намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса
кхуддаканика̄йе
маха̄ниддеса-ат̣т̣хакатха̄
гантха̄рамбхакатха̄
авиджджа̄лан̇гим̣ гха̄тенто, нандира̄ган̃ча мӯлато;
бха̄вентат̣т̣хан̇гикам̣ маггам̣, пхуси йо аматам̣ падам̣.
па̄пун̣итва̄ джино бодхим̣, мигада̄йам̣ вига̄хийа;
дхаммачаккам̣ паваттетва̄, тхерам̣ кон̣д̣ан̃н̃ама̄дито.
ат̣т̣ха̄расаннам̣ кот̣ӣнам̣, бодхеси та̄пасо тахим̣;
вандехам̣ сираса̄ тан̃ча, саббасатта̄намуттамам̣.
татха̄ дхаммуттаман̃чева, сан̇гхан̃ча̄пи ануттарам̣;
сам̣кхиттена хи йо вуттам̣, дхаммачаккам̣ вибха̄гасо.
са̄рипутто маха̄пан̃н̃о, саттхукаппо джинатраджо;
дхаммачаккам̣ вибха̄джетва̄, маха̄ниддесамабрави;
па̄т̣хо висит̣т̣хо ниддесо, там̣на̄мависесито ча.
там̣ са̄рипуттам̣ джинара̄джапуттам̣, тхерам̣ тхира̄некагун̣а̄дхива̄сам̣;
пан̃н̃а̄пабха̄вуггатача̄рукиттим̣, сунӣчавуттин̃ча атхо намитва̄.
кхама̄дайа̄дийуттена, йуттамутта̄дива̄дина̄;
бахуссутена тхерена, девена абхийа̄чито.
маха̄виха̄рава̄сӣнам̣, саджджха̄йамхи патит̣т̣хито;
гахетаббам̣ гахетва̄на, пора̄н̣есу виниччхайам̣.
авоккаменто самайам̣ сакан̃ча, ана̄масанто самайам̣ паран̃ча;
пуббопадесат̣т̣хакатха̄найан̃ча, йатха̄нурӯпам̣ упасам̣харанто.
н̃а̄н̣аппабхеда̄ваханасса тасса, йогӣхи некехи нисевитасса;
аттхам̣ апуббам̣ ануван̣н̣айанто, суттан̃ча йуттин̃ча ануккаменто.
а̄рабхиссам̣ сама̄сена, маха̄ниддесаван̣н̣анам̣;
саддхаммабахума̄нена, на̄ттуккам̣санакамйата̄.
ваккха̄махам̣ ат̣т̣хакатхам̣ джанасса, хита̄йа саддхаммачират̣т̣хитаттхам̣;
саккачча саддхаммападжотикам̣ там̣, сун̣а̄тха дха̄ретха ча са̄дху сантоти.
таттха ‘‘па̄т̣хо висит̣т̣хо ниддесо, там̣на̄мависесито ча̄’’ти вуттатта̄ дувидхо па̄т̣хо – бйан̃джанапа̄т̣хо, аттхапа̄т̣хо ча. тесу бйан̃джанапа̄т̣хо аккхарападабйан̃джанаа̄ка̄ранируттиниддесавасена чхаббидхо. аттхапа̄т̣хо сан̇ка̄санапака̄санавиваран̣авибхаджанаутта̄нӣкаран̣апан̃н̃аттивасена чхаббидхо. таттха тӣсу два̄ресу парисуддхапайогабха̄вена висуддхакарун̣а̄нам̣ читтена паваттитадесана̄ ва̄ча̄хи акатхитатта̄ адеситатта̄ аккхарамити сан̃н̃ита̄, там̣ па̄ра̄йаникабра̄хман̣а̄нам̣ манаса̄ пуччхитапан̃ха̄нам̣ васена бхагавата̄ ратанагхаре нисӣдитва̄ саммаситапат̣т̣ха̄намаха̄пакаран̣авасена ча аккхарам̣ на̄ма̄ти гахетаббам̣.
атха ва̄ апарипун̣н̣ам̣ падам̣ аккхарамити гахетаббам̣ ‘‘сат̣т̣хивассасахасса̄нӣ’’ти евама̄дӣсу (пе. ва. 802; джа̄. 1.4.54; нетти. 120) вийа. еттха хи сака̄ра нака̄ра сока̄ра̄дӣни аккхарамити, екаккхарам̣ ва̄ падам̣ аккхарамити еке. ‘‘йа̄йам̣ тан̣ха̄ понобхавика̄’’ти евама̄дӣсу (маха̄ва. 14; вибха. 203; ма. ни. 3.374; пат̣и. ма. 2.30) вибхатйантам̣ аттхаджотакам̣ аккхарапин̣д̣ам̣ падам̣. ‘‘на̄ман̃ча рӯпан̃ча̄’’ти евама̄дӣсу (дха. са. дукама̄тика̄ 109; су. ни. 878; маха̄ни. 107; чӯл̣ани. аджитама̄н̣авапуччха̄ниддесо 6; нетти. 45) бахуаккхарехи йуттам̣ падам̣ на̄ма. сам̣кхиттена вуттам̣ падам̣ вибха̄вети. падена абхихитам̣ бйан̃джайати бйаттам̣ па̄кат̣ам̣ каротӣти бйан̃джанам̣, ва̄кйамева. ‘‘чатта̄ро иддхипа̄да̄’’ти сан̇кхепена катхитаматтхам̣. ‘‘катаме чатта̄ро? идха, бхиккхаве, бхиккху чхандасама̄дхипадха̄насан̇кха̄расаманна̄гатам̣ иддхипа̄дам̣ бха̄вети. вӣрийачиттавӣмам̣сасама̄дхипадха̄насан̇кха̄расаманна̄гатам̣ иддхипа̄дам̣ бха̄ветӣ’’тиа̄дӣсу (вибха. 431; сам̣. ни. 5.813; дӣ. ни. 3.306; а. ни. 4.276) па̄кат̣акаран̣абха̄вена бйан̃джанам̣ на̄ма. бйан̃джанавибха̄гапака̄со а̄ка̄ро. ‘‘таттха катамо чхандо? йо чхандо чхандиката̄ каттукамйата̄’’ти евама̄дӣсу (вибха. 433) катхитабйан̃джанам̣ анекавидхена вибха̄гакаран̣ам̣ а̄ка̄ро на̄ма. а̄ка̄ра̄бхихитасса ниббачанам̣ нирутти. ‘‘пхассо, ведана̄’’ти евама̄дӣсу (дха. са. 1) а̄ка̄рена катхитам̣ ‘‘пхусатӣти пхассо. ведийатӣти ведана̄’’ти нӣхаритва̄ вачанам̣ нирутти на̄ма. ниббачанавиттха̄ро ниссесато десоти ниддесо, ведийатӣти ведана̄ти ниббачаналаддхападам̣ ‘‘сукха̄ дуккха̄ адуккхамасукха̄, сукхайатӣти сукха̄, дуккхайатӣти дуккха̄, нева дуккхайати на сукхайатӣти адуккхамасукха̄’’ти аттхавиттха̄ро ниравасесена катхитатта̄ ниддесо на̄ма.
евам̣ чхаббидха̄ни бйан̃джанапада̄ни джа̄нитва̄ ча чхасу аттхападесу сан̇кхепато ка̄сана̄ дӣпана̄ сан̇ка̄сана̄, ‘‘ман̃н̃ама̄но кхо, бхиккху, бандхо ма̄расса аман̃н̃ама̄но мутто па̄пимато’’ти евама̄дӣсу сан̇кхепена аттхадӣпана̄ сан̇ка̄сана̄ на̄ма. есо пана тхеро ‘‘буддхена бхагавата̄ евам̣ сан̇кхепам̣ катва̄ вуттаматтхам̣ ‘ан̃н̃а̄там̣ бхагава̄, ан̃н̃а̄там̣ сугата̄’’’ти катхетум̣ саматтхо пат̣ивиджджхи.
упари ваттаббаматтхам̣ а̄дито ка̄сана̄ дӣпана̄ пака̄сана̄, ‘‘саббам̣, бхиккхаве, а̄дитта’’нти евама̄дӣсу (маха̄ва. 54; сам̣. ни. 4.28) паччха̄ катхитаббаматтхам̣ пат̣хамавачанена дӣпана̄ пака̄сана̄ на̄ма. евам̣ пат̣хамам̣ дӣпитам̣ аттхам̣ пуна па̄кат̣ам̣ катва̄ дӣпанена ‘‘кин̃ча, бхиккхаве, саббам̣ а̄диттам̣? чаккхум̣, бхиккхаве, а̄диттам̣, рӯпа̄ а̄дитта̄’’ти евама̄дӣсу (маха̄ва. 54; сам̣. ни. 4.28) катхитесу ‘‘тиккхиндрийо сан̇кхепена вуттам̣ пат̣ивиджджхатӣ’’ти катхитатта̄ две аттхапада̄ни тиккхиндрийасса упака̄равасена вутта̄ни.
сам̣кхиттасса виттха̄ра̄бхидха̄нам̣ саким̣ вуттасса ча пунапи абхидха̄нам̣ виваран̣ам̣, ‘‘кусала̄ дхамма̄’’ти (дха. са. 1) сан̇кхепена никкхиттасса. ‘‘катаме дхамма̄ кусала̄? йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хотӣ’’ти (дха. са. 1) ниддесавасена виттха̄ран̣ам̣ виттха̄равасена пуна катханам̣ виваран̣ам̣ на̄ма.
там̣ вибха̄гакаран̣ам̣ вибхаджанам̣, ‘‘йасмим̣ самайе’’ти (дха. са. 1) виварите кусале дхамме ‘‘тасмим̣ самайе пхассо хоти, ведана̄ хотӣ’’ти (дха. са. 1) вибха̄гакаран̣ам̣ вибхаджанам̣ на̄ма. виварасса виттха̄ра̄бхидха̄нена вибхаттасса ча упама̄бхидха̄нена пат̣ипа̄данам̣ утта̄нӣкаран̣ам̣, виваран̣ена виваритаттхасса ‘‘катамо тасмим̣ самайе пхассо хоти? йо тасмим̣ самайе пхассо пхусана̄ сампхусана̄’’ти (дха. са. 2) атививаритва̄ катханан̃ча вибхаджанена вибхаттасса ‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, га̄вӣ ниччамма̄, евамева кхва̄хам̣, бхиккхаве, пхасса̄ха̄ро дат̣т̣хабботи вада̄мӣ’’ти (сам̣. ни. 2.63) евама̄диупама̄катханан̃ча утта̄нӣкаран̣ам̣ на̄ма. дхаммам̣ сун̣анта̄нам̣ дхаммадесанена читтасса анекавидхена соманассауппа̄данан̃ча атикхин̣абуддхӣнам̣ анекавидхена н̃а̄н̣асса тикхин̣абха̄вакаран̣ан̃ча пан̃н̃атти на̄ма, тесам̣ сун̣анта̄нам̣ там̣читтатосанена там̣читтаниса̄манена ча пан̃н̃а̄йатӣти пан̃н̃атти. таттха бхагава̄ аккхарехи сан̇ка̄сайати, падехи пака̄сайати, бйан̃джанехи виварати, а̄ка̄рехи вибхаджати, нируттӣхи утта̄нӣкароти, ниддесехи пан̃н̃а̄пайатӣти. ким̣ вуттам̣ хоти? буддха̄ бхагаванто екачче венеййе екасмим̣ десане аккхарехи аттхасан̇ка̄санам̣ каронти…пе… ниддесехи аттхапан̃н̃а̄панам̣ каронтӣти айаметтха адхиппа̄йо.
атха ва̄ аккхарехи сан̇ка̄сайитва̄ падехи пака̄сайати, бйан̃джанехи виваритва̄ а̄ка̄рехи вибхаджати, нируттӣхи утта̄нӣкатва̄ ниддесехи пан̃н̃а̄пайати. ким̣ вуттам̣ хоти? еварӯпена дхаммадесанена екаччесу т̣ха̄несу екачча̄нам̣ венеййа̄нам̣ винайатӣти.
атха ва̄ аккхарехи уггха̄т̣айитва̄ падехи пака̄сенто винайати уггхат̣итан̃н̃ум̣, бйан̃джанехи виваритва̄ а̄ка̄рехи вибхаджанто винайати випан̃читан̃н̃ум̣, нируттӣхи утта̄нӣкатва̄ ниддесехи пан̃н̃а̄пенто винайати неййам̣. ити венеййавасенапи йоджетаббамева.
аттхато панеттха катамо бйан̃джанапа̄т̣хо, катамо аттхапа̄т̣хоти? буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ дхаммам̣ десента̄нам̣ йо аттха̄вагамако савин̃н̃аттикасаддо, со бйан̃джанапа̄т̣хо. йо тена абхисаметаббо лаккхан̣араса̄дисахито дхаммо, со аттхапа̄т̣хоти ведитаббо. пунапи сандха̄йабха̄сито бйан̃джанабха̄сито са̄васесапа̄т̣хо анавасесапа̄т̣хо нӣто неййоти чхаббидхо па̄т̣хо. таттха анекаттхаватта̄ сандха̄йабха̄сито ‘‘ма̄тарам̣ питарам̣ хантва̄, ра̄джа̄но две ча кхаттийе’’ти евама̄ди (дха. па. 294). екаттхаватта̄ бйан̃джанабха̄сито ‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄’’ти евама̄ди (дха. па. 1.2; нетти. 89, 92; пет̣ако. 14). са̄васесо ‘‘саббам̣, бхиккхаве, а̄дитта’’нти евама̄ди (маха̄ва. 54; сам̣. ни. 4.28). випарӣто анавасесо ‘‘саббе дхамма̄ сабба̄ка̄рена буддхасса бхагавато н̃а̄н̣амукхе а̄па̄тхам̣ а̄гаччхантӣ’’ти евама̄ди (маха̄ни. 156; чӯл̣ани. могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддесо 85; пат̣и. ма. 3.5). йатха̄ вачанам̣, татха̄ авагантаббо нӣто ‘‘аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄’’ти евама̄ди. йуттийа̄ ануссаритаббо неййо ‘‘екапуггало бхиккхаве’’ти евама̄ди (а. ни. 1.170).
