1. ка̄масуттаниддесаван̣н̣ана̄

таттха ка̄масуттам̣ а̄ди. тасмимпи ‘‘ка̄мам̣ ка̄майама̄насса̄’’ти га̄тха̄ а̄ди. са̄ уддесаниддесапат̣иниддесавасена тидха̄ т̣хита̄. ‘‘ка̄мам̣ ка̄майама̄насса̄’’ти евама̄ди уддесо. ‘‘ка̄ма̄ти удда̄нато две ка̄ма̄ – ваттхука̄ма̄ ча килесака̄ма̄ ча̄’’ти ниддесо. ‘‘катаме ваттхука̄ма̄? мана̄пика̄ рӯпа̄’’ти евама̄ди пат̣иниддесо.

1. таттха ка̄манти мана̄пийарӯпа̄дитебхӯмакадхаммасан̇кха̄там̣ ваттхука̄мам̣. ка̄майама̄насса̄ти иччхама̄насса. тасса четам̣ самиджджхатӣти тасса ка̄майама̄насса саттасса там̣ ка̄масан̇кха̄там̣ ваттху самиджджхати че, саче со там̣ лабхатӣти вуттам̣ хоти. аддха̄ пӣтимано хотӣти екам̣сам̣ тут̣т̣хачитто хоти. ладдха̄ти лабхитва̄. маччоти сатто. йадиччхатӣти йам̣ иччхати. идам̣ пана сан̇кхепато падаттхасамбандхаматтамева, виттха̄ро пана упари па̄л̣ийам̣ а̄гатанайенева ведитаббо. йатха̄ ча имасмим̣, евам̣ ито парам̣ саббесупӣти.

ка̄ма̄ти уддиситаббападам̣. удда̄натоти ниддиситаббападам̣. удда̄натоти ваггавасена ‘‘маччхудда̄нам̣ кинеййа̄’’ти а̄дӣсу вийа. атха ва̄ упарӯпари да̄нато удда̄нам̣, уддхам̣ уддхам̣ содханато бйавада̄нат̣т̣хена вода̄нам̣ вийа. виттха̄ракаран̣абха̄вена ва̄. ка̄ма̄ ити па̄т̣хасесам̣ катва̄ ваттаббам̣. двети ган̣анапариччхедо, на екам̣, на тайо. ваттхука̄ма̄ ча̄ти мана̄пийарӯпа̄диваттхука̄ма̄ ча. упата̄панат̣т̣хена виба̄дханат̣т̣хена ча килесака̄ма̄ ча. тесу ваттхука̄мо парин̃н̃еййо, килесака̄мо паха̄таббо. таттха ваттхука̄мо килесака̄мена паттхайитабботи ка̄мӣйатӣти ка̄мо. килесака̄мо ваттхука̄ма̄нам̣ пачча̄сӣсанасса ка̄ран̣абха̄вена ка̄мӣйате анена̄ти ка̄мо. таттха рӯпа̄диккхандхе сан̇гахито ваттхука̄мо, сан̇кха̄раккхандхе сан̇гахито килесака̄мо. чхахи вин̃н̃а̄н̣ехи виджа̄нитаббо ваттхука̄мо, мановин̃н̃а̄н̣ена джа̄нитаббо килесака̄мо. килеса̄нам̣ патит̣т̣хат̣т̣хена ка̄ран̣ат̣т̣хена а̄рамман̣ат̣т̣хена ча ваттхука̄мо.

‘‘нете ка̄ма̄ йа̄ни читра̄ни локе, сан̇каппара̄го пурисасса ка̄мо;

тит̣т̣ханти читра̄ни татхева локе, атхеттха дхӣра̄ винайанти чханда’’нти. (а. ни. 6.63);

нандама̄н̣авака- (дха. па. ат̣т̣ха. 1.68 уппалаван̣н̣аттхерӣваттху) сореййасет̣т̣хипутта̄дӣнам̣ (дха. па. 43) ваттхӯни четтха нидассанам̣. килесака̄мо та̄панат̣т̣хена ба̄дханат̣т̣хена ча сайам̣ ка̄метӣти ка̄мо. вуттампи четам̣ ‘‘ратто кхо, бра̄хман̣а, ра̄гена абхибхӯто парийа̄динначитто аттабйа̄ба̄дха̄йапи четети, парабйа̄ба̄дха̄йапи четети, убхайабйа̄ба̄дха̄йапи чететӣ’’ти ча ‘‘ратто кхо, бра̄хман̣а, па̄н̣ампи ханати, адиннампи а̄дийати, парада̄рампи гаччхати, муса̄пи бхан̣атӣ’’ти (а. ни. 3.54) ча евама̄ди нидассанам̣.

тамева пат̣иниддесавасена виттха̄ретва̄ ваттука̄мо – ‘‘катаме ваттхука̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. таттха катамети катхетукамйата̄пуччха̄. пан̃чавидха̄ хи пуччха̄, та̄сам̣ вибха̄го упари па̄л̣ийам̣йева а̄ви бхависсати. та̄су айам̣ катхетукамйата̄пуччха̄. таттха мана̄пика̄ти манам̣ аппа̄йанти ваддхентӣти мана̄па̄, мана̄па̄ ева мана̄пика̄. рӯпа̄ти каммачиттаутуа̄ха̄расамут̣т̣ха̄навасена чатусамут̣т̣ха̄ника̄ рӯпа̄рамман̣а̄. рӯпайантӣти рӯпа̄, ван̣н̣авика̄рам̣ а̄паджджама̄на̄ хадайан̇гатабха̄вам̣ пака̄сентӣти аттхо.

таттха кенат̣т̣хена рӯпанти? руппанат̣т̣хена. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –

‘‘кин̃ча, бхиккхаве, рӯпам̣ вадетха? руппатӣти кхо, бхиккхаве, тасма̄ ‘рӯпа’нти вуччати. кена руппати? сӣтенапи руппати, ун̣хенапи руппати, джигхаччха̄йапи руппати, пипа̄са̄йапи руппати, д̣ам̣самакасава̄та̄тапасарӣсапасампхассенапи руппати. руппатӣти кхо, бхиккхаве, тасма̄ ‘рӯпа’нти вуччатӣ’’ти (сам̣. ни. 3.79).

таттха руппатӣти куппати гхат̣т̣ӣйати пӣл̣ӣйати, бхиджджатӣти аттхо. сӣтена та̄ва руппанам̣ локантариканирайе па̄кат̣ам̣. махим̣сакарат̣т̣ха̄дӣсупи химапа̄тасӣталесу падесесу етам̣ па̄кат̣амева. таттха хи сатта̄ сӣтена бхинначхиннасарӣра̄ джӣвитаккхайампи па̄пун̣анти.

ун̣хена руппанам̣ авӣчимаха̄нирайе па̄кат̣ам̣. таттха хи татта̄йа лохапатхавийа̄ нипаджджа̄петва̄ пан̃чавидхабандхана̄дикаран̣ака̄ле сатта̄ маха̄дуккхам̣ анубхаванти.

