваттама̄на̄, ‘сам̣са̄ро’ти павуччатӣ’’ти. (висуддхи. 2.619; дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄; а. ни. ат̣т̣ха. 2.4.199; пат̣и. ма. ат̣т̣ха. 2.1.117; итиву. ат̣т̣ха. 14, 58; уда̄. ат̣т̣ха. 39) –

евам̣ ван̣н̣ите сам̣са̄рават̣т̣е. йе уппаджджеййум̣ на̄ман̃ча рӯпан̃ча̄ти наманалаккхан̣ам̣ чатуккхандхасан̇кха̄там̣ на̄ман̃ча руппаналаккхан̣ам̣ бхӯтопа̄да̄йасан̇кха̄там̣ рӯпан̃ча ете дхамма̄ уппаджджеййум̣. еттхете нируджджхантӣти етасмим̣ сота̄паттимагге ете на̄марӯпадхамма̄ абхаббуппаттикавасена ниродхам̣ гаччханти. сакада̄га̄мимагган̃а̄н̣ена̄ти еттха пат̣исандхивасена саким̣йева имам̣ локам̣ а̄гаччхатӣти сакада̄га̄мӣ, тасса магго сакада̄га̄мимагго. тена маггена сампайуттан̃а̄н̣ена. две бхаве т̣хапетва̄ти ка̄мадха̄туйа̄йева пат̣исандхивасена две бхаве ваджджетва̄. пан̃часу бхавесӯти тадавасит̣т̣хесу пан̃часу бхавесу. еттхете нируджджхантӣти еттха сакада̄га̄мимагге ете дхамма̄ вуттанайена нируджджханти. екам̣ бхавам̣ т̣хапетва̄ти уккат̣т̣хавасена рӯпадха̄туйа̄ ва̄ арӯпадха̄туйа̄ ва̄ екам̣ бхавам̣ ваджджетва̄. рӯпадха̄туйа̄ ва̄ арӯпадха̄туйа̄ ва̄ти дутийакабхаве рӯпадха̄туйа̄ чева арӯпадха̄туйа̄ ча. на̄ман̃ча рӯпан̃ча̄ти еттха рӯпабхаве на̄марӯпам̣, арӯпабхаве на̄мамева. еттхете нируджджхантӣти еттха ана̄га̄мимагге ете на̄марӯпадхамма̄ вуттанайена нируджджханти.

арахатоти килесехи а̄ракатта̄ ‘‘араха̄’’ти ладдхана̄масса кхӣн̣а̄савасса. анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ти дувидха̄ хи нибба̄надха̄ту саупа̄дисеса̄ ча анупа̄дисеса̄ ча. таттха упа̄дӣйати ‘‘ахам̣ мама̄’’ти бхусам̣ ган̣хӣйатӣти упа̄ди, кхандхапан̃чакассетам̣ адхивачанам̣. упа̄дийева сесо авасит̣т̣хо упа̄дисесо, саха упа̄дисесена ваттатӣти саупа̄дисеса̄. наттхеттха упа̄дисесоти анупа̄дисеса̄. та̄йа анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄. паринибба̄йантасса̄ти нириндханасса вийа джа̄таведасса нибба̄йантасса аппаваттам̣ пависантасса. чаримавин̃н̃а̄н̣асса ниродхена̄ти еттха асса̄сапасса̄са̄нам̣ ниродхавасена. тайо чарима̄ бхавачаримо джха̄начаримо чутичаримоти. бхавесу хи ка̄мабхаве асса̄сапасса̄са̄ паваттанти, рӯпа̄рӯпабхавесу наппаваттанти. тасма̄ со бхавачаримо. джха̄несу пуримаджха̄наттайева паваттанти, чатуттхе наппаваттанти. тасма̄ со джха̄начаримо. йе пана чутичиттасса пурато сол̣асамена читтена сахуппанна̄, те чутичиттена саха нируджджханти. со чутичаримо на̄ма. айам̣ идха чаримоти адхиппето. йе хи кечи буддха̄ ва̄ паччекабуддха̄ ва̄ арийаса̄вака̄ ва̄ антамасо кунтхакипилликам̣ упа̄да̄йа саббе бхаван̇гачиттенева абйа̄катена дуккхасаччена ка̄лам̣ каронти. тасма̄ чаримавин̃н̃а̄н̣асса ниродхена̄ти чутичиттасса ниродхена̄ти аттхо.

пан̃н̃а̄ ча сати ча на̄ман̃ча̄ти етехи чатуннам̣ арӯпаккхандха̄нам̣ гахан̣ам̣ паччетаббам̣. рӯпан̃ча̄ти етена чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ чатувӣсатиупа̄да̄рӯпа̄нан̃ча гахан̣ам̣ паччетаббам̣. ида̄ни тасса нируджджханӯпа̄йам̣ дассенто ‘‘вин̃н̃а̄н̣асса ниродхена, еттхетам̣ упаруджджхатӣ’’ти а̄ха. таттха вин̃н̃а̄н̣анти чаримавин̃н̃а̄н̣ампи абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣ампи. абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣асса пахӣнаниродхена еттхетам̣ упаруджджхати нируджджхати дӣпасикха̄ вийа апан̣н̣аттикабха̄вам̣ йа̄ти, чаримавин̃н̃а̄н̣асса ануппа̄дапаччайатта̄ ануппа̄даниродхена ануппа̄давасенева упаруджджхатӣти (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.499).

7. етта̄вата̄ ча ‘‘дуккхамасса махаббхайа’’нти имина̄ пака̄ситам̣ дуккхасаччам̣, ‘‘йа̄ни сота̄нӣ’’ти имина̄ самудайасаччам̣, ‘‘пан̃н̃а̄йете пидхӣйаре’’ти имина̄ маггасаччам̣, ‘‘асесам̣ упаруджджхатӣ’’ти имина̄ ниродхасаччанти евам̣ чатта̄ри сачча̄ни сутва̄пи арийабхӯмим̣ анадхигато пуна секкха̄секкхапат̣ипадам̣ пуччханто ‘‘йе ча сан̇кха̄тадхамма̄се’’ти га̄тхама̄ха. таттха сан̇кха̄тадхамма̄ти аничча̄дивасена паривӣмам̣ситадхамма̄, араханта̄наметам̣ адхивачанам̣. секкха̄ти сӣла̄дӣни сиккхама̄на̄ авасеса̄ арийапуггала̄. путхӯти бахӯ саттаджана̄. тесам̣ ме нипако ирийам̣ пут̣т̣хо пабрӯхӣти тесам̣ ме секкха̄секкха̄нам̣ нипако пан̣д̣ито твам̣ пут̣т̣хо пат̣ипаттим̣ брӯхӣти.

тесам̣ кхандха̄ сан̇кха̄та̄ти тесам̣ пан̃чаккхандха̄ аппат̣исандхикам̣ катва̄ десита̄, сан̇кхепам̣ катва̄ т̣хапита̄ ва̄. дха̄туа̄дӣсупи есева найо. ирийанти пайогам̣. чарийанти кирийам̣. вуттинти паваттим̣. а̄чаранти чаран̣ам̣. гочаранти паччайам̣. виха̄ранти ирийа̄патхапаваттанам̣. пат̣ипаданти випассанам̣.

8. атхасса бхагава̄ йасма̄ секкхена ка̄маччханданӣваран̣ам̣ а̄дим̣ катва̄ саббакилеса̄ паха̄табба̄ ева, тасма̄ ‘‘ка̄месӯти упад̣д̣хага̄тха̄йа секкхапат̣ипадам̣ дассети. тассаттхо – ваттхука̄месу килесака̄мена на̄бхигиджджхеййа, ка̄йадуччарита̄дайо ча манасо а̄вилабха̄вакаре дхамме паджаханто манаса̄на̄вило сийа̄ти. йасма̄ пана асеккхо аничча̄дивасена саббасан̇кха̄ра̄дӣнам̣ паритулитатта̄ кусало саббадхаммесу ка̄йа̄нупассана̄сатиа̄дӣхи ча сато сакка̄йадит̣т̣хиа̄дӣнам̣ бхиннатта̄ бхиккхубха̄вам̣ патто хутва̄ саббаирийа̄патхесу париббаджати, тасма̄ ‘‘кусало’’ти упад̣д̣хага̄тха̄йа асеккхапат̣ипадам̣ дассети.

на̄бхигиджджхеййа̄ти гедхам̣ на̄паджджеййа. на палигиджджхеййа̄ти лобхам̣ на̄паджджеййа. на палибундхеййа̄ти лобхавасена на аллӣйеййа.

а̄вилакаре килесе джахеййа̄ти читта̄лул̣акаре упата̄пасан̇кха̄те килесе джахеййа.

саббе дхамма̄ анатта̄ти нибба̄нам̣ антокаритва̄ вуттам̣. йам̣ кин̃чи самудайадхамманти йам̣ кин̃чи саппаччайасабха̄вам̣.

саха га̄тха̄парийоса̄на̄ти га̄тха̄васа̄ненева саддхим̣. йете бра̄хман̣ена саддхим̣ екаччханда̄ти йе ете аджитама̄н̣авена калйа̄н̣ачхандена екаджджха̄сайа̄. екаппайога̄ти ка̄йавачӣманопайогехи екаппайога̄. ека̄дхиппа̄йа̄ти еко адхиппа̄йо ручи етесанти ека̄дхиппа̄йа̄, екаручика̄ти аттхо. екава̄санава̄сита̄ти атӣтабуддхаса̄сане тена саддхим̣ бха̄витабха̄вана̄. анекапа̄н̣асахасса̄нанти анекесам̣ девамануссасан̇кха̄та̄нам̣ па̄н̣асахасса̄нам̣. вираджам̣ вӣтамаланти ра̄га̄дираджавирахитам̣ ра̄га̄дималавирахитан̃ча.