аттхо пана анекаппака̄ро па̄т̣хаттхо сабха̄ваттхо н̃а̄йаттхо па̄т̣ха̄нурӯпо напа̄т̣ха̄нурӯпо са̄васесаттхо ниравасесаттхо нӣтаттхо неййаттхо ичча̄ди. таттха йо аппассаттхасса н̃а̄панаттхамучча̄рийате, со па̄т̣хаттхо ‘‘са̄ттхам̣ сабйан̃джана’’нтиа̄дӣсу (па̄ра̄. 1; дӣ. ни. 1.190) вийа. рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣ лаккхан̣араса̄дисабха̄ваттхо ‘‘самма̄дит̣т̣хим̣ бха̄ветӣ’’тиа̄дӣсу (вибха. 485; сам̣. ни. 5.3) вийа. йо н̃а̄йама̄но хита̄йа сам̣ваттати, со н̃а̄тум̣ арахатӣти н̃а̄йаттхо – ‘‘аттхава̄дӣ дхаммава̄дӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.9, 194; 3.238; ма. ни. 1.411) вийа. йатха̄па̄т̣хам̣ бха̄сито па̄т̣ха̄нурӯпо ‘‘чаккху, бхиккхаве, пура̄н̣акамма’’нти (сам̣. ни. 4.146) бхагавата̄ вуттам̣. тасма̄ чаккхумапи камманти. бйан̃джаначчха̄йа̄йа аттхам̣ пат̣иба̄хайама̄нена вутто аттхо напа̄т̣ха̄нурӯпо, со па̄т̣хато ананун̃н̃а̄то акатапат̣иккхепо вийутто. со ча сан̇гахетаббампи асан̇гахетва̄, париваджджетаббампи ва̄ кин̃чи апариваджджетва̄ парисесам̣ катва̄ вутто са̄васесаттхо ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ (сам̣. ни. 4.60; маха̄ни. 107). саббе тасанти дан̣д̣асса, саббе бха̄йанти маччуно’’тиа̄дӣсу (дха. па. 129) вийа. випарӣто ниравасесаттхо ‘‘сандха̄витам̣ сам̣саритам̣ маман̃чева тумха̄кан̃ча (дӣ. ни. 2.155; маха̄ва. 287; нетти. 114). татра, бхиккхаве, ко манта̄ ко саддха̄та̄…пе… ан̃н̃атра дит̣т̣хападехӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 7.66) вийа. саддавасенева ведитаббо нӣтаттхо ‘‘рӯпа̄ садда̄ раса̄ гандха̄, пхот̣т̣хабба̄ ча манорама̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.151, 165; маха̄ва. 33) вийа. саммутивасена ведитаббо неййаттхо ‘‘чатта̄роме, бхиккхаве, вала̄хакӯпама̄ пуггала̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.101-102) вийа. евамидха па̄т̣хан̃ча аттхан̃ча виваритва̄ т̣хито асам̣хӣро бхавати парава̄дӣхи дӣгхараттам̣ титтхава̄сена.
ити асам̣хӣрабха̄вена йа̄ва а̄гама̄дхигамасампадам̣, та̄ва ваттум̣ саккоти. сан̇кхепавиттха̄ранайена хетуда̄харан̣а̄дӣхи авабодхайитум̣ саматтхо. евам̣видхо атта̄нан̃ча паран̃ча содхетум̣ саматтхабха̄вена дуссӣлйадит̣т̣хималавирахитатта̄ сучи. дуссӣло хи атта̄нам̣ упаханати, тена на̄деййава̄чо ча бхавати сабйоха̄рама̄но идха ничча̄туро веджджова. дуддит̣т̣хи парам̣ упаханати, на̄вассайо ча бхавати ва̄л̣агаха̄куло ива камаласан̣д̣о. убхайавипанно пана саббатха̄пи анупа̄санӣйо бхавати гӯтхагатамива чхава̄ла̄там̣ гӯтхагато вийа ча кан̣хасаппо. убхайасампанно пана саббатха̄пи упа̄санӣйо севитаббо ча вин̃н̃ӯхи, нирупаддаво ива ратана̄каро, евам̣ бхӯто евам̣ амаччхаро ахӣна̄чарийамут̣т̣хи. суттасутта̄нуломаа̄чарийава̄дааттаноматисан̇кха̄та̄нан̃ча чатуннам̣ апаричча̄гӣ, тесам̣ васена бйа̄кхйа̄то.
‘‘екам̣савачанам̣ екам̣, вибхаджджавачанам̣ падам̣;
татийам̣ пат̣ипуччхеййа, чатуттхам̣ пана т̣ха̄пайе’’ти.
етесам̣ ва̄ апаричча̄гӣ. тато ева сотӯнам̣ хите нийуттатта̄ несам̣ авабодханам̣ пати акила̄су бхаватӣти. а̄ха четтха –
‘‘па̄т̣хаттхавидасам̣хӣро, ватта̄ сучи амаччхаро;
чатуннам̣ апаричча̄гӣ, десакасса хита̄нвито’’ти.
еттха десакасса̄ти десако асса, бхавеййа̄ти аттхо. хита̄нвитоти хите анугато хитачитто. со есо сучитта̄ пийо, чатуннам̣ апаричча̄гитта̄ гару, асам̣хӣратта̄ бха̄ванӣйо, десакатта̄ ватта̄, хита̄нвитатта̄ вачанаккхамо, па̄т̣хаттхавидатта̄ гамбхӣракатхам̣ катта̄, амаччхаратта̄ на ча̄т̣т̣ха̄не нийоджако ити –
‘‘пийо гару бха̄ванӣйо, ватта̄ ча вачанаккхамо;
гамбхӣран̃ча катхам̣ катта̄, но ча̄т̣т̣ха̄не нийоджако’’ти. (а. ни. 7.37; нетти. 113);
‘‘абхихито десако со, та̄ва да̄ни абхидхӣйате’’.
таттха дхаммагарутта̄ катхам̣ на парибхавати, а̄чарийагарутта̄ катхикам̣ на парибхавати, саддха̄пан̃н̃а̄дигун̣апат̣иман̣д̣итатта̄ атта̄нам̣ на парибхавати, асат̣ха̄ма̄йа̄витта̄ амата̄бхимукхатта̄ ча авиккхиттачитто бхавати, сумедхатта̄ йонисо манаси каротӣти. вуттан̃хетам̣ –
‘‘пан̃чахи, бхиккхаве, дхаммехи саманна̄гато сун̣анто саддхаммам̣ бхаббо нийа̄мам̣ оккамитум̣ кусалесу дхаммесу самматтам̣. катамехи пан̃чахи? на катхам̣ парибхоти, на катхикам̣ парибхоти, на атта̄нам̣ парибхоти, авиккхиттачитто дхаммам̣ сун̣а̄ти екаггачитто, йонисо манаси каротӣ’’ти (а. ни. 5.151).
там̣лаккхан̣аппаттатта̄ бха̄ванам̣ бхаджатӣти. а̄ха четтха –
‘‘дхамма̄чарийагару саддха̄пан̃н̃а̄дигун̣аман̣д̣ито;
асат̣ха̄ма̄йа̄викасса, сумедхо амата̄бхимукхо’’. –
ити ватта̄ ча сота̄ ча.
евам̣ вуттаппака̄рам̣ бйан̃джанан̃ча аттхан̃ча дассетва̄ ида̄ни йо атиаггам̣ катва̄ катхитатта̄ маха̄самуддамаха̄патхавӣ вийа маха̄ ча со ниддесо ча̄ти маха̄ниддесо, там̣ маха̄ниддесам̣ ван̣н̣айисса̄ми.
тадетам̣ маха̄ниддесам̣ аттхасампаннам̣ бйан̃джанасампаннам̣ гамбхӣрам̣ гамбхӣраттхам̣ локуттараппака̄сакам̣ сун̃н̃атаппат̣исам̣йуттам̣ пат̣ипаттимаггапхалависесаса̄дханам̣ пат̣ипаттипат̣ипаккхапат̣иседханам̣ йога̄вачара̄нам̣ н̃а̄н̣авараратана̄карабхӯтам̣ дхаммакатхика̄нам̣ дхаммакатха̄вила̄сависесахетубхӯтам̣ сам̣са̄рабхӣрука̄нам̣ дуккханиссаран̣атадупа̄йадассанена асса̄саджананаттхам̣ таппат̣ипаккхана̄санаттхан̃ча гамбхӣраттха̄нан̃ча анекесам̣ суттантапада̄нам̣ аттхавиваран̣ена суджанахадайапаритосаджананаттхам̣, татха̄гатена арахата̄ самма̄самбуддхена саббаттха аппат̣ихатасаббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣амаха̄дӣпобха̄сена сакаладжанавиттхатамаха̄карун̣а̄синехена венеййаджанахадайагатакилесандхака̄равидхаманаттхам̣ самуджджалитасса саддхаммамаха̄падӣпасса тададхиппа̄йавика̄санасинехапарисекена пан̃чавассасахассаматичирасамуджджаланамиччхата̄ лока̄нукампакена саттхукаппена дхаммара̄джасса дхаммасена̄патина̄ а̄йасмата̄ са̄рипуттаттхерена бха̄ситам̣ сутва̄ а̄йасма̄ а̄нандо пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле йатха̄сутамева сан̇гахам̣ а̄ропеси.
со панеса винайапит̣акам̣ суттантапит̣акам̣ абхидхаммапит̣аканти тӣсу пит̣акесу суттантапит̣акапарийа̄панно, дӣгханика̄йо маджджхиманика̄йо сам̣йуттаника̄йо ан̇гуттараника̄йо кхуддаканика̄йоти пан̃часу маха̄ника̄йесу кхуддакамаха̄ника̄йапарийа̄панно, суттам̣ геййам̣ веййа̄каран̣ам̣ га̄тха̄ уда̄нам̣ итивуттакам̣ джа̄такам̣ аббхутадхаммам̣ ведалланти навасу саттхуса̄санан̇гесу йатха̄самбхавам̣ га̄тхан̇гавеййа̄каран̣ан̇гадвайасан̇гахито.
‘‘два̄сӣти буддхато ган̣хим̣, двесахасса̄ни бхиккхуто;
чатура̄сӣти сахасса̄ни, йе ме дхамма̄ паваттино’’ти. (тхерага̄. 1027) –
дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикаттхерена пан̃часу т̣ха̄несу етадаггам̣ а̄ропитена пат̣ин̃н̃а̄та̄нам̣ чатура̄сӣтийа̄ дхаммаккхандхасахасса̄нам̣ бхиккхуто гахитесу двӣсу дхаммаккхандхасахассесу анекасатадхаммаккхандхасан̇гахито. тасса две вагга̄ ат̣т̣хакавагго па̄ра̄йанавагго кхаггависа̄н̣асуттан̃ча, екекасмим̣ вагге сол̣аса сол̣аса катва̄ кхаггависа̄н̣асуттан̃ча̄ти теттим̣са сутта̄ни ка̄масутта̄дикхаггависа̄н̣асуттапарийоса̄на̄ни. евам̣ анекадха̄ ваваттха̄питасса имасса маха̄ниддесасса анупуббападаттхаван̣н̣анам̣ карисса̄ми. айан̃хи маха̄ниддесо па̄т̣хато аттхато ча уддисантена ниддисантена ча саккаччам̣ уддиситаббо ниддиситаббо ча, угган̣хантена̄пи саккаччам̣ угган̣хитаббо дха̄ретаббо ча. там̣ кисса хету? гамбхӣратта̄ имасса маха̄ниддесасса локахита̄йа локе чират̣т̣хитаттханти.
1. ат̣т̣хакавагго
1. ка̄масуттаниддесаван̣н̣ана̄
таттха ка̄масуттам̣ а̄ди. тасмимпи ‘‘ка̄мам̣ ка̄майама̄насса̄’’ти га̄тха̄ а̄ди. са̄ уддесаниддесапат̣иниддесавасена тидха̄ т̣хита̄. ‘‘ка̄мам̣ ка̄майама̄насса̄’’ти евама̄ди уддесо. ‘‘ка̄ма̄ти удда̄нато две ка̄ма̄ – ваттхука̄ма̄ ча килесака̄ма̄ ча̄’’ти ниддесо. ‘‘катаме ваттхука̄ма̄? мана̄пика̄ рӯпа̄’’ти евама̄ди пат̣иниддесо.
1. таттха ка̄манти мана̄пийарӯпа̄дитебхӯмакадхаммасан̇кха̄там̣ ваттхука̄мам̣. ка̄майама̄насса̄ти иччхама̄насса. тасса четам̣ самиджджхатӣти тасса ка̄майама̄насса саттасса там̣ ка̄масан̇кха̄там̣ ваттху самиджджхати че, саче со там̣ лабхатӣти вуттам̣ хоти. аддха̄ пӣтимано хотӣти екам̣сам̣ тут̣т̣хачитто хоти. ладдха̄ти лабхитва̄. маччоти сатто. йадиччхатӣти йам̣ иччхати. идам̣ пана сан̇кхепато падаттхасамбандхаматтамева, виттха̄ро пана упари па̄л̣ийам̣ а̄гатанайенева ведитаббо. йатха̄ ча имасмим̣, евам̣ ито парам̣ саббесупӣти.
ка̄ма̄ти уддиситаббападам̣. удда̄натоти ниддиситаббападам̣. удда̄натоти ваггавасена ‘‘маччхудда̄нам̣ кинеййа̄’’ти а̄дӣсу вийа. атха ва̄ упарӯпари да̄нато удда̄нам̣, уддхам̣ уддхам̣ содханато бйавада̄нат̣т̣хена вода̄нам̣ вийа. виттха̄ракаран̣абха̄вена ва̄. ка̄ма̄ ити па̄т̣хасесам̣ катва̄ ваттаббам̣. двети ган̣анапариччхедо, на екам̣, на тайо. ваттхука̄ма̄ ча̄ти мана̄пийарӯпа̄диваттхука̄ма̄ ча. упата̄панат̣т̣хена виба̄дханат̣т̣хена ча килесака̄ма̄ ча. тесу ваттхука̄мо парин̃н̃еййо, килесака̄мо паха̄таббо. таттха ваттхука̄мо килесака̄мена паттхайитабботи ка̄мӣйатӣти ка̄мо. килесака̄мо ваттхука̄ма̄нам̣ пачча̄сӣсанасса ка̄ран̣абха̄вена ка̄мӣйате анена̄ти ка̄мо. таттха рӯпа̄диккхандхе сан̇гахито ваттхука̄мо, сан̇кха̄раккхандхе сан̇гахито килесака̄мо. чхахи вин̃н̃а̄н̣ехи виджа̄нитаббо ваттхука̄мо, мановин̃н̃а̄н̣ена джа̄нитаббо килесака̄мо. килеса̄нам̣ патит̣т̣хат̣т̣хена ка̄ран̣ат̣т̣хена а̄рамман̣ат̣т̣хена ча ваттхука̄мо.