джигхаччха̄йа руппанам̣ петтивисайе чева дуббхиккхака̄ле ча па̄кат̣ам̣. петтивисайасмин̃хи сатта̄ две тӣн̣и буддхантара̄ни кин̃чидева а̄мисам̣ хаттхена гахетва̄ мукхе паккхипанта̄ на̄ма на хонти, антоударам̣ а̄диттасусираруккхо вийа хоти. дуббхиккхе кан̃джикаматтампи алабхитва̄ маран̣асатта̄нам̣ пама̄н̣ам̣ наттхи.

пипа̄са̄йа руппанам̣ ка̄лакан̃джика̄дӣсу па̄кат̣ам̣. таттха хи сатта̄ две тӣн̣и буддхантара̄ни хадайатеманаматтам̣ ва̄ дживха̄теманаматтам̣ ва̄ удакабиндумпи ладдхум̣ на сакконти. ‘‘па̄нӣйам̣ пивисса̄ма̄’’ти надим̣ гата̄нам̣ джалам̣ ва̄лука̄талам̣ сампаджджати. маха̄самуддам̣ паккханта̄нампи самуддо пит̣т̣хипа̄са̄н̣ойева хоти. те суссанта̄ балавадуккхапӣл̣ита̄ вираванти. д̣ам̣са̄дӣхи руппанам̣ д̣ам̣самаккхика̄дибахулесу падесесу па̄кат̣ам̣. там̣ пана – ‘‘катамам̣ там̣ рӯпам̣ санидассанам̣? саппат̣игха’’нти а̄дина̄ найена абхидхамме (дха. са. 656, 658) виттха̄ритамева.

саппантӣти садда̄, уда̄харӣйантӣти аттхо. утучиттавасена двисамут̣т̣ха̄ника̄ садда̄. гандхайантӣти гандха̄, аттано ваттхӯни сӯчайантӣти аттхо. расанти те сатта̄ти раса̄, асса̄дентӣти аттхо. пхусӣйантӣти пхот̣т̣хабба̄. ете гандха̄дайо чатусамут̣т̣ха̄ника̄ва. тесам̣ вибха̄го абхидхамме (дха. са. 622-624) виттха̄ритойева.

тамеваттхам̣ виттха̄равасена дассенто ‘‘аттхаран̣а̄ па̄вуран̣а̄’’тиа̄дима̄ха. таттха аттхаритва̄ нипаджджийантӣти аттхаран̣а̄. сарӣрам̣ вет̣хетва̄ па̄рупӣйантӣти па̄вуран̣а̄. антоджа̄та̄дайо чатта̄ро да̄сӣ ча да̄со ча да̄сида̄са̄. кхеттам̣ на̄ма йасмим̣ пуббан̣н̣ам̣ рухати. ваттху на̄ма йасмим̣ апаран̣н̣ам̣ рухати. йаттха ва̄ убхайампи рухати, там̣ кхеттам̣. тадаттха̄йа катабхӯмибха̄го ваттху. кхеттаваттхусӣсена четтха ва̄пӣтал̣а̄ка̄дӣнипи сан̇гахита̄ни. хиран̃н̃анти каха̄пан̣о. суван̣н̣анти джа̄тарӯпам̣. тесам̣ гахан̣ена лохама̄сако джатума̄сако да̄рума̄сакоти саббепи сан̇гахам̣ гаччханти. га̄манигамара̄джадха̄нийоти екакут̣ика̄ди га̄мо. а̄пан̣айутто нигамо. екасса ран̃н̃о а̄н̣а̄паваттит̣т̣ха̄нам̣ ра̄джадха̄нӣ. рат̣т̣ханти джанападекадесам̣. джанападоти ка̄сикосала̄диджанападо. косоти чатуббидхо косо – хаттхӣ ассо ратхо патти. кот̣т̣ха̄га̄ранти тивидхам̣ кот̣т̣ха̄га̄рам̣ – дханакот̣т̣ха̄га̄рам̣ дхан̃н̃акот̣т̣ха̄га̄рам̣ ваттхакот̣т̣ха̄га̄рам̣. йам̣ кин̃чӣти анавасесапарийа̄да̄навачанам̣. раджанӣйанти ран̃джетум̣ йуттат̣т̣хена.

ито парам̣ тикавасена дассетум̣ атӣтаттикааджджхаттаттикахӣнаттикаока̄саттикасам̣йогаттикака̄ма̄вачараттикавасена чхаттике а̄ха. таттха атӣтаттике та̄ва аттано сабха̄вам̣ уппа̄да̄диккхан̣ам̣ ва̄ патва̄ атикканта̄ти атӣта̄. тадубхайампи на а̄гата̄ти ана̄гата̄. там̣ там̣ ка̄ран̣ам̣ пат̣ичча уппанна̄ти паччуппанна̄. идам̣ бхавена париччханнам̣. пат̣исандхито хи пат̣т̣ха̄йа атӣтабхавесу ниббатта̄ анантарабхаве ва̄ ниббатта̄ хонту каппакот̣исатасахассаматтхаке ва̄, саббе атӣта̄йева на̄ма. чутито пат̣т̣ха̄йа ана̄гатабхавесу ниббаттанака̄ ка̄ма̄ анантарабхаве ва̄ ниббаттанту каппакот̣исатасахассаматтхаке ва̄, саббе ана̄гата̄йева на̄ма. чутипат̣исандхиантаре паватта̄ ка̄ма̄ паччуппанна̄ на̄ма.

аджджхаттаттике ‘‘евам̣ паваттама̄на̄ майам̣ атта̄ти гахан̣ам̣ гамисса̄ма̄’’ти имина̄ вийа адхиппа̄йена атта̄нам̣ адхика̄рам̣ катва̄ паватта̄ аттано санта̄не паватта̄ па̄т̣ипуггалика̄ ка̄ма̄ аджджхатта̄ ка̄ма̄ на̄ма. тато бахибхӯта̄ пана индрийабаддха̄ ва̄ аниндрийабаддха̄ ва̄ бахиддха̄ на̄ма. татийападам̣ тадубхайавасена вуттам̣.