дхаммачаккхунти идха сота̄паттимагго адхиппето. ан̃н̃аттха хет̣т̣ха̄маггаттайам̣. тасса уппаттика̄ран̣адассанаттхам̣ ‘‘йам̣ кин̃чи самудайадхаммам̣, саббам̣ там̣ ниродхадхамма’’нти а̄ха. тан̃хи ниродхам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ киччавасена евам̣ саббасан̇кхатам̣ пат̣ивиджджхантам̣ уппаджджати. тасса бра̄хман̣асса анупа̄да̄йа а̄савехи читтам̣ вимуччӣти тасса ча аджитабра̄хман̣асса антева̄сикасахасса̄нан̃ча тан̣ха̄дӣхи аггахетва̄ ка̄ма̄сава̄дӣхи маггаккхан̣е читтам̣ вимуччама̄нам̣ пхалаккхан̣е вимуччи. саха арахаттаппатта̄ти арахаттаппаттийа̄ ча сахева а̄йасмато аджитасса ча антева̄сикасахассасса ча аджинаджат̣а̄ва̄качӣратидан̣д̣акаман̣д̣алуа̄дайо антарадха̄йим̣су. саббева иддхимайапаттачӣварадхара̄ дван̇гулакеса̄ ехибхиккхӯ хутва̄ бхагавантам̣ намассама̄на̄ пан̃джалика̄ нисӣдим̣су. па̄л̣ийам̣ пана аджитаттхерова пан̃н̃а̄йати. таттха анваттхапат̣ипаттийа̄ти сайам̣ пачча̄сӣситаладдхапат̣ипаттийа̄, нибба̄наладдхабха̄вена̄ти аттхо. сесам̣ саббаттха па̄кат̣амева. евам̣ бхагава̄ арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песӣти.

саддхаммаппаджджотика̄йа чӯл̣аниддеса-ат̣т̣хакатха̄йа

аджитама̄н̣авасуттаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. тиссаметтеййама̄н̣авасуттаниддесаван̣н̣ана̄

9. дутийе тиссаметтеййасуттаниддесе – кодха сантуситоти нит̣т̣хите пана аджитасутте ‘‘катхам̣ локам̣ авеккхантам̣, маччура̄джа̄ на пассатӣ’’ти (су. ни. 1124; чӯл̣ани. могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ 143) евам̣ могхара̄джа̄ пуччхитум̣ а̄рабхи. ‘‘на та̄васса индрийа̄ни парипа̄кам̣ гата̄нӣ’’ти н̃атва̄ бхагава̄ ‘‘тит̣т̣ха твам̣, могхара̄джа, ан̃н̃о пуччхатӯ’’ти пат̣иккхипи. тато тиссаметтеййо аттано сам̣сайам̣ пуччханто ‘‘кодха̄ти га̄тхама̄ха. таттха кодха сантуситоти ко идха сатто тут̣т̣хо. ин̃джита̄ти тан̣ха̄дит̣т̣хивиппхандита̄ни. убхантамабхин̃н̃а̄йа̄ти убхо анте абхиджа̄нитва̄. манта̄ на липпатӣти пан̃н̃а̄йа на липпати.

парипун̣н̣асан̇каппоти неккхамма̄дивитаккехи парипун̣н̣асан̇каппатта̄ парипун̣н̣аманоратхо.

тан̣хин̃джитанти тан̣ха̄йа чалитам̣. дит̣т̣хин̃джита̄дӣсупи есева найо. ка̄мин̃джитанти килесака̄мехи ин̃джитам̣ пхандитам̣. ‘‘каммин̃джита’’нтипи па̄т̣хо, там̣ на сундарам̣.

маханто пурисоти маха̄пурисо. уттамо пурисоти аггапурисо. падха̄но пурисоти сет̣т̣хапурисо. ала̄мако пурисоти висит̣т̣хапурисо. джет̣т̣хако пурисоти па̄моккхапурисо. на хет̣т̣химако пурисоти уттамапурисо. пуриса̄нам̣ кот̣иппатто пурисоти падха̄напурисо. саббесам̣ иччхито пурисоти паварапурисо.

сиббинимаччага̄ти тан̣хам̣ атиага̄, атиккамитва̄ т̣хито. упаччага̄ти бхусам̣ атиага̄.

10. тассетаматтхам̣ бхагава̄ бйа̄каронто ‘‘ка̄месӯ’’ти га̄тха̄двайама̄ха. таттха ка̄месу брахмачарийава̄ти ка̄манимиттам̣ брахмачарийава̄, ка̄месу а̄дӣнавам̣ дисва̄ маггабрахмачарийена саманна̄гатоти вуттам̣ хоти. етта̄вата̄ сантуситатам̣ дассети. ‘‘вӣтатан̣хо’’тиа̄дӣхи анин̃джитатам̣. таттха сан̇кха̄йа ниббутоти аничча̄дивасена дхамме вӣмам̣ситва̄ ра̄га̄динибба̄нена ниббуто.

асаддхаммасама̄паттийа̄ти нӣчадхаммасама̄йогато. а̄ратӣти а̄рака̄ раманам̣. виратӣти та̄йа вина̄ раманам̣. пат̣ивиратӣти пат̣иниваттитва̄ та̄йа вина̄ раманам̣. вераман̣ӣти веравина̄санам̣. акирийа̄ти кирийа̄паччхинданам̣. акаран̣анти каран̣апариччхинданам̣. анаджджха̄паттӣти ана̄паджджаната̄. вела̄анатиккамоти сӣма̄анатиккамо. сесам̣ таттха таттха вуттанайатта̄ па̄кат̣амева.

евам̣ бхагава̄ идампи суттам̣ арахаттаникӯт̣енева десеси. десана̄парийоса̄не айампи бра̄хман̣о арахатте патит̣т̣ха̄си саддхим̣ антева̄сикасахассена, ан̃н̃есан̃ча анекасахасса̄нам̣ дхаммачаккхум̣ удапа̄ди. сесам̣ пуббасадисамева.

саддхаммаппаджджотика̄йа чӯл̣аниддеса-ат̣т̣хакатха̄йа

тиссаметтеййама̄н̣авасуттаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. пун̣н̣акама̄н̣авасуттаниддесаван̣н̣ана̄

12. татийе пун̣н̣акасуттаниддесе – анеджанти идампи пуриманайенева могхара̄джа̄нам̣ пат̣иккхипитва̄ вуттам̣. таттха мӯладасса̄винти акусаламӯла̄дидасса̄вим̣. исайоти исина̄мака̄ джат̣ила̄. йан̃н̃анти деййадхаммам̣. акаппайим̣сӯти парийесим̣су.

хетудасса̄вӣтиа̄дӣни сабба̄ни ка̄ран̣авевачана̄нева. ка̄ран̣ан̃хи йасма̄ аттано пхалаттха̄йа хиноти паваттати, тасма̄ хетӯти вуччати. йасма̄ там̣ пхалам̣ нидети ‘ханда, ган̣хатха на’нти аппети вийа, тасма̄ нида̄нанти вуччати. самбхавадасса̄вӣтиа̄дӣни пан̃ча пада̄ни хет̣т̣ха̄ дасситанайа̄ни ева. йасма̄ там̣ пат̣ичча ети паваттати, тан̃ча пхалам̣ тато самудети уппаджджати, тасма̄ паччайоти ча самудайоти ча вуччати.

йа̄ ва̄ панан̃н̃а̄пи ка̄чи сугатийоти чатуапа̄йавинимуттака̄ уттарама̄та̄дайо аппесаккха̄ капан̣аманусса̄ ча дуллабхагха̄саччха̄дана̄ дуккхапӣл̣ита̄ ведитабба̄. йа̄ ва̄ панан̃н̃а̄пи ка̄чи дуггатийоти йамара̄джана̄гасупан̣н̣апетамахиддхика̄дайо паччетабба̄. аттабха̄ва̄бхиниббаттийа̄ти тӣсу т̣ха̄несу пат̣исандхивасена аттабха̄вапат̣ила̄бхаттха̄йа. джа̄на̄тӣти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена джа̄на̄ти. пассатӣти самантачаккхуна̄ пассати.

акусала̄ти акосалласамбхӯта̄. акусалам̣ бхаджантӣти акусалабха̄гийа̄. акусалапаккхе бхава̄ти акусалапаккхика̄. саббе те авиджджа̄ мӯлам̣ ка̄ран̣ам̣ етесанти авиджджа̄мӯлака̄. авиджджа̄йа самосаранти самма̄ осаранти гаччхантӣти авиджджа̄самосаран̣а̄. авиджджа̄самуггха̄та̄ти арахаттамаггена авиджджа̄йа хата̄йа. саббе те самуггха̄там̣ гаччхантӣти вуттаппака̄ра̄ акусаладхамма̄, те саббе хатабха̄вам̣ па̄пун̣анти.

аппама̄дамӯлака̄ти сатиавиппава̄со аппама̄до мӯлам̣ ка̄ран̣ам̣ етесанти аппама̄дамӯлака̄. аппама̄десу самма̄ осаранти гаччхантӣти аппама̄дасамосаран̣а̄. аппама̄до тесам̣ дхамма̄нам̣ аггамаккха̄йатӣти сайам̣ ка̄ма̄вачаропи сама̄но чатубхӯмакадхамма̄нам̣ патит̣т̣ха̄бха̄вена агго на̄ма джа̄то.

аламаттоти саматтхачитто. майа̄ пуччхитанти майа̄ пут̣т̣хам̣. вахассетам̣ бха̄ранти етам̣ а̄бхатабха̄рам̣ вахассу. йе кечи исипаббаджджам̣ паббаджита̄. ‘‘исипаббаджджа̄ паббаджита̄’’типи па̄т̣хо.