‘‘нете ка̄ма̄ йа̄ни читра̄ни локе, сан̇каппара̄го пурисасса ка̄мо;
тит̣т̣ханти читра̄ни татхева локе, атхеттха дхӣра̄ винайанти чханда’’нти. (а. ни. 6.63);
нандама̄н̣авака- (дха. па. ат̣т̣ха. 1.68 уппалаван̣н̣аттхерӣваттху) сореййасет̣т̣хипутта̄дӣнам̣ (дха. па. 43) ваттхӯни четтха нидассанам̣. килесака̄мо та̄панат̣т̣хена ба̄дханат̣т̣хена ча сайам̣ ка̄метӣти ка̄мо. вуттампи четам̣ ‘‘ратто кхо, бра̄хман̣а, ра̄гена абхибхӯто парийа̄динначитто аттабйа̄ба̄дха̄йапи четети, парабйа̄ба̄дха̄йапи четети, убхайабйа̄ба̄дха̄йапи чететӣ’’ти ча ‘‘ратто кхо, бра̄хман̣а, па̄н̣ампи ханати, адиннампи а̄дийати, парада̄рампи гаччхати, муса̄пи бхан̣атӣ’’ти (а. ни. 3.54) ча евама̄ди нидассанам̣.
тамева пат̣иниддесавасена виттха̄ретва̄ ваттука̄мо – ‘‘катаме ваттхука̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. таттха катамети катхетукамйата̄пуччха̄. пан̃чавидха̄ хи пуччха̄, та̄сам̣ вибха̄го упари па̄л̣ийам̣йева а̄ви бхависсати. та̄су айам̣ катхетукамйата̄пуччха̄. таттха мана̄пика̄ти манам̣ аппа̄йанти ваддхентӣти мана̄па̄, мана̄па̄ ева мана̄пика̄. рӯпа̄ти каммачиттаутуа̄ха̄расамут̣т̣ха̄навасена чатусамут̣т̣ха̄ника̄ рӯпа̄рамман̣а̄. рӯпайантӣти рӯпа̄, ван̣н̣авика̄рам̣ а̄паджджама̄на̄ хадайан̇гатабха̄вам̣ пака̄сентӣти аттхо.
таттха кенат̣т̣хена рӯпанти? руппанат̣т̣хена. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘кин̃ча, бхиккхаве, рӯпам̣ вадетха? руппатӣти кхо, бхиккхаве, тасма̄ ‘рӯпа’нти вуччати. кена руппати? сӣтенапи руппати, ун̣хенапи руппати, джигхаччха̄йапи руппати, пипа̄са̄йапи руппати, д̣ам̣самакасава̄та̄тапасарӣсапасампхассенапи руппати. руппатӣти кхо, бхиккхаве, тасма̄ ‘рӯпа’нти вуччатӣ’’ти (сам̣. ни. 3.79).
таттха руппатӣти куппати гхат̣т̣ӣйати пӣл̣ӣйати, бхиджджатӣти аттхо. сӣтена та̄ва руппанам̣ локантариканирайе па̄кат̣ам̣. махим̣сакарат̣т̣ха̄дӣсупи химапа̄тасӣталесу падесесу етам̣ па̄кат̣амева. таттха хи сатта̄ сӣтена бхинначхиннасарӣра̄ джӣвитаккхайампи па̄пун̣анти.
ун̣хена руппанам̣ авӣчимаха̄нирайе па̄кат̣ам̣. таттха хи татта̄йа лохапатхавийа̄ нипаджджа̄петва̄ пан̃чавидхабандхана̄дикаран̣ака̄ле сатта̄ маха̄дуккхам̣ анубхаванти.
джигхаччха̄йа руппанам̣ петтивисайе чева дуббхиккхака̄ле ча па̄кат̣ам̣. петтивисайасмин̃хи сатта̄ две тӣн̣и буддхантара̄ни кин̃чидева а̄мисам̣ хаттхена гахетва̄ мукхе паккхипанта̄ на̄ма на хонти, антоударам̣ а̄диттасусираруккхо вийа хоти. дуббхиккхе кан̃джикаматтампи алабхитва̄ маран̣асатта̄нам̣ пама̄н̣ам̣ наттхи.
пипа̄са̄йа руппанам̣ ка̄лакан̃джика̄дӣсу па̄кат̣ам̣. таттха хи сатта̄ две тӣн̣и буддхантара̄ни хадайатеманаматтам̣ ва̄ дживха̄теманаматтам̣ ва̄ удакабиндумпи ладдхум̣ на сакконти. ‘‘па̄нӣйам̣ пивисса̄ма̄’’ти надим̣ гата̄нам̣ джалам̣ ва̄лука̄талам̣ сампаджджати. маха̄самуддам̣ паккханта̄нампи самуддо пит̣т̣хипа̄са̄н̣ойева хоти. те суссанта̄ балавадуккхапӣл̣ита̄ вираванти. д̣ам̣са̄дӣхи руппанам̣ д̣ам̣самаккхика̄дибахулесу падесесу па̄кат̣ам̣. там̣ пана – ‘‘катамам̣ там̣ рӯпам̣ санидассанам̣? саппат̣игха’’нти а̄дина̄ найена абхидхамме (дха. са. 656, 658) виттха̄ритамева.
саппантӣти садда̄, уда̄харӣйантӣти аттхо. утучиттавасена двисамут̣т̣ха̄ника̄ садда̄. гандхайантӣти гандха̄, аттано ваттхӯни сӯчайантӣти аттхо. расанти те сатта̄ти раса̄, асса̄дентӣти аттхо. пхусӣйантӣти пхот̣т̣хабба̄. ете гандха̄дайо чатусамут̣т̣ха̄ника̄ва. тесам̣ вибха̄го абхидхамме (дха. са. 622-624) виттха̄ритойева.
тамеваттхам̣ виттха̄равасена дассенто ‘‘аттхаран̣а̄ па̄вуран̣а̄’’тиа̄дима̄ха. таттха аттхаритва̄ нипаджджийантӣти аттхаран̣а̄. сарӣрам̣ вет̣хетва̄ па̄рупӣйантӣти па̄вуран̣а̄. антоджа̄та̄дайо чатта̄ро да̄сӣ ча да̄со ча да̄сида̄са̄. кхеттам̣ на̄ма йасмим̣ пуббан̣н̣ам̣ рухати. ваттху на̄ма йасмим̣ апаран̣н̣ам̣ рухати. йаттха ва̄ убхайампи рухати, там̣ кхеттам̣. тадаттха̄йа катабхӯмибха̄го ваттху. кхеттаваттхусӣсена четтха ва̄пӣтал̣а̄ка̄дӣнипи сан̇гахита̄ни. хиран̃н̃анти каха̄пан̣о. суван̣н̣анти джа̄тарӯпам̣. тесам̣ гахан̣ена лохама̄сако джатума̄сако да̄рума̄сакоти саббепи сан̇гахам̣ гаччханти. га̄манигамара̄джадха̄нийоти екакут̣ика̄ди га̄мо. а̄пан̣айутто нигамо. екасса ран̃н̃о а̄н̣а̄паваттит̣т̣ха̄нам̣ ра̄джадха̄нӣ. рат̣т̣ханти джанападекадесам̣. джанападоти ка̄сикосала̄диджанападо. косоти чатуббидхо косо – хаттхӣ ассо ратхо патти. кот̣т̣ха̄га̄ранти тивидхам̣ кот̣т̣ха̄га̄рам̣ – дханакот̣т̣ха̄га̄рам̣ дхан̃н̃акот̣т̣ха̄га̄рам̣ ваттхакот̣т̣ха̄га̄рам̣. йам̣ кин̃чӣти анавасесапарийа̄да̄навачанам̣. раджанӣйанти ран̃джетум̣ йуттат̣т̣хена.
ито парам̣ тикавасена дассетум̣ атӣтаттикааджджхаттаттикахӣнаттикаока̄саттикасам̣йогаттикака̄ма̄вачараттикавасена чхаттике а̄ха. таттха атӣтаттике та̄ва аттано сабха̄вам̣ уппа̄да̄диккхан̣ам̣ ва̄ патва̄ атикканта̄ти атӣта̄. тадубхайампи на а̄гата̄ти ана̄гата̄. там̣ там̣ ка̄ран̣ам̣ пат̣ичча уппанна̄ти паччуппанна̄. идам̣ бхавена париччханнам̣. пат̣исандхито хи пат̣т̣ха̄йа атӣтабхавесу ниббатта̄ анантарабхаве ва̄ ниббатта̄ хонту каппакот̣исатасахассаматтхаке ва̄, саббе атӣта̄йева на̄ма. чутито пат̣т̣ха̄йа ана̄гатабхавесу ниббаттанака̄ ка̄ма̄ анантарабхаве ва̄ ниббаттанту каппакот̣исатасахассаматтхаке ва̄, саббе ана̄гата̄йева на̄ма. чутипат̣исандхиантаре паватта̄ ка̄ма̄ паччуппанна̄ на̄ма.
аджджхаттаттике ‘‘евам̣ паваттама̄на̄ майам̣ атта̄ти гахан̣ам̣ гамисса̄ма̄’’ти имина̄ вийа адхиппа̄йена атта̄нам̣ адхика̄рам̣ катва̄ паватта̄ аттано санта̄не паватта̄ па̄т̣ипуггалика̄ ка̄ма̄ аджджхатта̄ ка̄ма̄ на̄ма. тато бахибхӯта̄ пана индрийабаддха̄ ва̄ аниндрийабаддха̄ ва̄ бахиддха̄ на̄ма. татийападам̣ тадубхайавасена вуттам̣.
хӣнаттике хӣна̄ти ла̄мака̄. маджджхима̄ти хӣнапан̣ӣта̄нам̣ маджджхе бхава̄ти маджджхима̄. авасеса̄ уттамат̣т̣хена пан̣ӣта̄. апи ча упа̄да̄йупа̄да̄йа хӣнамаджджхимапан̣ӣтата̄ ведитабба̄. нерайика̄нан̃хи ка̄ма̄ кот̣иппатта̄ хӣна̄ на̄ма. те упа̄да̄йа тираччха̄несу на̄гасупан̣н̣а̄нам̣ ка̄ма̄ пан̣ӣта̄ на̄ма. сесатираччха̄нагата̄нам̣ ка̄ма̄ маджджхима̄ на̄ма. тесампи ка̄ма̄ хӣна̄. те упа̄да̄йа махесаккхапета̄нам̣ ка̄ма̄ пан̣ӣта̄ на̄ма. авасеса̄нам̣ ка̄ма̄ маджджхима̄ на̄ма. тесампи хӣна̄. те упа̄да̄йа джа̄напада̄нам̣ ка̄ма̄ пан̣ӣта̄ на̄ма. паччантава̄сӣнам̣ ка̄ма̄ маджджхима̄ на̄ма. тесампи хӣна̄. те упа̄да̄йа га̄мабходжака̄нам̣ ка̄ма̄ пан̣ӣта̄ на̄ма. тесам̣ парича̄рика̄нам̣ ка̄ма̄ маджджхима̄ на̄ма. тесампи хӣна̄. те упа̄да̄йа джанападаса̄мика̄нам̣ ка̄ма̄ пан̣ӣта̄ на̄ма. тесам̣ парича̄рика̄нам̣ ка̄ма̄ маджджхима̄ на̄ма. тесампи хӣна̄. те упа̄да̄йа падесара̄джӯнам̣ ка̄ма̄ пан̣ӣта̄ на̄ма. тесам̣ амачча̄нам̣ ка̄ма̄ маджджхима̄ на̄ма. тесампи хӣна̄. те упа̄да̄йа чаккаваттиран̃н̃о ка̄ма̄ пан̣ӣта̄ на̄ма. тасса амачча̄нам̣ ка̄ма̄ маджджхима̄ на̄ма. тассапи хӣна̄. те упа̄да̄йа бхуммадева̄нам̣ ка̄ма̄ пан̣ӣта̄ на̄ма. тесам̣ парича̄рика̄нам̣ дева̄нам̣ ка̄ма̄ маджджхима̄ на̄ма. тесампи хӣна̄. те упа̄да̄йа ча̄тумаха̄ра̄джика̄нам̣ дева̄нам̣ ка̄ма̄ пан̣ӣта̄тиа̄дина̄ найена йа̄ва аканит̣т̣хадева̄нам̣ ка̄ма̄ маттхакаппатта̄ пан̣ӣта̄ на̄ма. евам̣ упа̄да̄йупа̄да̄йа хӣнамаджджхимапан̣ӣтата̄ ведитабба̄.
ока̄саттике а̄па̄йика̄ ка̄ма̄ти авад̣д̣хисан̇кха̄тесу апагатаайесу чатӯсу апа̄йесу ниббаттака̄ма̄ а̄па̄йика̄. мануссесу ниббаттака̄ма̄ ма̄нусика̄. девесу ниббаттака̄ма̄ дибба̄.
сам̣йогаттике паччупат̣т̣хита̄нам̣ ка̄ма̄нам̣ парибхун̃джанато т̣хапетва̄ нерайике сесаапа̄йасатта̄нам̣ манусса̄нам̣ ча̄тумаха̄ра̄джике деве упа̄да̄йа йа̄ва туситака̄йика̄нан̃ча дева̄нам̣ ка̄ма̄ паччупат̣т̣хита̄ ка̄ма̄ на̄ма. пакатипат̣ийатта̄рамман̣ато атирекена рамитука̄мата̄ка̄ле йатха̄ручитам̣ а̄рамман̣ам̣ нимминитва̄ нимминитва̄ рамантӣти нимма̄наратӣнам̣ дева̄нам̣ ка̄ма̄ ниммита̄ ка̄ма̄ на̄ма. аттано аджджха̄сайам̣ н̃атва̄ парехи ниммите а̄рамман̣е севантӣти параниммитавасаваттӣнам̣ ка̄ма̄ параниммита̄ ка̄ма̄ на̄ма. париггахита̄ти ‘‘майхам̣ ета’’нти гахита̄ ка̄ма̄. апариггахита̄ти татха̄ апариггахита̄ уттаракурука̄нам̣ ка̄ма̄. мама̄йита̄ти тан̣ха̄васена ‘‘мама ета’’нти гахита̄. амама̄йита̄ти вуттапат̣ипаккха̄.