хӣнаттике хӣна̄ти ла̄мака̄. маджджхима̄ти хӣнапан̣ӣта̄нам̣ маджджхе бхава̄ти маджджхима̄. авасеса̄ уттамат̣т̣хена пан̣ӣта̄. апи ча упа̄да̄йупа̄да̄йа хӣнамаджджхимапан̣ӣтата̄ ведитабба̄. нерайика̄нан̃хи ка̄ма̄ кот̣иппатта̄ хӣна̄ на̄ма. те упа̄да̄йа тираччха̄несу на̄гасупан̣н̣а̄нам̣ ка̄ма̄ пан̣ӣта̄ на̄ма. сесатираччха̄нагата̄нам̣ ка̄ма̄ маджджхима̄ на̄ма. тесампи ка̄ма̄ хӣна̄. те упа̄да̄йа махесаккхапета̄нам̣ ка̄ма̄ пан̣ӣта̄ на̄ма. авасеса̄нам̣ ка̄ма̄ маджджхима̄ на̄ма. тесампи хӣна̄. те упа̄да̄йа джа̄напада̄нам̣ ка̄ма̄ пан̣ӣта̄ на̄ма. паччантава̄сӣнам̣ ка̄ма̄ маджджхима̄ на̄ма. тесампи хӣна̄. те упа̄да̄йа га̄мабходжака̄нам̣ ка̄ма̄ пан̣ӣта̄ на̄ма. тесам̣ парича̄рика̄нам̣ ка̄ма̄ маджджхима̄ на̄ма. тесампи хӣна̄. те упа̄да̄йа джанападаса̄мика̄нам̣ ка̄ма̄ пан̣ӣта̄ на̄ма. тесам̣ парича̄рика̄нам̣ ка̄ма̄ маджджхима̄ на̄ма. тесампи хӣна̄. те упа̄да̄йа падесара̄джӯнам̣ ка̄ма̄ пан̣ӣта̄ на̄ма. тесам̣ амачча̄нам̣ ка̄ма̄ маджджхима̄ на̄ма. тесампи хӣна̄. те упа̄да̄йа чаккаваттиран̃н̃о ка̄ма̄ пан̣ӣта̄ на̄ма. тасса амачча̄нам̣ ка̄ма̄ маджджхима̄ на̄ма. тассапи хӣна̄. те упа̄да̄йа бхуммадева̄нам̣ ка̄ма̄ пан̣ӣта̄ на̄ма. тесам̣ парича̄рика̄нам̣ дева̄нам̣ ка̄ма̄ маджджхима̄ на̄ма. тесампи хӣна̄. те упа̄да̄йа ча̄тумаха̄ра̄джика̄нам̣ дева̄нам̣ ка̄ма̄ пан̣ӣта̄тиа̄дина̄ найена йа̄ва аканит̣т̣хадева̄нам̣ ка̄ма̄ маттхакаппатта̄ пан̣ӣта̄ на̄ма. евам̣ упа̄да̄йупа̄да̄йа хӣнамаджджхимапан̣ӣтата̄ ведитабба̄.

ока̄саттике а̄па̄йика̄ ка̄ма̄ти авад̣д̣хисан̇кха̄тесу апагатаайесу чатӯсу апа̄йесу ниббаттака̄ма̄ а̄па̄йика̄. мануссесу ниббаттака̄ма̄ ма̄нусика̄. девесу ниббаттака̄ма̄ дибба̄.

сам̣йогаттике паччупат̣т̣хита̄нам̣ ка̄ма̄нам̣ парибхун̃джанато т̣хапетва̄ нерайике сесаапа̄йасатта̄нам̣ манусса̄нам̣ ча̄тумаха̄ра̄джике деве упа̄да̄йа йа̄ва туситака̄йика̄нан̃ча дева̄нам̣ ка̄ма̄ паччупат̣т̣хита̄ ка̄ма̄ на̄ма. пакатипат̣ийатта̄рамман̣ато атирекена рамитука̄мата̄ка̄ле йатха̄ручитам̣ а̄рамман̣ам̣ нимминитва̄ нимминитва̄ рамантӣти нимма̄наратӣнам̣ дева̄нам̣ ка̄ма̄ ниммита̄ ка̄ма̄ на̄ма. аттано аджджха̄сайам̣ н̃атва̄ парехи ниммите а̄рамман̣е севантӣти параниммитавасаваттӣнам̣ ка̄ма̄ параниммита̄ ка̄ма̄ на̄ма. париггахита̄ти ‘‘майхам̣ ета’’нти гахита̄ ка̄ма̄. апариггахита̄ти татха̄ апариггахита̄ уттаракурука̄нам̣ ка̄ма̄. мама̄йита̄ти тан̣ха̄васена ‘‘мама ета’’нти гахита̄. амама̄йита̄ти вуттапат̣ипаккха̄.

саббепи ка̄ма̄вачара̄ дхамма̄ти ‘‘хет̣т̣хато авӣчинирайам̣ парийантам̣ каритва̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1287) найена вуттесу ка̄ма̄вачарадхаммесу парийа̄панна̄. татра̄йам̣ вачанаттхо – удда̄нато две ка̄ма̄, ваттхука̄мо ча килесака̄мо ча̄ти. таттха килесака̄мо аттхато чхандара̄го. ваттхука̄мо тебхӯмакам̣ ват̣т̣ам̣. килесака̄мо четтха ка̄метӣти ка̄мо. итаро ка̄мӣйатӣти. йасмим̣ пана падесе дувидхопесо ка̄мо паваттивасена авачарати, со чатуннам̣ апа̄йа̄нам̣ манусса̄нам̣ чханнан̃ча девалока̄нам̣ васена ека̄дасавидхо падесо ка̄мо еттха авачаратӣти ка̄ма̄вачаро. таттха парийа̄паннадхамме сандха̄йа ‘‘саббепи ка̄ма̄вачара̄ дхамма̄’’ти вуттам̣. аттано сабха̄вам̣ дха̄рентӣти дхамма̄. рӯпа̄вачара̄ дхамма̄ти ‘‘хет̣т̣хато брахмалокам̣ парийантам̣ каритва̄ упарито аканит̣т̣хе деве антокаритва̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1289) найена вутта̄нам̣ рӯпа̄вачарадхамма̄нам̣ васена саббепи дхамма̄ рӯпа̄вачара̄. арӯпа̄вачара̄ дхамма̄ти ‘‘хет̣т̣хато а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанупаге деве парийантам̣ каритва̄ упарито невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанупаге деве антокаритва̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1291) найена вутта̄ саббепи арӯпа̄вачара̄ дхамма̄. таттха рӯпе авачарантӣти рӯпа̄вачара̄. арӯпе авачарантӣти арӯпа̄вачара̄. тан̣ха̄ваттхука̄ти патит̣т̣хат̣т̣хена ка̄ран̣ат̣т̣хена ча тан̣ха̄йа ваттхубхӯта̄. тан̣ха̄рамман̣а̄ти тан̣ха̄паваттивасена тан̣ха̄йа а̄рамман̣абхӯта̄. ка̄манӣйат̣т̣хена̄ти пачча̄сӣситаббат̣т̣хена. раджанӣйат̣т̣хена̄ти ран̃джетум̣ йуттат̣т̣хена. маданӣйат̣т̣хена̄ти куламада̄димадам̣ уппа̄данӣйат̣т̣хена.

таттха ‘‘катаме ваттхука̄ма̄? мана̄пика̄ рӯпа̄’’тиа̄дим̣ катва̄ ‘‘йам̣ кин̃чи раджанӣйам̣ ваттхӯ’’ти парийоса̄нам̣ савин̃н̃а̄н̣акаавин̃н̃а̄н̣акавасена вуттам̣. авасесам̣ екачатукка̄дикачхаттиканти ведитаббам̣.