а̄джӣвакаса̄вака̄нам̣ а̄джӣвака̄ девата̄ти йе а̄джӣвакавачанам̣ сун̣анти суссусанти, те а̄джӣвакаса̄вака̄, тесам̣ а̄джӣвакаса̄вака̄нам̣. а̄джӣвака̄ ча тесам̣ деййадхаммам̣ пат̣игган̣ханти, те ева а̄джӣвака̄ девата̄. евам̣ саббаттха. йе йесам̣ даккхин̣еййа̄ти йе а̄джӣвака̄дайо диса̄парийоса̄на̄ йесам̣ кхаттийа̄дӣнам̣ деййадхамма̄нуччхавика̄. те тесам̣ девата̄ти те а̄джӣвака̄дайо тесам̣ кхаттийа̄дӣнам̣ девата̄.

йепи йан̃н̃ам̣ есантӣти деййадхаммам̣ иччханти. гавесантӣти олокенти. парийесантӣти уппа̄денти. йан̃н̃а̄ ва̄ ете путхӯти йан̃н̃а̄ ева ва̄ ете путхука̄. йан̃н̃айа̄джака̄ ва̄ ете путхӯти деййадхаммасса йа̄джанака̄ ева ва̄ ете путхука̄. даккхин̣еййа̄ ва̄ ете путхӯти деййадхамма̄нуччхавика̄ ева ва̄ ете путхука̄. те виттха̄рато дассетум̣ ‘‘катхам̣ йан̃н̃а̄ ва̄ ете путхӯ’’тиа̄дина̄ найена виттха̄рена дассети.

13. а̄сӣсама̄на̄ти рӯпа̄дӣни паттхайама̄на̄. иттхаттанти иттхабха̄ван̃ча паттхайама̄на̄, манусса̄дибха̄вам̣ иччханта̄ти вуттам̣ хоти. джарам̣ сита̄ти джарам̣ ниссита̄. джара̄мукхена четтха саббам̣ ват̣т̣адуккхам̣ вуттам̣. тена ват̣т̣адуккханиссита̄ тато апаримуччама̄на̄йева каппайим̣сӯти дӣпети.

рӯпапат̣ила̄бхам̣ а̄сӣсама̄на̄ти ван̣н̣а̄йатанасампаттила̄бхам̣ паттхайама̄на̄. садда̄дӣсупи есева найо. кхаттийамаха̄са̄лакуле аттабха̄вапат̣ила̄бханти са̄раппатте кхаттийа̄нам̣ маха̄са̄лакуле аттабха̄вала̄бхам̣ пат̣исандхим̣ паттхайама̄на̄. бра̄хман̣амаха̄са̄лакула̄дӣсупи есева найо. брахмака̄йикесу девесӯти еттха пуббабхавам̣ сандха̄йа вуттам̣. еттха̄ти кхаттийакула̄дӣсу.

джара̄ниссита̄ти джарам̣ ассита̄. бйа̄дхиниссита̄тиа̄дӣсупи есева найо. етехи саббам̣ ват̣т̣адуккхам̣ парийа̄дийитва̄ дасситам̣ хоти.

14. каччису те бхагава̄ йан̃н̃апатхе аппаматта̄, ата̄ру джа̄тин̃ча джаран̃ча ма̄риса̄ти еттха йан̃н̃о ева йан̃н̃апатхо. идам̣ вуттам̣ хоти – каччи те йан̃н̃е аппаматта̄ хутва̄ йан̃н̃ам̣ каппайанта̄ ват̣т̣адуккхамуттарим̣сӯти.

йепи йан̃н̃ам̣ денти йаджантӣти деййадхаммада̄навасена йаджанти. париччаджантӣти виссадждженти.

15. а̄сӣсантӣти рӯпапат̣ила̄бха̄дайо паттхенти. тхомайантӣти ‘‘сучим̣ динна’’нтиа̄дина̄ найена йан̃н̃а̄дӣни пасам̣санти. абхиджаппантӣти рӯпа̄дипат̣ила̄бха̄йа ва̄чам̣ гӣранти. джухантӣти денти. ка̄ма̄бхиджаппанти пат̣ичча ла̄бханти рӯпа̄дила̄бхам̣ пат̣ичча пунаппунам̣ ка̄ме ева абхиджаппанти, ‘‘ахо вата амха̄кампи сиййу’’нти ваданти, тан̣хан̃ча таттха вад̣д̣хентӣти вуттам̣ хоти. йа̄джайога̄ти йа̄га̄дхимутта̄. бхавара̄гаратта̄ти евамимехи а̄сӣсана̄дӣхи бхавара̄генева ратта̄, бхавара̄гаратта̄ ва̄ хутва̄ ета̄ни а̄сӣсана̄дӣни каронта̄ на̄тарим̣су джа̄тиа̄диват̣т̣адуккхам̣ на уттарим̣су.

йан̃н̃ам̣ ва̄ тхоментӣти да̄нам̣ ва̄ ван̣н̣енти. пхалам̣ ва̄ти рӯпа̄дипат̣ила̄бхам̣. даккхин̣еййе ва̄ти джа̄тисампанна̄дӣсу. сучим̣ диннанти сучим̣ катва̄ диннам̣. мана̄панти манавад̣д̣ханакам̣. пан̣ӣтанти оджавантам̣. ка̄лена̄ти таттха таттха сампаттака̄ле. каппийанти акаппийам̣ ваджджетва̄ диннам̣. анаваджджанти ниддосам̣. абхин̣ханти пунаппунам̣. дадам̣ читтам̣ паса̄дитанти дадато мун̃чаначиттам̣ паса̄дитанти. тхоменти киттентӣти гун̣ам̣ па̄кат̣ам̣ каронти. ван̣н̣ентӣти ван̣н̣ам̣ бхан̣анти. пасам̣сантӣти паса̄дам̣ па̄пенти.

ито нида̄нанти ито мануссалокато диннака̄ран̣а̄. аджджха̄йака̄ти манте париваттента̄. мантадхара̄ти манте дха̄рента̄. тин̣н̣ам̣ веда̄нанти ируведайаджуведаса̄маведа̄нам̣. от̣т̣хапахат̣акаран̣авасена па̄рам̣ гата̄ти па̄рагӯ. саха нигхан̣д̣уна̄ ча кет̣убхена ча санигхан̣д̣укет̣убха̄нам̣. нигхан̣д̣ӯти нигхан̣д̣уруккха̄дӣнам̣ вевачанаппака̄сакам̣ саттхам̣. кет̣убханти кирийа̄каппавикаппо кавӣнам̣ упака̄ра̄вахам̣ саттхам̣. саха аккхараппабхедена са̄ккхараппабхеда̄нам̣. аккхараппабхедоти сиккха̄ ча нирутти ча. итиха̄сапан̃чама̄нанти а̄тхаббан̣аведам̣ чатуттхам̣ катва̄ ‘‘итиха а̄са, итиха а̄са̄’’ти ӣдисавачанапат̣исам̣йуттапура̄н̣акатха̄сан̇кха̄то итиха̄со пан̃чамо етесанти итиха̄сапан̃чама̄, тесам̣ итиха̄сапан̃чама̄нам̣ веда̄нам̣.

падам̣ тадавасесан̃ча бйа̄каран̣ам̣ адхийанти, веденти ва̄ти падака̄ веййа̄каран̣а̄. лока̄йатам̣ вуччати витан̣д̣ава̄дасаттхам̣. маха̄пурисалаккхан̣анти маха̄пуриса̄нам̣ буддха̄дӣнам̣ лаккхан̣адӣпакам̣ два̄дасасахассагантхаппама̄н̣ам̣ саттхам̣. йаттха сол̣асасахассага̄тха̄падапарима̄н̣а̄ буддхаманта̄ на̄ма ахесум̣. йесам̣ васена ‘‘имина̄ лаккхан̣ена саманна̄гата̄ буддха̄ на̄ма хонти, имина̄ паччекабуддха̄, аггаса̄вака̄, асӣтимаха̄са̄вака̄ (тхерага̄. ат̣т̣ха. 2.1288), буддхама̄та̄, буддхапита̄, аггупат̣т̣ха̄ко, аггупат̣т̣ха̄йика̄, ра̄джа̄ чаккаваттӣ’’ти айам̣ висесо н̃а̄йати. анавайа̄ти имесу лока̄йатамаха̄пурисалаккхан̣есу анӯна̄ парипӯрака̄рино, авайа̄ на хонтӣти вуттам̣ хоти. авайа̄ на̄ма йе та̄ни аттхато ча гантхато ча сандха̄ретум̣ на сакконти. вӣтара̄га̄ти пахӣнара̄га̄. етена арахаттапхалат̣т̣ха̄ вутта̄. ра̄гавинайа̄йа ва̄ пат̣ипанна̄ти етена арахаттамаггат̣т̣ха̄. вӣтадоса̄ти ана̄га̄мипхалат̣т̣ха̄. досавинайа̄йа ва̄ пат̣ипанна̄ти етена ана̄га̄мимаггат̣т̣ха̄. вӣтамоха̄ти арахаттапхалат̣т̣ха̄. мохавинайа̄йа ва̄ пат̣ипанна̄ти арахаттамаггат̣т̣ха̄. сӣласама̄дхипан̃н̃а̄вимуттисампанна̄ти етехи чатӯхи локийалокуттарамиссакехи сӣла̄дӣхи сампанна̄. вимуттин̃а̄н̣адассанасампанна̄ти етена паччавеккхан̣ан̃а̄н̣асампанна̄ вутта̄ти н̃а̄таббам̣, тан̃ча кхо локийамева. абхиджаппантӣти паттхенти. джаппантӣти пачча̄сӣсанти. паджаппантӣти атӣва пачча̄сӣсанти. йа̄джайогесу йутта̄ти ануйоге деййадхамме диййама̄не абхийогавасена йутта̄.

16. атха ко чарахӣти атха ида̄ни ко ан̃н̃о ата̄ри.

