2. гухат̣т̣хакасуттаниддесаван̣н̣ана̄

7. дутийе – саттоти лагго. гуха̄йанти ка̄йе. ка̄йо хи ра̄га̄дӣнам̣ ва̄л̣а̄нам̣ васанока̄сато ‘‘гуха̄’’ти вуччати. бахуна̄бхичханноти бахуна̄ ра̄га̄дикилесаджа̄тена абхиччханно. етена аджджхаттабандханам̣ вуттам̣. тит̣т̣ханти ра̄га̄дивасена тит̣т̣ханто. моханасмим̣ пага̄л̣хоти моханам̣ вуччати ка̄магун̣о. еттха хи деваманусса̄ муйханти тесу аджджхога̄л̣ха̄ хутва̄; етена ба̄хирабандханам̣ вуттам̣. дӯре вивека̄ хи татха̄видхо соти со татха̄рӯпо наро тивидха̄пи ка̄йавивека̄дививека̄ дӯре, ана̄санне. ким̣ка̄ран̣а̄? ка̄ма̄ хи локе на хи суппаха̄йа̄ти йасма̄ локе ка̄ма̄ суппаха̄йа̄ на хонти, тасма̄ти вуттам̣ хоти.

саттоти хи кхо вуттанти ‘‘сатто, наро, ма̄наво’’ти евама̄дина̄ найена катхитойева. гуха̄ та̄ва ваттабба̄ти гуха̄ та̄ва катхетабба̄. ка̄йоти ва̄тиа̄дӣсу айам̣ та̄ва падайоджана̄ – ка̄йо ити ва̄ гуха̄ ити ва̄…пе… кумбхо ити ва̄ти. таттха ка̄йоти ‘‘куччхита̄нам̣ а̄йоти ка̄йо’’тиа̄дина̄ хет̣т̣ха̄ сатипат̣т̣ха̄накатха̄йам̣ вуттойева. ра̄га̄дива̄л̣а̄нам̣ васанока̄сат̣т̣хена гуха̄, ‘‘пат̣иччха̄данат̣т̣хена̄’’типи еке. ‘‘дӯран̇гамам̣ екачарам̣, асарӣрам̣ гуха̄сайа’’нтиа̄дӣсу (дха. па. 37) вийа. ра̄га̄дӣхи джха̄панат̣т̣хена дехо ‘‘те хитва̄ ма̄нусам̣ деха’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.332 тхокам̣ висадисам̣) вийа. паматтакаран̣ат̣т̣хена сандехо ‘‘бхиджджати пӯтисандехо, маран̣антан̃хи джӣвита’’нтиа̄дӣсу (дха. па. 148) вийа. сам̣са̄ре сан̃чаран̣ат̣т̣хена на̄ва̄ ‘‘син̃ча бхиккху имам̣ на̄вам̣, ситта̄ те лахумессатӣ’’тиа̄дӣсу (дха. па. 369) вийа. ирийа̄патхасса аттхибха̄ват̣т̣хена ратхо ‘‘ратхо сӣлапариккха̄ро, джха̄наккхо чаккавӣрийо’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 5.4) вийа. аччуггатат̣т̣хена дхаджо ‘‘дхаджо ратхасса пан̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣсу (джа̄. 2.22.1841) вийа.

кимикула̄нам̣ а̄ва̄сабха̄вена ваммико ‘‘ваммикоти кхо, бхиккху, имассетам̣ ча̄тумаха̄бхӯтикасса ка̄йасса адхивачана’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.251) вийа. йатхева хи ба̄хирако ваммико, вамати вантако вантуссайо вантасинехасамбаддхоти чатӯхи ка̄ран̣ехи ‘‘ваммико’’ти вуччати. со хи ахинакулаундӯрагхарагол̣ика̄дайо на̄наппака̄ре па̄н̣аке ваматӣти ваммико. упачика̄хи вантакоти ваммико. упачика̄хи вамитва̄ мукхатун̣д̣акехи уккхиттапам̣сучун̣н̣ена кат̣иппама̄н̣енапи порисаппама̄н̣енапи усситоти ваммико. упачика̄хи вантакхел̣асинехена а̄баддхата̄йа саттасатта̄хам̣ деве вассантепи на виппакирӣйати, нида̄гхепи тато пам̣сумут̣т̣хим̣ гахетва̄ тасмим̣ мут̣т̣хина̄ пӣл̣ийама̄не синехо никкхамати, евам̣ вантасинехена самбаддхоти ваммико. евамайам̣ ка̄йопи ‘‘аккхимха̄ аггигӯтхако’’тиа̄дина̄ найена на̄наппака̄рам̣ асучикалималам̣ ваматӣти ваммико. буддхапаччекабуддхакхӣн̣а̄сава̄ имасмим̣ аттабха̄ве никантипарийа̄да̄нена аттабха̄вам̣ чхад̣д̣етва̄ гата̄ти арийехи вантакотипи ваммико. йехи ча̄йам̣ тӣхи ат̣т̣хисатехи уссито наха̄русамбаддхо мам̣са̄валепано аллачаммапарийонаддхо чхавиран̃джито сатте ван̃чети, там̣ саббам̣ арийехи вантамева̄ти вантуссайотипи ваммико. ‘‘тан̣ха̄ джанети пурисам̣, читтамасса видха̄ватӣ’’ти (сам̣. ни. 1.55-57) евам̣ тан̣ха̄йа джанитатта̄ арийехи вантенева тан̣ха̄синехена самбаддхо айанти вантасинехена самбаддхотипи ваммико. йатха̄ ча ваммикасса анто на̄наппака̄ра̄ па̄н̣ака̄ таттхева джа̄йанти, учча̄рапасса̄вам̣ каронти, гила̄на̄ сайанти, мата̄ нипатанти. ити со тесам̣ сӯтигхарам̣ ваччакут̣и гила̄наса̄ла̄ суса̄нан̃ча хоти. евам̣ кхаттийамаха̄са̄ла̄дӣнампи ка̄йо ‘‘айам̣ гопитараккхито ман̣д̣итапаса̄дито маха̄нубха̄ва̄нам̣ ка̄йо’’ти ачинтетва̄ чхавиниссита̄ па̄н̣а̄ чамманиссита̄ па̄н̣а̄ мам̣саниссита̄ па̄н̣а̄ наха̄руниссита̄ па̄н̣а̄ ат̣т̣хиниссита̄ па̄н̣а̄ ат̣т̣химин̃джаниссита̄ па̄н̣а̄ти евам̣ кулаган̣ана̄йа асӣтиматта̄ни кимикуласахасса̄ни антока̄йасмим̣йева джа̄йанти, учча̄рапасса̄вам̣ каронти, гелан̃н̃ена а̄турита̄ни сайанти, мата̄мата̄ нипатанти. ити айампи тесам̣ па̄н̣а̄нам̣ сӯтигхарам̣ ваччакут̣и гила̄наса̄ла̄ суса̄нан̃ча хотӣти ‘‘ваммико’’ти сан̇кхам̣ гато.

мана̄па̄мана̄папатанат̣т̣хена нагарам̣ ‘‘сакка̄йанагара’’нтиа̄дӣсу вийа. рога̄дӣнам̣ нӣл̣абха̄вена кула̄вакабха̄вена нӣл̣ам̣ ‘‘роганӣл̣ам̣ пабхан̇гура’’нтиа̄дӣсу (дха. па. 148) вийа. пат̣исандхийа̄ нива̄сагехат̣т̣хена кут̣и ‘‘пан̃чадва̄ра̄йам̣ кут̣ика̄йам̣ пасаккийа̄’’тиа̄дӣсу (тхерага̄. 125) вийа. пӯтибха̄вена ган̣д̣о ‘‘роготи бхиккхаве, ган̣д̣оти бхиккхаве, саллоти бхиккхаве, ка̄йассетам̣ адхивачана’’нтиа̄дӣсу (а. ни. 9.15) вийа. бхиджджанат̣т̣хена кумбхо ‘‘кумбхӯпамам̣ ка̄йамимам̣ видитва̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 40) вийа. ка̄йассетам̣ адхивачананти етам̣ вуттаппака̄рам̣ чатумаха̄бхӯтамайасса куччхитадхамма̄нам̣ а̄йасса адхивачанам̣, катхананти аттхо. гуха̄йанти сарӣрасмим̣. саттоти аллӣно. висаттоти ван̣н̣ара̄га̄дивасена вивидхо аллӣно. сан̣т̣ха̄нара̄гавасена а̄сатто. таттхева ‘‘субхам̣ сукха’’нти гахан̣авасена лагго. аттаггахан̣авасена лаггито. палибуддхоти пхассара̄гавасена амун̃читва̄ т̣хито. бхиттикхилети бхиттийам̣ а̄кот̣итакха̄н̣уке. на̄гадантети татхева хаттхидантасадисе ван̇кадан̣д̣аке. саттанти бхиттикхиле лаггам̣. висаттанти на̄гаданте лаггам̣. а̄саттанти чӣваравам̣се лаггам̣. лагганти чӣварараджджуйа̄ лаггам̣. лаггитанти пӣт̣хапа̄де лаггам̣. палибуддханти ман̃чапа̄де лагганти евама̄дина̄ найена йоджетаббам̣.

лаггана̄дхивачананти висесена аллӣйанакатханам̣. чханноти вуттаппака̄рехи килесехи чха̄дито. пунаппунам̣ уппаттивасена упарӯпари чханноти уччханно. а̄вутоти а̄варито. нивутоти ва̄рито. опхутоти аваттхаритва̄ чха̄дито. пихитоти бха̄джанена уккхалимукхам̣ вийа палигун̣т̣хито. пат̣иччханноти а̄ват̣о. пат̣икуджджитоти адхомукхам̣ т̣хапито. таттха тин̣апан̣н̣а̄дӣхи чха̄дитам̣ вийа чханно. уччханно надим̣ а̄варан̣асету вийа. а̄вуто джанасан̃чаран̣амагга̄варан̣ам̣ вийа.

винибаддхо ма̄навасена̄ти на̄на̄видхена ма̄на̄тима̄навасена на̄на̄видхе а̄рамман̣е баддхо хутва̄ тит̣т̣хати. пара̄мат̣т̣хо дит̣т̣хивасена̄ти два̄сат̣т̣хидит̣т̣хӣнам̣ васена пара̄мат̣т̣хо а̄маситва̄ гахито. виккхепагато уддхаччавасена̄ти а̄рамман̣е асантит̣т̣ханавасена читтавиккхепам̣ патто упагато. анит̣т̣хан̇гато вичикиччха̄васена̄ти ратанаттайа̄дӣсу кан̇кха̄сан̇кха̄та̄йа вичикиччха̄йа васена саннит̣т̣ха̄нам̣ аппатто. тха̄магато анусайавасена̄ти дуннӣхаран̣ааппахӣна̄нусайавасена тхирабха̄вам̣ патто упагато хутва̄ тит̣т̣хати.

рӯпӯпайанти тан̣ха̄дит̣т̣хӯпайавасена рӯпам̣ упагантва̄ а̄рамман̣ам̣ катва̄. вин̃н̃а̄н̣ам̣ тит̣т̣хама̄нам̣ тит̣т̣хатӣти тасмим̣ а̄рамман̣е рӯпа̄рамман̣ам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ тит̣т̣хантам̣ тит̣т̣хати. рӯпа̄рамман̣ам̣ рӯпапатит̣т̣ханти рӯпамева а̄рамман̣ам̣ а̄ламбитва̄ рӯпамева патит̣т̣хам̣ катва̄. нандӯпасечананти саппӣтикатан̣ходакена а̄ситтам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣. вуддхинти вуддхибха̄вам̣. вирӯл̣хинти джаванавасена упарито вирӯл̣хибха̄вам̣. вепулланти тада̄рамман̣авасена вепуллам̣.

аттхи ра̄готиа̄дӣни лобхассева на̄ма̄ни. со хи ран̃джанавасена ра̄го, нанданавасена нандӣ, тан̣ха̄йанавасена тан̣ха̄ти вуччати. патит̣т̣хитам̣ таттха вин̃н̃а̄н̣ам̣ вирӯл̣ханти каммам̣ джава̄петва̄ пат̣исандхиа̄кад̣д̣ханасаматтхата̄йа патит̣т̣хитан̃чева вирӯл̣хан̃ча. йаттха̄ти тебхӯмакават̣т̣е бхуммам̣. саббаттха ва̄ пуримападе етам̣ бхуммам̣. аттхи таттха сан̇кха̄ра̄нам̣ вуддхӣти идам̣ имасмим̣ випа̄кават̣т̣е т̣хитасса а̄йатим̣ ват̣т̣ахетуке сан̇кха̄ре сандха̄йа вуттам̣. йаттха аттхи а̄йатим̣ пунаббхава̄бхиниббаттӣти йасмим̣ т̣ха̄не а̄йатим̣ пунаббхава̄бхиниббатти аттхи. таттха пуримасуттам̣ рӯпа̄диа̄рамман̣алагганавасена вуттам̣, дутийасуттам̣ тадева̄рамман̣ам̣ абхинанданавасена вуттам̣, татийам̣ вин̃н̃а̄н̣апатит̣т̣ха̄навасена вуттам̣, чатуттхам̣ чатуббидхаа̄ха̄равасена, кусала̄кусалавин̃н̃а̄н̣апатит̣т̣ха̄навасена вуттанти н̃а̄таббам̣.

йебхуййена̄ти па̄йена. муйхантӣти мохам̣ а̄паджджанти. саммуйхантӣти висесена муйханти. сампамуйхантӣти сабба̄ка̄рена муйханти. атха ва̄ рӯпа̄рамман̣ам̣ пат̣ичча муйханти, садда̄рамман̣ам̣ пат̣ичча саммуйханти, мута̄рамман̣ам̣ пат̣ичча сампамуйханти. авиджджа̄йа андхӣката̄ти ат̣т̣хасу т̣ха̄несу ан̃н̃а̄н̣а̄йа авиджджа̄йа андхӣката̄. ‘‘гата̄’’ти ва̄ па̄т̣хо, андхабха̄вам̣ упагата̄ти аттхо. пага̄л̣хоти павит̣т̣хо. ога̄л̣хоти хет̣т̣ха̄бха̄гам̣ павит̣т̣хо. аджджхога̄л̣хоти адхиога̄хитва̄ аваттхаритва̄ висесена павит̣т̣хо нимугготи адхомукхам̣ хутва̄ павит̣т̣хо. атха ва̄ дассанасам̣саггена ога̄л̣хо. саванасам̣саггена аджджхога̄л̣хо. вачанасам̣саггена нимугго. саппурисасам̣саггавирахито ва̄ ога̄л̣хо. саддхаммасеванавирахито ва̄ аджджхога̄л̣хо. дхамма̄нудхаммапат̣ипаттивирахито ва̄ нимугго.

вивека̄ти вивитти, вивиччанам̣ ва̄ вивеко. тайоти ган̣анапариччхедо. ка̄йавивекоти ка̄йена вивитти, вина̄ апасакканам̣. читтавивека̄дӣсупи есева найо. идха бхиккхӯти имасмим̣ са̄сане. сам̣са̄ре бхайам̣ иккханато бхиккху. вивиттанти сун̃н̃ам̣, аппасаддам̣ аппаниггхосанти аттхо. етадева хи сандха̄йа вибхан̇ге ‘‘вивиттанти сантике чепи сена̄санам̣ хоти, тан̃ча ана̄кин̣н̣ам̣ гахат̣т̣хехи паббаджитехи, тена там̣ вивитта’’нти (вибха. 526) вуттам̣. сети чева а̄сати ча еттха̄ти сена̄санам̣, ман̃чапӣт̣ха̄дӣнаметамадхивачанам̣. тена̄ха –

‘‘сена̄сананти ман̃чопи сена̄санам̣, пӣт̣хампи… бхисипи… биббоханампи… виха̄ропи… ад̣д̣хайогопи… па̄са̄допи… ат̣т̣опи… ма̄л̣опи… лен̣ампи… гуха̄пи… руккхамӯлампи… вел̣угумбопи… йаттха ва̄ пана бхиккхӯ пат̣иккаманти, саббаметам̣ сена̄сана’’нти (вибха. 527).

апи ча виха̄ро ад̣д̣хайого па̄са̄до хаммийам̣ гуха̄ти идам̣ виха̄расена̄санам̣ на̄ма. ман̃чо пӣт̣хам̣ бхиси биббохананти идам̣ ман̃чапӣт̣хасена̄санам̣ на̄ма. чимилика̄ чаммакхан̣д̣о тин̣асантха̄ро пан̣н̣асантха̄роти идам̣ сантхатасена̄санам̣ на̄ма. йаттха ва̄ пана бхиккхӯ пат̣иккаманти, идам̣ ока̄сасена̄санам̣ на̄ма̄ти евам̣ чатуббидхам̣ сена̄санам̣ хоти. там̣ саббампи сена̄санаггахан̣ена гахитамева.

идха панасса сакун̣асадисасса ча̄туддисасса бхиккхуно ануччхавикасена̄санам̣ дассенто ‘‘аран̃н̃ам̣ руккхамӯла’’нтиа̄дима̄ха. таттха аран̃н̃анти ‘‘никкхамитва̄ бахи индакхӣла̄ саббаметам̣ аран̃н̃а’’нти (вибха. 529) идам̣ бхиккхунӣнам̣ васена а̄гатам̣. ‘‘а̄ран̃н̃акам̣ на̄ма сена̄санам̣ пан̃чадханусатикам̣ паччхима’’нти (па̄ра̄. 654) идам̣ пана имасса бхиккхуно анурӯпам̣. тасса лаккхан̣ам̣ висуддхимагге дхутан̇ганиддесе (висуддхи. 1.31) вуттам̣. руккхамӯланти йам̣кин̃чи сантаччха̄йам̣ вивиттам̣ руккхамӯлам̣. паббатанти селам̣. таттха хи удакасон̣д̣ӣсу удакакиччам̣ катва̄ сӣта̄йа руккхаччха̄йа̄йа нисиннасса на̄на̄диса̄су кха̄йама̄на̄су сӣтена ва̄тена бӣджийама̄насса читтам̣ екаггам̣ хоти. кандаранти кам̣ вуччати удакам̣, тена да̄ритам̣, удакена бхиннам̣ паббатападесам̣. йам̣ ‘‘надӣтумба’’нтипи ‘‘надӣкун̃джа’’нтипи ваданти. таттха хи раджатапат̣т̣асадиса̄ ва̄лука̄ хоти, маттхаке ман̣ивита̄нам̣ вийа ванагаханам̣, ман̣икхандхасадисам̣ удакам̣ сандати. еварӯпам̣ кандарам̣ оруйха па̄нӣйам̣ пивитва̄ гатта̄ни сӣта̄ни катва̄ ва̄лукам̣ усса̄петва̄ пам̣сукӯлачӣварам̣ пан̃н̃апетва̄ нисиннасса саман̣адхаммам̣ карото читтам̣ екаггам̣ хоти. гиригуханти двиннам̣ паббата̄нам̣ антарам̣, екасмим̣йева ва̄ уман̇гасадисам̣ маха̄виварам̣. суса̄налаккхан̣ам̣ висуддхимагге (висуддхи. 1.34) вуттам̣.