саббепи ка̄ма̄вачара̄ дхамма̄ти ‘‘хет̣т̣хато авӣчинирайам̣ парийантам̣ каритва̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1287) найена вуттесу ка̄ма̄вачарадхаммесу парийа̄панна̄. татра̄йам̣ вачанаттхо – удда̄нато две ка̄ма̄, ваттхука̄мо ча килесака̄мо ча̄ти. таттха килесака̄мо аттхато чхандара̄го. ваттхука̄мо тебхӯмакам̣ ват̣т̣ам̣. килесака̄мо четтха ка̄метӣти ка̄мо. итаро ка̄мӣйатӣти. йасмим̣ пана падесе дувидхопесо ка̄мо паваттивасена авачарати, со чатуннам̣ апа̄йа̄нам̣ манусса̄нам̣ чханнан̃ча девалока̄нам̣ васена ека̄дасавидхо падесо ка̄мо еттха авачаратӣти ка̄ма̄вачаро. таттха парийа̄паннадхамме сандха̄йа ‘‘саббепи ка̄ма̄вачара̄ дхамма̄’’ти вуттам̣. аттано сабха̄вам̣ дха̄рентӣти дхамма̄. рӯпа̄вачара̄ дхамма̄ти ‘‘хет̣т̣хато брахмалокам̣ парийантам̣ каритва̄ упарито аканит̣т̣хе деве антокаритва̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1289) найена вутта̄нам̣ рӯпа̄вачарадхамма̄нам̣ васена саббепи дхамма̄ рӯпа̄вачара̄. арӯпа̄вачара̄ дхамма̄ти ‘‘хет̣т̣хато а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанупаге деве парийантам̣ каритва̄ упарито невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанупаге деве антокаритва̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1291) найена вутта̄ саббепи арӯпа̄вачара̄ дхамма̄. таттха рӯпе авачарантӣти рӯпа̄вачара̄. арӯпе авачарантӣти арӯпа̄вачара̄. тан̣ха̄ваттхука̄ти патит̣т̣хат̣т̣хена ка̄ран̣ат̣т̣хена ча тан̣ха̄йа ваттхубхӯта̄. тан̣ха̄рамман̣а̄ти тан̣ха̄паваттивасена тан̣ха̄йа а̄рамман̣абхӯта̄. ка̄манӣйат̣т̣хена̄ти пачча̄сӣситаббат̣т̣хена. раджанӣйат̣т̣хена̄ти ран̃джетум̣ йуттат̣т̣хена. маданӣйат̣т̣хена̄ти куламада̄димадам̣ уппа̄данӣйат̣т̣хена.
таттха ‘‘катаме ваттхука̄ма̄? мана̄пика̄ рӯпа̄’’тиа̄дим̣ катва̄ ‘‘йам̣ кин̃чи раджанӣйам̣ ваттхӯ’’ти парийоса̄нам̣ савин̃н̃а̄н̣акаавин̃н̃а̄н̣акавасена вуттам̣. авасесам̣ екачатукка̄дикачхаттиканти ведитаббам̣.
евам̣ ваттхука̄мам̣ дассетва̄ килесака̄мам̣ дассетум̣ ‘‘катаме килесака̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. таттха чхандоти дуббалара̄го. ра̄готи тато балаватаро. упари тайопи ра̄га̄ имехи балаватара̄. ка̄месӯти пан̃часу ка̄магун̣есу. ка̄маччхандоти ка̄масан̇кха̄то чхандо, на каттукамйата̄чхандо, на дхаммаччхандо. ка̄манавасена раджджанавасена ча ка̄мойева ра̄го ка̄мара̄го. ка̄манавасена нанданавасена ча ка̄мойева нандӣ ка̄манандӣ. евам̣ саббаттха ка̄маттхам̣ видитва̄ тан̣ха̄йанат̣т̣хена ка̄матан̣ха̄. синеханат̣т̣хена ка̄маснехо. парид̣айханат̣т̣хена ка̄мапарил̣а̄хо. муччханат̣т̣хена ка̄мамуччха̄. гилитва̄ паринит̣т̣ха̄панат̣т̣хена ка̄маджджхоса̄нам̣. ват̣т̣асмим̣ огхехи осӣда̄петӣти ка̄могхо. ват̣т̣асмим̣ йоджетӣти ка̄майого. дал̣хавасена тан̣ха̄дит̣т̣хиггахан̣ам̣ упа̄да̄нам̣. читтам̣ нӣварати парийонандхатӣти нӣваран̣ам̣.
аддасанти аддаккхим̣. ка̄ма̄ти а̄лапанам̣. тети тава. мӯланти патит̣т̣хам̣. сан̇каппа̄ти парикаппена. на там̣ сан̇каппайисса̄мӣти там̣ парикаппанам̣ на карисса̄ми. на хохисӣти на бхависсаси.
иччхама̄насса̄ти пачча̄сӣсантасса. са̄дийама̄насса̄ти асса̄дийама̄насса. паттхайама̄насса̄ти паттханам̣ уппа̄дентасса. пихайама̄насса̄ти па̄пун̣итум̣ иччхам̣ уппа̄дентасса. абхиджаппама̄насса̄ти тан̣ха̄васена титтим̣ уппа̄дентасса. атха ва̄ абхивадантасса.
кхаттийасса ва̄тиа̄ди чатуджджа̄тивасена вуттам̣. гахат̣т̣хасса ва̄ паббаджитасса ва̄ти лин̇гавасена вуттам̣. девасса ва̄ мануссасса ва̄ти упапаттивасена вуттам̣. иджджхатӣти ниппхаджджати. самиджджхатӣти самма̄ ниппхаджджати. иджджхати висесарӯпапат̣ила̄бхавасена. лабхати дассанӣйарӯпапат̣ила̄бхавасена. пат̣илабхати паса̄данӣйарӯпапат̣ила̄бхавасена. адхигаччхати сан̣т̣ха̄нарӯпапат̣ила̄бхавасена. виндати чхавиппаса̄дарӯпапат̣ила̄бхавасена. атха ва̄ пун̃н̃амахаттена иджджхати. джа̄тимахаттена лабхати. иссарийамахаттена пат̣илабхати. сукхамахаттена адхигаччхати. сампаттимахаттена виндатӣти.
екам̣савачананти екакот̣т̣ха̄савачанам̣. ‘‘екам̣сам̣ чӣварам̣ катва̄ (па̄ра̄. 349, 367), екам̣сабйа̄каран̣ӣйо пан̃хо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.312; а. ни. 4.42) вийа анекам̣сагахан̣апат̣иккхепо. ниссам̣сайавачананти сам̣сайавирахитавачанам̣, сандехапат̣иккхепавачананти аттхо. никкан̇кха̄вачананти ‘‘катхамидам̣ катхамида’’нти кан̇кха̄пат̣иккхепавачанам̣. адведжджхавачананти двидха̄бха̄вам̣ дведжджхам̣, там̣абха̄вена адведжджхавачанам̣. двидха̄бха̄вавирахитам̣ ‘‘адведжджхавачана̄ буддха̄’’тиа̄дӣсу вийа виматипат̣иккхепо. адвел̣хакавачананти двихадайа̄бха̄вена адвел̣хакам̣. ‘‘итиха̄са, итиха̄са̄’’ти двел̣хакапат̣иккхепавачанам̣. нийогавачананти екасмим̣ аттхе две на йуджджантӣти нийогавачанам̣ двидха̄патхапат̣иккхепо. ан̃н̃аттха пана ‘‘нийога̄ ана̄гата̄рамман̣а̄ наттхӣ’’ти а̄гатам̣. апан̣н̣акавачананти пала̄сарахитам̣ са̄равачанам̣ авираддхака̄ран̣ам̣ ‘‘апан̣н̣акам̣ т̣ха̄намеке’’тиа̄дӣсу (джа̄. 1.1.1) вийа, апан̣н̣акаман̣и вийа саппатит̣т̣хавачанам̣. аваттха̄панавачанаметанти етам̣ вачанам̣ отаритва̄ патит̣т̣хитам̣ сантит̣т̣ха̄панам̣ т̣хапанам̣.
йа̄ни имасмим̣ маха̄ниддесе вибхаттим̣ а̄ропита̄ни пада̄ни, та̄ни вибхаттим̣ гаччханта̄ни тӣхи ка̄ран̣ехи вибхаттим̣ гаччханти, на̄на̄ хонта̄ни чатӯхи ка̄ран̣ехи на̄на̄ бхаванти. апарадӣпана̄ панеттха две т̣ха̄на̄ни гаччханти. катхам̣? та̄ни хи бйан̃джанавасена упасаггавасена аттхавасена ва̄ти имехи тӣхи ка̄ран̣ехи вибхаттим̣ гаччханти. таттха ‘‘кодхо куджджхана̄ куджджхитаттам̣, досо дуссана̄ дусситатта’’нти (дха. са. 1066) евам̣ бйан̃джанавасена вибхаттигаманам̣ ведитаббам̣. таттха хи екова кодхо бйан̃джанавасена евам̣ вибхаттим̣ лабхати. ‘‘иджджхати самиджджхати лабхати пат̣илабхати гаччхати адхигаччхатӣ’’ти евам̣ пана упасаггавасена вибхаттигаманам̣ ведитаббам̣. ‘‘пан̣д̣иччам̣ косаллам̣ непун̃н̃ам̣ вебхабйа̄ чинта̄ упапариккха̄’’ти (дха. са. 16) евам̣ аттхавасена вибхаттигаманам̣ ведитаббам̣.
тесу пӣтипаданиддесе та̄ва има̄ тиссо вибхаттийо лаббханти. пӣти па̄моджджанти хи бйан̃джанавасена вибхаттигаманам̣ хоти. а̄модана̄ памодана̄ паха̄соти упасаггавасена. витти тут̣т̣хи одагйам̣ аттаманата̄ти аттхавасена. имина̄ найена саббападаниддесесу вибхаттигаманам̣ ведитаббам̣.
на̄на̄ хонта̄нипи на̄мана̄наттена лаккхан̣ана̄наттена киччана̄наттена пат̣иккхепана̄наттена̄ти имехи чатӯхи ка̄ран̣ехи на̄на̄ хонти. таттха ‘‘катамо тасмим̣ самайе бйа̄па̄до хоти? йо тасмим̣ самайе досо дуссана̄’’ти еттха бйа̄па̄доти ва̄ досоти ва̄ двепи ете кодхо ева, на̄мена пана на̄наттам̣ гата̄ти евам̣ на̄мана̄наттена на̄наттам̣ ведитаббам̣.
ра̄сат̣т̣хена ча пан̃чапи кхандха̄ екова кхандхо хоти. еттха пана рӯпам̣ руппаналаккхан̣ам̣, ведана̄ ведайиталаккхан̣а̄, сан̃н̃а̄ сан̃джа̄наналаккхан̣а̄, четана̄ четайиталаккхан̣а̄, вин̃н̃а̄н̣ам̣ виджа̄наналаккхан̣анти имина̄ лаккхан̣ана̄наттена пан̃чаккхандха̄ хонти. евам̣ лаккхан̣ана̄наттена на̄наттам̣ ведитаббам̣.
‘‘чатта̄ро саммаппадха̄на̄ – идха бхиккху ануппанна̄нам̣ па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ ануппа̄да̄йа…пе… читтам̣ пагган̣ха̄ти падахатӣ’’ти (вибха. 390; дӣ. ни. 2.402) екамева вӣрийам̣ киччана̄наттена чатӯсу т̣ха̄несу а̄гатам̣. евам̣ киччана̄наттена на̄наттам̣ ведитаббам̣.
‘‘чатта̄ро асаддхамма̄ кодхагарута̄, на саддхаммагарута̄, маккхагарута̄, на саддхаммагарута̄, ла̄бхагарута̄, на саддхаммагарута̄, сакка̄рагарута̄, на саддхаммагарута̄’’ти евама̄дӣсу (а. ни. 4.44) пана пат̣иккхепана̄наттена на̄наттам̣ ведитаббам̣.
има̄ни пана чатта̄ри на̄натта̄ни на пӣтийа̄йева лаббханти, саббесупи йатха̄ла̄бхавасена лаббханти. пӣтийа̄ хи пӣтӣти на̄мам̣, читтасса читтанти на̄мам̣. пӣти ча пхаран̣алаккхан̣а̄, ведана̄ ведайиталаккхан̣а̄, сан̃н̃а̄ сан̃джа̄наналаккхан̣а̄, четана̄ четайиталаккхан̣а̄, вин̃н̃а̄н̣ам̣ виджа̄наналаккхан̣ам̣.
татха̄ пӣти пхаран̣акичча̄, ведана̄ анубхаванакичча̄, сан̃н̃а̄ сан̃джа̄нанакичча̄, четана̄ четайитакичча̄, вин̃н̃а̄н̣ам̣ виджа̄нанакиччанти евам̣ киччана̄наттена на̄наттам̣ ведитаббам̣. пат̣иккхепана̄наттам̣ пӣтипаде наттхи.
алобха̄диниддесе пана ‘‘алобхо алуббхана̄ алуббхитатта’’нтиа̄дина̄ (дха. са. 35) найена лаббхатӣти евам̣ пат̣иккхепана̄наттена на̄наттам̣ ведитаббам̣. евам̣ саббападаниддесесу лаббхама̄навасена чатуббидхампи на̄наттам̣ ведитаббам̣.