евам̣ ваттхука̄мам̣ дассетва̄ килесака̄мам̣ дассетум̣ ‘‘катаме килесака̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. таттха чхандоти дуббалара̄го. ра̄готи тато балаватаро. упари тайопи ра̄га̄ имехи балаватара̄. ка̄месӯти пан̃часу ка̄магун̣есу. ка̄маччхандоти ка̄масан̇кха̄то чхандо, на каттукамйата̄чхандо, на дхаммаччхандо. ка̄манавасена раджджанавасена ча ка̄мойева ра̄го ка̄мара̄го. ка̄манавасена нанданавасена ча ка̄мойева нандӣ ка̄манандӣ. евам̣ саббаттха ка̄маттхам̣ видитва̄ тан̣ха̄йанат̣т̣хена ка̄матан̣ха̄. синеханат̣т̣хена ка̄маснехо. парид̣айханат̣т̣хена ка̄мапарил̣а̄хо. муччханат̣т̣хена ка̄мамуччха̄. гилитва̄ паринит̣т̣ха̄панат̣т̣хена ка̄маджджхоса̄нам̣. ват̣т̣асмим̣ огхехи осӣда̄петӣти ка̄могхо. ват̣т̣асмим̣ йоджетӣти ка̄майого. дал̣хавасена тан̣ха̄дит̣т̣хиггахан̣ам̣ упа̄да̄нам̣. читтам̣ нӣварати парийонандхатӣти нӣваран̣ам̣.

аддасанти аддаккхим̣. ка̄ма̄ти а̄лапанам̣. тети тава. мӯланти патит̣т̣хам̣. сан̇каппа̄ти парикаппена. на там̣ сан̇каппайисса̄мӣти там̣ парикаппанам̣ на карисса̄ми. на хохисӣти на бхависсаси.

иччхама̄насса̄ти пачча̄сӣсантасса. са̄дийама̄насса̄ти асса̄дийама̄насса. паттхайама̄насса̄ти паттханам̣ уппа̄дентасса. пихайама̄насса̄ти па̄пун̣итум̣ иччхам̣ уппа̄дентасса. абхиджаппама̄насса̄ти тан̣ха̄васена титтим̣ уппа̄дентасса. атха ва̄ абхивадантасса.

кхаттийасса ва̄тиа̄ди чатуджджа̄тивасена вуттам̣. гахат̣т̣хасса ва̄ паббаджитасса ва̄ти лин̇гавасена вуттам̣. девасса ва̄ мануссасса ва̄ти упапаттивасена вуттам̣. иджджхатӣти ниппхаджджати. самиджджхатӣти самма̄ ниппхаджджати. иджджхати висесарӯпапат̣ила̄бхавасена. лабхати дассанӣйарӯпапат̣ила̄бхавасена. пат̣илабхати паса̄данӣйарӯпапат̣ила̄бхавасена. адхигаччхати сан̣т̣ха̄нарӯпапат̣ила̄бхавасена. виндати чхавиппаса̄дарӯпапат̣ила̄бхавасена. атха ва̄ пун̃н̃амахаттена иджджхати. джа̄тимахаттена лабхати. иссарийамахаттена пат̣илабхати. сукхамахаттена адхигаччхати. сампаттимахаттена виндатӣти.

екам̣савачананти екакот̣т̣ха̄савачанам̣. ‘‘екам̣сам̣ чӣварам̣ катва̄ (па̄ра̄. 349, 367), екам̣сабйа̄каран̣ӣйо пан̃хо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.312; а. ни. 4.42) вийа анекам̣сагахан̣апат̣иккхепо. ниссам̣сайавачананти сам̣сайавирахитавачанам̣, сандехапат̣иккхепавачананти аттхо. никкан̇кха̄вачананти ‘‘катхамидам̣ катхамида’’нти кан̇кха̄пат̣иккхепавачанам̣. адведжджхавачананти двидха̄бха̄вам̣ дведжджхам̣, там̣абха̄вена адведжджхавачанам̣. двидха̄бха̄вавирахитам̣ ‘‘адведжджхавачана̄ буддха̄’’тиа̄дӣсу вийа виматипат̣иккхепо. адвел̣хакавачананти двихадайа̄бха̄вена адвел̣хакам̣. ‘‘итиха̄са, итиха̄са̄’’ти двел̣хакапат̣иккхепавачанам̣. нийогавачананти екасмим̣ аттхе две на йуджджантӣти нийогавачанам̣ двидха̄патхапат̣иккхепо. ан̃н̃аттха пана ‘‘нийога̄ ана̄гата̄рамман̣а̄ наттхӣ’’ти а̄гатам̣. апан̣н̣акавачананти пала̄сарахитам̣ са̄равачанам̣ авираддхака̄ран̣ам̣ ‘‘апан̣н̣акам̣ т̣ха̄намеке’’тиа̄дӣсу (джа̄. 1.1.1) вийа, апан̣н̣акаман̣и вийа саппатит̣т̣хавачанам̣. аваттха̄панавачанаметанти етам̣ вачанам̣ отаритва̄ патит̣т̣хитам̣ сантит̣т̣ха̄панам̣ т̣хапанам̣.

йа̄ни имасмим̣ маха̄ниддесе вибхаттим̣ а̄ропита̄ни пада̄ни, та̄ни вибхаттим̣ гаччханта̄ни тӣхи ка̄ран̣ехи вибхаттим̣ гаччханти, на̄на̄ хонта̄ни чатӯхи ка̄ран̣ехи на̄на̄ бхаванти. апарадӣпана̄ панеттха две т̣ха̄на̄ни гаччханти. катхам̣? та̄ни хи бйан̃джанавасена упасаггавасена аттхавасена ва̄ти имехи тӣхи ка̄ран̣ехи вибхаттим̣ гаччханти. таттха ‘‘кодхо куджджхана̄ куджджхитаттам̣, досо дуссана̄ дусситатта’’нти (дха. са. 1066) евам̣ бйан̃джанавасена вибхаттигаманам̣ ведитаббам̣. таттха хи екова кодхо бйан̃джанавасена евам̣ вибхаттим̣ лабхати. ‘‘иджджхати самиджджхати лабхати пат̣илабхати гаччхати адхигаччхатӣ’’ти евам̣ пана упасаггавасена вибхаттигаманам̣ ведитаббам̣. ‘‘пан̣д̣иччам̣ косаллам̣ непун̃н̃ам̣ вебхабйа̄ чинта̄ упапариккха̄’’ти (дха. са. 16) евам̣ аттхавасена вибхаттигаманам̣ ведитаббам̣.

тесу пӣтипаданиддесе та̄ва има̄ тиссо вибхаттийо лаббханти. пӣти па̄моджджанти хи бйан̃джанавасена вибхаттигаманам̣ хоти. а̄модана̄ памодана̄ паха̄соти упасаггавасена. витти тут̣т̣хи одагйам̣ аттаманата̄ти аттхавасена. имина̄ найена саббападаниддесесу вибхаттигаманам̣ ведитаббам̣.