ванапаттханти га̄мантам̣ атиккамитва̄ манусса̄нам̣ анупача̄рат̣т̣ха̄нам̣ йаттха на касанти на вапанти. тенева̄ха ‘‘ванапаттханти дӯра̄наметам̣ сена̄сана̄нам̣ адхивачана’’нтиа̄ди (вибха. 531). аббхока̄санти аччханнам̣. а̄кан̇кхама̄но панеттха чӣваракут̣им̣ катва̄ васати. пала̄лапун̃джанти пала̄лара̄сим̣. маха̄пала̄лапун̃джато хи пала̄лам̣ никкад̣д̣хитва̄ паббха̄рален̣асадисе а̄лайе каронти, гаччхагумба̄дӣнампи упари пала̄лам̣ паккхипитва̄ хет̣т̣ха̄ нисинна̄ саман̣адхаммам̣ каронти. саббаметам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘ка̄йена вивитто вихаратӣ’’тиа̄ди. еко чан̇камам̣ адхит̣т̣ха̄ти паваттайатӣти вуттам̣ хоти. ирийатӣти ирийа̄патхам̣ ваттайати. ваттатӣти ирийа̄патхавуттим̣ уппа̄дети. па̄летӣти ирийа̄патхам̣ раккхати. йапетӣти йапайати. йа̄петӣти йа̄пайати.

пат̣хамам̣ джха̄нам̣ сама̄паннасса̄ти кусаладжджха̄насаман̇гисса. нӣваран̣ехи читтам̣ вивиттанти упача̄рена нӣваран̣ехи вивиттампи сама̄нам̣ антоаппана̄йам̣ сут̣т̣ху вивиттам̣ на̄ма хотӣти дассетум̣ ‘‘пат̣хамам̣ джха̄нам̣ сама̄паннасса нӣваран̣ехи читтам̣ вивиттам̣ хотӣ’’ти вуттам̣. есева найо витаккавича̄рапӣтисукхадуккхехи дутийататийачатуттхаджджха̄на̄ни сама̄панна̄нанти. рӯпасан̃н̃а̄йа̄ти кусалавипа̄какирийавасена пан̃чадасаннам̣ рӯпа̄вачараджджха̄на̄нам̣ сан̃н̃а̄йа. пат̣игхасан̃н̃а̄йа̄ти чаккхурӯпа̄дисан̇гхат̣т̣анена уппанна̄йа кусала̄кусалавипа̄кавасена двипан̃чавин̃н̃а̄н̣асан̇кха̄та̄йа пат̣игхасан̃н̃а̄йа ча. на̄наттасан̃н̃а̄йа̄ти на̄на̄рамман̣е паватта̄йа чатучатта̄лӣсака̄ма̄вачарасан̃н̃а̄йа ча читтам̣ вивиттам̣ хоти сун̃н̃ам̣ хоти.

а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣ сама̄паннасса̄ти еттха на̄сса антоти анантам̣, а̄ка̄сам̣ анантам̣ а̄ка̄са̄нантам̣, а̄ка̄са̄нантамева а̄ка̄са̄нан̃чам̣, там̣ а̄ка̄са̄нан̃чам̣ адхит̣т̣ха̄нат̣т̣хена а̄йатанамасса сасампайуттадхаммасса джха̄насса дева̄нам̣ дева̄йатанамива̄ти а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣, касин̣уггха̄т̣има̄ка̄са̄рамман̣аджха̄нассетам̣ адхивачанам̣. там̣ а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣ сама̄паннасса кусалакирийаджха̄нам̣ сама̄паннасса. рӯпасан̃н̃а̄йа̄ти сан̃н̃а̄сӣсена рӯпа̄вачараджджха̄нато чева тада̄рамман̣ато ча. рӯпа̄вачараджджха̄нампи хи ‘‘рӯпа’’нти вуччати ‘‘рӯпӣ рӯпа̄ни пассатӣ’’тиа̄дӣсу (пат̣и. ма. 1.209), тасса а̄рамман̣ампи ‘‘бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати суван̣н̣адуббан̣н̣а̄нӣ’’тиа̄дӣсупи (пат̣и. ма. 1.209). тасма̄ идха рӯпе сан̃н̃а̄ рӯпасан̃н̃а̄ти евам̣ сан̃н̃а̄сӣсена рӯпа̄вачараджджха̄нассетам̣ адхивачанам̣. рӯпе сан̃н̃а̄ асса̄ти рӯпасан̃н̃ам̣, рӯпамасса на̄манти вуттам̣ хоти. евам̣ патхавӣкасин̣а̄дибхедасса тада̄рамман̣асса четам̣ адхивачананти ведитаббам̣. ета̄йа кусалавипа̄какирийа̄васена пан̃чадасавидха̄йа джха̄насан̇кха̄та̄йа рӯпасан̃н̃а̄йа. ета̄йа ча патхавӣкасин̣а̄дивасена ат̣т̣хавидха̄йа а̄рамман̣асан̇кха̄та̄йа рӯпасан̃н̃а̄йа.

пат̣игхасан̃н̃а̄йа̄ти чаккха̄дӣнам̣ ваттхӯнам̣ рӯпа̄дӣнам̣ а̄рамман̣а̄нан̃ча пат̣игха̄тена самуппанна̄ сан̃н̃а̄ пат̣игхасан̃н̃а̄, рӯпасан̃н̃а̄дӣнам̣ етам̣ адхивачанам̣. йатха̄ха – ‘‘таттха катама̄ пат̣игхасан̃н̃а̄? рӯпасан̃н̃а̄ саддасан̃н̃а̄ гандхасан̃н̃а̄ расасан̃н̃а̄ пхот̣т̣хаббасан̃н̃а̄, има̄ вуччанти пат̣игхасан̃н̃а̄йо’’ти (вибха. 603). та̄ кусалавипа̄ка̄ пан̃ча акусалавипа̄ка̄ пан̃ча̄ти ета̄йа пат̣игхасан̃н̃а̄йа.

на̄наттасан̃н̃а̄йа̄ти на̄натте гочаре паватта̄йа сан̃н̃а̄йа, на̄натта̄йа ва̄ сан̃н̃а̄йа. йатха̄ха – ‘‘таттха катама̄ на̄наттасан̃н̃а̄? асама̄паннасса манодха̄тусаман̇гисса ва̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тусаман̇гисса ва̄ сан̃н̃а̄ сан̃джа̄нана̄ сан̃джа̄нитаттам̣, има̄ вуччанти на̄наттасан̃н̃а̄йо’’ти (вибха. 604) евам̣ вибхан̇ге вибхаджитва̄ вутта̄. та̄ идха адхиппета̄. асама̄паннасса манодха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄тусан̇гахита̄ сан̃н̃а̄ рӯпасадда̄дибхеде на̄натте на̄на̄сабха̄ве гочаре паваттанти. йасма̄ чеса̄ ат̣т̣ха ка̄ма̄вачаракусаласан̃н̃а̄, два̄даса акусаласан̃н̃а̄, ека̄даса ка̄ма̄вачаракусалавипа̄касан̃н̃а̄, две акусалавипа̄касан̃н̃а̄, ека̄даса ка̄ма̄вачаракирийасан̃н̃а̄ти евам̣ чатучатта̄лӣсампи сан̃н̃а̄ на̄натта̄ на̄на̄сабха̄ва̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ асадиса̄, тасма̄ ‘‘на̄наттасан̃н̃а̄’’ти вутта̄, та̄йа на̄наттасан̃н̃а̄йа.

читтам̣ вивиттам̣ хотӣти а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣ сама̄паннасса рӯпасан̃н̃а̄пат̣игхасан̃н̃а̄на̄наттасан̃н̃а̄сан̇кха̄та̄хи сан̃н̃а̄хи джха̄начиттам̣ вивиттам̣ хоти вина̄ хоти апасакканам̣ хоти. вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатананти етадева вин̃н̃а̄н̣ам̣ адхит̣т̣ха̄нат̣т̣хена а̄йатанамасса̄ти вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣, а̄ка̄се паваттавин̃н̃а̄н̣а̄рамман̣асса джха̄нассетам̣ адхивачанам̣. там̣ джха̄нам̣ сама̄паннасса вуттаппака̄ра̄йа а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанасан̃н̃а̄йа читтам̣ вивиттам̣ хоти.

а̄кин̃чан̃н̃а̄йатананти еттха пана на̄сса кин̃чананти акин̃чанам̣, антамасо бхан̇гаматтампи асса авасит̣т̣хам̣ наттхӣти вуттам̣ хоти. акин̃чанасса бха̄во а̄кин̃чан̃н̃ам̣, а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанавин̃н̃а̄н̣а̄пагамассетам̣ адхивачанам̣. там̣ а̄кин̃чан̃н̃ам̣ адхит̣т̣ха̄нат̣т̣хена а̄йатанамасса̄ти а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣, а̄ка̄се паваттитавин̃н̃а̄н̣а̄пагама̄рамман̣аджха̄нассетам̣ адхивачанам̣. там̣ а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣ сама̄паннасса та̄йа вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанасан̃н̃а̄йа читтам̣ вивиттам̣.

невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатананти еттха пана йа̄йа сан̃н̃а̄йа бха̄вато там̣ ‘‘невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатана’’нти вуччати, йатха̄пат̣ипаннасса са̄ сан̃н̃а̄ хоти, там̣ та̄ва дассетум̣ вибхан̇ге (вибха. 620) ‘‘невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ӣ’’ти уддхаритва̄ тан̃н̃ева ‘‘а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣ сантато манаси кароти, сан̇кха̄ра̄васесасама̄паттим̣ бха̄вети, тена вуччати невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ӣ’’ти вуттам̣. таттха сантато манаси каротӣти ‘‘сантовата̄йам̣ сама̄патти, йатра хи на̄ма наттхибха̄вампи а̄рамман̣ам̣ каритва̄ васатӣ’’ти евам̣ санта̄рамман̣ата̄йа нам̣ ‘‘санта̄’’ти манаси кароти. там̣ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ аппетва̄ нисиннасса та̄йа а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанасан̃н̃а̄йа джха̄начиттам̣ сун̃н̃ам̣ хоти.

сота̄паннасса̄ти сота̄паттипхалам̣ паттасса. сакка̄йадит̣т̣хийа̄ти вӣсативаттхука̄йа сакка̄йадит̣т̣хийа̄. вичикиччха̄йа̄ти ат̣т̣хасу т̣ха̄несу кан̇кха̄йа. сӣлаббатапара̄ма̄са̄ти ‘‘сӣлена суддхи, ватена суддхӣ’’ти пара̄маситва̄ уппаджджанакадит̣т̣хи. дит̣т̣ха̄нусайа̄ти аппахӣнат̣т̣хена санта̄не анусайака̄ дит̣т̣ха̄нусайа̄. татха̄ вичикиччха̄нусайа̄. тадекат̣т̣хехи ча̄ти техи сакка̄йадит̣т̣хиа̄дӣхи екато т̣хитехи ча. упата̄пенти виба̄дхенти ча̄ти килеса̄, техи сакка̄йадит̣т̣хийа̄дикилесехи читтам̣ вивиттам̣ сун̃н̃ам̣ хоти. еттха ‘‘тадекат̣т̣ха’’нти дувидхам̣ екат̣т̣хам̣ паха̄некат̣т̣хам̣ сахаджекат̣т̣хан̃ча. апа̄йагаманӣйа̄ хи килеса̄ йа̄ва сота̄паттимаггена на пахӣйанти, та̄ва дит̣т̣хивичикиччха̄хи саха екасмим̣ пуггале т̣хита̄ти паха̄некат̣т̣ха̄. дасасу хи килесесу идха дит̣т̣хивичикиччха̄ ева а̄гата̄. анусайесу дит̣т̣ха̄нусайавичикиччха̄нусайа̄ а̄гата̄. сеса̄ пана апа̄йагаманӣйо лобхо досо мохо ма̄но тхинам̣ уддхаччам̣ ахирикам̣ аноттаппанти ат̣т̣ха килеса̄ дит̣т̣хивичикиччха̄хи саха паха̄некат̣т̣ха̄ хутва̄ двӣхи анусайехи саддхим̣ сота̄паттимаггена пахӣйанти. ра̄гадосамохапамукхесу ва̄ дийад̣д̣хесу килесасахассесу сота̄паттимаггена дит̣т̣хийа̄ пахӣйама̄на̄йа дит̣т̣хийа̄ саха вичикиччха̄ пахӣна̄, дит̣т̣ха̄нусайавичикиччха̄нусайехи саха апа̄йагаманӣйа̄ саббакилеса̄ паха̄некат̣т̣хавасена пахӣйанти. сахаджекат̣т̣ха̄ пана дит̣т̣хийа̄ саха вичикиччха̄йа ча саха екекасмим̣ читте т̣хита̄ авасесакилеса̄.

сота̄паттимаггена хи чатта̄ри дит̣т̣хисахагата̄ни вичикиччха̄сахагатан̃ча̄ти пан̃ча читта̄ни пахӣйанти. таттха двӣсу дит̣т̣хисампайуттаасан̇кха̄рикачиттесу пахӣйама̄несу техи сахаджа̄то лобхо мохо уддхаччам̣ ахирикам̣ аноттаппанти име килеса̄ сахаджекат̣т̣хавасена пахӣйанти, двӣсу дит̣т̣хисампайуттасасан̇кха̄рикачиттесу пахӣйама̄несу техи сахаджа̄то лобхо мохо тхинам̣ уддхаччам̣ ахирикам̣ аноттаппанти име килеса̄ сахаджекат̣т̣хавасена пахӣйанти, вичикиччха̄сахагатачитте пахӣйама̄не тена сахаджа̄то мохо уддхаччам̣ ахирикам̣ аноттаппанти име килеса̄ сахаджекат̣т̣хавасена пахӣйанти. техи дувидхекат̣т̣хехи килесехи читтам̣ вивиттам̣ хотӣти маггачиттам̣ вивиччати, пхалачиттам̣ вивиттам̣ вийуттам̣ апасаккитам̣ сун̃н̃ам̣ хотӣти аттхо.

сакада̄га̄мисса ол̣а̄рика̄ ка̄мара̄гасан̃н̃оджана̄ти ол̣а̄рикабхӯта̄ ка̄йадва̄ре вӣтиккамасса паччайабха̄вена тхӯлабхӯта̄ метхунара̄гасан̇кха̄та̄ сан̃н̃оджана̄. со хи ка̄мабхаве сан̃н̃оджетӣти ‘‘сан̃н̃оджана’’нти вуччати. пат̣игхасан̃н̃оджана̄ти бйа̄па̄дасан̃н̃оджана̄. со хи а̄рамман̣е пат̣ихан̃н̃атӣти ‘‘пат̣игха’’нти вуччати. те ева тха̄магатат̣т̣хена санта̄не анусентӣти анусайа̄. ан̣усахагата̄ти сукхумабхӯта̄ ка̄мара̄гасан̃н̃оджана̄ пат̣игхасан̃н̃оджана̄ ан̣усахагата̄ ка̄мара̄га̄нусайа̄ пат̣игха̄нусайа̄ти аппахӣнат̣т̣хена санта̄не анусайанавасена сукхумабхӯта̄ ка̄мара̄гапат̣игха̄нусайа̄. тадекат̣т̣хехи ча̄ти вуттаттхехи дувидхекат̣т̣хехи килесехи читтам̣ вивиттам̣ сун̃н̃ам̣ хоти.

арахатоти килеса̄рӣнам̣ хататта̄ ‘‘араха̄’’ти ладдхана̄масса. рӯпара̄га̄ти рӯпабхаве чхандара̄га̄. арӯпара̄га̄ти арӯпабхаве чхандара̄га̄. ма̄на̄ти арахаттамаггаваджджха̄ ма̄на̄ ева. татха̄ уддхаччаавиджджа̄ма̄на̄нусайа̄дайо арахаттамаггаваджджха̄. етесу ун̣н̣атилаккхан̣о ма̄но. авӯпасамалаккхан̣ам̣ уддхаччам̣. андхабха̄валаккхан̣а̄ авиджджа̄. рӯпара̄гаарӯпара̄гавасена паватта̄ бхавара̄га̄нусайа̄. тадекат̣т̣хехи ча̄ти техи екато т̣хитехи ча килесехи. бахиддха̄ ча саббанимиттехӣти аджджхаттачиттасанта̄не акусалаккхандхе упа̄да̄йа ‘‘бахиддха̄’’ти сан̇кхам̣ гатехи аджджхаттам̣ мун̃читва̄ бахиддха̄ паваттехи саббасан̇кха̄ранимиттехи маггачиттам̣ вивиччати вина̄ хоти апасаккати, пхалачиттам̣ вивиттам̣ вийуттам̣ апасаккитам̣ хоти.