апарадӣпана̄ пана падаттхути ва̄ хоти дал̣хӣкаммам̣ ва̄ти евам̣ две т̣ха̄на̄ни гаччхати. йат̣т̣хикот̣ийа̄ уппӣл̣ентена вийа хи сакимева ‘‘пӣтӣ’’ти вутте етам̣ падам̣ пхуллитаман̣д̣итавибхӯситам̣ на̄ма на хоти, пунаппунам̣ бйан̃джанавасена упасаггавасена аттхавасена ‘‘пӣти па̄моджджам̣ а̄модана̄ памодана̄ ха̄со паха̄со виттӣ’’ти (дха. са. 9) вутте пхуллитаман̣д̣итавибхӯситам̣ на̄ма хоти. йатха̄ хи дахаракума̄рам̣ наха̄петва̄ манорамам̣ ваттхам̣ паридаха̄петва̄ пуппха̄ни пил̣андха̄петва̄ аккхӣни ан̃джетва̄ атхасса нала̄т̣е екамева маносила̄биндум̣ кареййа, на тасса етта̄вата̄ читтатилако на̄ма хоти, на̄на̄ван̣н̣ехи пана парива̄ретва̄ биндӯсу катесу читтатилако на̄ма хоти. евам̣ сампадамидам̣ ведитаббам̣. айам̣ падаттхути на̄ма.
бйан̃джанавасена пана упасаггавасена аттхавасена ча пунаппунам̣ бхан̣анамева дал̣хӣкаммам̣ на̄ма. йатха̄ хи ‘‘а̄вусо’’ти ва̄ ‘‘бханте’’ти ва̄ ‘‘йаккхо’’ти ва̄ ‘‘саппо’’ти ва̄ вутте дал̣хӣкаммам̣ на̄ма на хоти, ‘‘а̄вусо а̄вусо, бханте бханте, йаккхо йаккхо, саппо саппо’’ти вутте пана дал̣хӣкаммам̣ на̄ма хоти, евамева саким̣дева йат̣т̣хикот̣ийа̄ уппӣл̣ентена вийа ‘‘пӣтӣ’’ти вуттаматте дал̣хӣкаммам̣ на̄ма на хоти, пунаппунам̣ бйан̃джанавасена упасаггавасена аттхавасена ‘‘пӣти па̄моджджам̣ а̄модана̄ памодана̄ ха̄со паха̄со виттӣ’’ти вуттейева дал̣хӣкаммам̣ на̄ма хотӣти евам̣ апарадӣпана̄ две т̣ха̄на̄ни гаччхати. етисса̄пи васена лаббхама̄накападаниддесесу саббаттха аттхо ведитаббо.
таттха пӣнайатӣти пӣти. са̄ сампийа̄йаналаккхан̣а̄, ка̄йачиттапӣн̣анараса̄ пхаран̣араса̄ ва̄, одагйапаччупат̣т̣ха̄на̄. йа̄ пан̃чака̄магун̣апат̣исан̃н̃утта̄ти йа̄ рӯпа̄дипан̃чака̄макот̣т̣ха̄сапат̣исам̣йутта̄ пӣти, са̄ пӣнайатӣти пӣти, идам̣ сабха̄вападам̣. памудитасса бха̄во па̄моджджам̣. а̄модана̄ка̄ро а̄модана̄. памодана̄ка̄ро памодана̄. йатха̄ ва̄ бхесаджджа̄нам̣ ва̄ тела̄нам̣ ва̄ ун̣ходакасӣтодака̄нам̣ ва̄ екато каран̣ам̣ ‘‘модана̄’’ти вуччати, евамайампи пӣтидхамма̄нам̣ екато каран̣ена модана̄. упасаггавасена пана ман̣д̣етва̄ ‘‘а̄модана̄ памодана̄’’ти вутта̄.
ха̄сетӣти ха̄со. паха̄сетӣти паха̄со, хат̣т̣хапахат̣т̣ха̄ка̄ра̄наметам̣ адхивачанам̣. виттӣти виттам̣, дханассетам̣ на̄мам̣. айам̣ пана соманассапаччайатта̄ виттисариккхата̄йа витти. йатха̄ хи дханино дханам̣ пат̣ичча соманассам̣ уппаджджати, евам̣ пӣтиматопи пӣтим̣ пат̣ичча соманассам̣ уппаджджати. тасма̄ ‘‘виттӣ’’ти вутта̄. тут̣т̣хӣти сабха̄васан̣т̣хита̄йа пӣтийа̄ етам̣ на̄мам̣. пӣтима̄ пана пуггало ка̄йачитта̄нам̣ уггататта̄ аббхуггататта̄ ‘‘удагго’’ти вуччати, удаггасса бха̄во одагйам̣.
аттано маната̄ аттаманата̄. анабхираддхасса хи мано дуккхападат̣т̣ха̄натта̄ на аттано мано на̄ма хоти, абхираддхасса сукхападат̣т̣ха̄натта̄ аттано мано на̄ма хоти, ити аттано маната̄ аттаманата̄, сакаманата̄, сакаманасса бха̄воти аттхо. са̄ пана йасма̄ на ан̃н̃асса кассачи аттано маната̄, читтассева панеса̄ бха̄во четасико дхаммо, тасма̄ ‘‘аттаманата̄ читтасса̄’’ти вутта̄.
читтавичиттата̄йа читтам̣. а̄рамман̣ам̣ минама̄нам̣ джа̄на̄тӣти мано. ма̄насанти мано ева, ‘‘анталиккхачаро па̄со, йва̄йам̣ чарати ма̄насо’’ти (маха̄ва. 33; сам̣. ни. 1.151) хи еттха пана сампайуттакадхаммо ‘‘ма̄насо’’ти вутто.
‘‘катхан̃хи бхагава̄ туйхам̣, са̄вако са̄сане рато;
аппаттама̄насо секкхо, ка̄лам̣кайира̄ джане сута̄’’ти. (сам̣. ни. 1.159) –
еттха арахаттам̣ ‘‘ма̄наса’’нти вуттам̣. идха пана мано ева ма̄насам̣, бйан̃джанавасена хетам̣ падам̣ вад̣д̣хитам̣.
хадайанти читтам̣. ‘‘читтам̣ ва̄ те кхиписса̄ми, хадайам̣ ва̄ те пха̄лесса̄мӣ’’ти (су. ни. а̄л̣авакасуттам̣; сам̣. ни. 1.237; 246) еттха уро ‘‘хадайа’’нти вуттам̣. ‘‘хадайа̄ хадайам̣ ман̃н̃е ан̃н̃а̄йа таччхатӣ’’ти (ма. ни. 1.63) еттха читтам̣. ‘‘ваккам̣ хадайа’’нти (кху. па̄. 3.дватим̣са̄ка̄ро; дӣ. ни. 2.377; ма. ни. 1.110) еттха хадайаваттху. идха пана читтамева аббхантарат̣т̣хена ‘‘хадайа’’нти вуттам̣. тамева парисуддхат̣т̣хена пан̣д̣арам̣, бхаван̇гам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. йатха̄ха – ‘‘пабхассарамидам̣, бхиккхаве, читтам̣, тан̃ча кхо а̄гантукехи упаккилесехи упаккилит̣т̣ха’’нти (а. ни. 1.49). тато никкхантатта̄ пана акусалампи ган̇га̄йа никкханта̄ надӣ ган̇га̄ вийа годха̄варито никкханта̄ годха̄варӣ вийа ча ‘‘пан̣д̣ара’’нтвева вуттам̣.
мано мана̄йатананти идха пана маноггахан̣ам̣ манассева а̄йатанабха̄вадӣпанаттхам̣. тенетам̣ дӣпети ‘‘найидам̣ дева̄йатанам̣ вийа манасса а̄йатанатта̄ мана̄йатанам̣, атха кхо мано ева а̄йатанам̣ мана̄йатана’’нти. таттха нива̄сат̣т̣ха̄нат̣т̣хена а̄карат̣т̣хена самосаран̣ат̣т̣ха̄нат̣т̣хена сан̃джа̄тидесат̣т̣хена ка̄ран̣ат̣т̣хена ча а̄йатанам̣ ведитаббам̣. татха̄ хи локе ‘‘иссара̄йатанам̣, ва̄судева̄йатана’’нтиа̄дӣсу нива̄сат̣т̣ха̄нам̣ ‘‘а̄йатана’’нти вуччати. ‘‘суван̣н̣а̄йатанам̣, раджата̄йатана’’нтиа̄дӣсу а̄каро. са̄сане пана ‘‘манораме а̄йатане, севанти нам̣ вибхан̇гама̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 5.38) самосаран̣ат̣т̣ха̄нам̣. ‘‘даккхин̣а̄патхо гуннам̣ а̄йатана’’нтиа̄дӣсу сан̃джа̄тидесо. ‘‘татра татрева саккхибхаббатам̣ па̄пун̣а̄ти сати сатиа̄йатане’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.102; 5.23; ма. ни. 3.158) ка̄ран̣ам̣. идха пана сан̃джа̄тидесат̣т̣хена самосаран̣ат̣ха̄нат̣т̣хена ка̄ран̣ат̣т̣хена̄ти тидха̄пи ват̣т̣ати.
пхасса̄дайо хи дхамма̄ еттха сан̃джа̄йантӣти сан̃джа̄тидесат̣т̣хенапи етам̣ а̄йатанам̣. бахиддха̄ рӯпасаддагандхарасапхот̣т̣хабба̄ а̄рамман̣абха̄венеттха осарантӣти самосаран̣ат̣ха̄нат̣т̣хенапи а̄йатанам̣. пхасса̄дӣнам̣ пана сахаджа̄та̄дипаччайат̣т̣хена ка̄ран̣атта̄ ка̄ран̣ат̣т̣хенапи а̄йатананти ведитаббам̣. тадева мананалаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти индрийам̣, мано ева индрийам̣ маниндрийам̣.
виджа̄на̄тӣти вин̃н̃а̄н̣ам̣. вин̃н̃а̄н̣амева кхандхо вин̃н̃а̄н̣аккхандхо. тасса ра̄сиа̄дивасена аттхо ведитаббо. ‘‘маха̄удакаккхандхотвева сан̇кхам̣ гаччхатӣ’’ти (а. ни. 4.51) еттха хи ра̄сат̣т̣хена кхандхо вутто. ‘‘сӣлаккхандхо сама̄дхиккхандхо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.555) гун̣ат̣т̣хена. ‘‘аддаса̄ кхо бхагава̄ махантам̣ да̄руккхандха’’нти (сам̣. ни. 4.241-242) еттха пан̣н̣аттиматтат̣т̣хена. идха пана рул̣хито кхандхо вутто. ра̄сат̣т̣хена хи вин̃н̃а̄н̣аккхандхасса екадесо екам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣. тасма̄ йатха̄ руккхасса екадесам̣ чхинданто ‘‘руккхам̣ чхиндатӣ’’ти вуччати, евамева вин̃н̃а̄н̣аккхандхасса екадесабхӯтам̣ екампи вин̃н̃а̄н̣ам̣ рӯл̣хито ‘‘вин̃н̃а̄н̣аккхандхо’’ти вуттам̣.
таджджа̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти тесам̣ пхасса̄дӣнам̣ дхамма̄нам̣ ануччхавика̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту. имасмин̃хи паде екамева читтам̣ минанат̣т̣хена мано, виджа̄нанат̣т̣хена вин̃н̃а̄н̣ам̣, сабха̄ват̣т̣хена ниссаттат̣т̣хена ва̄ дха̄тӯти тӣхи на̄мехи вуттам̣. сахагатоти авиджахито. сахаджа̄тоти саддхим̣ ниггато. сам̣сат̣т̣хоти сам̣сагго хутва̄ т̣хито. сампайуттоти самам̣ пака̄рехи йутто. катамехи пака̄рехӣти? екуппа̄да̄дӣхи. наттхи кечи дхамма̄ кехичи дхаммехи сампайутта̄ти? а̄манта̄. ити хи имасса пан̃хасса пат̣иккхепе ‘‘нану аттхи кечи дхамма̄ кехичи дхаммехи сахагата̄ сахаджа̄та̄ сам̣сат̣т̣ха̄ екуппа̄да̄ еканиродха̄ екаваттхука̄ ека̄рамман̣а̄’’ти (катха̄. 473) евам̣ екуппа̄дата̄дӣнам̣ васена сампайогаттхо вутто. ити имехи екуппа̄дата̄дӣхи самам̣ пака̄рехи йутто сампайутто. екуппа̄доти екато уппанно, на вина̄ти аттхо. еканиродхоти екато ниродхо. екаваттхукоти хадайаваттхувасена екаваттхуко. ека̄рамман̣оти рӯпа̄дивасена ека̄рамман̣о.
еттха сахагатасаддо таббха̄ве, вокин̣н̣е, а̄рамман̣е, ниссайе, сам̣сат̣т̣хети пан̃часу аттхесу диссати джинавачане. ‘‘йа̄йам̣ тан̣ха̄ понобхавика̄ нандира̄гасахагата̄’’ти (маха̄ва. 14; вибха. 203; ма. ни. 3.374; сам̣. ни. 5.1081; пат̣и. ма. 2.30) еттха таббха̄ве ведитаббо, нандира̄габхӯта̄ти аттхо. ‘‘йа̄, бхиккхаве, вӣмам̣са̄ косаджджасахагата̄ косаджджасампайутта̄’’ти (сам̣. ни. 5.832) еттха вокин̣н̣е, антарантара̄ уппаджджама̄нена косаджджена вокин̣н̣а̄ти айаметтха аттхо. ‘‘ла̄бхӣ хоти рӯпасахагата̄нам̣ ва̄ сама̄паттӣнам̣ арӯпасахагата̄нам̣ ва̄ сама̄паттӣна’’нти (пу. па. 3-6) еттха а̄рамман̣е, рӯпа̄рамман̣а̄нам̣ арӯпа̄рамман̣а̄нанти аттхо. ‘‘ат̣т̣хикасан̃н̃а̄сахагатам̣ сатисамбоджджхан̇гам̣ бха̄ветӣ’’ти (сам̣. ни. 5.238) еттха ниссайе, ат̣т̣хикасан̃н̃ам̣ нисса̄йа ат̣т̣хикасан̃н̃ам̣ бха̄ветва̄ пат̣иладдханти аттхо. ‘‘идам̣ сукхам̣ има̄йа пӣтийа̄ сахагатам̣ хоти сахаджа̄там̣ сампайутта’’нти (вибха. 578) еттха сам̣сат̣т̣хе, сам̣миссанти аттхо. имасмимпи т̣ха̄не сам̣сат̣т̣хе а̄гато.