на̄на̄ хонта̄нипи на̄мана̄наттена лаккхан̣ана̄наттена киччана̄наттена пат̣иккхепана̄наттена̄ти имехи чатӯхи ка̄ран̣ехи на̄на̄ хонти. таттха ‘‘катамо тасмим̣ самайе бйа̄па̄до хоти? йо тасмим̣ самайе досо дуссана̄’’ти еттха бйа̄па̄доти ва̄ досоти ва̄ двепи ете кодхо ева, на̄мена пана на̄наттам̣ гата̄ти евам̣ на̄мана̄наттена на̄наттам̣ ведитаббам̣.

ра̄сат̣т̣хена ча пан̃чапи кхандха̄ екова кхандхо хоти. еттха пана рӯпам̣ руппаналаккхан̣ам̣, ведана̄ ведайиталаккхан̣а̄, сан̃н̃а̄ сан̃джа̄наналаккхан̣а̄, четана̄ четайиталаккхан̣а̄, вин̃н̃а̄н̣ам̣ виджа̄наналаккхан̣анти имина̄ лаккхан̣ана̄наттена пан̃чаккхандха̄ хонти. евам̣ лаккхан̣ана̄наттена на̄наттам̣ ведитаббам̣.

‘‘чатта̄ро саммаппадха̄на̄ – идха бхиккху ануппанна̄нам̣ па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ ануппа̄да̄йа…пе… читтам̣ пагган̣ха̄ти падахатӣ’’ти (вибха. 390; дӣ. ни. 2.402) екамева вӣрийам̣ киччана̄наттена чатӯсу т̣ха̄несу а̄гатам̣. евам̣ киччана̄наттена на̄наттам̣ ведитаббам̣.

‘‘чатта̄ро асаддхамма̄ кодхагарута̄, на саддхаммагарута̄, маккхагарута̄, на саддхаммагарута̄, ла̄бхагарута̄, на саддхаммагарута̄, сакка̄рагарута̄, на саддхаммагарута̄’’ти евама̄дӣсу (а. ни. 4.44) пана пат̣иккхепана̄наттена на̄наттам̣ ведитаббам̣.

има̄ни пана чатта̄ри на̄натта̄ни на пӣтийа̄йева лаббханти, саббесупи йатха̄ла̄бхавасена лаббханти. пӣтийа̄ хи пӣтӣти на̄мам̣, читтасса читтанти на̄мам̣. пӣти ча пхаран̣алаккхан̣а̄, ведана̄ ведайиталаккхан̣а̄, сан̃н̃а̄ сан̃джа̄наналаккхан̣а̄, четана̄ четайиталаккхан̣а̄, вин̃н̃а̄н̣ам̣ виджа̄наналаккхан̣ам̣.

татха̄ пӣти пхаран̣акичча̄, ведана̄ анубхаванакичча̄, сан̃н̃а̄ сан̃джа̄нанакичча̄, четана̄ четайитакичча̄, вин̃н̃а̄н̣ам̣ виджа̄нанакиччанти евам̣ киччана̄наттена на̄наттам̣ ведитаббам̣. пат̣иккхепана̄наттам̣ пӣтипаде наттхи.

алобха̄диниддесе пана ‘‘алобхо алуббхана̄ алуббхитатта’’нтиа̄дина̄ (дха. са. 35) найена лаббхатӣти евам̣ пат̣иккхепана̄наттена на̄наттам̣ ведитаббам̣. евам̣ саббападаниддесесу лаббхама̄навасена чатуббидхампи на̄наттам̣ ведитаббам̣.

апарадӣпана̄ пана падаттхути ва̄ хоти дал̣хӣкаммам̣ ва̄ти евам̣ две т̣ха̄на̄ни гаччхати. йат̣т̣хикот̣ийа̄ уппӣл̣ентена вийа хи сакимева ‘‘пӣтӣ’’ти вутте етам̣ падам̣ пхуллитаман̣д̣итавибхӯситам̣ на̄ма на хоти, пунаппунам̣ бйан̃джанавасена упасаггавасена аттхавасена ‘‘пӣти па̄моджджам̣ а̄модана̄ памодана̄ ха̄со паха̄со виттӣ’’ти (дха. са. 9) вутте пхуллитаман̣д̣итавибхӯситам̣ на̄ма хоти. йатха̄ хи дахаракума̄рам̣ наха̄петва̄ манорамам̣ ваттхам̣ паридаха̄петва̄ пуппха̄ни пил̣андха̄петва̄ аккхӣни ан̃джетва̄ атхасса нала̄т̣е екамева маносила̄биндум̣ кареййа, на тасса етта̄вата̄ читтатилако на̄ма хоти, на̄на̄ван̣н̣ехи пана парива̄ретва̄ биндӯсу катесу читтатилако на̄ма хоти. евам̣ сампадамидам̣ ведитаббам̣. айам̣ падаттхути на̄ма.

бйан̃джанавасена пана упасаггавасена аттхавасена ча пунаппунам̣ бхан̣анамева дал̣хӣкаммам̣ на̄ма. йатха̄ хи ‘‘а̄вусо’’ти ва̄ ‘‘бханте’’ти ва̄ ‘‘йаккхо’’ти ва̄ ‘‘саппо’’ти ва̄ вутте дал̣хӣкаммам̣ на̄ма на хоти, ‘‘а̄вусо а̄вусо, бханте бханте, йаккхо йаккхо, саппо саппо’’ти вутте пана дал̣хӣкаммам̣ на̄ма хоти, евамева саким̣дева йат̣т̣хикот̣ийа̄ уппӣл̣ентена вийа ‘‘пӣтӣ’’ти вуттаматте дал̣хӣкаммам̣ на̄ма на хоти, пунаппунам̣ бйан̃джанавасена упасаггавасена аттхавасена ‘‘пӣти па̄моджджам̣ а̄модана̄ памодана̄ ха̄со паха̄со виттӣ’’ти вуттейева дал̣хӣкаммам̣ на̄ма хотӣти евам̣ апарадӣпана̄ две т̣ха̄на̄ни гаччхати. етисса̄пи васена лаббхама̄накападаниддесесу саббаттха аттхо ведитаббо.

таттха пӣнайатӣти пӣти. са̄ сампийа̄йаналаккхан̣а̄, ка̄йачиттапӣн̣анараса̄ пхаран̣араса̄ ва̄, одагйапаччупат̣т̣ха̄на̄. йа̄ пан̃чака̄магун̣апат̣исан̃н̃утта̄ти йа̄ рӯпа̄дипан̃чака̄макот̣т̣ха̄сапат̣исам̣йутта̄ пӣти, са̄ пӣнайатӣти пӣти, идам̣ сабха̄вападам̣. памудитасса бха̄во па̄моджджам̣. а̄модана̄ка̄ро а̄модана̄. памодана̄ка̄ро памодана̄. йатха̄ ва̄ бхесаджджа̄нам̣ ва̄ тела̄нам̣ ва̄ ун̣ходакасӣтодака̄нам̣ ва̄ екато каран̣ам̣ ‘‘модана̄’’ти вуччати, евамайампи пӣтидхамма̄нам̣ екато каран̣ена модана̄. упасаггавасена пана ман̣д̣етва̄ ‘‘а̄модана̄ памодана̄’’ти вутта̄.