таттха килесапат̣ипа̄т̣ийа̄ маггапат̣ипа̄т̣ийа̄ ча̄ти двидха̄ анусайа̄нам̣ абха̄во ведитаббо. килесапат̣ипа̄т̣ийа̄ хи ка̄мара̄га̄нусайапат̣игха̄нусайа̄нам̣ татийамаггена абха̄во хоти, ма̄на̄нусайасса чатуттхамаггена, дит̣т̣ха̄нусайавичикиччха̄нусайа̄нам̣ пат̣хамамаггена, бхавара̄га̄нусайа̄виджджа̄нусайа̄нам̣ чатуттхамаггенева. маггапат̣ипа̄т̣ийа̄ пана пат̣хамамаггена дит̣т̣ха̄нусайавичикиччха̄нусайа̄нам̣ абха̄во хоти, дутийамаггена ка̄мара̄га̄нусайапат̣игха̄нусайа̄нам̣ танубха̄во, татийамаггена саббасо абха̄во, чатуттхамаггена ма̄на̄нусайабхавара̄га̄нусайа̄виджджа̄нусайа̄нам̣ абха̄во хоти. читтавивекоти махаггаталокуттарачитта̄нам̣ килесехи сун̃н̃абха̄во, туччхабха̄воти аттхо.

упадхививекоти килесаккхандхаабхисан̇кха̄расан̇кха̄та̄нам̣ упадхӣнам̣ сун̃н̃абха̄во. упадхим̣ та̄ва дассетум̣ ‘‘упадхи вуччанти килеса̄ ча̄’’тиа̄дима̄ха. ра̄га̄дайо йасса уппаджджанти, там̣ упата̄пенти виба̄дхентӣти килеса̄ ча. упа̄да̄нагочара̄ рӯпа̄дайо пан̃чаккхандха̄ ча. упа̄да̄насамбхӯта̄ пун̃н̃а̄пун̃н̃аа̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ра̄ ча. аматанти наттхи етасса маран̣асан̇кха̄там̣ матанти аматам̣, килесависапат̣ипаккхатта̄ агадантипи аматам̣. сам̣са̄районигатиупапаттивин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисатта̄ва̄сесу сам̣сиббати винатӣти тан̣ха̄ ‘‘ва̄на’’нти вуччати, там̣ таттха наттхӣти нибба̄нам̣. вивекат̣т̣хака̄йа̄нанти ган̣асан̇ган̣ика̄йа апагатасарӣра̄нам̣. неккхамма̄бхирата̄нанти неккхамме ка̄ма̄дито никкханте пат̣хамаджджха̄на̄дике абхирата̄нам̣ таннинна̄нам̣. парамавода̄наппатта̄нанти уттамапарисуддхабха̄вапхалам̣ па̄пун̣итва̄ т̣хита̄нам̣. ‘‘упаккилеса̄бха̄вена парисуддхачитта̄нам̣, килесехи муттабха̄вена парамавода̄наппатта̄нам̣. виккхамбханаппаха̄нена парисуддхачитта̄нам̣, самуччхедаппаха̄нена парамавода̄наппатта̄на’’нти евамеке ван̣н̣айанти. нирӯпадхӣнанти вигатӯпадхӣнам̣. висан̇кха̄рагата̄нанти сан̇кха̄ра̄рамман̣ам̣ чаджитва̄ вигатасан̇кха̄рам̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣авасена упагата̄нам̣. висан̇кха̄рагатам̣ читтанти еттхапи хи нибба̄намева ‘‘висан̇кха̄ра’’нти вуттам̣.

видӯрети вивидхе дӯре. сувидӯрети сут̣т̣ху видӯре. на сантикети на самӣпе. на са̄манта̄ти на екапассе. ана̄саннети аначчантасамӣпе. вивекат̣т̣хети атидӯре, вигатети аттхо. та̄дисоти там̣садисо. тассан̣т̣хитоти тена а̄ка̄рена т̣хито. таппака̄роти тена пака̄рена т̣хито. таппат̣ибха̄готи там̣кот̣т̣ха̄сико. атха ва̄ ‘‘аттабха̄вагуха̄йа лаггабха̄вена та̄дисо. килесехи чханнабха̄вена тассан̣т̣хито. моханасмим̣ пага̄л̣хабха̄вена таппака̄ро. тӣхи вивекехи дӯрабха̄вена таппат̣ибха̄готи евамеке ван̣н̣айанти.

дуппаха̄йа̄ти сукхена паха̄табба̄ на хонти. дуччаджджа̄ти сукхена джахитум̣ на сакка̄. дуппариччаджджа̄ти сабба̄ка̄рена джахитум̣ на сакка̄. дунниммадайа̄ти ниммадам̣ амадам̣ ка̄тум̣ на сакка̄. дуббинивет̣хайа̄ти винивет̣ханам̣ мочанам̣ ка̄тум̣ на сакка̄. дуттара̄ти уттаритва̄ атиккантум̣ на сакка̄. дуппатара̄ти висесетва̄ таритум̣ на сакка̄. дуссаматиккама̄ти дуккхена атиккамитабба̄. дуббиниватта̄ти ниваттетум̣ дуккха̄. атха ва̄ ‘‘пакативасена дуппариччаджджа̄. гон̣апата̄сам̣ вийа дунниммадайа̄. на̄гапа̄сам̣ вийа дуббинивет̣хайа̄. гимхасамайе маруканта̄рам̣ вийа дуттара̄ дуппатара̄. бйаггхапариггахита̄ ат̣авӣ вийа дуссаматиккама̄. самуддавӣчи вийа дуббиниватта̄ти евамеке ван̣н̣айанти.

8. евам̣ пат̣хамага̄тха̄йа ‘‘дӯре вивека̄ хи татха̄видхо’’ти са̄дхетва̄ пуна татха̄видха̄нам̣ сатта̄нам̣ дхамматам̣ а̄ви каронто ‘‘иччха̄нида̄на̄’’тиа̄дига̄тхама̄ха. таттха иччха̄нида̄на̄ти тан̣ха̄хетука̄. бхаваса̄табаддха̄ти сукхаведана̄димхи бхаваса̄тена баддха̄. те дуппамун̃ча̄ти те бхаваса̄таваттхубхӯта̄ дхамма̄. те ва̄ таттха баддха̄ иччха̄нида̄на̄ сатта̄ дуппамочайа̄. на хи ан̃н̃амоккха̄ти ан̃н̃е ча мочетум̣ на сакконти. ка̄ран̣авачанам̣ ва̄ етам̣. те сатта̄ дуппамун̃ча̄. касма̄? йасма̄ ан̃н̃ена мочетабба̄ на хонти. йади сатта̄ мун̃чеййум̣, сакена тха̄мена мун̃чеййунти айамасса аттхо. паччха̄ пуре ва̄пи апеккхама̄на̄ти ана̄гате атӣте ва̄ ка̄ме апеккхама̄на̄. име ва ка̄ме пуриме ва джаппанти име ва̄ паччуппанне ка̄ме пуриме ва̄ дувидхепи атӣта̄на̄гате балаватан̣ха̄йа паттхайама̄на̄. имесан̃ча двиннам̣ пада̄нам̣ ‘‘те дуппамун̃ча̄ на хи ан̃н̃амоккха̄’’ти имина̄ва саха самбандхо ведитаббо. итаратха̄ апеккхама̄на̄ джаппам̣ ким̣ каронти, ким̣ ва̄ ката̄ти на пан̃н̃а̄йеййум̣.

бхаваса̄табаддха̄ти бхаве са̄там̣ бхаваса̄там̣, тена бхаваса̄тена сукхасса̄дена баддха̄ хутва̄ т̣хита̄. там̣ бха̄джетва̄ дассетум̣ ‘‘екам̣ бхаваса̄там̣ – сукха̄ ведана̄’’тиа̄дима̄ха. йоббанабха̄во йоббан̃н̃ам̣. арогабха̄во а̄рогйам̣. джӣвитиндрийасса паваттабха̄во джӣвитам̣. ла̄бхоти чатуннам̣ паччайа̄нам̣ ла̄бхо. йасоти парива̄ро. пасам̣са̄ти китти. сукханти ка̄йикачетасикам̣ сукхам̣. мана̄пика̄ рӯпа̄ти манавад̣д̣ханака̄ рӯпа̄. сесесупи есева найо.

чаккхусампада̄ти чаккхусса сампада̄. ‘‘майхам̣ чаккху сампаннам̣ ман̣ивима̄не уггха̄т̣итасӣхапан̃джарам̣ вийа кха̄йатӣ’’ти уппаннам̣ сукхасса̄дам̣ сандха̄йа ‘‘чаккхусампада̄’’ти вуттам̣. сотасампада̄дӣсупи есева найо. сукха̄йа ведана̄йа са̄табаддха̄…пе… вибаддха̄ти вивидха̄ка̄рена баддха̄. а̄баддха̄ти висесена а̄дито баддха̄. лагга̄ти а̄рамман̣ена саддхим̣ аппита̄. лаггита̄ти на̄гаданте пха̄н̣итава̄рако вийа лаггита̄. йаметтха ча авуттам̣, там̣ сатто висаттотиа̄димхи вуттанайена гахетаббам̣.

на хи ан̃н̃амоккха̄ти на парехи моккха̄. те ва̄ бхаваса̄таваттхӯ дуппамун̃ча̄ти бхаве сукхасса̄даваттхубхӯта̄ дхамма̄ те мун̃читум̣ дуккха̄. сатта̄ ва̄ етто думмочайа̄ти сатта̄ ева ва̄ етасма̄ бхаваса̄таваттхуто мочетум̣ дуккха̄.

дуруддхара̄ти уддхаритум̣ дуккха̄. дуссамуддхара̄ти самантато чхиннатат̣е нарака̄ва̄т̣е патито вийа уддхам̣ катва̄ уддхаритум̣ дуккха̄. дуббут̣т̣ха̄пайа̄ти ут̣т̣ха̄петум̣ дуккха̄. дуссамут̣т̣ха̄пайа̄ти сукхумааттабха̄вам̣ патхавийам̣ патит̣т̣ха̄панам̣ вийа усса̄петум̣ ативийа дуккха̄.

те аттана̄ палипапалипанна̄ти гамбхӣракаддаме йа̄ва сӣсато нимугга̄ на сакконти. парам̣ палипапалипаннам̣ уддхаритунти апарам̣ татхева нимуггам̣ хаттхе ва̄ сӣсе ва̄ гахетва̄ уддхаритва̄ тхале патит̣т̣ха̄петум̣ на сакконти. со вата чунда̄ти соти ваттабба̄ка̄рапуггаланиддесо. тасса ‘‘йо’’ти имам̣ уддесавачанам̣ а̄харитва̄ йо аттана̄ палипапалипанно, со вата, чунда, парам̣ палипапалипаннам̣ уддхариссатӣти. евам̣ сесападесу самбандхо ведитаббо. палипапалипанноти гамбхӣракаддаме нимугго вуччати. йатха̄, чунда, кочи пурисо йа̄ва сӣсато гамбхӣракаддаме нимугго, парампи татхева нимуггам̣ хаттхе ва̄ сӣсе ва̄ гахетва̄ уддхариссатӣти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджати. на хи там̣ ка̄ран̣аматтхи, йена со там̣ уддхаритва̄ тхале патит̣т̣ха̄пеййа̄ти. аданто авинӣто апариниббутоти еттха пана аниббисеваната̄йа аданто. асиккхитавинайата̄йа авинӣто. аниббутакилесата̄йа апариниббутоти ведитаббо. со та̄дисо парам̣ дамессати ниббисеванам̣ кариссати, винессати тиссо сиккха̄ сиккха̄пессати. паринибба̄пессати тасса килесе нибба̄пессати.

наттхан̃н̃о кочӣти ан̃н̃о кочи пуггало мочетум̣ саматтхо наттхи. сакена тха̄мена̄ти аттано н̃а̄н̣атха̄мена. балена̄ти н̃а̄н̣абалена. вӣрийена̄ти н̃а̄н̣асампайуттачетасикавӣрийена. пурисапараккамена̄ти парам̣ парам̣ т̣ха̄нам̣ аккаманена махантавӣрийена.

на̄хам̣ сахисса̄мӣти ахам̣ на сахисса̄ми на саккоми, на ва̄йамисса̄мӣти вуттам̣ хоти. памочана̄йа̄ти памочетум̣. катхам̣катхинти сакан̇кхам̣. дхотака̄ти а̄лапанам̣. таресӣти тареййа̄си.

‘‘аттана̄ хи катам̣ па̄пам̣, аттана̄ сам̣килиссати;

аттана̄ акатам̣ па̄пам̣, аттана̄ва висуджджхати;

суддхӣ асуддхи паччаттам̣, на̄н̃н̃о ан̃н̃ам̣ висодхайе’’ти. (дха. па. 165; катха̄. 743) –

еттха̄йаматтхо – йена аттана̄ акусалам̣ каммам̣ катам̣ хоти, со чатӯсу апа̄йесу дуккхам̣ анубхаванто аттана̄ва сам̣килиссати. йена пана аттана̄ акатам̣ па̄пам̣, со сугатин̃чева агатин̃ча гаччханто аттана̄ва висуджджхати. кусалакаммасан̇кха̄та̄ суддхи акусалакаммасан̇кха̄та̄ ча асуддхи паччаттам̣ ка̄ракасатта̄нам̣ аттанийева випаччати. ан̃н̃о пуггало ан̃н̃ам̣ пуггалам̣ на висодхайе нева висодхети, на килесетӣти вуттам̣ хоти.

тит̣т̣хатева нибба̄нанти аматамаха̄нибба̄нам̣ тит̣т̣хатийева. нибба̄нага̄мимагготи пуббабха̄гавипассана̄то пат̣т̣ха̄йа арийамагго. тит̣т̣ха̄махам̣ сама̄дапета̄ти ахам̣ ган̣ха̄пета̄ патит̣т̣ха̄пета̄ тит̣т̣ха̄ми. евам̣ овадийама̄на̄ евам̣ ануса̄сийама̄на̄ти майа̄ евам̣ овадийама̄на̄ евам̣ ануса̄сийама̄на̄. еттха уппанне ваттхусмим̣ ваданто овадати на̄ма, ануппанне ваттхусмим̣ ануса̄санто ‘‘айасопи те бхависсатӣ’’тиа̄дивасена ана̄гатам̣ дассенто ануса̄сати на̄ма. саммукха̄ вадантопи овадати на̄ма, параммукха̄ дӯтаса̄санам̣ ва̄ песенто ануса̄сати на̄ма. саким̣ вадантопи овадати на̄ма, пунаппунам̣ ваданто ануса̄сати на̄ма. оваданто ева ва̄ ануса̄сати на̄ма. аппекаччети апи екачче, екети аттхо. аччантанит̣т̣хам̣ нибба̄нам̣ а̄ра̄дхентӣти кхайавайасан̇кха̄там̣ антам̣ атӣтанти аччантам̣, аччантан̃ча там̣ саббасан̇кха̄ра̄нам̣ аппаваттит̣т̣ха̄натта̄ нит̣т̣хан̃ча̄ти аччантанит̣т̣хам̣, екантанит̣т̣хам̣, сататанит̣т̣ханти аттхо. там̣ аччантанибба̄нам̣ а̄ра̄дхенти сампа̄денти. на̄ра̄дхентӣти на сампа̄денти, на пат̣илабхантӣти аттхо. еттха кйа̄ханти етесу ким̣ ахам̣, ким̣ каромӣти аттхо. маггаккха̄йӣти пат̣ипада̄маггаккха̄йӣ. а̄чиккхати катхети. аттана̄ пат̣ипаджджама̄на̄ мун̃чеййунти пат̣ипаджджанта̄ майам̣ мун̃чеййум̣.

атӣтам̣ упа̄да̄йа̄ти атӣтам̣ пат̣ичча. катхам̣ пуре апеккхам̣ каротӣти кена пака̄рена иккхам̣ олоканам̣ кароти. евам̣рӯпо ахосинти дӣгхарассаан̣укатхӯла̄дивасена евам̣джа̄тико еварӯпо абхавим̣. таттха нандим̣ саманна̄нетӣти тасмим̣ рӯпа̄рамман̣е тан̣хам̣ самма̄ а̄найати упанети. ведана̄дӣсупи есева найо.

‘‘ити ме чаккхӯ’’тиа̄дайо ваттхуа̄рамман̣авасена тан̣хуппаттим̣ дассенто а̄ха. ити рӯпа̄тӣти евам̣ рӯпа̄ ити. таттха чхандара̄гапат̣ибаддханти тесу чаккхурӯпесу дуббаласан̇кха̄то чхандо ча балавасан̇кха̄то ра̄го ча, тена чхандара̄гена пат̣ибаддхам̣ аллӣнам̣. вин̃н̃а̄н̣анти джаваначиттам̣. чхандара̄гапат̣ибаддхатта̄ вин̃н̃а̄н̣асса̄ти тасса джаванавин̃н̃а̄н̣асса чхандара̄гена баддхабха̄ва̄. тадабхинандатӣти там̣ а̄рамман̣ам̣ тан̣ха̄васена абхинандати.

йа̄нисса та̄нӣти йа̄ни асса та̄ни. пуббети атӣте. саддхинти екато. хаситалапитакӣл̣ита̄нӣти дантавидам̣са̄дихасита̄ни ча, вачӣбхедам̣ катва̄ лапита̄ни ча, ка̄йакхид̣д̣а̄дикӣл̣ита̄ни ча. тадасса̄детӣти там̣ асса̄дайати асса̄дам̣ виндати са̄дийати. там̣ ника̄метӣти там̣ ника̄майати пачча̄сӣсати. виттим̣ а̄паджджатӣти тут̣т̣хим̣ па̄пун̣а̄ти.

сийанти бхавеййам̣. аппат̣иладдхасса пат̣ила̄бха̄йа̄ти аппаттасса па̄пун̣анаттха̄йа. читтам̣ пан̣идахатӣти читтам̣ т̣хапети. четасо пан̣идха̄напаччайа̄ти читтасса т̣хапанака̄ран̣а̄.

сӣлена ва̄ти пан̃часӣла̄дисӣлена ва̄. ватена ва̄ти дхутан̇гасама̄да̄нена ва̄. тапена ва̄ти вӣрийасама̄да̄нена ва̄. брахмачарийена ва̄ти метхунавиратийа̄ ва̄. дево ва̄ти маха̄нубха̄во девара̄джа̄ ва̄. деван̃н̃атаро ва̄ти тесам̣ ан̃н̃атаро ва̄.