сахаджа̄тасаддо ‘‘сахаджа̄там̣ пуреджа̄там̣ паччха̄джа̄та’’нти (пат̣т̣ха. 1.1.435) еттха вийа сахаджа̄те. сам̣сат̣т̣хасаддо ‘‘гихӣхи сам̣сат̣т̣хо’’ти ча, ‘‘евам̣ сам̣сат̣т̣хо, бханте’’ти (сам̣. ни. 3.3) ча̄ти евама̄дӣсу сам̣сагге. ‘‘кисе тхӯле виваджджетва̄ сам̣сат̣т̣ха̄ йоджита̄ хайа̄’’ти (джа̄. 2.22.70) еттха садисе.
‘‘пучимандапарива̄ро, амбо те дадхива̄хана;
мӯлам̣ мӯлена сам̣сат̣т̣хам̣, са̄кха̄ са̄кха̄ нисеваре’’ти. (джа̄. 1.2.72) –
еттха упачите. ‘‘читтасам̣сат̣т̣ха̄ дхамма̄’’ти (дха. са. дукама̄тика̄ 59) еттха читтасампайуттадхамме. идха пана йо пхалаппада̄не авийогадхаммо виниббхогам̣ акатва̄ екуппа̄да̄дидхаммо хутва̄ ‘‘сампайутто’’ти вуччати. там̣висайо. атха ва̄ ‘‘сахагато’’ти ватва̄ паччхато паччхато а̄гатасуттена вийа со на хотӣти дассетум̣ ‘‘сахаджа̄то’’ти вуттам̣. екато уппаннарӯпа̄рӯпам̣ вийа сопи на хотӣти дассетум̣ ‘‘сам̣сат̣т̣хо’’ти вуттам̣.
кхӣродакам̣ вийа ча сопи на хотӣти дассетум̣ ‘‘сампайутто’’ти вуттам̣. виниббхогам̣ ка̄тум̣ асаккун̣еййат̣т̣хена хи сахуппанна̄ дхамма̄ сампайутта̄пи аттхи кхӣрателам̣ вийа. татха̄ виппайутта̄пи кхӣрато апанӣтам̣ наванӣтам̣ вийа. евам̣ лаккхан̣асампайутто екуппа̄да̄дилаккхан̣ойева хотӣти дассетум̣ ‘‘екуппа̄до’’тиа̄ди вуттам̣. еттха екуппа̄дасахаджа̄та̄нам̣ ким̣ на̄наттам̣? уппа̄де антаравирахито екуппа̄до. кхӣрака̄ламуттасса̄пи дадхино матхане матхане па̄кат̣ам̣ наванӣтам̣ вийа пуребхаттапаччха̄бхаттавасена екадивасамева джа̄то вийа со на хотӣти дассетум̣ екаккхан̣е ниббаттоти сахаджа̄то. екаваттхукоти патит̣т̣хат̣т̣хена екапариччхедена екаваттхуко, двиннам̣ бхиккхӯнам̣ екаваттхуката̄ вийа т̣ха̄нантаравирахито. ека̄рамман̣оти анийатека̄рамман̣о на чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ вийа̄ти евамеке ван̣н̣айанти.
маччоти мӯлападам̣. рӯпа̄дӣсу сатто лагго лаггитоти сатто. вуттан̃хетам̣ ‘‘сатто саттоти, бханте, вуччати, китта̄вата̄ ну кхо, бханте, ‘сатто’ти вуччатӣти? рӯпе кхо, ра̄дха, йо чхандо йо ра̄го йа̄ нандӣ йа̄ тан̣ха̄, татра сатто татра висатто, тасма̄ ‘сатто’ти вуччатӣ’’ти (сам̣. ни. 3.161; маха̄ни. 7). саттайогена ва̄ сатто. сугатидуггатим̣ наратӣти наро. мануно путтоти ма̄наво. упакаран̣ена сайам̣ посайатӣти посо. пум̣ вуччати нирайо, там̣ галатӣти пуггало. джӣвитиндрийам̣ дха̄ретӣти джӣво. чутито джа̄тим̣ гаччхатӣти джа̄гу. джийатӣти джанту. индрийена гаччхатӣти индагу. атха ва̄ индабхӯтена каммуна̄ гаччхатӣти индагу. ‘‘хиндагӯ’’типи па̄л̣и. хинданти маран̣ам̣, там̣ гаччхатӣти хиндагу. мануто джа̄тоти мануджо. йам̣ са̄дийатӣти йам̣ рӯпа̄дим̣ асса̄дийати. сесам̣ вуттанайамева. ито парам̣ вуттаматтхам̣ нигаменто тена̄ха бхагава̄ –
‘‘ка̄мам̣ ка̄майама̄насса…пе… ладдха̄ маччо йадиччхатӣ’’ти;
ито парам̣ еттакампи аватва̄ висесаматтамева ваккха̄ма.
2. тасса че ка̄майа̄насса̄ти тасса пуггаласса ка̄ме иччхама̄насса, ка̄мена ва̄ йа̄йама̄насса. чхандаджа̄тасса̄ти джа̄татан̣хасса. джантуноти саттасса. те ка̄ма̄ париха̄йантӣти те ка̄ма̄ париха̄йанти че. саллавиддхова руппатӣти атха со айомайа̄дина̄ саллена виддхо вийа пӣл̣ӣйати. ито парам̣ вуттам̣ ваджджетва̄ авуттесу йам̣ йам̣ анутта̄нам̣, там̣ тадева катхайисса̄ми.
чаккхупӣн̣анам̣ а̄рамман̣ам̣ па̄пун̣анавасена йа̄йати гаччхати. дассанӣйавасена пийаттам̣ а̄рамман̣авасена аппа̄петӣти ниййати. саванӣйам̣ хутва̄ кан̣н̣асотапӣн̣анам̣ а̄рамман̣авасена парикад̣д̣хатӣти вуйхати. саритаббам̣ хутва̄ читтапӣн̣анам̣ а̄рамман̣авасена гахетва̄ упасам̣харӣйатӣти сам̣харӣйати. йатха̄ти опамматтхе нипа̄то. хаттхина̄ йа̄йати гаччхатӣти хаттхийа̄нена ва̄, ва̄ити викаппаттхе. ассена йа̄йати гаччхатӣти ассайа̄нена ва̄. гойуттам̣ вайха̄дийа̄нам̣ гойа̄нам̣, тена гойа̄нена. аджайа̄на̄дӣсупи есева найо. ит̣т̣хавасена джа̄то сан̃джа̄то.
а̄рамман̣апийаттавасена ниббатто абхиниббатто. а̄рамман̣амана̄пабха̄вена па̄тубхӯто. атха ва̄ ка̄мара̄гавасена джа̄то сан̃джа̄то. ка̄манандивасена ниббатто абхиниббатто. ка̄матан̣ха̄васена ка̄масинехавасена ка̄маччхандавасена ка̄мапарил̣а̄хавасена ча па̄тубхӯтоти ведитаббо.
те ва̄ ка̄ма̄ париха̄йантӣти те ваттхука̄ма̄дайо париха̄йанти вигаччханти. со ва̄ ка̄мехи париха̄йатӣти есо кхаттийа̄дипуггало ваттхука̄ма̄дика̄мехи париха̄йати вигаччхати ‘‘пуббева маччам̣ виджаханти бхога̄, маччо дхане пуббатарам̣ джаха̄тӣ’’ти (джа̄. 1.5.2) евама̄дӣсу вийа. катханти кена пака̄рена. тит̣т̣хантассева̄ти дхарантассева. те бхогети те ваттхука̄ма̄дайо бхоге. ра̄джа̄но ва̄ти патхабйа̄дира̄джа̄но. харантӣти гахетва̄ гаччханти, апахаранти ва̄. чора̄ ва̄ти сандхиччхеда̄дика̄. агги ва̄ти да̄ваггиа̄ди. дахатӣти джха̄пети бхасмам̣ кароти. удакам̣ ва̄ти огха̄диудакам̣. вахатӣти гахетва̄ маха̄самуддам̣ па̄пети. аппийа̄ ва̄ти аканта̄ амана̄па̄. да̄йа̄да̄ харантӣти да̄йаджджавирахита̄ асса̄мика̄ харанти. нихитам̣ ва̄ти нидха̄нам̣ катва̄ т̣хапитам̣. на̄дхигаччхатӣти на виндати на пат̣илабхати, на пассатӣти аттхо. дуппайутта̄ти висамапайогена йоджита̄ касива̄н̣иджджа̄дикамманта̄. бхиджджантӣти бхедам̣ па̄пун̣анти, на паваттантӣти аттхо. ‘‘бхан̃джанти ратхам̣ айа̄нака̄’’тиа̄дӣсу (джа̄. 2.21.296) самбхаво ведитаббо.
куле ва̄ кулан̇га̄ро уппаджджатӣти кхаттийа̄дикуле куладжха̄пако куле антимапурисо ниббаттати. ‘‘кулан̇каро’’типи па̄л̣и. йо те бхоге викиратӣти йо есо куле паччхимако те хиран̃н̃а̄дике бхоге кхепети. видхаматӣти вийогам̣ кароти, дӯре кхипати. виддхам̣сетӣти на̄сети адассанам̣ гамети. атха ва̄ иттхидхутто хутва̄ викирати. сура̄дхутто хутва̄ видхамати. аккхадхутто хутва̄ виддхам̣сети. викирати ва̄ уппаннам̣ а̄йам̣ аджа̄нанена. видхамати виссаджджанамукхам̣ аджа̄нанена. виддхам̣сети т̣хапитат̣т̣ха̄не а̄раккхам̣ асам̣видха̄нена̄ти евама̄дина̄ йоджетаббам̣.
аниччата̄йева ат̣т̣хамӣти вина̄сабха̄во ева ат̣т̣хамо. ха̄йантӣти адассанам̣ йанти. париха̄йантӣти на пуна пан̃н̃а̄йанти. паридхам̣сентӣти т̣ха̄нато апагаччханти. парипатантӣти паггхаранти. антарадха̄йантӣти антарадха̄нам̣ адассанам̣ гаччханти. виппалуджджантӣти чун̣н̣авичун̣н̣а̄ хутва̄ апагаччханти.
тит̣т̣хантева те бхогети тесам̣ дхана̄нам̣ т̣хитака̄ле ‘‘тит̣т̣ханте ниббуте ча̄пӣ’’ти евама̄дӣсу (ви. ва. 806) вийа. соти со бхогаса̄мико пуггало. чавати девалокато. марати мануссалокато. виппалуджджати на̄гасупан̣н̣а̄дилокато. атха ва̄ ха̄йати дхан̃н̃акот̣т̣ха̄га̄равасена. париха̄йати дханакот̣т̣ха̄га̄равасена. паридхам̣сати балибаддахаттхиасса̄дивасена. парипатати да̄сида̄савасена. антарадха̄йати да̄ра̄бхаран̣авасена. нассати удака̄дивасена̄ти еке ван̣н̣айанти.
айомайена̄ти ка̄л̣алоха̄диниббаттена. саллена̄ти кан̣д̣ена. ат̣т̣химайена̄ти мануссат̣т̣хим̣ т̣хапетва̄ авасесена. дантамайена̄ти хаттхиданта̄дина̄. виса̄н̣амайена̄ти говиса̄н̣а̄дина̄. кат̣т̣хамайена̄ти вел̣укат̣т̣ха̄дина̄. виддхоти вуттаппака̄расалла̄нам̣ ан̃н̃атаран̃н̃атарена пахат̣о. руппатӣти викирати, вика̄рам̣ а̄паджджати. куппатӣти чалати, копам̣ уппа̄дети. гхат̣т̣ӣйатӣти гхат̣т̣ито хоти. пӣл̣ӣйатӣти пӣл̣ито хоти, ладдхаппаха̄ро куппати. ‘‘татийадивасе сала̄кам̣ павесетва̄ дхованака̄ле гхат̣т̣ӣйати. кха̄раппада̄не пӣл̣ӣйати. паха̄радховане ва̄ руппати. тасмим̣ дуккхуппа̄дане куппати. сала̄капавесане пӣл̣ӣйати. кха̄раппада̄не гхат̣т̣ӣйатӣ’’ти евамеке ван̣н̣айанти.
бйа̄дхитоти ладдхаппаха̄ро хутва̄ пӣл̣ито. доманасситоти доманассаппатто. випарин̣а̄ман̃н̃атха̄бха̄ва̄ти пакатибха̄вам̣ джахитва̄ ан̃н̃атха̄бха̄вам̣ упанӣтена, антососа̄ди соко ча ва̄ча̄виппала̄по паридево ча ка̄йапӣл̣ана̄ди дуккхан̃ча читтапӣл̣ана̄ди доманассан̃ча бхусо а̄йа̄со упа̄йа̄со ча. ете вуттаппака̄ра̄ сока̄дайо уппаджджанти самуда̄ча̄рам̣ гаччханти.
3. татийага̄тха̄йам̣ сан̇кхепаттхо – йо пана име ка̄ме таттха чхандара̄гавиккхамбханена ва̄ самуччхедена ва̄ аттано па̄дена саппасса сирам̣ вийа париваджджети, со бхиккху саббалокам̣ виппха̄ретва̄ т̣хитатта̄ локе висаттика̄сан̇кха̄там̣ тан̣хам̣ сато хутва̄ самативаттатӣти.
йоти вибхаджитаббам̣ падам̣. йо йа̄дисотиа̄дӣни тасса вибхаджанапада̄ни. еттха ча йасма̄ йоти аттхападам̣. тан̃ча анийамена пуггалам̣ дӣпети. тасма̄ тасса аттхам̣ дассенто анийамена пуггаладӣпакам̣ йо-саддамева а̄ха. тасма̄ еттха еваматтхо ведитаббо – йоти йо кочӣти. йасма̄ йо йо кочи на̄ма, со авассам̣ йатха̄лин̇гайатха̄йуттайатха̄вихитайатха̄ппака̄райам̣т̣ха̄напаттайам̣дхаммасаманна̄гатавасена екена̄ка̄рена пан̃н̃а̄йати, тасма̄ там̣ таттха н̃а̄петум̣ там̣ бхедам̣ пака̄сенто ‘‘йа̄дисо’’тиа̄дима̄ха. таттха йа̄дисоти лин̇гавасена йа̄дисо ва̄ та̄дисо ва̄ хоту, дӣгхо ва̄ рассо ва̄ ка̄л̣о ва̄ ода̄то ва̄ ман̇гураччхави ва̄ кисо ва̄ тхӯло ва̄ти аттхо.