17. сан̇кха̄йа̄ти н̃а̄н̣ена вӣмам̣ситва̄. паропара̄нӣти пара̄ни ча опара̄ни ча, параттабха̄васакаттабха̄ва̄дӣни пара̄ни ча опара̄ни ча̄ти вуттам̣ хоти. видхӯмоти ка̄йадуччарита̄дидхӯмавирахито. анӣгхоти ра̄га̄диӣгхавирахито. ата̄ри соти со еварӯпо араха̄ джа̄тиджарам̣ ата̄ри.

сакарӯпа̄ти аттано рӯпа̄. парарӯпа̄ти паресам̣ рӯпа̄. ка̄йадуччаритам̣ видхӯмитанти тивидхака̄йадуччаритам̣ видхӯмам̣ катам̣. видхамитанти на̄ситам̣.

ма̄но хи те, бра̄хман̣а, кха̄рибха̄роти йатха̄ кха̄рибха̄ро кхандхена вайхама̄но упарит̣т̣хитопи аккантаккантат̣т̣ха̄нам̣ патхавийа̄ саддхим̣ пхассети вийа, евам̣ джа̄тиготтакула̄дӣни ма̄наваттхӯни нисса̄йа усса̄пито ма̄но, таттха таттха иссам̣ уппа̄денто чатӯсу апа̄йесу сам̣сӣда̄пети. тена̄ха – ‘‘ма̄но хи те, бра̄хман̣а, кха̄рибха̄ро’’ти. кодхо дхӯмоти тава н̃а̄н̣аггисса упаккилесат̣т̣хена кодхо дхӯмо. тена хи те упаккилит̣т̣хо н̃а̄н̣агги на вирочати. бхасмани мосаваджджанти нироджат̣т̣хена муса̄ва̄до чха̄рика̄ на̄ма. йатха̄ хи чха̄рика̄йа пат̣иччханно агги на джотати, евам̣ те муса̄ва̄дена пат̣иччханнам̣ н̃а̄н̣анти дассети. дживха̄ суджа̄ти йатха̄ туйхам̣ суван̣н̣араджаталохакат̣т̣хаматтика̄су ан̃н̃атарамайа̄ йа̄гайаджанаттха̄йа суджа̄ хоти, евам̣ майхам̣ дхаммайа̄гайаджанаттха̄йа пахутадживха̄ суджа̄ти вадати. йатха̄ туйхам̣ надӣтӣре йаджанат̣т̣ха̄нам̣, евам̣ дхаммайа̄гайаджанат̣т̣ха̄нат̣т̣хена хадайам̣ джотит̣т̣ха̄нам̣. атта̄ти читтам̣.

джа̄тӣти джа̄йанакавасена джа̄ти. идаметтха сабха̄вапаччаттам̣. сан̃джа̄йанавасена сан̃джа̄ти, упасаггена падам̣ вад̣д̣хитам̣. оккаманавасена окканти. джа̄йанат̣т̣хена ва̄ джа̄ти. са̄ апарипун̣н̣а̄йатанавасена йутта̄. сан̃джа̄йанат̣т̣хена сан̃джа̄ти. са̄ парипун̣н̣а̄йатанавасена йутта̄. оккаманат̣т̣хена окканти. са̄ ан̣д̣аджаджала̄буджавасена йутта̄. те хи ан̣д̣акосан̃ча ваттхикосан̃ча оккаманти пависанти оккаманта̄ пависанта̄ вийа пат̣исандхим̣ ган̣ханти. абхиниббаттанат̣т̣хена абхиниббатти. са̄ сам̣седаджаопапа̄тикавасена йутта̄. те хи па̄кат̣а̄ ева хутва̄ ниббаттанти. айам̣ та̄ва саммутикатха̄.

ида̄ни параматтхакатха̄ хоти. кхандха̄ ева хи параматтхато па̄тубхаванти, на сатта̄. таттха ча кхандха̄нанти екавока̄рабхаве екасса, чатувока̄рабхаве чатуннам̣, пан̃чавока̄рабхаве пан̃чаннампи гахан̣ам̣ ведитаббам̣. па̄тубха̄воти уппатти. а̄йатана̄нанти еттха татра татра упападжджама̄на̄йатана̄нам̣ сан̇гахо ведитаббо. пат̣ила̄бхоти сантатийа̄ па̄тубха̄войева. па̄тубхаванта̄нева хи та̄ни пат̣иладдха̄ни на̄ма хонти. са̄ панеса̄ таттха таттха бхаве пат̣хама̄бхиниббаттилаккхан̣а̄ джа̄ти, ниййа̄танараса̄, атӣтабхавато идха уммуджджанапаччупат̣т̣ха̄на̄, пхалавасена дуккхавичиттата̄паччупат̣т̣ха̄на̄ ва̄.

джара̄ти сабха̄вапаччаттам̣. джӣран̣ата̄ти а̄ка̄рабха̄ваниддесо. кхан̣д̣иччантиа̄дайо тайо ка̄ла̄тиккаме киччаниддеса̄, паччхима̄ две пакатиниддеса̄. айан̃хи джара̄ти имина̄ падена сабха̄вато дӣпита̄. тенасса̄ идам̣ сабха̄вапаччаттам̣. джӣран̣ата̄ти имина̄ а̄ка̄рато, тенасса̄йам̣ а̄ка̄раниддесо. кхан̣д̣иччанти имина̄ ка̄ла̄тиккаме дантанакха̄нам̣ кхан̣д̣итабха̄вакаран̣акиччато. па̄личчанти имина̄ кесалома̄нам̣ палитабха̄вакаран̣акиччато. валиттачата̄ти имина̄ мам̣сам̣ мила̄петва̄ таче валибха̄вакаран̣акиччато. тенасса̄ име кхан̣д̣иччантиа̄дайо тайо ка̄ла̄тиккаме киччаниддеса̄. техи имесам̣ вика̄ра̄нам̣ дассанавасена па̄кат̣ӣбхӯта̄ па̄кат̣аджара̄ дассита̄. йатхева хи удакасса ва̄ ва̄тасса ва̄ аггино ва̄ тин̣аруккха̄дӣнам̣ сам̣бхаггапалибхаггата̄йа ва̄ джха̄мата̄йа ва̄ гатамагго па̄кат̣о хоти, на ча со гатамагго та̄нева удака̄дӣни, евамева джара̄йа данта̄дӣнам̣ кхан̣д̣ичча̄дивасена гатамагго па̄кат̣о, чаккхум̣ уммӣлетва̄пи гайхати, на ча кхан̣д̣ичча̄дӣнева джара̄. на хи джара̄ чаккхувин̃н̃еййа̄ хоти.

а̄йуно сам̣ха̄ни индрийа̄нам̣ парипа̄коти имехи пана падехи ка̄ла̄тиккамейева абхибйатта̄йа а̄йуккхайачаккха̄дииндрийапарипа̄касан̇кха̄та̄йа пакатийа̄ дӣпита̄, тенассиме паччхима̄ две пакатиниддеса̄ти ведитабба̄. таттха йасма̄ джарам̣ паттасса а̄йу ха̄йати, тасма̄ джара̄ ‘‘а̄йуно сам̣ха̄нӣ’’ти пхалӯпача̄рена вутта̄. йасма̄ ча дахарака̄ле суппасанна̄ни сукхумампи аттано висайам̣ сукхенева ган̣ханасаматтха̄ни чаккха̄дӣни индрийа̄ни джарам̣ паттасса парипакка̄ни а̄лул̣ита̄ни ависада̄ни, ол̣а̄рикампи аттано висайам̣ гахетум̣ асаматтха̄ни хонти. тасма̄ ‘‘индрийа̄нам̣ парипа̄ко’’ти пхалӯпача̄ренева вутта̄.

са̄ панеса̄ евам̣ ниддит̣т̣ха̄ сабба̄пи джара̄ па̄кат̣а̄ пат̣иччханна̄ти дувидха̄ хоти. таттха данта̄дӣсу кхан̣д̣а̄дибха̄вадассанато рӯпадхаммесу джара̄ па̄кат̣аджара̄ на̄ма. арӯпадхаммесу пана джара̄ та̄дисасса вика̄расса адассанато пат̣иччханнаджара̄ на̄ма. таттха йва̄йам̣ кхан̣д̣а̄дибха̄во диссати, со та̄диса̄нам̣ данта̄дӣнам̣ сувин̃н̃еййатта̄ ван̣н̣ойева. тан̃ча чаккхуна̄ дисва̄ манодва̄рена чинтетва̄ ‘‘име данта̄ джара̄йа пахат̣а̄’’ти джарам̣ джа̄на̄ти. удакат̣т̣ха̄не баддха̄ни госин̇га̄дӣни олокетва̄ хет̣т̣ха̄ удакасса аттхибха̄ваджа̄нанам̣ вийа.

пуна авӣчи савӣчӣти евампи айам̣ джара̄ дувидха̄ хоти. таттха ман̣иканакараджатапава̄л̣ачандасӯрийа̄дӣнам̣ мандадасака̄дӣсу па̄н̣ӣнам̣ вийа ча пуппхапхалапаллава̄дӣсу апа̄н̣ӣнам̣ вийа ча антарантара̄ ван̣н̣ависеса̄дӣнам̣ дуббин̃н̃еййатта̄ джара̄ авӣчиджара̄ на̄ма, нирантараджара̄ти аттхо. тато ан̃н̃есу пана йатха̄вуттесу антарантара̄ ван̣н̣ависеса̄дӣнам̣ сувин̃н̃еййатта̄ джара̄ савӣчиджара̄ на̄ма.