джаппанта̄ти гун̣авасена катхента̄. паджаппанта̄ти пака̄рена катхента̄. абхиджаппанта̄ти висесена катхента̄, упасаггавасена ва̄ вад̣д̣хитам̣.

9. евам̣ пат̣хамага̄тха̄йа ‘‘дӯре вивека̄ хи татха̄видхо’’ти са̄дхетва̄ дутийага̄тха̄йа ча татха̄видха̄нам̣ дхамматам̣ а̄ви катва̄ ида̄ни тесам̣ па̄пакаран̣ам̣ а̄ви каронто ‘‘ка̄месу гиддха̄’’ти га̄тхама̄ха.

тассаттхо – те сатта̄ ка̄месу парибхогатан̣ха̄йа гиддха̄, парийесана̄димануйуттатта̄ пасута̄, саммохама̄паннатта̄ памӯл̣ха̄, авагаманата̄йа маччхарийата̄йа буддха̄дӣнам̣ вачанам̣ ана̄дийата̄йа ча авада̄нийа̄, ка̄йависама̄димхи висаме нивит̣т̣ха̄, антака̄ле маран̣адуккхӯпанӣта̄, ‘‘ким̣су бхависса̄ма ито чута̄се’’ти паридевайантӣти.

гиддха̄ти ка̄мара̄гена гиддха̄. гадхита̄ти сан̇каппара̄гена пачча̄сӣсама̄на̄ хутва̄ гадхита̄. муччхита̄ти ка̄матан̣ха̄йа муччха̄парета̄. аджджхосанна̄ти ка̄манандийа̄ адхиосанна̄ аджджхоттхат̣а̄. лагга̄ти ка̄масинехена аллӣна̄. лаггита̄ти ка̄мапарил̣а̄хена екӣбхӯта̄. палибуддха̄ти ка̄масан̃н̃а̄йа а̄ват̣т̣ита̄. атха ва̄ ‘‘дит̣т̣хидассане гиддха̄. абхин̣хадассане гадхита̄. сам̣саггакирийасмим̣ муччхита̄. висса̄сакирийасмим̣ аджджхосанна̄. синехавал̣ан̃джасмим̣ лагга̄. двайам̣двайасама̄паттимхи лаггита̄. апара̄парам̣ амун̃чама̄на̄ хутва̄ палибуддха̄’’ти евамеке ван̣н̣айанти.

есантӣти пачча̄сӣсанти. гавесантӣти маггайанти. парийесантӣти сабба̄ка̄рена иччханти паттхенти. атха ва̄ дит̣т̣ха̄рамман̣е субха̄субхам̣ аттхи, наттхӣти есанти. субха̄субха̄рамман̣е паччаккхам̣ катва̄ вал̣ан̃джанаттха̄йа пийам̣ каронта̄ гавесанти. читтавасена есанти. пайогавасена гавесанти. каран̣авасена парийесанти. те дувидхе ка̄ме пат̣ичча отаритва̄ чарантӣти таччарита̄. те ча ка̄ме бахулам̣ йебхуййена вад̣д̣хенти паваттайантӣти таббахула̄. те ча ка̄ме гарум̣ катва̄ рахантӣти таггарука̄. тесу ка̄месу нинна̄ намита̄ хутва̄ васантӣти таннинна̄. тесу ка̄месу саннинна̄ хутва̄ васантӣти таппон̣а̄. тесу ка̄месу аваламбита̄ хутва̄ тесуйева намита̄ васантӣти таппаббха̄ра̄. тесу ка̄месу аваттхаритва̄ муччха̄паретаппасан̇га̄ хутва̄ вадантӣти тададхимутта̄. те ча ка̄ме адхипатим̣ джет̣т̣хакам̣ катва̄ васантӣти тададхипатеййа̄. атха ва̄ ‘‘а̄рамман̣асса ит̣т̣хабха̄вена таччарита̄. а̄рамман̣асса кантабха̄вена таббахула̄. а̄рамман̣асса мана̄пабха̄вена таггарука̄. а̄рамман̣асса пийабха̄вена таннинна̄. а̄рамман̣асса ка̄мупасам̣хитабха̄вена таппон̣а̄. а̄рамман̣асса раджанӣйабха̄вена таппаббха̄ра̄. а̄рамман̣асса муччханӣйабха̄вена тададхимутта̄. а̄рамман̣асса бандханӣйабха̄вена тададхипатеййа̄’’ти евамеке ван̣н̣айанти.

рӯпе парийесантӣтиа̄дӣсу парийесантӣти аладдхасса ла̄бха̄йа есанавасена. пат̣илабхантӣти хаттхагатавасена. парибхун̃джантӣти вал̣ан̃джанавасена вуттанти н̃а̄таббам̣. калахам̣ вива̄дам̣ каротӣти калахака̄рако. тасмим̣ нийуттоти калахапасуто. каммака̄рака̄дӣсупи есева найо. гочаре чарантоти весийа̄дигочаре, сатипат̣т̣ха̄на̄дигочаре ва̄ чарама̄но. тесу нийутто гочарапасуто. а̄рамман̣ӯпаниджджха̄навасена джха̄нам̣ асса аттхӣти джха̄йӣ. тасмим̣ нийутто джха̄напасуто.

авагаччхантӣти апа̄йам̣ гаччханти. маччхариноти сакасампаттим̣ нигуханта̄. вачананти катханам̣. бйапатханти ва̄кйапатхам̣. десананти виссаджджанаова̄дам̣. анусит̣т̣хинти ануса̄саним̣. на̄дийантӣти на ган̣ханти на гарум̣ каронти. ‘‘на пат̣иссантӣ’’ти ва̄ па̄т̣хо, сойева аттхо. ваттхуто маччхарийадассанаттхам̣ ‘‘пан̃ча маччхарийа̄ни а̄ва̄самаччхарийа’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха а̄ва̄се маччхарийам̣ а̄ва̄самаччхарийам̣. сесападесупи есева найо.

а̄ва̄со на̄ма сакала̄ра̄мопи паривен̣ампи ековаракопи раттит̣т̣ха̄на̄дӣнипи. тесу васанта̄ сукхам̣ васанти, паччайе лабханти. еко бхиккху ваттасампаннассева песаласса бхиккхуно таттха а̄гаманам̣ на иччхати, а̄гатопи ‘‘кхиппам̣ гаччхатӯ’’ти чинтеси, идам̣ а̄ва̄самаччхарийам̣ на̄ма. бхан̣д̣анака̄рака̄дӣнам̣ пана таттха ва̄сам̣ аниччхато а̄ва̄самаччхарийам̣ на̄ма на хоти.

куланти упат̣т̣ха̄какулампи н̃а̄тикулампи. таттха ан̃н̃асса упасан̇каманам̣ аниччхато куламаччхарийам̣ хоти. па̄папуггаласса пана упасан̇каманам̣ аниччхатопи маччхарийам̣ на̄ма на хоти. со хи тесам̣ паса̄дабхеда̄йа пат̣ипаджджати. паса̄дам̣ раккхитум̣ саматтхассева пана бхиккхуно таттха упасан̇каманам̣ аниччхато маччхарийам̣ на̄ма хоти.

ла̄бхоти чатупаччайала̄бхова. там̣ ан̃н̃асмим̣ сӣлавантейева лабханте ‘‘ма̄ лабхатӯ’’ти чинтентасса ла̄бхамаччхарийам̣ хоти. йо пана саддха̄деййам̣ винипа̄тети, апарибхогадуппарибхога̄дивасена вина̄сети, пӯтибха̄вам̣ гаччхантампи ан̃н̃асса на дети, там̣ дисва̄ ‘‘саче имам̣ еса на лабхеййа, ан̃н̃о сӣлава̄ лабхеййа, парибхогам̣ гаччхеййа̄’’ти чинтентасса маччхарийам̣ на̄ма наттхи.

ван̣н̣о на̄ма сарӣраван̣н̣опи гун̣аван̣н̣опи. таттха сарӣраван̣н̣е маччхарӣ ‘‘паро па̄са̄дико рӯпава̄’’ти вутте там̣ на катхетука̄мо хоти. гун̣аван̣н̣амаччхарӣ парасса сӣлена дхутан̇гена пат̣ипада̄йа а̄ча̄рена ван̣н̣ам̣ на катхетука̄мо хоти.

дхаммоти парийаттидхаммо ча пат̣иведхадхаммо ча. таттха арийаса̄вака̄ пат̣иведхадхаммам̣ на маччхара̄йанти, аттана̄ пат̣ивиддхадхамме садевакасса локасса пат̣иведхам̣ иччханти. там̣ пана пат̣иведхам̣ ‘‘паре джа̄нантӯ’’ти иччханти, тантидхаммейева пана дхаммамаччхарийам̣ на̄ма хоти. тена саманна̄гато пуггало йам̣ гул̣хам̣ гантхам̣ ва̄ катха̄маггам̣ ва̄ джа̄на̄ти, там̣ ан̃н̃е на джа̄на̄петука̄мо хоти. йо пана пуггалам̣ упапариккхитва̄ дхамма̄нуггахена дхаммам̣ ва̄ упапариккхитва̄ пуггала̄нуггахена на дети, айам̣ дхаммамаччхарӣ на̄ма на хоти. таттха екаччо пуггало лоло хоти, ка̄лена саман̣о хоти, ка̄лена бра̄хман̣о, ка̄лена ниган̣т̣хо. йо хи бхиккху ‘‘айам̣ пуггало павен̣иа̄гатам̣ тантим̣ сан̣хам̣ сукхумам̣ дхаммантарам̣ бхиндитва̄ а̄лул̣ессатӣ’’ти на дети, айам̣ пуггалам̣ упапариккхитва̄ дхамма̄нуггахена на дети на̄ма. йо пана ‘‘айам̣ дхаммо сан̣хо сукхумо, сача̄йам̣ пуггало ган̣хиссати, ан̃н̃ам̣ бйа̄каритва̄ атта̄нам̣ а̄ви катва̄ нассиссатӣ’’ти на дети, айам̣ дхаммам̣ упапариккхитва̄ пуггала̄нуггахена на дети на̄ма. йо пана ‘‘сача̄йам̣ имам̣ дхаммам̣ ган̣хиссати, амха̄кам̣ самайам̣ бхиндитум̣ саматтхо бхависсатӣ’’ти на дети, айам̣ дхаммамаччхарӣ на̄ма хоти.

имесу пан̃часу маччхарийесу а̄ва̄самаччхарийена та̄ва йаккхо ва̄ пето ва̄ хутва̄ тассева а̄ва̄сасса сан̇ка̄рам̣ сӣсена уккхипитва̄ вичарати. куламаччхарийена тасмим̣ куле ан̃н̃есам̣ да̄нама̄нана̄дӣни каронте дисва̄ ‘‘бхиннам̣ ватидам̣ кулам̣ мама̄’’ти чинтайато лохитампи мукхато уггаччхати, куччхивиречанампи хоти, анта̄нипи кхан̣д̣а̄кхан̣д̣а̄ни хутва̄ никкхаманти. ла̄бхамаччхарийена сан̇гхасса ва̄ ган̣асса ва̄ сантаке ла̄бхе маччхара̄йитва̄ пуггаликапарибхогам̣ вийа парибхун̃джитва̄ йаккхо ва̄ пето ва̄ маха̄аджагаро ва̄ хутва̄ ниббаттати. сарӣраван̣н̣агун̣аван̣н̣амаччхарена пана парийаттидхаммамаччхарийена ча аттанова ван̣н̣ам̣ ван̣н̣ети, паресам̣ ван̣н̣е ‘‘ким̣ ван̣н̣о есо’’ти там̣ там̣ досам̣ ваданто парийаттидхамман̃ча кассачи кин̃чи аденто дуббан̣н̣о чева ел̣амӯго ча хоти.

апи ча а̄ва̄самаччхарийена лохагехе паччати, куламаччхарийена аппала̄бхо хоти, ла̄бхамаччхарийена гӯтханирайе ниббаттати, ван̣н̣амаччхарийена бхаве бхаве ниббаттасса ван̣н̣о на̄ма на хоти, дхаммамаччхарийена куккул̣анирайе ниббаттатӣти.

маччхара̄йанавасена маччхарийам̣. маччхара̄йана̄ка̄ро маччхара̄йана̄. маччхарена айитасса маччхерасаман̇гино бха̄во маччхара̄йитаттам̣. ‘‘майхамева хонту, ма̄ ан̃н̃асса̄’’ти сабба̄пи аттано сампаттийо бйа̄петум̣ на иччхатӣти вивиччхо, вивиччхасса бха̄во вевиччхам̣, мудумаччхарийассетам̣ на̄мам̣. кадарийо вуччати ана̄даро, тасса бха̄во кадарийам̣, тхаддхамаччхарийассетам̣ на̄мам̣. тена хи саманна̄гато пуггало парампи паресам̣ дадама̄нам̣ нива̄рети. вуттампи четам̣ –

‘‘кадарийо па̄пасан̇каппо, миччха̄дит̣т̣хиана̄даро;

дадама̄нам̣ нива̄рети, йа̄чама̄на̄на бходжана’’нти. (сам̣. ни. 1.132);

йа̄чаке дисва̄ кат̣укабха̄вена читтам̣ ан̃чати сан̇кочетӣти кат̣укан̃чуко, тасса бха̄во кат̣укан̃чуката̄. апаро найо – кат̣укан̃чуката̄ вуччати кат̣аччхугга̄хо. саматиттикапун̣н̣а̄йа хи уккхалийа̄ бхаттам̣ ган̣ханто саббатобха̄гена сан̇кут̣итена аггакат̣аччхуна̄ ган̣ха̄ти пӯретва̄ гахетум̣ на саккоти, евам̣ маччхарипуггаласса читтам̣ сан̇кучати, тасмим̣ сан̇кучите ка̄йопи татхева сан̇кучати пат̣икут̣ати пат̣иниват̣т̣ати на сампаса̄рӣйатӣти маччхерам̣ ‘‘кат̣укан̃чуката̄’’ти вуттам̣.

аггахитаттам̣ читтасса̄ти паресам̣ упака̄ракаран̣е да̄на̄дина̄ а̄ка̄рена йатха̄ на сампаса̄рӣйати, евам̣ а̄варитва̄ гахитабха̄во читтасса. йасма̄ пана маччхарипуггало аттано сантакам̣ паресам̣ ада̄тука̄мо хоти, парасантакам̣ ган̣хитука̄мо. тасма̄ ‘‘идам̣ аччхарийам̣ майхамева хоту, ма̄ ан̃н̃асса̄’’ти паваттивасенасса аттасампаттинигӯханалаккхан̣ата̄ парасампаттиггахан̣алаккхан̣ата̄ ча ведитабба̄.

кхандхамаччхарийампи маччхарийанти аттано пан̃чаккхандхасан̇кха̄там̣ упапаттибхавам̣ ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣ам̣ ‘‘аччхарийам̣ майхамева хоту, ма̄ ан̃н̃асса̄’’ти паваттам̣ маччхарийам̣ кхандхамаччхарийам̣ на̄ма. дха̄туа̄йатанамаччхарийесупи есева найо. га̄хоти га̄ханиччхайавасена гахан̣ам̣. авадан̃н̃ута̄йа̄ти саббан̃н̃убуддха̄нампи катхитам̣ аджа̄нанабха̄вена. йа̄чака̄нам̣ ададама̄но хи техи катхитам̣ на джа̄на̄ти на̄ма. джана̄ паматта̄ти сативиппава̄са̄ джана̄. вачананти сан̇кхепавачанам̣. бйаппатханти виттха̄равачанам̣. десананти упамам̣ дассетва̄ аттхасандассанавачанам̣. анусит̣т̣хинти пунаппунам̣ сам̣лаккха̄панавачанам̣. атха ва̄ дассетва̄ катханам̣ вачанам̣ на̄ма. ган̣ха̄петва̄ катханам̣ бйаппатхам̣ на̄ма. тосетва̄ катханам̣ десанам̣ на̄ма. падассетва̄ катханам̣ анусит̣т̣хи на̄ма. атха ва̄ парита̄падуккхам̣ на̄сетва̄ катханам̣ вачанам̣ на̄ма. парил̣а̄хадуккхам̣ на̄сетва̄ катханам̣ бйаппатхам̣ на̄ма. апа̄йадуккхам̣ на̄сетва̄ катханам̣ десанам̣ на̄ма. бхавадуккхам̣ на̄сетва̄ катханам̣ анусит̣т̣хи на̄ма. атха ва̄ дуккхасаччапарин̃н̃а̄пат̣иведхайуттам̣ вачанам̣. самудайасаччапаха̄напат̣иведхайуттам̣ бйаппатхам̣. ниродхасаччасаччхикирийапат̣иведхайуттам̣ десанам̣. маггасаччабха̄вана̄пат̣иведхайуттам̣ анусит̣т̣хӣти евама̄дина̄ найена еке ван̣н̣айанти.

на суссусантӣти на сун̣анти. на сотам̣ одахантӣти саванаттхам̣ кан̣н̣асотам̣ на т̣хапенти. на ан̃н̃а̄ читтам̣ упат̣т̣хапентӣти джа̄нанаттхам̣ читтам̣ на патит̣т̣хапенти. анассава̄ти ова̄дам̣ асун̣ама̄на̄. авачанакара̄ти сун̣ама̄на̄пи вачанам̣ на каронтӣти авачанакара̄. пат̣иломавуттиноти пат̣а̄н̣ӣ хутва̄ паваттанака̄. ан̃н̃енева мукхам̣ каронтӣти каронта̄пи мукхам̣ на дентӣти аттхо.

висамети ка̄йасучарита̄дисамматасса самасса пат̣ипаккхатта̄ висамам̣, тасмим̣ висаме. нивит̣т̣ха̄ти павит̣т̣ха̄ дуннӣхара̄. ка̄йакаммети ка̄йато паватте, ка̄йена ва̄ паватте ка̄йакамме. вачӣкамма̄дӣсупи есева найо.