йатха̄йуттоти йогавасена йена ва̄ тена ва̄ йутто хоту, навакаммайутто ва̄ уддесайутто ва̄ ва̄садхурайутто ва̄ти аттхо. йатха̄вихитоти йатха̄т̣хапито навакамма̄дхит̣т̣ха̄йика̄дивасена. йатха̄пака̄роти йатха̄пака̄рена патит̣т̣хито падӣпана̄йака̄дивасена. йам̣т̣ха̄наппаттоти йам̣ т̣ха̄нантарам̣ патто сена̄патисет̣т̣хит̣т̣ха̄на̄дивасена. йам̣дхаммасаманна̄гатоти йена дхаммена упа̄гато дхутан̇га̄дивасена.
виккхамбханато ва̄ти упача̄раппана̄сама̄дхӣти килеса̄нам̣ дӯрӣкаран̣ато ва̄ гхат̣аппаха̄рена сева̄ла̄нам̣ вийа. самуччхедато ва̄ти пуна аппаваттим̣ катва̄ аччантато маггена килеса̄нам̣ уччхиннамӯлато паха̄навасена самуччхедато ва̄. ат̣т̣хикан̇калӯпама̄ ка̄ма̄тиа̄дӣни ека̄даса пада̄ни випассана̄васена вутта̄ни.
буддха̄нуссатим̣ бха̄вентопӣтиа̄дӣни чха пада̄ни маран̣ассатим̣ бха̄вентопи, упасама̄нуссатим̣ бха̄вентопӣти има̄ни ча упача̄раджджха̄навасена вутта̄ни. а̄на̄па̄нассатим̣ бха̄вентопи, ка̄йагата̄сатим̣ бха̄вентопи, пат̣хамам̣ джха̄нам̣ бха̄вентопӣтиа̄дӣни невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасама̄паттим̣ бха̄вентопӣти парийоса̄на̄ни аппана̄джджха̄навасена вутта̄ни. таттха ат̣т̣хикан̇калӯпама̄ ка̄ма̄ти суниккантам̣ никкантам̣ ниммам̣сам̣ лохитамаккхитам̣ ат̣т̣хикан̇калам̣ упама̄ етесам̣ ка̄ма̄нанти ат̣т̣хикан̇калӯпама̄ ка̄ма̄. аппасса̄дат̣т̣хена̄ти ‘‘аппам̣ париттам̣ сукхасса̄дам̣ а̄дӣнаво еттха бхиййо’’ти дассанат̣т̣хена. пассантоти ‘‘йа̄вадева пана со куккуро киламатхасса вигха̄тасса бха̄гӣ асса̄’’ти н̃а̄н̣ачаккхуна̄ пассанто. париваджджетӣти дӯран̇гамети. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘сеййатха̄пи, гахапати, куккуро джигхаччха̄дуббалйапарето гогха̄такасӯнам̣ паччупат̣т̣хито асса, таменам̣ даккхо гогха̄тако ва̄ гогха̄такантева̄сӣ ва̄ ат̣т̣хикан̇калам̣ суниккантам̣ никкантам̣ ниммам̣сам̣ лохитамаккхитам̣ упасумбхеййа. там̣ ким̣ ман̃н̃аси, гахапати, апи ну кхо со куккуро амхам̣ ат̣т̣хикан̇калам̣ суниккантам̣ никкантам̣ ниммам̣сам̣ лохитамаккхитам̣ палеханто джигхаччха̄дуббалйам̣ пат̣ивинеййа̄’’ти? ‘‘но хетам̣, бханте’’. ‘‘там̣ кисса хету’’? ‘‘адун̃хи, бханте, ат̣т̣хикан̇калам̣ суниккантам̣ никкантам̣ ниммам̣сам̣ лохитамаккхитам̣, йа̄вадева пана со куккуро киламатхасса вигха̄тасса бха̄гӣ асса̄’’ти. ‘‘евамева кхо, гахапати, арийаса̄вако ити пат̣исан̃чиккхати ‘ат̣т̣хикан̇калӯпама̄ ка̄ма̄ вутта̄ бхагавата̄ бахудуккха̄ бахупа̄йа̄са̄, а̄дӣнаво еттха бхиййо’ти. еваметам̣ йатха̄бхӯтам̣ саммаппан̃н̃а̄йа дисва̄ йа̄йам̣ упеккха̄ на̄натта̄ на̄наттасита̄, там̣ абхиниваджджетва̄ йа̄йам̣ упеккха̄ екатта̄ екаттасита̄, йаттха саббасо лока̄мисупа̄да̄на̄ апарисеса̄ нируджджханти, тамевӯпеккхам̣ бха̄ветӣ’’ти (ма. ни. 2.42).
гиджджха̄дӣхи са̄дха̄ран̣а̄ мам̣сапеси упама̄ етесанти мам̣сапесӯпама̄. бахӯнам̣ са̄дха̄ран̣ат̣т̣хена бахуса̄дха̄ран̣а̄. а̄диттам̣ тин̣уккам̣ упама̄ етесанти тин̣уккӯпама̄. анудаханат̣т̣хена̄ти хаттха̄диджха̄панат̣т̣хена. са̄дхикапорисаппама̄н̣а̄ вӣтаччика̄нам̣ вӣтадхӯма̄нам̣ ан̇га̄ра̄нам̣ пӯра̄ ан̇га̄рака̄су упама̄ етесанти ан̇га̄рака̄сӯпама̄. маха̄парил̣а̄хат̣т̣хена̄ти махантапарита̄панат̣т̣хена. а̄ра̄мара̄ман̣еййа̄дикам̣ супинам̣ упама̄ етесанти супинакӯпама̄. иттарапаччупат̣т̣ха̄нат̣т̣хена̄ти аппатва̄, на упагантва̄ тит̣т̣ханат̣т̣хена. йа̄читена ладдхам̣ йа̄на̄дибхан̣д̣ам̣ упама̄ етесанти йа̄читакӯпама̄. та̄вака̄ликат̣т̣хена̄ти анибандханат̣т̣хена. сампаннапхаларуккхо упама̄ етесанти руккхапхалӯпама̄. самбхан̃джанапарибхан̃джанат̣т̣хена̄ти са̄кха̄бхан̃джанат̣т̣хена чева самантато бхан̃джитва̄ руккхапа̄танат̣т̣хена ча. аси ча сӯна̄ ча упама̄ етесанти асисӯнӯпама̄. адхикут̣т̣анат̣т̣хена̄ти чхинданат̣т̣хена. саттисӯлам̣ упама̄ етесанти саттисӯлӯпама̄. винивиджджханат̣т̣хена̄ти нипатетва̄ гаманат̣т̣хена. бхайаджананат̣т̣хена саппасирам̣ упама̄ етесанти саппасирӯпама̄. саппат̣ибхайат̣т̣хена̄ти саха абхимукхе бхайат̣т̣хена. дуккхаджананам̣ аггиккхандхам̣ упама̄ етесанти аггиккхандхӯпама̄. маха̄бхита̄панат̣т̣хена̄ти махантаабхита̄пака̄йапӣл̣а̄уппа̄данат̣т̣хена̄ти ка̄мам̣ париваджджетӣти. вуттан̃хетам̣ –
‘‘сеййатха̄пи, гахапати, гиджджхо ва̄ кан̇ко ва̄ кулало ва̄ мам̣сапесим̣ а̄да̄йа уд̣д̣ӣйеййа, таменам̣ гиджджха̄пи кан̇ка̄пи кулала̄пи анупатитва̄ анупатитва̄ витаччхеййум̣ виссаджджеййум̣. там̣ ким̣ ман̃н̃аси, гахапати, саче со гиджджхо ва̄ кан̇ко ва̄ кулало ва̄ там̣ мам̣сапесим̣ на кхиппамева пат̣иниссаджджеййа, со татонида̄нам̣ маран̣ам̣ ва̄ нигаччхеййа, маран̣аматтам̣ ва̄ дуккха’’нти ‘‘евам̣, бханте’’. ‘‘евамева кхо, гахапати, арийаса̄вако ити пат̣исан̃чиккхати ‘мам̣сапесӯпама̄ ка̄ма̄ вутта̄ бхагавата̄…пе… тамевӯпеккхам̣ бха̄вети. сеййатха̄пи, гахапати, пурисо а̄диттам̣ тин̣уккам̣ а̄да̄йа пат̣ива̄там̣ гаччхеййа. там̣ ким̣ ман̃н̃аси, гахапати, саче со пурисо там̣ а̄диттам̣ тин̣уккам̣ на кхиппамева пат̣иниссаджджеййа, тасса са̄ а̄дитта̄ тин̣укка̄ хаттхам̣ ва̄ дахеййа, ба̄хум̣ ва̄ дахеййа, ан̃н̃атарам̣ ва̄ ан̃н̃атарам̣ ва̄ ан̇гапаччан̇гам̣ дахеййа, со татонида̄нам̣ маран̣ам̣ ва̄ нигаччхеййа, маран̣аматтам̣ ва̄ дуккха’’нти? ‘‘евам̣, бханте’’. ‘‘евамева кхо, гахапати, арийаса̄вако ити пат̣исан̃чиккхати ‘тин̣уккӯпама̄ ка̄ма̄ вутта̄ бхагавата̄ бахудуккха̄ бахупа̄йа̄са̄…пе… тамевӯпеккхам̣ бха̄вети. сеййатха̄пи, гахапати, ан̇га̄рака̄су са̄дхикапориса̄ пӯра̄ ан̇га̄ра̄нам̣ вӣтаччика̄нам̣ вӣтадхӯма̄нам̣. атха пурисо а̄гаччхеййа джӣвитука̄мо амаритука̄мо сукхака̄мо дуккхаппат̣иккӯло, таменам̣ две балаванто пуриса̄ на̄на̄ба̄ха̄су гахетва̄ ан̇га̄рака̄сум̣ упакад̣д̣хеййум̣. там̣ ким̣ ман̃н̃аси гахапати, апи ну со пурисо ити чити чева ка̄йам̣ санна̄меййа̄’’ти? ‘‘евам̣, бханте’’. ‘‘там̣ киссахету’’? ‘‘видитан̃хи, бханте, тасса пурисасса ‘иман̃ча ахам̣ ан̇га̄рака̄сум̣ папатисса̄ми, татонида̄нам̣ маран̣ам̣ ва̄ нигаччхисса̄ми маран̣аматтам̣ ва̄ дуккха’’’нти. ‘‘евамева кхо гахапати арийаса̄вако ити пат̣исан̃чиккхати ‘ан̇га̄рака̄сӯпама̄ ка̄ма̄ вутта̄ бхагавата̄…пе… тамевӯпеккхам̣ бха̄вети. сеййатха̄пи, гахапати, пурисо супинакам̣ пассеййа а̄ра̄мара̄ман̣еййакам̣ ванара̄ман̣еййакам̣ бхӯмира̄ман̣еййакам̣ поккхаран̣ира̄ман̣еййакам̣, со пат̣ибуддхо на кин̃чи пат̣ипассеййа. евамева кхо, гахапати, арийаса̄вако ити пат̣исан̃чиккхати ‘супинакӯпама̄ ка̄ма̄ вутта̄ бхагавата̄…пе… тамевӯпеккхам̣ бха̄вети. сеййатха̄пи, гахапати, пурисо йа̄читакам̣ бхогам̣ йа̄читва̄ йа̄нам̣ ва̄ порисеййам̣ павараман̣икун̣д̣алам̣. со техи йа̄читакехи бхогехи пураккхато паривуто антара̄пан̣ам̣ пат̣ипаджджеййа. таменам̣ джано дисва̄ евам̣ вадеййа ‘бхогӣ вата бхо пурисо, евам̣ кира бхо бхогино бхога̄ни бхун̃джантӣ’ти. таменам̣ са̄мика̄ йаттха йаттхева та̄ни пассеййум̣, таттха таттхева та̄ни хареййум̣. там̣ ким̣ ман̃н̃аси, гахапати, алам̣ ну кхо тасса пурисасса ан̃н̃атхатта̄йа̄’’ти? ‘‘евам̣, бханте’’. ‘‘там̣ киссахету’’? ‘‘са̄мино хи, бханте, та̄ни харантӣ’’ти. ‘‘евамева кхо, гахапати, арийаса̄вако ити пат̣исан̃чиккхати ‘йа̄читакӯпама̄ ка̄ма̄ вутта̄ бхагавата̄…пе… тамевӯпеккхам̣ бха̄вети. сеййатха̄пи, гахапати, га̄масса ва̄ нигамасса ва̄ авидӯре тиббо ванасан̣д̣о, татрасса руккхо сампаннапхало ча упапаннапхало ча. на чассу ка̄ничи пхала̄ни бхӯмийам̣ патита̄ни. атха пурисо а̄гаччхеййа пхалаттхико пхалагавесӣ пхалапарийесанам̣ чарама̄но. со там̣ ванасан̣д̣ам̣ аджджхога̄хетва̄ там̣ руккхам̣ пассеййа сампаннапхалан̃ча упапаннапхалан̃ча. тасса евамасса ‘айам̣ кхо руккхо сампаннапхало ча упапаннапхало ча, наттхи ча ка̄ничи пхала̄ни бхӯмийам̣ патита̄ни, джа̄на̄ми кхо пана̄хам̣ руккхам̣ а̄ропитум̣. йам̣нӯна̄хам̣ имам̣ руккхам̣ а̄рохитва̄ йа̄вадаттхан̃ча кха̄деййам̣, уччхан̇ган̃ча пӯреййа’нти? со там̣ руккхам̣ а̄рохитва̄ йа̄вадаттхан̃ча кха̄деййа, уччхан̇ган̃ча пӯреййа. атха дутийо пурисо а̄гаччхеййа пхалаттхико пхалагавесӣ пхалапарийесанам̣ чарама̄но тин̣хам̣ кут̣ха̄рим̣ а̄да̄йа. со там̣ ванасан̣д̣ам̣ аджджхога̄хетва̄ там̣ руккхам̣ пассеййа сампаннапхалан̃ча упапаннапхалан̃ча. тасса евамасса ‘айам̣ кхо руккхо сампаннапхало ча упапаннапхало ча, наттхи ча ка̄ничи пхала̄ни бхӯмийам̣ патита̄ни, на кхо пана̄хам̣ джа̄на̄ми руккхам̣ а̄рохитум̣. йам̣нӯна̄хам̣ имам̣ руккхам̣ мӯлато чхетва̄ йа̄вадаттхан̃ча кха̄деййам̣, уччхан̇ган̃ча пӯреййа’нти. со там̣ руккхам̣ мӯлатова чхиндеййа. там̣ ким̣ ман̃н̃аси, гахапати, амуко со пурисо пат̣хамам̣ руккхам̣ а̄рӯл̣хо, саче со на кхиппамева орохеййа, тасса со руккхо папатанто хаттхам̣ ва̄ бхан̃джеййа па̄дам̣ ва̄ бхан̃джеййа ан̃н̃атарам̣ ва̄ ан̃н̃атарам̣ ва̄ ан̇гапаччан̇гам̣ бхан̃джеййа, со татонида̄нам̣ маран̣ам̣ ва̄ нигаччхеййа, маран̣аматтам̣ ва̄ дуккха’’нти? ‘‘евам̣, бханте’’. ‘‘евамева кхо, гахапати, арийаса̄вако ити пат̣исан̃чиккхати ‘руккхапхалӯпама̄ ка̄ма̄ вутта̄ бхагавата̄ бахудуккха̄ бахупа̄йа̄са̄, а̄дӣнаво еттха бхиййо’ти. еваметам̣ йатха̄бхӯтам̣ саммаппан̃н̃а̄йа дисва̄ йа̄йам̣ упеккха̄ на̄натта̄ на̄наттасита̄, там̣ абхиниваджджетва̄ йа̄йам̣ упеккха̄ екатта̄ екаттасита̄. йаттха саббасо лока̄мисӯпа̄да̄на̄ апарисеса̄ нируджджханти. тамевӯпеккхам̣ бха̄ветӣ’’ти (ма. ни. 2.43-48).