таттха савӣчиджара̄ упа̄диннакаанупа̄диннакавасена евам̣ дӣпетабба̄ – дахаракума̄рака̄нан̃хи пат̣хамамева кхӣраданта̄ на̄ма ут̣т̣хаханти, на те тхира̄. тесу пана патитесу пуна данта̄ ут̣т̣хаханти, те пат̣хамамева сета̄ хонти, джара̄ва̄тена пана пахат̣ака̄ле ка̄л̣ака̄ хонти. кеса̄ пана пат̣хамамева тамба̄пи хонти ка̄л̣ака̄пи сетака̄пи. чхави пана салохитака̄ хоти. вад̣д̣ханта̄нам̣ вад̣д̣ханта̄нам̣ ода̄та̄нам̣ ода̄табха̄во, ка̄л̣ака̄нам̣ ка̄л̣акабха̄во пан̃н̃а̄йати. джара̄ва̄тена пахат̣ака̄ле ча валим̣ ган̣ха̄ти. саббампи сассам̣ вапитака̄ле сетам̣ хоти, паччха̄ нӣлам̣. джара̄ва̄тена пана пахат̣ака̄ле пан̣д̣арам̣ хоти. амбан̇курена̄пи дӣпетум̣ ват̣т̣ати ева. са̄ панеса̄ кхандхапарипа̄калаккхан̣а̄ джара̄, маран̣ӯпанайанараса̄, йоббанавина̄сапаччупат̣т̣ха̄на̄. сесам̣ саббаттха па̄кат̣амева. евам̣ бхагава̄ идампи суттам̣ арахаттаникӯт̣енева десеси, десана̄парийоса̄не айампи бра̄хман̣о арахатте патит̣т̣ха̄си саддхим̣ антева̄сикасахассена. ан̃н̃есан̃ча анекасахасса̄нам̣ дхаммачаккхум̣ удапа̄ди. сесам̣ вуттасадисамева.

саддхаммаппаджджотика̄йа чӯл̣аниддеса-ат̣т̣хакатха̄йа

пун̣н̣акама̄н̣авасуттаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. меттагӯма̄н̣авасуттаниддесаван̣н̣ана̄

18. чатуттхе меттагӯсутте – ман̃н̃а̄ми там̣ ведагӯ бха̄витаттанти ‘‘айам̣ ведагӯ’’ти ча ‘‘бха̄витатто’’ти ча евам̣ там̣ ман̃н̃а̄ми.

апариттоти на аппо. махантоти на кхуддако. гамбхӣроти на утта̄но. аппамеййоти минитум̣ на саккун̣еййо. дуппарийога̄л̣хоти авага̄хитум̣ отаритум̣ дуккхо. бахуратано са̄гарӯпамоти бахӯнам̣ дхаммаратана̄нам̣ а̄каратта̄ анекавидхаратанасампанно маха̄самуддо вийа бахуратано са̄гарасадисо.

на ман̇ку хотӣти на викун̣итамукхо хоти. аппатит̣т̣хитачиттоти досавасена на гханӣбхӯтачитто. алӣнаманасоти на сан̇кучитачитто. абйа̄панначетасоти на пӯтичитто.

дит̣т̣хе дит̣т̣хаматтоти чаккхувисайе рӯпа̄рамман̣е дит̣т̣хаматтойева там̣ а̄рамман̣ам̣ бхависсати, катта̄ ва̄ ка̄рета̄ ва̄ наттхи. йам̣ чаккхуна̄ дит̣т̣хам̣ ван̣н̣а̄йатанамева. сута̄дӣсупи есева найо. апи ча дит̣т̣хети дассанайогена ван̣н̣а̄йатанам̣, саванайогена садда̄йатанам̣, мутайогена гха̄надживха̄ка̄йа̄йатана̄ни дассети. гха̄насса гандха̄йатанам̣, дживха̄йа раса̄йатанам̣, ка̄йасса патхавӣ теджо ва̄йӯти пхот̣т̣хабба̄йатанам̣, вин̃н̃а̄тайогена дхамма̄йатанам̣ дассети. дит̣т̣хе анӯпайоти чаккхувин̃н̃а̄н̣ена дит̣т̣хе ра̄гӯпайавирахито. анапа̄йоти кодхавирахито аппат̣игхо. анисситоти тан̣ха̄йа аналлӣно. аппат̣ибаддхоти ма̄нена на баддхо. виппамуттоти сабба̄рамман̣ато мутто. висан̃н̃уттоти килесехи вийутто хутва̄ т̣хито.

сам̣виджджати бхагавато чаккхӯти буддхасса бхагавато пакатимам̣сачаккху упалаббхати. пассатӣти даккхати олокети. чаккхуна̄ рӯпанти чаккхувин̃н̃а̄н̣ена рӯпа̄рамман̣ам̣. чхандара̄готи тан̣ха̄чхандо.

дантам̣ найанти самитинти уййа̄накӣл̣а̄ман̣д̣ала̄дӣсу хи маха̄джанамаджджхам̣ гаччханта̄ дантамева гон̣ам̣ ва̄ дантам̣ асса̄джа̄нӣйам̣ ва̄ йа̄не йоджетва̄ найанти. ра̄джа̄ти татха̄рӯпа̄нева т̣ха̄на̄ни гаччханто ра̄джа̄пи дантамева абхирухати. мануссесӯти мануссесупи чатӯхи арийамаггехи данто ниббисеванова сет̣т̣хо. йотива̄кйанти еварӯпам̣ атиккаммавачанам̣ пунаппунам̣ вуччама̄нампи титиккхати наппатиппхарати на вихан̃н̃ати, еварӯпо данто сет̣т̣хоти аттхо.

ассатара̄ти вал̣ава̄йа гадрабхена джа̄та̄. а̄джа̄нӣйа̄ти йам̣ ассадаммаса̄ратхи ка̄ран̣ам̣ ка̄рети, тасса кхиппам̣ джа̄нанасаматтха̄. синдхава̄ти синдхаварат̣т̣хе джа̄та̄ асса̄. маха̄на̄га̄ти кун̃джарасан̇кха̄та̄ маха̄хаттхино. аттадантоти ете ассатара̄ ва̄ синдхава̄ ва̄ кун̃джара̄ ва̄ данта̄ва, на аданта̄. йо пана чатумаггасан̇кха̄тена аттано дантата̄йа аттаданто ниббисевано, айам̣ татопи варам̣, саббехипи етехи уттаритароти аттхо.

на хи етехи йа̄нехӣти йа̄ни ета̄ни хаттхийа̄на̄дӣни уттамайа̄на̄ни, етехи йа̄нехи кочи пуггало супинантенапи агатапуббатта̄ ‘‘агата’’нти сан̇кха̄там̣ нибба̄надисам̣ татха̄ на гаччхеййа. йатха̄ пуббабха̄ге индрийадамена дантена, апарабха̄ге арийамаггабха̄вана̄йа судантена данто ниббисевано саппан̃н̃о пуггало там̣ агатапуббам̣ дисам̣ гаччхати, дантабхӯмим̣ па̄пун̣а̄ти, тасма̄ аттадаманамева варатаранти аттхо (дха. па. ат̣т̣ха. 2.322; маха̄ни. ат̣т̣ха. 90).

видха̄су на викампантӣти нававидхама̄накот̣т̣ха̄сесу на чаланти на ведхенти. виппамутта̄ пунаббхава̄ти каммакилесато самуччхедавимуттийа̄ сут̣т̣ху мутта̄. дантабхӯмим̣ ануппатта̄ти арахаттапхалам̣ па̄пун̣итва̄ т̣хита̄. те локе виджита̄виноти те вуттаппака̄ра̄ кхӣн̣а̄сава̄ сатталоке виджитавиджайа̄ на̄ма (сам̣. ни. ат̣т̣ха. 2.3.76; маха̄ни. ат̣т̣ха. 90).

йассиндрийа̄ни бха̄вита̄нӣти йасса кхӣн̣а̄савасса саддха̄дипан̃чиндрийа̄ни арахаттапхалам̣ па̄петва̄ вад̣д̣хита̄ни. аджджхаттан̃ча бахиддха̄ ча̄ти чаккха̄диаджджхатта̄йатана̄ни ча рӯпа̄дибахиддха̄йатана̄ни ча ниббисевана̄ни ката̄ни. саббалокети сакалатедха̄туке локе ча. ниббиджджха имам̣ паран̃ча локанти иман̃ча аттабха̄вам̣ паралоке ча аттабха̄вам̣ атиккамитва̄ т̣хито кхӣн̣а̄саво. ка̄лам̣ кан̇кхати бха̄вито са дантоти со кхӣн̣а̄саво чаккха̄дито данто вад̣д̣хитачитто маран̣ака̄лам̣ паттхети (су. ни. ат̣т̣ха. 2.522; маха̄ни. ат̣т̣ха. 90).

йесам̣ дхамма̄нам̣ а̄дито самуда̄гаманам̣ пан̃н̃а̄йатӣти йесам̣ кхандха̄дидхамма̄нам̣ уппатти пан̃н̃а̄йати. аттхан̇гамато ниродхоти аттхан̇гаманавасена тесам̣йева абха̄во пан̃н̃а̄йати. каммасанниссито випа̄коти кусала̄кусалакамманиссито випа̄ко каммам̣ амун̃читва̄ паваттанато випа̄копи каммасаннисситова на̄ма. на̄масаннисситам̣ рӯпанти саббарӯпам̣ на̄мам̣ гахетва̄ паваттанато на̄масаннисситам̣ на̄ма джа̄там̣. джа̄тийа̄ анугатанти саббам̣ камма̄дикам̣ джа̄тийа̄ анупавит̣т̣хам̣. джара̄йа анусат̣анти джара̄йа паттхат̣ам̣. бйа̄дхина̄ абхибхӯтанти бйа̄дхидуккхена абхимаддитам̣. маран̣ена аббха̄хатанти маччуна̄ абхихат̣ам̣ пахат̣ам̣. ата̄н̣анти путта̄дӣхипи та̄йанасса абха̄вато ата̄йанам̣ ана̄раккхам̣ алаббхан̣еййам̣ кхемам̣ ва̄. ален̣анти аллӣйитум̣ ниссайитум̣ анарахам̣, аллӣна̄нампи на лен̣акиччакаран̣ам̣. асаран̣анти ниссита̄нам̣ на бхайаха̄ракам̣, на бхайавина̄сакам̣. асаран̣ӣбхӯтанти пуре уппаттийа̄ аттано абха̄венева асаран̣ам̣, уппаттисамака̄ламева асаран̣абхӯтанти аттхо.