таттха ка̄йакаммавачӣкаммаманокамма̄ни дуччаритавасена вибхатта̄ни, па̄н̣а̄типа̄та̄дайо дасаакусалакаммапатхавасена вибхатта̄ти н̃а̄таббам̣. айам̣ та̄веттха са̄дха̄ран̣ападаван̣н̣ана̄, аса̄дха̄ран̣есу пана па̄н̣асса атипа̄то па̄н̣а̄типа̄то, па̄н̣авадхо па̄н̣агха̄тоти вуттам̣ хоти. па̄н̣оти четтха воха̄рато сатто, параматтхато джӣвитиндрийам̣. тасмим̣ пана па̄н̣е па̄н̣асан̃н̃ино джӣвитиндрийупаччхедакаупаккамасамут̣т̣ха̄пита̄ ка̄йавачӣдва̄ра̄нам̣ ан̃н̃атарадва̄рапаватта̄ вадхакачетана̄ па̄н̣а̄типа̄то. со гун̣авирахитесу тираччха̄нагата̄дӣсу па̄н̣есу кхуддаке па̄н̣е аппаса̄ваджджо, маха̄сарӣре маха̄са̄ваджджо. касма̄? пайогамахантата̄йа, пайогасаматтепи ваттхумахантата̄йа. гун̣авантесу манусса̄дӣсу аппагун̣е па̄н̣е аппаса̄ваджджо, маха̄гун̣е маха̄са̄ваджджо. сарӣрагун̣а̄нам̣ пана самабха̄ве сати килеса̄нам̣ упаккама̄нан̃ча мудута̄йа аппаса̄ваджджо, тиббата̄йа маха̄са̄ваджджоти ведитаббо.

тасса пан̃ча самбха̄ра̄ хонти – па̄н̣о па̄н̣асан̃н̃ита̄ вадхакачиттам̣ упаккамо тена маран̣анти. чхаппайога̄ – са̄хаттхико а̄н̣аттико ниссаггийо тха̄варо виджджа̄майо иддхимайоти. имасмим̣ панаттхе виттха̄рийама̄не атипапан̃чо хоти, тасма̄ нам̣ на виттха̄райисса̄ма. ан̃н̃ан̃ча еварӯпам̣, аттхикехи пана самантапа̄са̄дикам̣ винайат̣т̣хакатхам̣ (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 2.172) олокетва̄ гахетаббам̣.

адиннасса а̄да̄нам̣ адинна̄да̄нам̣, парасса харан̣ам̣ тхеййам̣ чорика̄ти вуттам̣ хоти. таттха адиннанти парапариггахитам̣, йаттха паро йатха̄ка̄мака̄ритам̣ а̄паджджанто адан̣д̣а̄рахо анупаваджджо ча хоти, тасмим̣ пана парапариггахите парапариггахитасан̃н̃ино тада̄да̄йакаупаккамасамут̣т̣ха̄пика̄ тхеййачетана̄ адинна̄да̄нам̣. там̣ хӣне парасантаке ваттхусмим̣ аппаса̄ваджджам̣, пан̣ӣте маха̄са̄ваджджам̣. касма̄? ваттхупан̣ӣтата̄йа, ваттхусаматте сати гун̣а̄дхика̄нам̣ сантаке ваттхусмим̣ маха̄са̄ваджджам̣. там̣ там̣ гун̣а̄дхикам̣ упа̄да̄йа тато тато хӣнагун̣асса сантаке ваттхусмим̣ аппаса̄ваджджам̣.

тасса пан̃ча самбха̄ра̄ хонти – парапариггахитам̣ парапариггахитасан̃н̃ита̄ тхеййачиттам̣ упаккамо тена харан̣анти. чхаппайога̄ са̄хаттхика̄дайова. те ча кхо йатха̄нурӯпам̣ тхеййа̄ваха̄ро пасайха̄ваха̄ро пат̣иччханна̄ваха̄ро парикаппа̄ваха̄ро куса̄ваха̄роти имесам̣ пан̃чаннам̣ аваха̄ра̄нам̣ васена паваттанти. айаметтха сан̇кхепо. виттха̄ро пана самантапа̄са̄дика̄йам̣ вутто.

ка̄месумиччха̄ча̄роти еттха пана ка̄месӯти метхунасама̄ча̄ресу. миччха̄ча̄роти екантаниндито ла̄мака̄ча̄ро. лаккхан̣ато пана асаддхаммасевана̄дхиппа̄йена ка̄йадва̄раппаватта̄ агаманӣйат̣т̣ха̄навӣтиккамачетана̄ ка̄месумиччха̄ча̄ро.

таттха агаманӣйат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма пуриса̄нам̣ та̄ва ма̄тураккхита̄ питураккхита̄ ма̄та̄питураккхита̄ бха̄тураккхита̄ бхагинираккхита̄ н̃а̄тираккхита̄ готтараккхита̄ дхаммараккхита̄ са̄раккха̄ сапаридан̣д̣а̄ти ма̄тураккхита̄дайо даса, дханаккӣта̄ чхандава̄синӣ бхогава̄синӣ пат̣ава̄синӣ одапаттакинӣ обхатачумбат̣ака̄ да̄сӣ ча бхарийа̄ каммака̄рӣ ча бхарийа̄ дхаджа̄хат̣а̄ мухуттика̄ти ета̄ дханаккӣта̄дайо даса̄ти вӣсати иттхийо. иттхӣсу пана двӣннам̣ са̄раккхасапаридан̣д̣а̄нам̣ дасаннан̃ча дханаккӣта̄дӣнанти два̄дасаннам̣ иттхӣнам̣ ан̃н̃е пуриса̄, идам̣ агаманӣйат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма.

со панеса миччха̄ча̄ро сӣла̄дигун̣арахите агаманӣйат̣т̣ха̄не аппаса̄ваджджо, сӣла̄дигун̣асампанне маха̄са̄ваджджо. тасса чатта̄ро самбха̄ра̄ – агаманӣйаваттху тасмим̣ севаначиттам̣ севанапайого маггена маггапат̣ипаттиадхива̄сананти. еко пайого са̄хаттхико ева.

муса̄ти висам̣ва̄данапуреккха̄расса аттхабхан̃джанако вачӣпайого ка̄йапайого ва̄. висам̣ва̄дана̄дхиппа̄йена панасса парависам̣ва̄дакака̄йавачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ муса̄ва̄до. апаро найо – муса̄ти абхӯтам̣ атаччхам̣ ваттху. ва̄доти тасса бхӯтато таччхато вин̃н̃а̄панам̣. лаккхан̣ато пана ататхам̣ ваттхум̣ татхато парам̣ вин̃н̃а̄петука̄масса татха̄вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ муса̄ва̄до. со йаматтхам̣ бхан̃джати, тасса аппата̄йа аппаса̄ваджджо, махантата̄йа маха̄са̄ваджджо. апи ча гахат̣т̣ха̄нам̣ аттано сантакам̣ ада̄тука̄мата̄йа ‘‘наттхӣ’’тиа̄динайаппаватто аппаса̄ваджджо, саккхина̄ хутва̄ аттхабхан̃джанаттхам̣ вутто маха̄са̄ваджджо. паббаджита̄нам̣ аппакампи телам̣ ва̄ саппим̣ ва̄ лабхитва̄ хаса̄дхиппа̄йена ‘‘аджджа га̄ме телам̣ надӣ ман̃н̃е сандатӣ’’ти пӯран̣акатха̄найена паватто аппаса̄ваджджо, адит̣т̣хам̣йева пана дит̣т̣хантиа̄дина̄ найена ваданта̄нам̣ маха̄са̄ваджджо.

тасса чатта̄ро самбха̄ра̄ хонти – ататхам̣ ваттху висам̣ва̄даначиттам̣ таджджо ва̄йа̄мо парасса тадаттхавиджа̄нананти. еко пайого са̄хаттхикова. со ча ка̄йена ва̄ ка̄йапат̣ибаддхена ва̄ ва̄ча̄йа ва̄ парависам̣ва̄дакакирийа̄каран̣е дат̣т̣хаббо. та̄йа че кирийа̄йа паро таматтхам̣ джа̄на̄ти, айам̣ кирийасамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ккхан̣ейева муса̄ва̄дакаммуна̄ баджджхати.

писун̣ава̄ча̄тиа̄дӣсу йа̄йа ва̄ча̄йа йасса там̣ ва̄чам̣ бха̄сати, тасса хадайе аттано пийабха̄вам̣ парасса ча сун̃н̃абха̄вам̣ кароти, са̄ писун̣ава̄ча̄. йа̄йа пана атта̄нампи парампи пхарусам̣ кароти, йа̄ ва̄ча̄ сайампи пхаруса̄ нева кан̣н̣асукха̄ на хадайан̇гама̄, айам̣ пхарусава̄ча̄. йена сампхам̣ палапати нираттхакам̣, со сампхаппала̄по. тесам̣ мӯлабхӯта̄пи четана̄ писун̣ава̄ча̄дина̄мамева лабхати, са̄ ева идха адхиппета̄ти.

таттха сам̣килит̣т̣хачиттасса паресам̣ ва̄ бхеда̄йа аттано пийакамйата̄йа ва̄ ка̄йавачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ писун̣ава̄ча̄. са̄ йасса бхедам̣ кароти, тасса аппагун̣а̄йа аппаса̄ваджджа̄, маха̄гун̣ата̄йа маха̄са̄ваджджа̄.

тасса̄ чатта̄ро самбха̄ра̄ хонти – бхиндитаббо паро ‘‘ити име на̄на̄ бхависсанти вина̄ бхависсантӣ’’ти бхедапуреккха̄рата̄ ва̄, ‘‘ити ахам̣ пийо бхависса̄ми висса̄сико’’ти вийакамйата̄ ва̄, таджджо ва̄йа̄мо, тасса тадаттхавиджа̄нананти.

парасса маммаччхедакака̄йавачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ екантапхарусачетана̄ пхарусава̄ча̄. маммаччхедакопи пайого читтасан̣хата̄йа пхарусава̄ча̄ на хоти. ма̄та̄питаро хи када̄чи путтаке евампи ваданти ‘‘чора̄ во кхан̣д̣а̄кхан̣д̣икам̣ каронтӯ’’ти, уппалапаттампи ча несам̣ упари патантам̣ на иччханти. а̄чарийупаджджха̄йа̄ ча када̄чи нисситаке евам̣ ваданти ‘‘ким̣ име ахирика̄ аноттаппино чаранти, ниддхаматха не’’ти. атха ча несам̣ а̄гама̄дхигамасампаттим̣ иччханти. йатха̄ ча читтасан̣хата̄йа пхарусава̄ча̄ на хоти, евам̣ вачанасан̣хата̄йа апхарусава̄ча̄пи на хоти. на хи ма̄ра̄петука̄масса ‘‘имам̣ сукхам̣ сайа̄петха̄’’ти вачанам̣ апхарусава̄ча̄ хоти, читтапхарусата̄йа панеса̄ пхарусава̄ча̄ва, са̄ йам̣ сандха̄йа паваттита̄. тасса аппагун̣ата̄йа аппаса̄ваджджа̄, маха̄гун̣ата̄йа маха̄са̄ваджджа̄. тасса̄ тайо самбха̄ра̄ – аккоситаббо паро купитачиттам̣ аккосананти.

анаттхавин̃н̃а̄пика̄ ка̄йавачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ акусалачетана̄ сампхаппала̄по. со а̄севанамандата̄йа аппаса̄ваджджо, а̄севанамахантата̄йа маха̄са̄ваджджо. тасса две самбха̄ра̄ хонти – бха̄ратайуддхасӣта̄харан̣а̄динираттхакакатха̄пуреккха̄рата̄ татха̄рӯпӣкатха̄катханан̃ча̄ти.

абхиджджха̄йатӣти абхиджджха̄, парабхан̣д̣а̄бхимукхӣ хутва̄ таннинната̄йа паваттатӣти аттхо. са̄ ‘‘ахо вата идам̣ мама̄сса̄’’ти евам̣ парабхан̣д̣а̄бхиджджха̄йаналаккхан̣а̄. адинна̄да̄нам̣ вийа аппаса̄ваджджа̄ маха̄са̄ваджджа̄ ча. тасса̄ две самбха̄ра̄ хонти – парабхан̣д̣ам̣ аттано парин̣а̄манан̃ча̄ти. парабхан̣д̣аваттхуке хи лобхе уппаннепи на та̄ва каммапатхабхедо хоти, йа̄ва ‘‘ахо ватидам̣ мама̄сса̄’’ти аттано на парин̣а̄мети.

хитасукхам̣ бйа̄па̄дайатӣти бйа̄па̄до, со паравина̄са̄йа манопадосалаккхан̣о. пхарусава̄ча̄ вийа аппаса̄ваджджо маха̄са̄ваджджо ча. тасса две самбха̄ра̄ хонти – парасатто ча тасса ча вина̄сачинта̄ти. парасаттаваттхуке хи кодхе уппаннепи на та̄ва каммапатхабхедо хоти, йа̄ва ‘‘ахо вата̄йам̣ уччхиджджеййа винассеййа̄’’ти тасса вина̄сам̣ на чинтеси.

йатха̄бхуччагахан̣а̄бха̄вена миччха̄ пассатӣти миччха̄дит̣т̣хи. са̄ ‘‘наттхи динна’’нтиа̄дина̄ найена випарӣтадассаналаккхан̣а̄. сампхаппала̄по вийа аппаса̄ваджджа̄ маха̄са̄ваджджа̄ ча.

сан̃н̃ӣ, асан̃н̃ӣ, невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ӣ бхависса̄ма̄ти рӯпа̄дивасена кан̇кханти. бхависса̄ма ну кхо майантиа̄дина̄ атта̄нам̣ кан̇кханти. таттха бхависса̄ма ну кхо. на ну кхо бхависса̄ма̄ти тасса сассата̄ка̄ран̃ча уччхеда̄ка̄ран̃ча нисса̄йа ана̄гате атта̄нам̣ виджджама̄натан̃ча авиджджама̄натан̃ча кан̇кханти. ким̣ ну кхо бхависса̄ма̄ти джа̄тилин̇гупапаттийо нисса̄йа ‘‘кхаттийа̄ ну кхо бхависса̄ма, бра̄хман̣авессасуддагахат̣т̣хапаббаджитадеваманусса̄нам̣ ан̃н̃атара̄’’ти кан̇кханти. катхам̣ ну кхо бхависса̄ма̄ти сан̣т̣ха̄на̄ка̄рам̣ нисса̄йа ‘‘дӣгха̄ ну кхо бхависса̄ма, рассаода̄такан̣хапама̄н̣икааппама̄н̣ика̄дӣнам̣ ан̃н̃атара̄’’ти кан̇кханти. кечи пана ‘‘иссаранимма̄на̄дӣни нисса̄йа ‘кена ну кхо ка̄ран̣ена бхависса̄ма̄’ти хетуто кан̇кхантӣ’’ти ваданти. ким̣ хутва̄ ким̣ бхависса̄ма ну кхо майанти джа̄тиа̄дӣни нисса̄йа ‘‘кхаттийа̄ хутва̄ ну кхо бра̄хман̣а̄ бхависса̄ма…пе… дева̄ хутва̄ манусса̄’’ти аттано парампарам̣ кан̇кханти. саббаттхева пана аддха̄нанти ка̄ла̄дхивачанаметам̣.

10. йасма̄ етадева тасма̄ хи сиккхетха…пе… а̄ху дхӣра̄ти. таттха сиккхетха̄ти тиссо сиккха̄ а̄ваджджеййа. идхева̄ти имасмим̣йева са̄сане. таттха сиккхитабба̄ти сиккха̄. тиссоти ган̣анапариччхедо. адхисӣласиккха̄ти адхикам̣ уттамам̣ сӣланти адхисӣлам̣, адхисӣлан̃ча там̣ сиккхитаббат̣т̣хена сиккха̄ ча̄ти адхисӣласиккха̄. еса найо адхичиттаадхипан̃н̃а̄сиккха̄су.

катамам̣ панеттха сӣлам̣, катамам̣ адхисӣлам̣, катамам̣ читтам̣, катамам̣ адхичиттам̣, катама̄ пан̃н̃а̄, катама̄ адхипан̃н̃а̄ти? вуччате – пан̃чан̇гадасан̇гасӣлам̣ та̄ва сӣламева. тан̃хи буддхе уппаннепи ануппаннепи локе паваттати. уппанне буддхе тасмим̣ сӣле буддха̄пи са̄вака̄пи маха̄джанам̣ сама̄дапенти, ануппанне буддхе паччекабуддха̄ ча каммава̄дино ча дхаммика̄ саман̣абра̄хман̣а̄ ча чаккаваттӣ ча маха̄ра̄джа̄но маха̄бодхисатта̄ ча сама̄дапенти, са̄мампи пан̣д̣ита̄ саман̣абра̄хман̣а̄ сама̄дийанти. те там̣ кусалам̣ дхаммам̣ парипӯретва̄ девесу ча мануссесу ча сампаттим̣ анубхонти.

па̄тимоккхасам̣варасӣлам̣ пана ‘‘адхисӣла’’нти вуччати. тан̃хи сӯрийо вийа паджджота̄нам̣ синеру вийа паббата̄нам̣ саббалокийасӣла̄нам̣ адхикан̃чева уттаман̃ча, буддхуппа̄дейева ча паваттати, на вина̄ буддхуппа̄да̄. на хи там̣ пан̃н̃аттим̣ уддхаритва̄ ан̃н̃о сатто т̣хапетум̣ саккоти. буддха̄йева пана саббасо ка̄йавачӣдва̄рааджджха̄ча̄расотам̣ чхиндитва̄ тасса тасса вӣтиккамасса ануччхавикам̣ там̣ сӣласам̣варам̣ пан̃н̃апенти. па̄тимоккхасам̣варатопи ча маггапхаласампайуттамева сӣлам̣ адхисӣлам̣.