ха̄сетӣти ха̄со. паха̄сетӣти паха̄со, хат̣т̣хапахат̣т̣ха̄ка̄ра̄наметам̣ адхивачанам̣. виттӣти виттам̣, дханассетам̣ на̄мам̣. айам̣ пана соманассапаччайатта̄ виттисариккхата̄йа витти. йатха̄ хи дханино дханам̣ пат̣ичча соманассам̣ уппаджджати, евам̣ пӣтиматопи пӣтим̣ пат̣ичча соманассам̣ уппаджджати. тасма̄ ‘‘виттӣ’’ти вутта̄. тут̣т̣хӣти сабха̄васан̣т̣хита̄йа пӣтийа̄ етам̣ на̄мам̣. пӣтима̄ пана пуггало ка̄йачитта̄нам̣ уггататта̄ аббхуггататта̄ ‘‘удагго’’ти вуччати, удаггасса бха̄во одагйам̣.

аттано маната̄ аттаманата̄. анабхираддхасса хи мано дуккхападат̣т̣ха̄натта̄ на аттано мано на̄ма хоти, абхираддхасса сукхападат̣т̣ха̄натта̄ аттано мано на̄ма хоти, ити аттано маната̄ аттаманата̄, сакаманата̄, сакаманасса бха̄воти аттхо. са̄ пана йасма̄ на ан̃н̃асса кассачи аттано маната̄, читтассева панеса̄ бха̄во четасико дхаммо, тасма̄ ‘‘аттаманата̄ читтасса̄’’ти вутта̄.

читтавичиттата̄йа читтам̣. а̄рамман̣ам̣ минама̄нам̣ джа̄на̄тӣти мано. ма̄насанти мано ева, ‘‘анталиккхачаро па̄со, йва̄йам̣ чарати ма̄насо’’ти (маха̄ва. 33; сам̣. ни. 1.151) хи еттха пана сампайуттакадхаммо ‘‘ма̄насо’’ти вутто.

‘‘катхан̃хи бхагава̄ туйхам̣, са̄вако са̄сане рато;

аппаттама̄насо секкхо, ка̄лам̣кайира̄ джане сута̄’’ти. (сам̣. ни. 1.159) –

еттха арахаттам̣ ‘‘ма̄наса’’нти вуттам̣. идха пана мано ева ма̄насам̣, бйан̃джанавасена хетам̣ падам̣ вад̣д̣хитам̣.

хадайанти читтам̣. ‘‘читтам̣ ва̄ те кхиписса̄ми, хадайам̣ ва̄ те пха̄лесса̄мӣ’’ти (су. ни. а̄л̣авакасуттам̣; сам̣. ни. 1.237; 246) еттха уро ‘‘хадайа’’нти вуттам̣. ‘‘хадайа̄ хадайам̣ ман̃н̃е ан̃н̃а̄йа таччхатӣ’’ти (ма. ни. 1.63) еттха читтам̣. ‘‘ваккам̣ хадайа’’нти (кху. па̄. 3.дватим̣са̄ка̄ро; дӣ. ни. 2.377; ма. ни. 1.110) еттха хадайаваттху. идха пана читтамева аббхантарат̣т̣хена ‘‘хадайа’’нти вуттам̣. тамева парисуддхат̣т̣хена пан̣д̣арам̣, бхаван̇гам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. йатха̄ха – ‘‘пабхассарамидам̣, бхиккхаве, читтам̣, тан̃ча кхо а̄гантукехи упаккилесехи упаккилит̣т̣ха’’нти (а. ни. 1.49). тато никкхантатта̄ пана акусалампи ган̇га̄йа никкханта̄ надӣ ган̇га̄ вийа годха̄варито никкханта̄ годха̄варӣ вийа ча ‘‘пан̣д̣ара’’нтвева вуттам̣.

мано мана̄йатананти идха пана маноггахан̣ам̣ манассева а̄йатанабха̄вадӣпанаттхам̣. тенетам̣ дӣпети ‘‘найидам̣ дева̄йатанам̣ вийа манасса а̄йатанатта̄ мана̄йатанам̣, атха кхо мано ева а̄йатанам̣ мана̄йатана’’нти. таттха нива̄сат̣т̣ха̄нат̣т̣хена а̄карат̣т̣хена самосаран̣ат̣т̣ха̄нат̣т̣хена сан̃джа̄тидесат̣т̣хена ка̄ран̣ат̣т̣хена ча а̄йатанам̣ ведитаббам̣. татха̄ хи локе ‘‘иссара̄йатанам̣, ва̄судева̄йатана’’нтиа̄дӣсу нива̄сат̣т̣ха̄нам̣ ‘‘а̄йатана’’нти вуччати. ‘‘суван̣н̣а̄йатанам̣, раджата̄йатана’’нтиа̄дӣсу а̄каро. са̄сане пана ‘‘манораме а̄йатане, севанти нам̣ вибхан̇гама̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 5.38) самосаран̣ат̣т̣ха̄нам̣. ‘‘даккхин̣а̄патхо гуннам̣ а̄йатана’’нтиа̄дӣсу сан̃джа̄тидесо. ‘‘татра татрева саккхибхаббатам̣ па̄пун̣а̄ти сати сатиа̄йатане’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.102; 5.23; ма. ни. 3.158) ка̄ран̣ам̣. идха пана сан̃джа̄тидесат̣т̣хена самосаран̣ат̣ха̄нат̣т̣хена ка̄ран̣ат̣т̣хена̄ти тидха̄пи ват̣т̣ати.

пхасса̄дайо хи дхамма̄ еттха сан̃джа̄йантӣти сан̃джа̄тидесат̣т̣хенапи етам̣ а̄йатанам̣. бахиддха̄ рӯпасаддагандхарасапхот̣т̣хабба̄ а̄рамман̣абха̄венеттха осарантӣти самосаран̣ат̣ха̄нат̣т̣хенапи а̄йатанам̣. пхасса̄дӣнам̣ пана сахаджа̄та̄дипаччайат̣т̣хена ка̄ран̣атта̄ ка̄ран̣ат̣т̣хенапи а̄йатананти ведитаббам̣. тадева мананалаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти индрийам̣, мано ева индрийам̣ маниндрийам̣.