19. апуччхасӣти еттха а-ити падапӯран̣аматте нипа̄то, пуччхаситвева аттхо. паваккха̄ми йатха̄ паджа̄нанти йатха̄ паджа̄нанто а̄чиккхати, евам̣ а̄чиккхисса̄ми. упадхинида̄на̄ пабхаванти дуккха̄ти тан̣ха̄диупадхинида̄на̄ джа̄тиа̄дидуккхависеса̄ пабхаванти.

тан̣хӯпадхӣти тан̣ха̄ ева тан̣хӯпадхи. сассатуччхедадит̣т̣хи ева дит̣т̣хӯпадхи. ра̄га̄дикилеса̄ ева килесӯпадхи. пун̃н̃а̄дикамма̄ни ева каммӯпадхи. тивидхадуччарита̄нийева дуччаритӯпадхи. кабал̣ӣка̄ра̄дайо а̄ха̄ра̄ ева а̄ха̄рӯпадхи. досапат̣игхо ева пат̣игхӯпадхи. каммасамут̣т̣ха̄на̄ камменева гахита̄ патхава̄дайо чатассо дха̄туйова чатассо упа̄диннадха̄туйо упадхӣ. чаккха̄дичхааджджхаттика̄ни а̄йатана̄ни ева чха аджджхаттика̄ни а̄йатана̄ни упадхӣ. чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дичхавин̃н̃а̄н̣ака̄йа̄ва чха вин̃н̃а̄н̣ака̄йа̄ упадхӣ. саббампи дуккхам̣ дуккхаманат̣т̣хена̄ти саббатебхӯмакам̣ дуккхам̣ дуссаханат̣т̣хена упадхи.

20. евам̣ упадхинида̄нато пабхавантесу дуккхесу – йо ве авидва̄ти га̄тха̄. таттха паджа̄нанти сан̇кха̄ре аничча̄дивасена джа̄нанто. дуккхасса джа̄типпабхава̄нупассӣти ват̣т̣адуккхасса джа̄тика̄ран̣ам̣ ‘‘упадхӣ’’ти анупассанто. имисса̄ га̄тха̄йа ниддесе ваттаббам̣ наттхи.

21. сокапариддаван̃ча̄ти сокан̃ча паридеван̃ча. татха̄ хи те видито еса дхаммоти йатха̄ йатха̄ сатта̄ джа̄нанти, татха̄ татха̄ н̃а̄панавасена видито еса тайа̄ дхаммоти.

таттха тарантӣти пат̣хамамаггена дит̣т̣хогхам̣ таранти. уттарантӣти дутийамаггена ка̄могхам̣ танукаран̣авасена уггантва̄ таранти. патарантӣти тамева ниравасесаппаха̄навасена татийамаггена висесена таранти. саматиккамантӣти бхавогхаавиджджогхаппаха̄навасена чатуттхамаггена самма̄ атиккаманти. вӣтиваттантӣти пхалам̣ па̄пун̣итва̄ тит̣т̣ханти.

22. киттайисса̄ми те дхамманти нибба̄надхаммам̣ нибба̄нага̄минипат̣ипада̄дхамман̃ча те десайисса̄ми. дит̣т̣хе дхаммети дит̣т̣хева дуккха̄дидхамме, имасмим̣йева ва̄ аттабха̄ве. анӣтиханти аттапаччаккхам̣. йам̣ видитва̄ти йам̣ дхаммам̣ ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ аничча̄’’тиа̄дина̄ (дха. па. 277; тхерага̄. 676; катха̄. 753) найена саммасанто видитва̄.

таттха а̄дикалйа̄н̣анти хитва̄пи ануттарам̣ вивекасукхам̣ дхаммам̣ тава киттайисса̄ми, тан̃ча кхо аппам̣ ва̄ бахум̣ ва̄ киттайанто а̄дикалйа̄н̣а̄диппака̄рамева киттайисса̄ми. а̄димхи калйа̄н̣ам̣ бхаддакам̣ анаваджджамева катва̄ киттайисса̄ми. маджджхепи. парийоса̄непи бхаддакам̣ анаваджджамева катва̄ киттайисса̄мӣти вуттам̣ хоти. йасмин̃хи бхагава̄ екага̄тхампи десеси, са̄ самантабхаддакатта̄ дхаммасса пат̣хамапа̄дена а̄дикалйа̄н̣а̄, дутийататийапа̄дехи маджджхекалйа̄н̣а̄, паччхимапа̄дена парийоса̄накалйа̄н̣а̄. ека̄нусандхикам̣ суттам̣ нида̄нена а̄дикалйа̄н̣ам̣, нигаманена парийоса̄накалйа̄н̣ам̣, сесена маджджхекалйа̄н̣ам̣. на̄на̄нусандхикам̣ суттам̣ пат̣хама̄нусандхина̄ а̄дикалйа̄н̣ам̣, паччхимена парийоса̄накалйа̄н̣ам̣, сесехи маджджхекалйа̄н̣ам̣.

апи ча санида̄науппаттитта̄ а̄дикалйа̄н̣ам̣, венеййа̄нам̣ анурӯпато аттхасса авипарӣтата̄йа ча хетуда̄харан̣айуттато ча маджджхекалйа̄н̣ам̣, сотӯнам̣ саддха̄пат̣ила̄бхаджананена нигаманена ча парийоса̄накалйа̄н̣ам̣.

сакало хи са̄санадхаммо аттано аттхабхӯтена сӣлена а̄дикалйа̄н̣о, саматхавипассана̄маггапхалехи маджджхекалйа̄н̣о, нибба̄нена парийоса̄накалйа̄н̣о. сӣласама̄дхӣхи ва̄ а̄дикалйа̄н̣о, випассана̄маггехи маджджхекалйа̄н̣о, пхаланибба̄нехи парийоса̄накалйа̄н̣о. буддхасубодхита̄йа ва̄ а̄дикалйа̄н̣о, дхаммасудхаммата̄йа маджджхекалйа̄н̣о, сан̇гхасуппат̣ипаттийа̄ парийоса̄накалйа̄н̣о. там̣ сутва̄ татхатта̄йа пат̣ипаннена адхигантабба̄йа абхисамбодхийа̄ ва̄ а̄дикалйа̄н̣о, паччекабодхийа̄ маджджхекалйа̄н̣о, са̄вакабодхийа̄ парийоса̄накалйа̄н̣о.

суййама̄но чеса нӣваран̣авиккхамбханато бхаваненапи калйа̄н̣амева а̄вахатӣти а̄дикалйа̄н̣о, пат̣ипаджджийама̄но саматхавипассана̄сукха̄ваханато пат̣ипаттийа̄пи калйа̄н̣амева а̄вахатӣти маджджхекалйа̄н̣о, татха̄пат̣ипанно (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.1) ча пат̣ипаттипхале нит̣т̣хите та̄дибха̄ва̄ваханато пат̣ипаттипхаленапи калйа̄н̣амева а̄вахатӣти парийоса̄накалйа̄н̣оти.

йам̣ панеса бхагава̄ дхаммам̣ десенто са̄санабрахмачарийам̣ маггабрахмачарийан̃ча пака̄сети, на̄на̄найехи дӣпети. там̣ йатха̄нурӯпам̣ аттхасампаттийа̄ са̄ттхам̣. бйан̃джанасампаттийа̄ сабйан̃джанам̣. сан̇ка̄санапака̄санавиваран̣авибхаджанаутта̄нӣкаран̣апан̃н̃аттиаттхападасама̄йогато са̄ттхам̣. аккхарападабйан̃джана̄ка̄ранируттиниддесасампаттийа̄ сабйан̃джанам̣. аттхагамбхӣрата̄пат̣иведхагамбхӣрата̄хи са̄ттхам̣. дхаммагамбхӣрата̄десана̄гамбхӣрата̄хи сабйан̃джанам̣. аттхапат̣ибха̄напат̣исамбхида̄висайато са̄ттхам̣. дхамманируттипат̣исамбхида̄висайато сабйан̃джанам̣. пан̣д̣итаведанӣйато сариккхакаджанаппаса̄даканти са̄ттхам̣. саддхеййато локийаджанаппаса̄даканти сабйан̃джанам̣. гамбхӣра̄дхиппа̄йато са̄ттхам̣. утта̄нападато сабйан̃джанам̣. упанетаббасса абха̄вато сакалапарипун̣н̣абха̄вена кевалапарипун̣н̣ам̣. апанетаббасса абха̄вато ниддосабха̄вена парисуддхам̣.

апи ча – пат̣ипаттийа̄ адхигамабйаттито са̄ттхам̣. парийаттийа̄ а̄гамабйаттито сабйан̃джанам̣. сӣла̄дипан̃чадхаммаккхандхайуттато кевалапарипун̣н̣ам̣. нирупаккилесато ниттхаран̣аттха̄йа паваттито лока̄мисанирапеккхато ча парисуддхам̣. сиккхаттайапариггахитатта̄ брахмабхӯтехи сет̣т̣хехи чаритаббато, тесан̃ча чарийабха̄вато брахмачарийам̣ (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.1).

евам̣ парийаттидхаммам̣ дассетва̄ ида̄ни локуттарадхаммам̣ дассетум̣ ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄не’’ти а̄ха. саттатим̣сабодхипаккхийадхамме дассетва̄ ниббаттиталокуттарам̣ дассетум̣ ‘‘нибба̄нан̃ча̄’’ти а̄ха. нибба̄нага̄минин̃ча пат̣ипаданти пуббабха̄гасӣласама̄дхивипассана̄дхамман̃ча киттайисса̄ми.