ка̄ма̄вачара̄ни пана ат̣т̣ха кусалачитта̄ни локийаат̣т̣хасама̄паттичитта̄ни ча екаджджхам̣ катва̄ читтамева̄ти ведитабба̄ни. буддхуппа̄да̄нуппа̄де часса паватти, сама̄дапанам̣ сама̄да̄нан̃ча сӣле вуттанайенева ведитаббам̣.

випассана̄па̄дакам̣ ат̣т̣хасама̄паттичиттам̣ пана ‘‘адхичитта’’нти вуччати. тан̃хи адхисӣлам̣ вийа сӣла̄нам̣, саббалокийачитта̄нам̣ адхикан̃чева уттаман̃ча, буддхуппа̄дейева ча хоти, на вина̄ буддхуппа̄да̄. татопи ча маггапхалачиттамева адхичиттам̣.

‘‘аттхи диннам̣ аттхи йит̣т̣ха’’нтиа̄динайаппаваттам̣ (ма. ни. 2.94) пана каммассаката̄н̃а̄н̣ам̣ пан̃н̃а̄. са̄ хи буддхе уппаннепи ануппаннепи локе паваттати. уппанне буддхе тасса̄ пан̃н̃а̄йа буддха̄пи са̄вака̄пи маха̄джанам̣ сама̄дапенти, ануппанне буддхе паччекабуддха̄ ча каммава̄дино ча дхаммика̄ саман̣абра̄хман̣а̄ ча чаккаваттӣ ча маха̄ра̄джа̄но маха̄бодхисатта̄ ча сама̄дапенти, са̄мампи пан̣д̣ита̄ сатта̄ сама̄дийанти. татха̄ хи ан̇куро дасавассасахасса̄ни маха̄да̄нам̣ ада̄си. вела̄мо вессантаро ан̃н̃е ча бахӯ пан̣д̣итаманусса̄ маха̄да̄на̄ни адам̣су. те там̣ кусалам̣ дхаммам̣ парипӯретва̄ девесу ча мануссесу ча сампаттим̣ анубхавим̣су.

тилаккхан̣а̄ка̄рапариччхедакам̣ пана випассана̄н̃а̄н̣ам̣ ‘‘адхипан̃н̃а̄’’ти вуччати. са̄ хи адхисӣлаадхичитта̄ни вийа сӣлачитта̄нам̣, саббалокийапан̃н̃а̄нам̣ адхика̄ чева уттама̄ ча, на ча вина̄ буддхуппа̄да̄ локе паваттати. татопи ча маггапхалапан̃н̃а̄ва адхипан̃н̃а̄.

ида̄ни екекам̣ дассенто ‘‘катама̄ адхисӣласиккха̄ – идха бхиккху сӣлава̄ хоти, па̄тимоккхасам̣варасам̣вуто вихаратӣ’’тиа̄дима̄ха. идха̄ти вачанам̣ пуббабха̄гакаран̣ӣйасампада̄йа сампаннасса саббапака̄расӣлапарипӯракасса пуггаласса санниссайабхӯтаса̄санапаридӣпанам̣, ан̃н̃аса̄санасса ча татха̄бха̄вапат̣иседханам̣. вуттан̃хетам̣ – ‘‘идхева, бхиккхаве, саман̣о…пе… сун̃н̃а̄ параппава̄да̄ саман̣ебхи ан̃н̃ехӣ’’ти (ма. ни. 1.139-140). бхиккхӯти тасса сӣласса парипӯракасса пуггаласса паридӣпанам̣. па̄тимоккхасам̣варасам̣вутоти идамасса па̄тимоккхасам̣варе патит̣т̣хитабха̄вапаридӣпанам̣. вихаратӣти идамасса таданурӯпавиха̄расаман̇гӣбха̄вапаридӣпанам̣. а̄ча̄рагочарасампанноти идамасса па̄тимоккхасам̣варасса упака̄ракадхаммапаридӣпанам̣. ан̣уматтесу ваджджесу бхайадасса̄вӣти идамасса па̄тимоккхато ачаванадхаммата̄паридӣпанам̣. сама̄да̄йа̄ти идамасса сиккха̄пада̄нам̣ анавасесато а̄да̄напаридӣпанам̣. сиккхатӣти идамасса сиккха̄йа саман̇гӣбха̄вапаридӣпанам̣. сиккха̄падесӯти идамасса сиккхитаббадхаммапаридӣпанам̣.

таттха бхиккхӯти сам̣са̄ре бхайам̣ иккхатӣти бхиккху. сӣламасса аттхӣти сӣлава̄ти еттха сӣланти сӣланат̣т̣хена сӣлам̣. кимидам̣ сӣланам̣ на̄ма? сама̄дха̄нам̣ ва̄, ка̄йакамма̄дӣнам̣ сусӣлйавасена авиппакин̣н̣ата̄ти аттхо. упадха̄ран̣ам̣ ва̄, кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ патит̣т̣ха̄васена а̄дха̄рабха̄воти аттхо. етадева хи еттха аттхадвайам̣ саддалаккхан̣авидӯ ануджа̄нанти. ан̃н̃е пана ‘‘адхисеванат̣т̣хена а̄ча̄рат̣т̣хена сӣланат̣т̣хена сират̣т̣хена сӣталат̣т̣хена сиват̣т̣хена сӣла’’нти ван̣н̣айанти.

сӣланам̣ лаккхан̣ам̣ тасса, бхиннасса̄пи анекадха̄;

санидассанаттам̣ рӯпасса, йатха̄ бхиннассанекадха̄.

йатха̄ хи нӣлапӣта̄дибхеденанекадха̄ бхиннасса̄пи рӯпа̄йатанасса санидассанаттам̣ лаккхан̣ам̣ нӣла̄дибхедена бхиннасса̄пи санидассанабха̄ва̄натиккаманато. татха̄ сӣласса четана̄дибхедена анекадха̄ бхиннасса̄пи йадетам̣ ка̄йакамма̄дӣнам̣ сама̄дха̄навасена, кусала̄нан̃ча дхамма̄нам̣ патит̣т̣ха̄васена вуттам̣ сӣланам̣, тадева лаккхан̣ам̣ четана̄дибхедена бхиннасса̄пи сама̄дха̄напатит̣т̣ха̄бха̄ва̄натиккаманато. евам̣ лаккхан̣асса панасса –

дуссӣлйавиддхам̣саната̄, анаваджджагун̣о татха̄;

киччасампаттиаттхена, расо на̄ма павуччати.

тасма̄ идам̣ сӣлам̣ на̄ма киччат̣т̣хена расена дуссӣлйавиддхам̣санарасам̣, сампаттиаттхена расена анаваджджарасанти ведитаббам̣.

сочеййапаччупат̣т̣ха̄нам̣, тайидам̣ тасса вин̃н̃убхи;

оттаппан̃ча хирӣ чева, падат̣т̣ха̄нанти ван̣н̣итам̣.

тан̃хидам̣ сӣлам̣ ‘‘ка̄йасочеййам̣ вачӣсочеййам̣ маносочеййа’’нти евам̣ вуттасочеййапаччупат̣т̣ха̄нам̣, сочеййабха̄вена паччупат̣т̣ха̄ти гахан̣абха̄вам̣ гаччхати. хироттаппан̃ча пана тасса вин̃н̃ӯхи падат̣т̣ха̄нанти ван̣н̣итам̣, а̄саннака̄ран̣анти аттхо. хироттаппе хи сати сӣлам̣ уппаджджати чева тит̣т̣хати ча, асати нева уппаджджати чева на тит̣т̣хати ча̄ти евам̣видхена сӣлена сӣлава̄ хоти. етам̣ сӣлам̣ на̄ма па̄н̣а̄типа̄та̄дӣхи ва̄ вирамантасса, ваттапат̣ипаттим̣ ва̄ пӯрентасса четана̄дайо дхамма̄ ведитабба̄. вуттан̃хетам̣ пат̣исамбхида̄йам̣ ‘‘ким̣ сӣланти? четана̄ сӣлам̣, четасикам̣ сӣлам̣, сам̣варо сӣлам̣, авӣтиккамо сӣла’’нти (пат̣и. ма. 1.39).

таттха четана̄ сӣлам̣ на̄ма па̄н̣а̄типа̄та̄дӣхи ва̄ вирамантасса ваттапат̣ипаттим̣ ва̄ пӯрентасса четана̄. четасикам̣ сӣлам̣ на̄ма па̄н̣а̄типа̄та̄дӣхи вирамантасса вирати. апи ча четана̄ сӣлам̣ на̄ма па̄н̣а̄типа̄та̄дӣни паджахантасса саттакаммапатхачетана̄. четасикам̣ сӣлам̣ на̄ма ‘‘абхиджджхам̣ паха̄йа вигата̄бхиджджхена четаса̄ вихаратӣ’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 1.217) найена сам̣йуттамаха̄вагге вутта̄ анабхиджджха̄бйа̄па̄дасамма̄дит̣т̣хидхамма̄. сам̣варо сӣланти еттха пан̃чавидхена сам̣варо ведитаббо – па̄тимоккхасам̣варо сатисам̣варо н̃а̄н̣асам̣варо кхантисам̣варо вӣрийасам̣варо. тасса на̄на̄каран̣ам̣ упари а̄ви бхависсати. авӣтиккамо сӣланти сама̄диннасӣласса ка̄йикава̄часико авӣтиккамо. еттха ча сам̣варасӣлам̣, авӣтиккамасӣланти идамева ниппарийа̄йато сӣлам̣. четана̄сӣлам̣, четасикам̣ сӣланти парийа̄йато сӣланти ведитаббам̣.

па̄тимоккханти сиккха̄падасӣлам̣. тан̃хи йо нам̣ па̄ти раккхати, там̣ моккхети мочети а̄па̄йика̄дӣхи дуккхехи, тасма̄ ‘‘па̄тимоккха’’нти вуттам̣. па̄тимоккхасам̣варасам̣вутоти па̄тимоккхасам̣варасӣлена саманна̄гато. а̄ча̄рагочарасампанноти а̄ча̄рена чева гочарена ча сампанно. ан̣уматтесӯти аппаматтакесу. ваджджесӯти акусаладхаммесу. бхайадасса̄вӣти бхайадассӣ. сама̄да̄йа̄ти самма̄ а̄дийитва̄. сиккхати сиккха̄падесӯти там̣ там̣ сиккха̄падам̣ сама̄дийитва̄ сиккхати. апи ча сама̄да̄йа сиккхати сиккха̄падесӯти йам̣кин̃чи сиккха̄падесу сиккха̄кот̣т̣ха̄сесу сиккхитаббам̣ ка̄йикам̣ ва̄ четасикам̣ ва̄, там̣ саббам̣ сама̄да̄йа сиккхати.

кхуддако сӣлаккхандхоти сан̇гха̄дисеса̄диса̄васесо сӣлаккхандхо. махантоти па̄ра̄джика̄диниравасесо. йасма̄ пана па̄тимоккхасӣлена бхиккху са̄сане патит̣т̣ха̄ти на̄ма, тасма̄ там̣ ‘‘патит̣т̣ха̄’’ти вуттам̣. патит̣т̣хахати ва̄ еттха бхиккху, кусала̄ дхамма̄ ева ва̄ еттха патит̣т̣хахантӣти патит̣т̣ха̄. айаматтхо ‘‘сӣле патит̣т̣ха̄йа наро сапан̃н̃о’’ти (сам̣. ни. 1.23, 192) ча, ‘‘патит̣т̣ха̄налаккхан̣ам̣, маха̄ра̄джа, сӣлам̣ саббесам̣ кусала̄нам̣ дхамма̄на’’нти (ми. па. 2.1.9) ча, ‘‘сӣле патит̣т̣хито кхо, маха̄ра̄джа…пе… саббе кусала̄ дхамма̄ на париха̄йантӣ’’ти (ми. па. 2.1.9) ча а̄дисуттавасена ведитаббо.

тадетам̣ пуббуппаттиаттхена а̄ди. вуттампи четам̣ ‘‘тасма̄тиха твам̣ уттийа а̄димева висодхехи кусалесу дхаммесу. ко ча̄ди кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣, сӣлан̃ча сувисуддхам̣ дит̣т̣хи ча уджука̄’’ти (сам̣. ни. 5.382). йатха̄ хи нагаравад̣д̣хакӣ нагарам̣ ма̄петука̄мо пат̣хамам̣ нагарат̣т̣ха̄нам̣ содхети, тато апарабха̄ге вӣтхичатуккасин̇гха̄т̣ака̄дипариччхедена вибхаджитва̄ва нагарам̣ ма̄пети. евамева йога̄вачаро а̄дито сӣлам̣ висодхети, тато апарабха̄ге сама̄дхивипассана̄маггапхаланибба̄на̄ни саччхикароти. йатха̄ ва̄ пана раджако пат̣хамам̣ тӣхи кха̄рехи ваттхам̣ дховитва̄ парисуддхе ваттхе йадиччхакам̣ ран̇гаджа̄там̣ упанети, йатха̄ ва̄ пана чхеко читтака̄ро рӯпам̣ ликхитука̄мо а̄дитова бхиттипарикаммам̣ кароти, тато апарабха̄ге рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети. евамева йога̄вачаро а̄дитова сӣлам̣ висодхетва̄ апарабха̄ге саматхавипассана̄дайо дхамме саччхикароти. тасма̄ сӣлам̣ ‘‘а̄дӣ’’ти вуттам̣.

тадетам̣ чаран̣асариккхата̄йа чаран̣ам̣. чаран̣а̄ти хи па̄да̄ вуччанти. йатха̄ хи чхинначаран̣асса пурисасса дисам̣ гамана̄бхисан̇кха̄ро на джа̄йати, парипун̣н̣апа̄дассева джа̄йати, евамева йасса сӣлам̣ бхиннам̣ хоти кхан̣д̣ам̣ апарипун̣н̣ам̣, тасса нибба̄нагамана̄йа н̃а̄н̣агаманам̣ на сампаджджати. йасса пана там̣ абхиннам̣ хоти акхан̣д̣ам̣ парипун̣н̣ам̣, тасса нибба̄нагамана̄йа н̃а̄н̣агаманам̣ сампаджджати. тасма̄ сӣлам̣ ‘‘чаран̣а’’нти вуттам̣.

тадетам̣ сам̣йаманавасена сам̣йамо. сам̣варан̣авасена сам̣вароти убхайена̄пи сӣласам̣йамо чева сӣласам̣варо ча катхито. вачанаттхо панеттха сам̣йамети вӣтиккамавиппханданам̣, пуггалам̣ ва̄ сам̣йамети вӣтиккамавасена тасса виппхандитум̣ на детӣти сам̣йамо. вӣтиккамасса павесанадва̄рам̣ сам̣варати пидахатӣти сам̣варо.

моккханти уттамам̣ мукхабхӯтам̣ ва̄. йатха̄ хи сатта̄нам̣ чатуббидхо а̄ха̄ро мукхена пависитва̄ ан̇гаман̇га̄ни пхарати, евам̣ йогинопи чатубхӯмакакусалам̣ сӣламукхена пависитва̄ аттхасиддхим̣ сампа̄дети. тена ‘‘моккха’’нти. памукхе са̄дхӯти па̄моккхам̣, пуббан̇гамам̣ сет̣т̣хам̣ падха̄нанти аттхо. кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ сама̄паттийа̄ти чатубхӯмакакусала̄нам̣ пат̣ила̄бхаттха̄йа па̄моккхам̣ пуббан̇гамам̣ сет̣т̣хам̣ падха̄нанти ведитаббам̣.

вивиччева ка̄мехӣти ка̄мехи вивичча вина̄ хутва̄ апаккамитва̄. йо пана̄йаметтха евака̄ро, со нийаматтхоти ведитаббо. йасма̄ ча нийаматтхо, тасма̄ тасмим̣ пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихаран̣асамайе авиджджама̄на̄нампи ка̄ма̄нам̣ тасса пат̣хамаджджха̄насса пат̣ипаккхабха̄вам̣ ка̄мапаричча̄генева часса адхигамам̣ дӣпети. катхам̣? ‘‘вивиччева ка̄мехӣ’’ти еван̃хи нийаме карийама̄не идам̣ пан̃н̃а̄йати, нӯнимасса джха̄насса ка̄ма̄ пат̣ипаккхабхӯта̄, йесу сати идам̣ на паваттати андхака̄ре сати падӣпобха̄со вийа, тесам̣ паричча̄генева часса адхигамо хоти ориматӣрапаричча̄гена па̄риматӣрассева. тасма̄ нийамам̣ каротӣти.

таттха сийа̄ ‘‘касма̄ панеса пуббападейева вутто на уттарападе, ким̣ акусалехи дхаммехи авивичча̄пи джха̄нам̣ упасампаджджа вихареййа̄’’ти? на кхо панетам̣ евам̣ дат̣т̣хаббам̣. там̣ниссаран̣ато хи пуббападе ева еса вутто. ка̄мадха̄тусаматиккаманато хи ка̄мара̄гапат̣ипаккхато ча идам̣ джха̄нам̣ ка̄ма̄намева ниссаран̣ам̣. йатха̄ха – ‘‘ка̄ма̄наметам̣ ниссаран̣ам̣ йадидам̣ неккхамма’’нти (итиву. 72). уттарападепи пана йатха̄ ‘‘идхева, бхиккхаве, саман̣о, идха дутийо саман̣о’’ти (ма. ни. 1.139) еттха евака̄ро а̄нетва̄ вуччати, евам̣ ваттаббо. на хи сакка̄ ито ан̃н̃ехипи нӣваран̣асан̇кха̄техи акусалехи дхаммехи авивичча джха̄нам̣ упасампаджджа вихаритум̣. тасма̄ вивиччева ка̄мехи вивиччева акусалехи дхаммехӣти евам̣ пададвайепи еса дат̣т̣хаббо. пададвайепи ча кин̃ча̄пи вивичча̄ти имина̄ са̄дха̄ран̣авачанена тадан̇гавивека̄дайо ка̄йавивека̄дайо ча саббепи вивека̄ сан̇гахам̣ гаччханти, татха̄пи пуббабха̄ге ка̄йавивекачиттавивекавиккхамбханавивека̄ дат̣т̣хабба̄. локуттарамаггаккхан̣е ка̄йавивекачиттавивекасамуччхедавивеканиссаран̣авивека̄.