евам̣ ат̣т̣хикан̇кала̄дикааггиккхандхӯпамапарийоса̄нато випассанам̣ дассетва̄ ида̄ни упача̄расама̄дхим̣ дассенто ‘‘буддха̄нуссатим̣ бха̄венто’’тиа̄дима̄ха.
таттха пунаппунам̣ уппаджджанато сати ева ануссати. паваттитаббат̣т̣ха̄намхийева ча паваттатта̄ саддха̄паббаджитасса кулапуттасса анурӯпа̄ сатӣтипи ануссати. буддхам̣ а̄раббха уппанна̄ ануссати буддха̄нуссати. арахата̄дибуддхагун̣а̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етам̣ адхивачанам̣, там̣ буддха̄нуссатим̣. бха̄вентоти вад̣д̣хенто бйӯхенто. дхаммам̣ а̄раббха уппанна̄ ануссати дхамма̄нуссати, сва̄ккха̄тата̄дидхаммагун̣а̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етам̣ адхивачанам̣. сан̇гхам̣ а̄раббха уппанна̄ ануссати сан̇гха̄нуссати, суппат̣ипанната̄дисан̇гхагун̣а̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етам̣ адхивачанам̣. сӣлам̣ а̄раббха уппанна̄ ануссати сӣла̄нуссати, аттано акхан̣д̣ата̄дисӣлагун̣а̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етам̣ адхивачанам̣. ча̄гам̣ а̄раббха уппанна̄ ануссати ча̄га̄нуссати, аттано муттача̄гата̄дича̄гагун̣а̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етам̣ адхивачанам̣. девата̄ а̄раббха уппанна̄ ануссати девата̄нуссати, девата̄ саккхит̣т̣ха̄не т̣хапетва̄ аттано саддха̄дигун̣а̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етам̣ адхивачанам̣. а̄на̄па̄не а̄раббха уппанна̄ сати а̄на̄па̄нассати, а̄на̄па̄нанимитта̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етам̣ адхивачанам̣. маран̣ам̣ а̄раббха уппанна̄ сати маран̣ассати, екабхавапарийа̄паннаджӣвитиндрийупаччхедасан̇кха̄тамаран̣а̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етам̣ адхивачанам̣.
куччхита̄нам̣ кеса̄дӣнам̣ пат̣иккӯла̄нам̣ а̄йатта̄ а̄каратта̄ ка̄йоти сан̇кхам̣ гате сарӣре гата̄ паватта̄ сати ка̄йагата̄сати, та̄дисам̣ ва̄ ка̄йам̣ гата̄ сати ‘‘ка̄йагатасатӣ’’ти ваттаббе рассам̣ акатва̄ ‘‘ка̄йагата̄сатӣ’’ти вуттам̣. кеса̄дикесу ка̄йакот̣т̣ха̄сесу пат̣иккӯланимитта̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етам̣ адхивачанам̣. упасамам̣ а̄раббха уппанна̄ ануссати. упасама̄нуссати, саббадуккхӯпасама̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етам̣ адхивачанам̣.
витаккавича̄рапӣтисукхачиттекаггата̄сампайуттам̣ пат̣хамаджджха̄нам̣ бха̄венто. пӣтисукхачиттекаггата̄сампайуттам̣ дутийаджджха̄нам̣ бха̄венто. сукхачиттекаггата̄сампайуттам̣ татийаджджха̄нам̣ бха̄венто. упеккха̄читтекаггата̄сампайуттам̣ чатуттхаджджха̄нам̣ бха̄венто…пе… невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ бха̄вентопи ка̄ме париваджджетӣти.
виккхамбханаппаха̄нам̣ дассетва̄ ида̄ни самуччхедена ка̄ма̄нам̣ паха̄нам̣ дассетум̣ ‘‘сота̄паттимаггам̣ бха̄вентопӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха маггасотасса а̄паджджанам̣ сота̄патти, сота̄паттийа̄ магго сота̄паттимагго. апа̄йагаманӣйе ка̄мети йехи апа̄йам̣ гаччханти, те апа̄йагаманӣйе ка̄ме самуччхедато сота̄паттимаггам̣ бха̄венто париваджджети. пат̣исандхивасена саким̣йева имам̣ локам̣ а̄гаччхатӣти сакада̄га̄мӣ, тасса магго сакада̄га̄мимагго. там̣ маггам̣ бха̄венто. ол̣а̄рикети парил̣а̄хаппатте. пат̣исандхивасенева ка̄мабхавам̣ на̄гаччхатӣти ана̄га̄мӣ, тасса магго ана̄га̄мимагго. там̣ маггам̣ бха̄венто. анусахагатети сукхумабха̄ваппатте. килесехи а̄ракатта̄, килеса̄рӣнам̣ хататта̄, сам̣са̄рачаккасса ара̄нам̣ хататта̄, па̄пакаран̣е раха̄бха̄ва̄, паччайа̄дӣнам̣ арахатта̄ ча арахам̣, арахато бха̄во арахаттам̣. ким̣ там̣? арахаттапхалам̣. арахаттасса магго арахаттамагго. там̣ арахаттамаггам̣ бха̄венто. саббена саббанти саббена̄ка̄рена саббам̣. саббатха̄ саббанти саббаппака̄рена саббам̣. асесам̣ ниссесанти ниравасесам̣ гандхаматтампи ат̣т̣хапетва̄. атха ва̄ саббена саббам̣ мӯлавасена. саббатха̄ саббам̣ а̄ка̄раниппадесавасена. асесам̣ ниссесам̣ бха̄вана̄ниппадесавасена. татха̄ пуримена дуччарита̄бха̄вена. дутийена парийут̣т̣ха̄на̄бха̄вена. татийена анусайа̄бха̄вена евамеке ван̣н̣айанти.
саппо вуччати ахӣти йо кочи саранто гаччхати. кенат̣т̣хена̄ти кена аттхена. сам̣саппанто гаччхатӣти йасма̄ самма̄ сам̣саранто гаччхатӣти саппо. бхуджантоти ван̇каван̇ко хутва̄. паннасироти нипаннасӣсо хутва̄. сирена супатӣти сӣсам̣ бхогантаре катва̄ супанабха̄вена сираса̄ супатӣти сарӣсапо. биле сайатӣти била̄сайо. ‘‘биласайо’’типи па̄л̣и, там̣ сундарам̣. гуха̄йам̣ сетӣти гуха̄сайо. да̄т̣ха̄ тасса а̄вудхоти тасса саппасса дуве да̄т̣ха̄ пахаран̣асаттхасан̇кха̄то а̄вудхо. висам̣ тасса гхоранти тасса саппасса бйа̄пакасан̇кха̄там̣ висам̣ да̄рун̣ам̣ каккхал̣ам̣. дживха̄ тасса дувидха̄ти тасса саппасса дведха̄ дживха̄. двӣхи дживха̄хи расам̣ са̄йатӣти дувидха̄хи дживха̄хи расам̣ джа̄на̄ти асса̄дам̣ виндати са̄дийатӣти. джӣвитум̣ ка̄майатӣти джӣвитука̄мо. амаритум̣ ка̄майатӣти амаритука̄мо. сукхам̣ ка̄майатӣти сукхака̄мо. дуккхаппат̣иккӯлоти дуккхам̣ аниччхама̄но. па̄дена̄ти аттано па̄дена. саппасиранти саппасса сӣсам̣. ваджджеййа̄ти дӯрато ваджджеййа. виваджджеййа̄ти тасса пама̄н̣ена. париваджджеййа̄ти самантато. абхиниваджджеййа̄ти чатуттхаппама̄н̣ена. атха ва̄ пуримена сӣсато. дутийататийена двӣхи пассехи. чатуттхена паччхато. ‘‘ка̄ме пана аппаттасса парийесанамӯладуккхаваттхубха̄вена ваджджеййа. паттасса а̄раккхамӯладуккхаваттхубха̄вена виваджджеййа. ан̃н̃а̄н̣апарил̣а̄хадуккхаваттхубха̄вена париваджджеййа. вина̄самукхе пийавиппайогадуккхаваттхубха̄вена абхиниваджджеййа̄’’ти евамеке ван̣н̣айанти.
ран̃джанавасена ра̄го. балаваран̃джанат̣т̣хена са̄ра̄го. висайе сатта̄нам̣ ану ану найанато анунайо. ануруджджхатӣти ануродхо, ка̄метӣти аттхо. йаттха каттхачи бхаве сатта̄ ета̄йа нандантӣти нандӣ, сайам̣ ва̄ нандатӣти нандӣ. нандӣ ча са̄ ран̃джанат̣т̣хена ра̄го ча̄ти нандира̄го. таттха екасмим̣ а̄рамман̣е саким̣ уппанна̄ тан̣ха̄ нандӣ, пунаппунам̣ уппаджджама̄на̄ нандира̄готи вуччати. читтасса са̄ра̄готи йо хет̣т̣ха̄ ‘‘балаваран̃джанат̣т̣хена са̄ра̄го’’ти вутто, со на саттасса, читтассева са̄ра̄готи аттхо.
иччханти ета̄йа а̄рамман̣а̄нӣти иччха̄. бахалакилесабха̄вена муччханти ета̄йа па̄н̣иноти муччха̄. гилитва̄ паринит̣т̣хапетва̄ гахан̣авасена аджджхоса̄нам̣. имина̄ сатта̄ гиджджханти гедхам̣ а̄паджджантӣти гедхо. бахалат̣т̣хена ва̄ гедхо. ‘‘гедхам̣ ва̄ пана паванасан̣д̣а’’нти хи бахалат̣т̣хенева вуттам̣. анантарападам̣ упасаггавасена вад̣д̣хитам̣, саббатобха̄гена ва̄ гедхоти палигедхо. саджджанти етена̄ти сан̇го. лагганат̣т̣хена ва̄ сан̇го. осӣданат̣т̣хена пан̇ко. а̄кад̣д̣ханавасена еджа̄. ‘‘еджа̄ имам̣ пурисам̣ парикад̣д̣хати тасса тассева бхавасса абхиниббаттийа̄’’ти хи вуттам̣. ван̃чанат̣т̣хена ма̄йа̄. ват̣т̣асмим̣ сатта̄нам̣ джананат̣т̣хена джаника̄. ‘‘тан̣ха̄ джанети пурисам̣, читтамасса видха̄ватӣ’’ти (сам̣. ни. 1.55) хи вуттам̣. ват̣т̣асмим̣ сатте дуккхена сам̣йоджайама̄на̄ джанетӣти сан̃джананӣ. гхат̣анат̣т̣хена сиббинӣ. айан̃хи ват̣т̣асмим̣ сатте чутипат̣исандхивасена сиббати гхат̣ети туннака̄ро вийа пилотика̄йа пилотикам̣, тасма̄ ‘‘гхат̣анат̣т̣хена сиббинӣ’’ти вутта̄. анекаппака̄рам̣ висайаджа̄лам̣ тан̣ха̄виппхандитанивесасан̇кха̄там̣ ва̄ джа̄ламасса̄ аттхӣти джа̄линӣ.
а̄кад̣д̣ханат̣т̣хена сӣгхасота̄ сарита̄ вийа̄ти сарита̄. аллат̣т̣хена ва̄ сарита̄. вуттан̃хетам̣ ‘‘сарита̄ни синехита̄ни ча соманасса̄ни бхаванти джантуно’’ти (дха. па. 341). алла̄ни чева синиддха̄ни ча̄ти айан̃хеттха аттхо. анайабйасана̄па̄данат̣т̣хена кумма̄нубандхасуттакам̣ вийа̄ти суттам̣. вуттан̃хетам̣ ‘‘суттанти кхо, бхиккхаве, нандира̄гассетам̣ адхивачана’’нти (сам̣. ни. 2.159). рӯпа̄дӣсу виттхатат̣т̣хена висата̄. тасса тасса пат̣ила̄бхаттха̄йа сатте а̄йӯха̄петӣти а̄йӯхинӣ. уккан̣т̣хитум̣ апада̄нато саха̄йат̣т̣хена дутийа̄. айан̃хи сатта̄нам̣ ват̣т̣асмим̣ уккан̣т̣хитум̣ на дети, гатагатат̣т̣ха̄не пийасаха̄йо вийа абхирама̄пети. тенева вуттам̣ –
‘‘тан̣ха̄дутийо пурисо, дӣгхамаддха̄насам̣сарам̣;
иттхабха̄ван̃н̃атха̄бха̄вам̣, сам̣са̄рам̣ на̄тиваттатӣ’’ти. (итиву. 15; а. ни. 4.9; маха̄ни. 191; чӯл̣ани. па̄йа̄йана̄нугӣтига̄тха̄ниддеса 107);