дуккхе дит̣т̣хети дуккхасачче сарасалаккхан̣ена дит̣т̣хе дуккхасаччам̣ пака̄сесса̄ми. самудайа̄дӣсупи есева найо.

23. тан̃ча̄хам̣ абхинанда̄мӣти там̣ вуттаппака̄радхаммаджотакам̣ тава вачанам̣ ахам̣ паттхайа̄ми. дхаммамуттаманти тан̃ча дхаммамуттамам̣ абхинанда̄ми.

таттха махато тамока̄йасса пада̄лананти махато авиджджа̄ра̄сисса чхеданам̣. аниччалаккхан̣авасена есӣ. дуккхалаккхан̣авасена гавесӣ. анатталаккхан̣авасена самантато парийесӣ. махато випалла̄сасса пабхедананти махантасса асубхе субхантиа̄дидва̄дасавидхасса випалла̄сасса бхеданам̣. махато тан̣ха̄салласса аббахананти махантасса антотуданат̣т̣хена тан̣ха̄кан̣т̣акасса лун̃чанам̣. дит̣т̣хисан̇гха̄т̣асса винивет̣хананти дит̣т̣хийева аббоччхиннаппаваттито сан̇гхат̣итат̣т̣хена сан̇гха̄т̣о, тасса дит̣т̣хисан̇гха̄т̣асса ниваттанам̣. ма̄надхаджасса па̄тананти усситат̣т̣хена уннатилаккхан̣асса ма̄наддхаджасса па̄танам̣. абхисан̇кха̄расса вӯпасаманти пун̃н̃а̄диабхисан̇кха̄расса упасаманам̣. огхасса ниттхаран̣анти ват̣т̣е осӣда̄панасса ка̄могха̄диогхасса ниттхаран̣ам̣ никкхаманам̣. бха̄расса никкхепананти рӯпа̄дипан̃чаккхандхабха̄расса кхипанам̣ чхад̣д̣анам̣. сам̣са̄рават̣т̣асса упаччхеданти кхандха̄дипат̣ипа̄т̣исам̣са̄рават̣т̣асса хетунассанена уччхиджджанам̣. санта̄пасса нибба̄пананти килесасанта̄пасса ниббутим̣. парил̣а̄хасса пат̣ипассаддханти килесапарил̣а̄хасса вӯпасамам̣ пат̣ипассамбханам̣. дхаммадхаджасса усса̄пананти нававидхалокуттарадхаммасса усса̄петва̄ т̣хапанам̣. параматтхам̣ аматам̣ нибба̄нанти уттамат̣т̣хена параматтхам̣. наттхи етасса маран̣асан̇кха̄там̣ матанти аматам̣. килесависапат̣ипаккхатта̄ агадантипи аматам̣. сам̣са̄радуккхапат̣ипаккхабхӯтатта̄ ниббутанти нибба̄нам̣. наттхеттха тан̣ха̄сан̇кха̄там̣ ва̄нантипи нибба̄нам̣.

махесаккхехи саттехӣти маха̄нубха̄вехи сакка̄дӣхи саттехи. парийеситоти парийит̣т̣хо. кахам̣ девадевоти дева̄нам̣ атидево кухим̣. кахам̣ нара̄сабхоти уттамапурисо.

24. уддхам̣ адхо тирийан̃ча̄пи маджджхети еттха уддханти ана̄гатаддха̄ вуччати. адхоти атӣтаддха̄. тирийан̃ча̄пи маджджхети паччуппаннаддха̄. етесу нандин̃ча нивесанан̃ча, пануджджа вин̃н̃а̄н̣анти етесу уддха̄дӣсу тан̣хан̃ча дит̣т̣хинивесанан̃ча абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣ан̃ча панудехи. панудитва̄ ча бхаве на тит̣т̣хети евам̣ санте дувидхепи бхаве на тит̣т̣хеййа. евам̣ та̄ва пануджджасаддасса панудехӣти имасмим̣ аттхавикаппе самбандхо. панудитва̄ти етасмим̣ пана аттхавикаппе бхаве на тит̣т̣хети айамева самбандхо. ета̄ни нандӣнивесанавин̃н̃а̄н̣а̄ни панудитва̄ дувидхепи бхаве на тит̣т̣хеййа̄ти.

сахока̄савасена девалоко уддхам̣. апа̄йалоко адхо. мануссалоко маджджхе. таттха кусала̄ дхамма̄ти апа̄йам̣ мун̃читва̄ упари пат̣исандхида̄нато кусала̄ дхамма̄ уддханти вуччанти. акусала̄ дхамма̄ апа̄йесу пат̣исандхида̄нато адхоти. тадубхайавимуттатта̄ абйа̄ката̄ дхамма̄ тирийан̃ча̄пи маджджхети вуччанти. саббопаривасена арӯпадха̄ту уддхам̣. саббаадховасена ка̄мадха̄ту адхо. тадубхайантаравасена рӯпадха̄ту маджджхе. ка̄йачитта̄ба̄дхакхананавасена сукха̄ ведана̄ уддхам̣. дуккхаманавасена дуккха̄ ведана̄ адхо. адуккхамасукха̄ ведана̄ маджджхе. аттабха̄вавасена париччхедам̣ дассенто ‘‘уддханти уддхам̣ па̄датала̄’’тиа̄дима̄ха. таттха уддхам̣ па̄датала̄ти па̄даталато упари. адхо кесаматтхака̄ти кесаматтхакато адхо. маджджхети двиннам̣ антарам̣.

пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄расахагатам̣ вин̃н̃а̄н̣анти терасавидхапун̃н̃а̄бхисан̇кха̄расампайуттам̣ каммавин̃н̃а̄н̣ам̣. апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄расахагатам̣ вин̃н̃а̄н̣анти два̄дасавидхаапун̃н̃а̄бхисан̇кха̄расампайуттам̣ каммавин̃н̃а̄н̣ам̣. а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄расахагатам̣ вин̃н̃а̄н̣анти чатуббидхам̣ а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄расахагатам̣ каммавин̃н̃а̄н̣ам̣. нуджджа̄ти кхипа. пануджджа̄ти атӣва кхипа. нуда̄ти лун̃ча. пануда̄ти атӣва лун̃ча. паджаха̄ти чхад̣д̣ехи. винодехӣти дӯрам̣ карохи.

каммабхаван̃ча̄ти пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄рачетана̄ва. пат̣исандхикан̃ча пунаббхаванти пат̣исандхийа̄ рӯпа̄дипунаббхаван̃ча. паджаханто пат̣хамамаггена, виноденто дутийамаггена, бйантӣ каронто татийамаггена, анабха̄вам̣ гаменто чатуттхамаггена. каммабхаве на тит̣т̣хеййа̄ти пун̃н̃а̄диабхисан̇кха̄ре на тит̣т̣хеййа.

25. ета̄ни винодетва̄ бхаве атит̣т̣ханто есо – евам̣ виха̄рӣти га̄тха̄. таттха идхева̄ти имасмим̣йева са̄сане, имасмим̣йева ва̄ аттабха̄ве. имисса̄ га̄тха̄йа ниддесо утта̄наттхова.

26. сукиттитам̣ готаманӯпадхӣканти еттха анӯпадхӣканти нибба̄нам̣, там̣ сандха̄йа бхагавантам̣ а̄лапанто а̄ха – ‘‘сукиттитам̣ готаманӯпадхӣка’’нти.

ниддесе килеса̄ ча̄ти упата̄панат̣т̣хена ра̄га̄дайо килеса̄ ча ра̄сат̣т̣хена випа̄кабхӯта̄ пан̃чаккхандха̄ ча кусала̄диабхисан̇кха̄ра̄ четана̄ ча ‘‘упадхӣ’’ти вуччанти катхӣйанти. упадхиппаха̄нам̣ тадан̇гаппаха̄нена, упадхивӯпасамам̣ виккхамбханаппаха̄нена, упадхипат̣иниссаггам̣ самуччхедаппаха̄нена упадхипат̣ипассаддхам̣ пхалена̄ти.

27. на кевалам̣ дуккхамева паха̄си – те ча̄пӣти га̄тха̄. таттха ат̣т̣хитанти саккаччам̣, сада̄ ва̄. там̣ там̣ намасса̄мӣти тасма̄ там̣ намасса̄ми. самечча̄ти упагантва̄. на̄га̄ти бхагавантам̣ а̄лапанто а̄ха.

ниддесе самечча̄ти джа̄нитва̄, екато хутва̄ ва̄. абхисамечча̄ти пат̣ивиджджхитва̄. сама̄гантва̄ти саммукха̄ хутва̄. абхисама̄гантва̄ти самӣпам̣ гантва̄. саммукха̄ти саммукхе. а̄гум̣ на каротӣти па̄пам̣ на кароти.

28. ида̄ни нам̣ бхагава̄ ‘‘аддха̄ хи бхагава̄ паха̄си дуккха’’нти евам̣ тена бра̄хман̣ена видитопи атта̄нам̣ анупанетва̄ва пахӣнадуккхена пуггалена оваданто ‘‘йам̣ бра̄хман̣а’’нти га̄тхама̄ха. тассаттхо – йам̣ там̣ абхиджа̄нанто ‘‘айам̣ ба̄хитапа̄патта̄ бра̄хман̣о, ведехи гататта̄ ведагӯ, кин̃чана̄бха̄ва̄ акин̃чано, ка̄месу ча бхавесу ча асаттатта̄ ка̄мабхаве асатто’’ти джан̃н̃а̄ джа̄неййа̄си. аддха̄ хи со огхамимам̣ ата̄ри, тин̣н̣о ча па̄рам̣ акхило акан̇кхо.