ка̄мехӣти имина̄ пана падена йе ча идха ‘‘катаме ваттхука̄ма̄ мана̄пика̄ рӯпа̄’’тиа̄дина̄ найена ваттхука̄ма̄ вутта̄, йе ча идхева вибхан̇ге ‘‘чхандо ка̄мо ра̄го ка̄мо чхандара̄го ка̄мо сан̇каппо ка̄мо ра̄го ка̄мо сан̇каппара̄го ка̄мо’’ти евам̣ килесака̄ма̄ вутта̄, те саббепи сан̇гахита̄ иччева дат̣т̣хабба̄. еван̃хи сати вивиччева ка̄мехӣти ваттхука̄мехипи вивиччева̄ти аттхо йуджджати. тена ка̄йавивеко вутто хоти.

вивичча акусалехи дхаммехӣти килесака̄мехи сабба̄кусалехи ва̄ вивичча̄ти аттхо йуджджати. тена читтавивеко вутто хоти. пуримена четтха ваттхука̄мехи вивекавачанато ева ка̄масукхапаричча̄го, дутийена килесака̄мехи вивекавачанато неккхаммасукхапариггахо вибха̄вито хоти. евам̣ ваттхука̄макилесака̄мавивекавачанатойева ча етесам̣ пат̣хамена сам̣килесаваттхуппаха̄нам̣, дутийена сам̣килесаппаха̄нам̣. пат̣хамена лолабха̄васса хетупаричча̄го, дутийена ба̄лабха̄васса. пат̣хамена ча пайогасуддхи, дутийена а̄сайапосанам̣ вибха̄витам̣ хотӣти н̃а̄таббам̣. еса та̄ва найо ‘‘ка̄мехӣ’’ти еттха вуттака̄месу ваттхука̄мапаккхе.

килесака̄мапаккхе пана чхандоти ча ра̄готи ча евама̄дӣхи анекабхедо ка̄маччхандова ‘‘ка̄мо’’ти адхиппето. со ча акусалапарийа̄паннопи сама̄но ‘‘таттха катамо ка̄маччхандо, ка̄мо’’тиа̄дина̄ найена вибхан̇ге джха̄напат̣ипаккхато висум̣ вутто. килесака̄матта̄ ва̄ пуримападе вутто, акусалапарийа̄паннатта̄ дутийападе. анекабхедато часса ка̄матоти аватва̄ ка̄мехӣти вуттам̣. ан̃н̃есампи ча дхамма̄нам̣ акусалабха̄ве виджджама̄не ‘‘таттха катаме акусала̄ дхамма̄, ка̄маччхандо’’тиа̄дина̄ найена вибхан̇ге (вибха. 564) упариджха̄нан̇га̄нам̣ паччанӣкапат̣ипаккхабха̄вадассанато нӣваран̣а̄нева вутта̄ни. нӣваран̣а̄ни хи джха̄нан̇гапаччанӣка̄ни тесам̣ джха̄нан̇га̄нева пат̣ипаккха̄ни, виддхам̣сака̄ни вигха̄така̄нӣти вуттам̣ хоти. татха̄ хи ‘‘сама̄дхи ка̄маччхандасса пат̣ипаккхо, пӣти бйа̄па̄дасса, витакко тхинамиддхасса, сукхам̣ уддхаччакуккуччасса, вича̄ро вичикиччха̄йа̄’’ти пет̣аке вуттам̣.

еваметтха вивиччева ка̄мехӣти имина̄ ка̄маччхандасса виккхамбханавивеко вутто хоти, вивичча акусалехи дхаммехӣти имина̄ пан̃чаннампи нӣваран̣а̄нам̣. аггахитаггахан̣ена пана пат̣хамена ка̄маччхандасса, дутийена сесанӣваран̣а̄нам̣. татха̄ пат̣хамена тӣсу акусаламӯлесу пан̃чака̄магун̣абхедависайасса лобхасса, дутийена а̄гха̄таваттхубхеда̄дивисайа̄нам̣ досамоха̄нам̣. огха̄дӣсу ва̄ дхаммесу пат̣хамена ка̄могхака̄майогака̄ма̄савака̄мупа̄да̄наабхиджджха̄ка̄йагантхака̄мара̄гасам̣йоджана̄нам̣, дутийена авасесаогхайога̄саваупа̄да̄нагантхасам̣йоджана̄нам̣. пат̣хамена ча тан̣ха̄йа там̣сампайуттака̄нан̃ча, дутийена авиджджа̄йа там̣сампайуттака̄нан̃ча. апи ча пат̣хамена лобхасампайуттаат̣т̣хачиттуппа̄да̄нам̣, дутийена сеса̄нам̣ чатуннам̣ акусалачиттуппа̄да̄нам̣ виккхамбханавивеко вутто хотӣти ведитаббо.

етта̄вата̄ ча пат̣хамасса джха̄насса паха̄нан̇гам̣ дассетва̄ ида̄ни сампайоган̇гам̣ дассетум̣ ‘‘савитаккам̣ савича̄ра’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха а̄рамман̣е читтасса абхиниропаналаккхан̣о витакко, а̄рамман̣а̄нумаджджаналаккхан̣о вича̄ро. сантепи ча несам̣ каттхачи авийоге ол̣а̄рикат̣т̣хена пуббан̇гамат̣т̣хена ча гхан̣д̣а̄бхигха̄то вийа четасо пат̣хама̄бхинипа̄то витакко, сукхумат̣т̣хена анумаджджанасабха̄вена ча гхан̣д̣а̄нураво вийа анупабандхо вича̄ро. виппха̄рава̄ четтха витакко пат̣хамуппаттика̄ле париппханданабхӯто читтасса, а̄ка̄се уппатитука̄масса паккхино паккхавиккхепо вийа, падума̄бхимукхапа̄то вийа ча гандха̄нубандхачетасо бхамарасса. сантавутти вича̄ро на̄типариппханданабха̄во читтасса, а̄ка̄се уппатитасса паккхино паккхаппаса̄ран̣ам̣ вийа, париббхаманам̣ вийа ча падума̄бхимукхапатитасса бхамарасса падумасса упарибха̄ге.

дуканипа̄тат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘а̄ка̄се гаччхато маха̄сакун̣асса убхохи паккхехи ва̄там̣ гахетва̄ паккхе саннисӣда̄петва̄ гаманам̣ вийа а̄рамман̣е четасо абхиниропанабха̄вена паватто витакко, ва̄таггахан̣аттхам̣ паккхе пханда̄пайама̄насса гаманам̣ вийа анумаджджанабха̄вена паватто вича̄ро’’ти вуттам̣. там̣ ануппабандхена паваттийам̣ йуджджати. со пана несам̣ висесо пат̣хамадутийаджджха̄несу па̄кат̣о хоти. апи ча малаггахитам̣ кам̣сабха̄джанам̣ екена хаттхена дал̣хам̣ гахетва̄ итарена хаттхена чун̣н̣ателава̄лан̣д̣упакена паримаджджантасса дал̣хаггахан̣ахаттхо вийа витакко. паримаджджанахаттхо вийа вича̄ро. татха̄ кумбхака̄расса дан̣д̣аппаха̄рена чаккам̣ бхамайитва̄ бха̄джанам̣ каронтасса уппӣл̣анахаттхо вийа витакко. ито чито ча сан̃чаран̣ахаттхо вийа вича̄ро. татха̄ ман̣д̣алам̣ каронтасса маджджхе саннирумбхитва̄ т̣хитакан̣т̣ако вийа абхиниропано витакко. бахи париббхаманакан̣т̣ако вийа анумаджджама̄но вича̄ро. ити имина̄ ча витаккена имина̄ ча вича̄рена саха ваттати руккхо вийа пуппхена ча пхалена ча̄ти идам̣ джха̄нам̣ ‘‘савитаккам̣ савича̄ра’’нти вуччати.

вивекаджанти еттха вивитти вивеко, нӣваран̣авигамоти аттхо. вивиттоти ва̄ вивеко, нӣваран̣авивитто джха̄насампайуттадхаммара̄сӣти аттхо. тасма̄ вивека̄, тасмим̣ ва̄ вивеке джа̄танти вивекаджам̣. пӣтисукханти еттха пин̣айатӣти пӣти, са̄ сампийа̄йаналаккхан̣а̄. са̄ панеса̄ кхуддика̄пӣти, кхан̣ика̄пӣти, оккантика̄пӣти, уббега̄пӣти, пхаран̣а̄пӣтӣти пан̃чавидха̄ хоти.

таттха кхуддика̄пӣти сарӣре ломахам̣саматтамева ка̄тум̣ саккоти. кхан̣ика̄пӣти кхан̣е кхан̣е виджджуппа̄дасадиса̄ хоти. оккантика̄пӣти самуддатӣрам̣ вӣчи вийа, ка̄йам̣ оккамитва̄ оккамитва̄ бхиджджати. уббега̄пӣти балаватӣ хоти, ка̄йам̣ уддхаггам̣ катва̄ а̄ка̄се лан̇гха̄панаппама̄н̣апатта̄.

пхаран̣а̄пӣти атибалаватӣ хоти. та̄йа хи уппанна̄йа сакаласарӣрам̣ дхамитва̄ пӯритаваттхи вийа махата̄ удакогхена паккхандапаббатакуччхи вийа ча анупариппхут̣ам̣ хоти. са̄ панеса̄ пан̃чавидха̄ пӣти габбхам̣ ган̣хантӣ парипа̄кам̣ гаччхантӣ дувидхам̣ пассаддхим̣ парипӯрети ка̄йапассаддхин̃ча читтапассаддхин̃ча, пассаддхи габбхам̣ ган̣хантӣ парипа̄кам̣ гаччхантӣ дувидхампи сукхам̣ парипӯрети ка̄йикам̣ четасикан̃ча, сукхам̣ габбхам̣ ган̣хантам̣ парипа̄кам̣ гаччхантам̣ тивидхам̣ сама̄дхим̣ парипӯрети кхан̣икасама̄дхим̣ упача̄расама̄дхим̣ аппана̄сама̄дхин̃ча̄ти. та̄су йа̄ аппана̄сама̄дхисса мӯлам̣ хутва̄ вад̣д̣хама̄на̄ сама̄дхисампайоган̇гата̄ пхаран̣а̄пӣти, айам̣ имасмим̣ аттхе адхиппета̄ пӣтӣти.

итарам̣ пана сукхайатӣти сукхам̣, йасса уппаджджати, там̣ сукхитам̣ каротӣти аттхо. сукханам̣ ва̄ сукхам̣, сут̣т̣ху ва̄ кха̄дати кхан̣ати ча ка̄йачитта̄ба̄дханти сукхам̣, соманассаведана̄йетам̣ на̄мам̣. там̣ са̄талаккхан̣ам̣. сантепи ча несам̣ каттхачи авиппайоге ит̣т̣ха̄рамман̣апат̣ила̄бхатут̣т̣хи пӣти, пат̣иладдхараса̄нубхаванам̣ сукхам̣. йаттха пӣти, таттха сукхам̣, йаттха сукхам̣, таттха на нийамато пӣти. сан̇кха̄раккхандхасан̇гахита̄ пӣти, ведана̄ккхандхасан̇гахитам̣ сукхам̣. канта̄ракхиннасса ванантодакадассанасаванесу вийа пӣти, ваначчха̄йаппавесанаудакапарибхогесу вийа сукхам̣. тасмим̣ тасмим̣ самайе па̄кат̣абха̄вато четам̣ вуттанти ведитаббам̣. ити айан̃ча пӣти идан̃ча сукхам̣ асса джха̄насса, асмим̣ ва̄ джха̄не аттхӣти идам̣ джха̄нам̣ ‘‘пӣтисукха’’нти вуччати.

атха ва̄ пӣти ча сукхан̃ча пӣтисукхам̣ дхаммавинайа̄дайо вийа. вивекаджам̣ пӣтисукхам̣ асса джха̄насса, асмим̣ ва̄ джха̄не аттхӣти евампи вивекаджам̣пӣтисукхам̣. йатхева хи джха̄нам̣, евам̣ пӣтисукхампеттха вивекаджамева хоти, тан̃часса аттхи, тасма̄ алопасама̄сам̣ катва̄ екападенева ‘‘вивекаджам̣пӣтисукха’’нтипи ваттум̣ йуджджати.

пат̣хаманти ган̣ана̄нупуббата̄ пат̣хамам̣, идам̣ пат̣хамам̣ уппаннантипи пат̣хамам̣. джха̄нанти дувидхам̣ джха̄нам̣ а̄рамман̣ӯпаниджджха̄нам̣ лаккхан̣ӯпаниджджха̄нан̃ча̄ти. таттха ат̣т̣ха сама̄паттийо патхавӣкасин̣а̄диа̄рамман̣ам̣ упаниджджха̄йантӣти а̄рамман̣ӯпаниджджха̄нанти сан̇кхйам̣ гата̄. випассана̄маггапхала̄ни пана лаккхан̣ӯпаниджджха̄нам̣ на̄ма. таттха випассана̄ аничча̄дилаккхан̣асса упаниджджха̄нато лаккхан̣ӯпаниджджха̄нам̣. випассана̄йа катакиччасса маггена иджджханато магго лаккхан̣ӯпаниджджха̄нам̣, пхалам̣ пана ниродхасаччам̣ татхалаккхан̣ам̣ упаниджджха̄йатӣти лаккхан̣ӯпаниджджха̄нам̣. тесу идха пуббабха̄ге а̄рамман̣ӯпаниджджха̄нам̣, локуттарамаггаккхан̣е лаккхан̣ӯпаниджджха̄нам̣ адхиппетам̣. тасма̄ а̄рамман̣ӯпаниджджха̄нато ча лаккхан̣ӯпаниджджха̄нато ча паччанӣкаджха̄панато ча джха̄нанти ведитаббам̣.

упасампаджджа̄ти упагантва̄, па̄пун̣итва̄ти вуттам̣ хоти. упасампа̄дайитва̄ ва̄, ниппха̄детва̄ти вуттам̣ хоти. вихаратӣти таданурӯпена ирийа̄патхавиха̄рена ирийати, вуттаппака̄раджха̄насаман̇гӣ хутва̄ аттабха̄васса ирийанам̣ вуттим̣ абхиниппха̄дети.

там̣ панетам̣ пат̣хамаджджха̄нам̣ пан̃чан̇гавиппахӣнам̣ пан̃чан̇гасаманна̄гатам̣ тивидхакалйа̄н̣ам̣, дасалаккхан̣асампаннам̣. таттха ка̄маччхандо бйа̄па̄до тхинамиддхам̣ уддхаччакуккуччам̣ вичикиччха̄ти имесам̣ пан̃чаннам̣ нӣваран̣а̄нам̣ паха̄навасена пан̃чан̇гавиппахӣната̄ ведитабба̄. на хи етесу аппахӣнесу джха̄нам̣ уппаджджати. тенассета̄ни паха̄нан̇га̄нӣти вуччанти. кин̃ча̄пи хи джха̄наккхан̣е ан̃н̃епи акусала̄ дхамма̄ пахӣйанти, татха̄пи ета̄нева висесена джха̄нантара̄йакара̄ни. ка̄маччхандена хи на̄на̄висайаппалобхитам̣ читтам̣ на екатта̄рамман̣е сама̄дхийати, ка̄маччханда̄бхибхӯтам̣ ва̄, там̣ на ка̄мадха̄туппаха̄на̄йа пат̣ипадам̣ пат̣ипаджджати. бйа̄па̄дена ва̄ а̄рамман̣е пат̣ихан̃н̃ама̄нам̣ на нирантарам̣ паваттати. тхинамиддха̄бхибхӯтам̣ акамман̃н̃ам̣ хоти. уддхаччакуккуччапаретам̣ авӯпасантамева хутва̄ париббхамати. вичикиччха̄йа упахатам̣ джха̄на̄дхигамаса̄дхикам̣ пат̣ипадам̣ на̄рохати. ити висесена джха̄нантара̄йакаратта̄ ета̄нева паха̄нан̇га̄нӣти вутта̄ни.

йасма̄ пана витакко а̄рамман̣е читтам̣ абхиниропети, вича̄ро анупабандхати, техи авиккхепа̄йа сампа̄дитапайогасса четасо пайогасампаттисамбхава̄ пӣти пӣн̣анам̣ сукхан̃ча упабрӯханам̣ кароти. атхасса сесасампайуттадхамма̄ етехи абхиниропана̄нубандханапӣн̣анупабрӯханехи ануггахита̄ екаггата̄ екатта̄рамман̣е самам̣ самма̄ ча а̄дхийати. тасма̄ витакко вича̄ро пӣти сукхам̣ читтекаггата̄ти имесам̣ пан̃чаннам̣ уппаттивасена пан̃чан̇гасаманна̄гатата̄ ведитабба̄. уппаннесу хи етесу пан̃часу джха̄нам̣ уппаннам̣ на̄ма хоти. тенасса ета̄ни пан̃чан̇гасаманна̄гата̄нӣти вуччанти. тасма̄ на етехи саманна̄гатам̣ ан̃н̃адева джха̄нам̣ на̄ма аттхӣти гахетаббам̣. йатха̄ пана ан̇гаматтавасенева чатуран̇гинӣ сена̄, пан̃чан̇гикам̣ тӯрийам̣, ат̣т̣хан̇гико ча магготи вуччати, евамидампи ан̇гаматтавасенева пан̃чан̇гиканти ва̄ пан̃чан̇гасаманна̄гатанти ва̄ вуччатӣти ведитаббам̣.