виджа̄на̄тӣти вин̃н̃а̄н̣ам̣. вин̃н̃а̄н̣амева кхандхо вин̃н̃а̄н̣аккхандхо. тасса ра̄сиа̄дивасена аттхо ведитаббо. ‘‘маха̄удакаккхандхотвева сан̇кхам̣ гаччхатӣ’’ти (а. ни. 4.51) еттха хи ра̄сат̣т̣хена кхандхо вутто. ‘‘сӣлаккхандхо сама̄дхиккхандхо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.555) гун̣ат̣т̣хена. ‘‘аддаса̄ кхо бхагава̄ махантам̣ да̄руккхандха’’нти (сам̣. ни. 4.241-242) еттха пан̣н̣аттиматтат̣т̣хена. идха пана рул̣хито кхандхо вутто. ра̄сат̣т̣хена хи вин̃н̃а̄н̣аккхандхасса екадесо екам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣. тасма̄ йатха̄ руккхасса екадесам̣ чхинданто ‘‘руккхам̣ чхиндатӣ’’ти вуччати, евамева вин̃н̃а̄н̣аккхандхасса екадесабхӯтам̣ екампи вин̃н̃а̄н̣ам̣ рӯл̣хито ‘‘вин̃н̃а̄н̣аккхандхо’’ти вуттам̣.

таджджа̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти тесам̣ пхасса̄дӣнам̣ дхамма̄нам̣ ануччхавика̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту. имасмин̃хи паде екамева читтам̣ минанат̣т̣хена мано, виджа̄нанат̣т̣хена вин̃н̃а̄н̣ам̣, сабха̄ват̣т̣хена ниссаттат̣т̣хена ва̄ дха̄тӯти тӣхи на̄мехи вуттам̣. сахагатоти авиджахито. сахаджа̄тоти саддхим̣ ниггато. сам̣сат̣т̣хоти сам̣сагго хутва̄ т̣хито. сампайуттоти самам̣ пака̄рехи йутто. катамехи пака̄рехӣти? екуппа̄да̄дӣхи. наттхи кечи дхамма̄ кехичи дхаммехи сампайутта̄ти? а̄манта̄. ити хи имасса пан̃хасса пат̣иккхепе ‘‘нану аттхи кечи дхамма̄ кехичи дхаммехи сахагата̄ сахаджа̄та̄ сам̣сат̣т̣ха̄ екуппа̄да̄ еканиродха̄ екаваттхука̄ ека̄рамман̣а̄’’ти (катха̄. 473) евам̣ екуппа̄дата̄дӣнам̣ васена сампайогаттхо вутто. ити имехи екуппа̄дата̄дӣхи самам̣ пака̄рехи йутто сампайутто. екуппа̄доти екато уппанно, на вина̄ти аттхо. еканиродхоти екато ниродхо. екаваттхукоти хадайаваттхувасена екаваттхуко. ека̄рамман̣оти рӯпа̄дивасена ека̄рамман̣о.

еттха сахагатасаддо таббха̄ве, вокин̣н̣е, а̄рамман̣е, ниссайе, сам̣сат̣т̣хети пан̃часу аттхесу диссати джинавачане. ‘‘йа̄йам̣ тан̣ха̄ понобхавика̄ нандира̄гасахагата̄’’ти (маха̄ва. 14; вибха. 203; ма. ни. 3.374; сам̣. ни. 5.1081; пат̣и. ма. 2.30) еттха таббха̄ве ведитаббо, нандира̄габхӯта̄ти аттхо. ‘‘йа̄, бхиккхаве, вӣмам̣са̄ косаджджасахагата̄ косаджджасампайутта̄’’ти (сам̣. ни. 5.832) еттха вокин̣н̣е, антарантара̄ уппаджджама̄нена косаджджена вокин̣н̣а̄ти айаметтха аттхо. ‘‘ла̄бхӣ хоти рӯпасахагата̄нам̣ ва̄ сама̄паттӣнам̣ арӯпасахагата̄нам̣ ва̄ сама̄паттӣна’’нти (пу. па. 3-6) еттха а̄рамман̣е, рӯпа̄рамман̣а̄нам̣ арӯпа̄рамман̣а̄нанти аттхо. ‘‘ат̣т̣хикасан̃н̃а̄сахагатам̣ сатисамбоджджхан̇гам̣ бха̄ветӣ’’ти (сам̣. ни. 5.238) еттха ниссайе, ат̣т̣хикасан̃н̃ам̣ нисса̄йа ат̣т̣хикасан̃н̃ам̣ бха̄ветва̄ пат̣иладдханти аттхо. ‘‘идам̣ сукхам̣ има̄йа пӣтийа̄ сахагатам̣ хоти сахаджа̄там̣ сампайутта’’нти (вибха. 578) еттха сам̣сат̣т̣хе, сам̣миссанти аттхо. имасмимпи т̣ха̄не сам̣сат̣т̣хе а̄гато.

сахаджа̄тасаддо ‘‘сахаджа̄там̣ пуреджа̄там̣ паччха̄джа̄та’’нти (пат̣т̣ха. 1.1.435) еттха вийа сахаджа̄те. сам̣сат̣т̣хасаддо ‘‘гихӣхи сам̣сат̣т̣хо’’ти ча, ‘‘евам̣ сам̣сат̣т̣хо, бханте’’ти (сам̣. ни. 3.3) ча̄ти евама̄дӣсу сам̣сагге. ‘‘кисе тхӯле виваджджетва̄ сам̣сат̣т̣ха̄ йоджита̄ хайа̄’’ти (джа̄. 2.22.70) еттха садисе.

‘‘пучимандапарива̄ро, амбо те дадхива̄хана;

мӯлам̣ мӯлена сам̣сат̣т̣хам̣, са̄кха̄ са̄кха̄ нисеваре’’ти. (джа̄. 1.2.72) –

еттха упачите. ‘‘читтасам̣сат̣т̣ха̄ дхамма̄’’ти (дха. са. дукама̄тика̄ 59) еттха читтасампайуттадхамме. идха пана йо пхалаппада̄не авийогадхаммо виниббхогам̣ акатва̄ екуппа̄да̄дидхаммо хутва̄ ‘‘сампайутто’’ти вуччати. там̣висайо. атха ва̄ ‘‘сахагато’’ти ватва̄ паччхато паччхато а̄гатасуттена вийа со на хотӣти дассетум̣ ‘‘сахаджа̄то’’ти вуттам̣. екато уппаннарӯпа̄рӯпам̣ вийа сопи на хотӣти дассетум̣ ‘‘сам̣сат̣т̣хо’’ти вуттам̣.

кхӣродакам̣ вийа ча сопи на хотӣти дассетум̣ ‘‘сампайутто’’ти вуттам̣. виниббхогам̣ ка̄тум̣ асаккун̣еййат̣т̣хена хи сахуппанна̄ дхамма̄ сампайутта̄пи аттхи кхӣрателам̣ вийа. татха̄ виппайутта̄пи кхӣрато апанӣтам̣ наванӣтам̣ вийа. евам̣ лаккхан̣асампайутто екуппа̄да̄дилаккхан̣ойева хотӣти дассетум̣ ‘‘екуппа̄до’’тиа̄ди вуттам̣. еттха екуппа̄дасахаджа̄та̄нам̣ ким̣ на̄наттам̣? уппа̄де антаравирахито екуппа̄до. кхӣрака̄ламуттасса̄пи дадхино матхане матхане па̄кат̣ам̣ наванӣтам̣ вийа пуребхаттапаччха̄бхаттавасена екадивасамева джа̄то вийа со на хотӣти дассетум̣ екаккхан̣е ниббаттоти сахаджа̄то. екаваттхукоти патит̣т̣хат̣т̣хена екапариччхедена екаваттхуко, двиннам̣ бхиккхӯнам̣ екаваттхуката̄ вийа т̣ха̄нантаравирахито. ека̄рамман̣оти анийатека̄рамман̣о на чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ вийа̄ти евамеке ван̣н̣айанти.