ниддесе ра̄гакин̃чананти ра̄гапалибодхам̣. досакин̃чанантиа̄дипи есева найо. ка̄могхам̣ тин̣н̣о ана̄га̄мимаггена. бхавогхам̣ тин̣н̣о арахаттамаггена. дит̣т̣хогхам̣ тин̣н̣о сота̄паттимаггена. авиджджогхам̣ тин̣н̣о арахаттамаггена. сам̣са̄рапатхам̣ тин̣н̣о кусала̄кусалакаммаппабхедена̄ти. уттин̣н̣о пат̣хамамаггена. ниттин̣н̣о дутийамаггена. атикканто татийамаггена. саматикканто чатуттхамаггена.вӣтиватто пхалена.

29. кин̃ча бхиййо – видва̄ ча йоти га̄тха̄. таттха идха̄ти имасмим̣ са̄сане, аттабха̄ве ва̄. висаджджа̄ти восаджджитва̄.

ниддесе саджджанти мун̃чанам̣. висаджджанти восаджджанам̣. сесам̣ саббаттха па̄кат̣амева. евам̣ бхагава̄ идампи суттам̣ арахаттаникӯт̣енева десеси. десана̄парийоса̄не ча вуттасадисо ева дхамма̄бхисамайо ахосӣти.

саддхаммаппаджджотика̄йа чӯл̣аниддеса-ат̣т̣хакатха̄йа

меттагӯма̄н̣авасуттаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. дхотакама̄н̣авасуттаниддесаван̣н̣ана̄

30. пан̃чаме дхотакасутте – ва̄ча̄бхикан̇кха̄мӣти ва̄чам̣ абхикан̇кха̄ми. сиккхе нибба̄наматтаноти аттано ра̄га̄дӣнам̣ нибба̄наттха̄йа адхисӣла̄дӣни сиккхеййа. ниддесе апуббам̣ наттхи.

31. итоти мама мукхато.

ниддесе а̄таппанти килесата̄панам̣. усса̄ханти асан̇кочам̣. уссол̣хӣнти балававӣрийам̣. тха̄манти аситхилам̣. дхитинти дха̄ран̣ам̣. вӣрийам̣ карохӣти параккамам̣ карохи. чхандам̣ джанехӣти ручим̣ уппа̄дехи.

32. евам̣ вутте аттамано дхотако бхагавантам̣ абхиттхавама̄но катхам̣катха̄памоккхам̣ йа̄чанто ‘‘пасса̄маха’’нти га̄тхама̄ха. таттха пасса̄махам̣ девамануссалокети пасса̄ми ахам̣ девамануссалоке. там̣ там̣ намасса̄мӣти там̣ еварӯпам̣ там̣ намасса̄ми. памун̃ча̄ти памочехи.

ниддесе паччекабуддха̄ти там̣ там̣ а̄рамман̣ам̣ па̄т̣ийеккам̣ чатусаччам̣ сайамева буддха̄ пат̣иведхаппатта̄ти паччекабуддха̄. сӣхасӣхоти ачхамбхитат̣т̣хена сӣха̄нам̣ атисӣхо. на̄гана̄готи никкилесат̣т̣хена, махантат̣т̣хена ва̄ на̄га̄нам̣ атина̄го. ган̣иган̣ӣти ган̣аванта̄нам̣ атӣва ган̣ава̄. мунимунӣти н̃а̄н̣аванта̄нам̣ атӣва н̃а̄н̣ава̄. ра̄джара̄джа̄ти уттамара̄джа̄. мун̃ча манти мочехи мам̣. памун̃ча манти на̄на̄видхена мун̃чехи мам̣. мочехи манти ситхилам̣ карохи мам̣. памочехи манти атӣва ситхилам̣ карохи мам̣. уддхара манти мам̣ сам̣са̄рапан̇ка̄ уддхаритва̄ тхале патит̣т̣ха̄пехи. самуддхара манти самма̄ уддхаритва̄ тхале патит̣т̣ха̄пехи мам̣. вут̣т̣ха̄пехӣти вичикиччха̄саллато апанетва̄ висум̣ каран̣авасена ут̣т̣ха̄пехи.

33. атхасса бхагава̄ атта̄дхӣнамева катхам̣катха̄памоккхам̣ огхатаран̣амукхена дассенто ‘‘на̄ха’’нти га̄тхама̄ха. таттха на̄хам̣ сахисса̄мӣти ахам̣ на сахисса̄ми на саккоми. на ва̄йамисса̄мӣти вуттам̣ хоти. памочана̄йа̄ти памочетум̣. катхам̣катхинти сакан̇кхам̣. таресӣти тареййа̄си.

ниддесе на ӣха̄мӣти пайогам̣ на кароми. на самӣха̄мӣти атӣва пайогам̣ на кароми. ассаддхе пуггалети ратанаттайе саддха̄вирахите пуггале. аччхандикети маггапхалаттхам̣ ручивирахите. кусӣтети сама̄дхивирахите. хӣнавӣрийети ниббӣрийе. аппат̣ипаджджама̄нети пат̣ипаттийа̄ на пат̣ипаджджама̄не.

34. евам̣ вутте аттаманатаро дхотако бхагавантам̣ абхиттхавама̄но ануса̄саним̣ йа̄чанто ‘‘ануса̄са брахме’’ти га̄тхама̄ха. таттха брахмети сет̣т̣хавачанаметам̣. тена бхагавантам̣ а̄мантайама̄но а̄ха ‘‘ануса̄са брахме’’ти. вивекадхамманти саббасан̇кха̄равивекам̣ нибба̄надхаммам̣. абйа̄паджджама̄ноти на̄наппака̄ракам̣ ана̄паджджама̄но. идхева сантоти идхева сама̄но. аситоти аниссито.

35-7. ито пара̄ две га̄тха̄ меттагӯсутте вуттанайа̄ ева. кевалан̃хи таттха дхаммам̣, идха сантинти айам̣ висесо. татийага̄тха̄йапи пуббад̣д̣хам̣ таттха вуттанайамева. апарад̣д̣хе сан̇готи саджджанат̣т̣ха̄нам̣, лаггананти вуттам̣ хоти. сесам̣ саббаттха па̄кат̣амева.

евам̣ бхагава̄ идампи суттам̣ арахаттаникӯт̣енева десеси, десана̄парийоса̄не ча вуттасадисо ева дхамма̄бхисамайо ахосӣти.

саддхаммаппаджджотика̄йа чӯл̣аниддеса-ат̣т̣хакатха̄йа

дхотакама̄н̣авасуттаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6. упасӣвама̄н̣авасуттаниддесаван̣н̣ана̄

38. чхат̣т̣хе упасӣвасутте – махантамогханти махантам̣ огхам̣. анисситоти пуггалам̣ ва̄ дхаммам̣ ва̄ аналлӣно. но висаха̄мӣти на саккоми. а̄рамман̣анти ниссайам̣. йам̣ нисситоти йам̣ дхаммам̣ ва̄ пуггалам̣ ва̄ ниссито.

ниддесе ка̄могханти ана̄га̄мимаггена ка̄могхам̣. арахаттамаггена бхавогхам̣. сота̄паттимаггена дит̣т̣хогхам̣. арахаттамаггена авиджджогхам̣ тареййам̣. сакйакула̄ паббаджитоти бхагавато учча̄кулапаридӣпанавасена вуттам̣. а̄ламбан̣анти аваттхаритва̄ т̣ха̄нам̣. ниссайанти аллӣйанам̣. упаниссайанти апассайанам̣.

39. ида̄ни йасма̄ бра̄хман̣о а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанала̄бхӣ тан̃ча сантампи ниссайам̣ на джа̄на̄ти. тенасса бхагава̄ тан̃ча ниссайам̣ уттарин̃ча ниййа̄напатхам̣ дассенто ‘‘а̄кин̃чан̃н̃а’’нти га̄тхама̄ха. таттха пеккхама̄ноти там̣ а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанасама̄паттим̣ сато сама̄паджджитва̄ вут̣т̣хахитва̄ ча аничча̄дивасена пассама̄но. наттхӣти нисса̄йа̄ти там̣ ‘‘наттхи кин̃чӣ’’ти паваттам̣ сама̄паттим̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄. тарассу огханти тато пабхути паватта̄йа випассана̄йа йатха̄нурӯпам̣ чатуббидхампи огхам̣ тарассу. катха̄хӣти катхам̣катха̄хи. тан̣хаккхайам̣ наттамаха̄бхипасса̄ти раттиндивам̣ нибба̄нам̣ вибхӯтам̣ катва̄ пасса. етенасса дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄рам̣ катхеси.

ниддесе тан̃н̃ева вин̃н̃а̄н̣ам̣ абха̄ветӣти а̄ка̄са̄ламбан̣ам̣ катва̄ паваттамахаггатавин̃н̃а̄н̣ам̣ абха̄вети абха̄вам̣ гамети. вибха̄ветӣти вивидха̄ абха̄вам̣ гамети. антарадха̄петӣти адассанам̣ гамети. наттхи кин̃чӣти пассатӣти антамасо бхан̇гаматтамписса наттхӣти пассати.

40. ида̄ни ‘‘ка̄ме паха̄йа̄’’ти сутва̄ виккхамбханавасена аттана̄ пахӣне ка̄ме сампассама̄но ‘‘саббесӯ’’ти га̄тхама̄ха. таттха хитва̄ ман̃н̃анти ан̃н̃ам̣ тато хет̣т̣ха̄ чхаббидхампи сама̄паттим̣ хитва̄. сан̃н̃а̄вимоккхе парамети саттасу сан̃н̃а̄вимоккхесу уттаме а̄кин̃чан̃н̃а̄йатане. тит̣т̣хе ну со таттха ана̄нуйа̄йӣти со пуггало таттха а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанабрахмалоке авигаччхама̄но тит̣т̣хеййа нӯти пуччхати.