ета̄ни ча пан̃чан̇га̄ни кин̃ча̄пи упача̄раккхан̣епи аттхи, атха кхо упача̄ре пакатичиттато балаватара̄ни. идха пана упача̄ратопи балаватара̄ни рӯпа̄вачаралаккхан̣аппатта̄ни ниппханна̄ни. еттха хи витакко сувисадена а̄ка̄рена а̄рамман̣е читтам̣ абхиниропайама̄но уппаджджати. вича̄ро ативийа а̄рамман̣ам̣ анумаджджама̄но. пӣтисукхам̣ сабба̄вантампи ка̄йам̣ пхарама̄нам̣. тенева̄ха – ‘‘на̄сса кин̃чи сабба̄вато ка̄йасса вивекаджена пӣтисукхена аппхут̣ам̣ хотӣ’’ти (дӣ. ни. 1.226). читтекаггата̄пи хет̣т̣химамхи самуггапат̣але упаримам̣ самуггапат̣алам̣ вийа а̄рамман̣есу пхусита̄ хутва̄ уппаджджати, айаметесам̣ итарехи висесо. таттха читтекаггата̄ кин̃ча̄пи ‘‘савитаккам̣ савича̄ра’’нти имасмим̣ па̄т̣хе на ниддит̣т̣ха̄, татха̄пи вибхан̇ге (вибха. 565) ‘‘джха̄нанти витакко вича̄ро пӣти сукхам̣ читтекаггата̄’’ти евам̣ вуттатта̄ ан̇гамева. йена хи адхиппа̄йена бхагавата̄ уддесо като, сойева тена вибхан̇ге пака̄ситоти.

тивидхакалйа̄н̣ам̣

тивидхакалйа̄н̣ам̣ дасалаккхан̣асампаннанти еттха пана а̄димаджджхапарийоса̄навасенативидхакалйа̄н̣ата̄. тесам̣йева ча а̄димаджджхапарийоса̄на̄нам̣ лаккхан̣авасена дасалаккхан̣асампанната̄ ведитабба̄. татра̄йам̣ па̄л̣и –

‘‘пат̣хамасса джха̄насса пат̣ипада̄висуддхи а̄ди, упеккха̄нубрӯхана̄ маджджхе, сампахам̣сана̄ парийоса̄нам̣, пат̣хамасса джха̄насса пат̣ипада̄висуддхи а̄ди. а̄дисса кати лаккхан̣а̄ни? а̄дисса тӣн̣и лаккхан̣а̄ни – йо тасса парипантхо, тато читтам̣ висуджджхати, висуддхатта̄ читтам̣ маджджхимам̣ саматханимиттам̣ пат̣ипаджджати, пат̣ипаннатта̄ таттха читтам̣ паккхандати. йан̃ча парипантхато читтам̣ висуджджхати, йан̃ча висуддхатта̄ читтам̣ маджджхимам̣ саматханимиттам̣ пат̣ипаджджати, йан̃ча пат̣ипаннатта̄ таттха читтам̣ паккхандати. пат̣хамасса джха̄насса пат̣ипада̄висуддхи а̄ди, а̄дисса има̄ни тӣн̣и лаккхан̣а̄ни. тена вуччати – ‘пат̣хамам̣ джха̄нам̣ а̄дикалйа̄н̣ан̃чева хоти тилаккхан̣асампаннан̃ча̄’ти.

‘‘пат̣хамасса джха̄насса упеккха̄нубрӯхана̄ маджджхе. маджджхасса кати лаккхан̣а̄ни? маджджхасса тӣн̣и лаккхан̣а̄ни – висуддхам̣ читтам̣ аджджхупеккхати, саматхапат̣ипаннам̣ аджджхупеккхати, екаттупат̣т̣ха̄нам̣ аджджхупеккхати. йан̃ча висуддхам̣ читтам̣ аджджхупеккхати, йан̃ча саматхапат̣ипаннам̣ аджджхупеккхати, йан̃ча екаттупат̣т̣ха̄нам̣ аджджхупеккхати. пат̣хамасса джха̄насса упеккха̄нубрӯхана̄ маджджхе, маджджхасса има̄ни тӣн̣и лаккхан̣а̄ни. тена вуччати – ‘пат̣хамам̣ джха̄нам̣ маджджхекалйа̄н̣ан̃чева хоти тилаккхан̣асампаннан̃ча̄’ти.

‘‘пат̣хамасса джха̄насса сампахам̣сана̄ парийоса̄нам̣. парийоса̄насса кати лаккхан̣а̄ни? парийоса̄насса чатта̄ри лаккхан̣а̄ни – таттха джа̄та̄нам̣ дхамма̄нам̣ анативаттанат̣т̣хена сампахам̣сана̄, индрийа̄нам̣ екара̄сат̣т̣хена сампахам̣сана̄, тадупагавӣрийава̄ханат̣т̣хена сампахам̣сана̄, а̄севанат̣т̣хена сампахам̣сана̄. пат̣хамасса джха̄насса сампахам̣сана̄ парийоса̄нам̣, парийоса̄насса има̄ни чатта̄ри лаккхан̣а̄ни. тена вуччати ‘пат̣хамам̣ джха̄нам̣ парийоса̄накалйа̄н̣ан̃чева хоти чатулаккхан̣асампаннан̃ча̄’’’ти (пат̣и. ма. 1.158).

‘‘татра пат̣ипада̄висуддхи на̄ма сасамбха̄рико упача̄ро. упеккха̄нубрӯхана̄ на̄ма аппана̄. сампахам̣сана̄ на̄ма паччавеккхан̣а̄’’ти евамеке ван̣н̣айанти. йасма̄ пана ‘‘екаттагатам̣ читтам̣ пат̣ипада̄висуддхипаккхандан̃чева хоти упеккха̄нубрӯхитан̃ча н̃а̄н̣ена ча сампахам̣сита’’нти па̄л̣ийам̣ вуттам̣, тасма̄ антоаппана̄йамева а̄гаманавасена пат̣ипада̄висуддхи, татрамаджджхаттупеккха̄йа киччавасена упеккха̄нубрӯхана̄, дхамма̄нам̣ анативаттана̄дибха̄васа̄дханена парийода̄пакасса н̃а̄н̣асса киччаниппхаттивасена сампахам̣сана̄ ча ведитабба̄.

катхам̣? йасмин̃хи ва̄ре аппана̄ уппаджджати, тасмим̣ йо нӣваран̣асан̇кха̄то килесаган̣о тасса джха̄насса парипантхо, тато читтам̣ висуджджхати. висуддхатта̄ а̄варан̣авирахитам̣ хутва̄ маджджхимам̣ саматханимиттам̣ пат̣ипаджджати. маджджхимасаматханимиттам̣ на̄ма самаппаватто аппана̄сама̄дхийева. таданантарам̣ пана пуримачиттам̣ екасантатипарин̣а̄манайена татхаттам̣ упагаччхама̄нам̣ маджджхимам̣ саматханимиттам̣ пат̣ипаджджати на̄ма, евам̣ пат̣ипаннатта̄ татхаттупагаманена таттха паккхандати на̄ма. евам̣ та̄ва пуримачитте виджджама̄на̄ка̄раниппха̄дика̄ пат̣хамасса джха̄насса уппа̄даккхан̣ейева а̄гаманавасена пат̣ипада̄висуддхи ведитабба̄.

евам̣ висуддхасса пана тасса пуна висодхетабба̄бха̄вато висодхане бйа̄па̄рам̣ акаронто висуддхам̣ читтам̣ аджджхупеккхати на̄ма. саматхабха̄вӯпагаманена саматхапат̣ипаннасса пуна сама̄дха̄не бйа̄па̄рам̣ акаронто саматхапат̣ипаннам̣ аджджхупеккхати на̄ма. саматхапат̣ипаннабха̄вато ева часса килесасам̣саггам̣ паха̄йа екаттена упат̣т̣хитасса пуна екаттупат̣т̣ха̄не бйа̄па̄рам̣ акаронто екаттупат̣т̣ха̄нам̣ аджджхупеккхати на̄ма. евам̣ татрамаджджхаттупеккха̄йа киччавасена упеккха̄нубрӯхана̄ ведитабба̄.

йе панете евам̣ упеккха̄нубрӯхите таттха джа̄та̄ сама̄дхипан̃н̃а̄сан̇кха̄та̄ йуганаддхадхамма̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ анативаттама̄на̄ хутва̄ паватта̄, йа̄ни ча саддха̄дӣни индрийа̄ни на̄на̄килесехи вимуттатта̄ вимуттирасена екараса̄ни хутва̄ паватта̄ни, йан̃чеса тадупагам̣ тесам̣ анативаттанаекарасабха̄ва̄нам̣ ануччхавикам̣ вӣрийам̣ ва̄хайати, йа̄ часса тасмим̣ кхан̣е паватта̄ а̄севана̄, саббепи те а̄ка̄ра̄ йасма̄ н̃а̄н̣ена сам̣килесавода̄несу там̣ там̣ а̄дӣнаван̃ча а̄нисам̣сан̃ча дисва̄ татха̄ татха̄ сампахам̣ситатта̄ висодхитатта̄ парийода̄питатта̄ ниппханна̄ва, тасма̄ ‘‘дхамма̄нам̣ анативаттана̄дибха̄васа̄дханена парийода̄пакасса н̃а̄н̣асса киччаниппхаттивасена сампахам̣сана̄ ведитабба̄’’ти вуттам̣.

витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄ти витаккасса ча вича̄расса ча̄ти имесам̣ двиннам̣ вӯпасама̄ саматиккама̄, дутийаджджха̄наккхан̣е апа̄тубха̄ва̄ти вуттам̣ хоти. таттха кин̃ча̄пи дутийаджджха̄не саббепи пат̣хамаджджха̄надхамма̄ на санти, ан̃н̃ейева хи пат̣хамаджджха̄не пхасса̄дайо, ан̃н̃е идха. ол̣а̄рикасса пана ол̣а̄рикасса ан̇гасса саматиккама̄ пат̣хамаджджха̄нато паресам̣ дутийаджджха̄на̄дӣнам̣ адхигамо хотӣти дассанаттхам̣ ‘‘витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄’’ти евам̣ вуттанти ведитаббам̣. аджджхаттанти идха нийакаджджхаттам̣ адхиппетам̣, вибхан̇ге пана ‘‘аджджхаттам̣ паччатта’’нти (вибха. 573) еттакамева вуттам̣. йасма̄ нийакаджджхаттам̣ адхиппетам̣, тасма̄ аттани джа̄там̣, аттано санта̄не ниббаттанти айаметтха аттхо.

сампаса̄дананти сампаса̄данам̣ вуччати саддха̄. сампаса̄данайогато джха̄нампи сампаса̄данам̣, нӣлаван̣н̣айогато нӣлаваттхам̣ вийа. йасма̄ ва̄ там̣ джха̄нам̣ сампаса̄данасаманна̄гататта̄ витаккавича̄раккхобхавӯпасаманена ча чето сампаса̄дайати, тасма̄пи ‘‘сампаса̄дана’’нти вуттам̣. имасмин̃ча аттхавикаппе сампаса̄данам̣ четасоти евам̣ падасамбандхо ведитаббо. пуримасмим̣ пана аттхавикаппе четасоти етам̣ екодибха̄вена саддхим̣ йоджетаббам̣.

татра̄йам̣ аттхайоджана̄ – еко удетӣти екоди, витаккавича̄рехи анаджджха̄рӯл̣хатта̄ агго сет̣т̣хо хутва̄ удетӣти аттхо. сет̣т̣хопи хи локе екоти вуччати. витаккавича̄равирахито ва̄ еко асаха̄йо хутва̄типи ваттум̣ ват̣т̣ати. атха ва̄ сампайуттадхамме уда̄йатӣти уди, ут̣т̣ха̄петӣти аттхо. сет̣т̣хат̣т̣хена еко ча со уди ча̄ти екоди, сама̄дхиссетам̣ адхивачанам̣. ити имам̣ екодим̣ бха̄вети вад̣д̣хетӣти идам̣ дутийаджджха̄нам̣ екодибха̄вам̣. со пана̄йам̣ екоди йасма̄ четасо, на саттасса, на джӣвасса. тасма̄ етам̣ ‘‘четасо екодибха̄ва’’нти вуттам̣.

нану ча̄йам̣ саддха̄ пат̣хамаджджха̄непи аттхи, айан̃ча екодина̄мако сама̄дхи, атха касма̄ идамева ‘‘сампаса̄данам̣ четасо екодибха̄ва’’нти вуттанти? вуччате – адун̃хи пат̣хамаджджха̄нам̣ витаккавича̄раккхобхена вӣчитаран̇гасама̄куламива джалам̣ на суппасаннам̣ хоти, тасма̄ сатийа̄пи саддха̄йа сампаса̄дананти на вуттам̣. на суппасаннатта̄йева четтха сама̄дхипи на сут̣т̣ху па̄кат̣о, тасма̄ екодибха̄вантипи на вуттам̣. имасмим̣ пана джха̄не витаккавича̄рапалибодха̄бха̄вена ладдхока̄са̄ балаватӣ саддха̄, балавасаддха̄саха̄йапат̣ила̄бхенева ча сама̄дхипи па̄кат̣о. тасма̄ идамева евам̣ вуттанти ведитаббам̣.

авитаккам̣ авича̄ранти бха̄вана̄йа пахӣнатта̄ етасмим̣, етасса ва̄ витакко наттхӣти авитаккам̣. имина̄ва найена авича̄рам̣. еттха̄ха ‘‘нану ча ‘витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄’ти имина̄пи айаматтхо сиддхо. атха касма̄ пуна вуттам̣ ‘авитаккам̣ авича̄ра’’’нти? вуччате – еваметам̣, сиддхова̄йаматтхо. на панетам̣ тадаттхадӣпакам̣, нану авочумха ‘‘ол̣а̄рикасса пана ол̣а̄рикасса ан̇гасса саматиккама̄ пат̣хамаджджха̄нато паресам̣ дутийаджджха̄на̄дӣнам̣ самадхигамо хотӣти дассанаттхам̣ ‘витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄’ти евам̣ вутта’’нти.

апи ча витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄ идам̣ сампаса̄данам̣, на килесака̄луссийасса. витаккавича̄ра̄нан̃ча вӯпасама̄ екодибха̄вам̣, на упача̄раджджха̄намива нӣваран̣аппаха̄на̄, на пат̣хамаджджха̄намива ча ан̇гапа̄тубха̄ва̄ти евам̣ сампаса̄данаекодибха̄ва̄нам̣ хетупаридӣпакамидам̣ вачанам̣. татха̄ витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄ идам̣ авитаккам̣ авича̄рам̣, на татийачатуттхаджджха̄на̄ни вийа чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣни вийа ча абха̄ва̄ти, евам̣ авитаккаавича̄рабха̄васса хетупаридӣпакан̃ча, на витаккавича̄ра̄бха̄ваматтапаридӣпакам̣. витаккавича̄ра̄бха̄ваматтапаридӣпакамева пана ‘‘авитаккам̣ авича̄ра’’нти идам̣ вачанам̣. тасма̄ пуримам̣ ватва̄пи пуна ваттаббамева̄ти.

сама̄дхиджанти пат̣хамаджджха̄насама̄дхито сампайуттасама̄дхито ва̄ джа̄танти аттхо. таттха кин̃ча̄пи пат̣хамампи сампайуттасама̄дхито джа̄там̣, атха кхо айамева сама̄дхи ‘‘сама̄дхӣ’’ти ваттаббатам̣ арахати, витаккавича̄раккхобхавирахена ативийа ачалатта̄ суппасаннатта̄ ча. тасма̄ имасса ван̣н̣абхан̣анаттхам̣ идамева ‘‘сама̄дхиджа’’нти вуттам̣. пӣтисукханти идам̣ вуттанайамева.

дутийанти ган̣ана̄нупуббата̄ дутийам̣. идам̣ дутийам̣ уппаннантипи дутийам̣.

пӣтийа̄ ча вира̄га̄ти вира̄го на̄ма вуттаппака̄ра̄йа пӣтийа̄ джигуччханам̣ ва̄ саматиккамо ва̄. убхиннам̣ пана антара̄ ча-саддо сампин̣д̣анаттхо, со вӯпасамам̣ ва̄ сампин̣д̣ети витаккавича̄равӯпасамам̣ ва̄. таттха йада̄ вӯпасамамева сампин̣д̣ети, тада̄ пӣтийа̄ вира̄га̄ ча, кин̃ча бхиййо вӯпасама̄ ча̄ти евам̣ йоджана̄ ведитабба̄. имисса̄ ча йоджана̄йа вира̄го джигуччханаттхо хоти, тасма̄ пӣтийа̄ джигуччхана̄ ча саматиккама̄ ча̄ти айаматтхо дат̣т̣хаббо. йада̄ пана витаккавича̄равӯпасамам̣ сампин̣д̣ети, тада̄ пӣтийа̄ ча вира̄га̄, кин̃ча бхиййо витаккавича̄ра̄нан̃ча вӯпасама̄ти евам̣ йоджана̄ ведитабба̄. имисса̄ ча йоджана̄йа вира̄го саматиккаманаттхо хоти, тасма̄ пӣтийа̄ ча саматиккама̄ витаккавича̄ра̄нан̃ча вӯпасама̄ти айаматтхо дат̣т̣хаббо.

ка̄ман̃чете витаккавича̄ра̄ дутийаджджха̄нейева вӯпасанта̄, имасса пана джха̄насса маггапаридӣпанаттхам̣ ван̣н̣абхан̣анаттхан̃четам̣ вуттам̣. ‘‘витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄’’ти хи вутте идам̣ пан̃н̃а̄йати ‘‘нӯна витаккавича̄равӯпасамо магго имасса джха̄насса̄’’ти. йатха̄ ча татийе арийамагге аппахӣна̄нампи сакка̄йадит̣т̣ха̄дӣнам̣ ‘‘пан̃чаннам̣ орамбха̄гийа̄нам̣ сам̣йоджана̄нам̣ паха̄на̄’’ти (ма. ни. 2.132-133) евам̣ паха̄нам̣ вуччама̄нам̣ ван̣н̣абхан̣анам̣ хоти, тададхигама̄йа уссукка̄нам̣ усса̄хаджанакам̣, евамева идха авӯпасанта̄нампи витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасамо вуччама̄но ван̣н̣абхан̣анам̣ хоти, тена̄йаматтхо вутто ‘‘пӣтийа̄ ча саматиккама̄ витаккавича̄ра̄нан̃ча вӯпасама̄’’ти.