маччоти мӯлападам̣. рӯпа̄дӣсу сатто лагго лаггитоти сатто. вуттан̃хетам̣ ‘‘сатто саттоти, бханте, вуччати, китта̄вата̄ ну кхо, бханте, ‘сатто’ти вуччатӣти? рӯпе кхо, ра̄дха, йо чхандо йо ра̄го йа̄ нандӣ йа̄ тан̣ха̄, татра сатто татра висатто, тасма̄ ‘сатто’ти вуччатӣ’’ти (сам̣. ни. 3.161; маха̄ни. 7). саттайогена ва̄ сатто. сугатидуггатим̣ наратӣти наро. мануно путтоти ма̄наво. упакаран̣ена сайам̣ посайатӣти посо. пум̣ вуччати нирайо, там̣ галатӣти пуггало. джӣвитиндрийам̣ дха̄ретӣти джӣво. чутито джа̄тим̣ гаччхатӣти джа̄гу. джийатӣти джанту. индрийена гаччхатӣти индагу. атха ва̄ индабхӯтена каммуна̄ гаччхатӣти индагу. ‘‘хиндагӯ’’типи па̄л̣и. хинданти маран̣ам̣, там̣ гаччхатӣти хиндагу. мануто джа̄тоти мануджо. йам̣ са̄дийатӣти йам̣ рӯпа̄дим̣ асса̄дийати. сесам̣ вуттанайамева. ито парам̣ вуттаматтхам̣ нигаменто тена̄ха бхагава̄ –

‘‘ка̄мам̣ ка̄майама̄насса…пе… ладдха̄ маччо йадиччхатӣ’’ти;

ито парам̣ еттакампи аватва̄ висесаматтамева ваккха̄ма.

2. тасса че ка̄майа̄насса̄ти тасса пуггаласса ка̄ме иччхама̄насса, ка̄мена ва̄ йа̄йама̄насса. чхандаджа̄тасса̄ти джа̄татан̣хасса. джантуноти саттасса. те ка̄ма̄ париха̄йантӣти те ка̄ма̄ париха̄йанти че. саллавиддхова руппатӣти атха со айомайа̄дина̄ саллена виддхо вийа пӣл̣ӣйати. ито парам̣ вуттам̣ ваджджетва̄ авуттесу йам̣ йам̣ анутта̄нам̣, там̣ тадева катхайисса̄ми.

чаккхупӣн̣анам̣ а̄рамман̣ам̣ па̄пун̣анавасена йа̄йати гаччхати. дассанӣйавасена пийаттам̣ а̄рамман̣авасена аппа̄петӣти ниййати. саванӣйам̣ хутва̄ кан̣н̣асотапӣн̣анам̣ а̄рамман̣авасена парикад̣д̣хатӣти вуйхати. саритаббам̣ хутва̄ читтапӣн̣анам̣ а̄рамман̣авасена гахетва̄ упасам̣харӣйатӣти сам̣харӣйати. йатха̄ти опамматтхе нипа̄то. хаттхина̄ йа̄йати гаччхатӣти хаттхийа̄нена ва̄, ва̄ити викаппаттхе. ассена йа̄йати гаччхатӣти ассайа̄нена ва̄. гойуттам̣ вайха̄дийа̄нам̣ гойа̄нам̣, тена гойа̄нена. аджайа̄на̄дӣсупи есева найо. ит̣т̣хавасена джа̄то сан̃джа̄то.

а̄рамман̣апийаттавасена ниббатто абхиниббатто. а̄рамман̣амана̄пабха̄вена па̄тубхӯто. атха ва̄ ка̄мара̄гавасена джа̄то сан̃джа̄то. ка̄манандивасена ниббатто абхиниббатто. ка̄матан̣ха̄васена ка̄масинехавасена ка̄маччхандавасена ка̄мапарил̣а̄хавасена ча па̄тубхӯтоти ведитаббо.

те ва̄ ка̄ма̄ париха̄йантӣти те ваттхука̄ма̄дайо париха̄йанти вигаччханти. со ва̄ ка̄мехи париха̄йатӣти есо кхаттийа̄дипуггало ваттхука̄ма̄дика̄мехи париха̄йати вигаччхати ‘‘пуббева маччам̣ виджаханти бхога̄, маччо дхане пуббатарам̣ джаха̄тӣ’’ти (джа̄. 1.5.2) евама̄дӣсу вийа. катханти кена пака̄рена. тит̣т̣хантассева̄ти дхарантассева. те бхогети те ваттхука̄ма̄дайо бхоге. ра̄джа̄но ва̄ти патхабйа̄дира̄джа̄но. харантӣти гахетва̄ гаччханти, апахаранти ва̄. чора̄ ва̄ти сандхиччхеда̄дика̄. агги ва̄ти да̄ваггиа̄ди. дахатӣти джха̄пети бхасмам̣ кароти. удакам̣ ва̄ти огха̄диудакам̣. вахатӣти гахетва̄ маха̄самуддам̣ па̄пети. аппийа̄ ва̄ти аканта̄ амана̄па̄. да̄йа̄да̄ харантӣти да̄йаджджавирахита̄ асса̄мика̄ харанти. нихитам̣ ва̄ти нидха̄нам̣ катва̄ т̣хапитам̣. на̄дхигаччхатӣти на виндати на пат̣илабхати, на пассатӣти аттхо. дуппайутта̄ти висамапайогена йоджита̄ касива̄н̣иджджа̄дикамманта̄. бхиджджантӣти бхедам̣ па̄пун̣анти, на паваттантӣти аттхо. ‘‘бхан̃джанти ратхам̣ айа̄нака̄’’тиа̄дӣсу (джа̄. 2.21.296) самбхаво ведитаббо.

куле ва̄ кулан̇га̄ро уппаджджатӣти кхаттийа̄дикуле куладжха̄пако куле антимапурисо ниббаттати. ‘‘кулан̇каро’’типи па̄л̣и. йо те бхоге викиратӣти йо есо куле паччхимако те хиран̃н̃а̄дике бхоге кхепети. видхаматӣти вийогам̣ кароти, дӯре кхипати. виддхам̣сетӣти на̄сети адассанам̣ гамети. атха ва̄ иттхидхутто хутва̄ викирати. сура̄дхутто хутва̄ видхамати. аккхадхутто хутва̄ виддхам̣сети. викирати ва̄ уппаннам̣ а̄йам̣ аджа̄нанена. видхамати виссаджджанамукхам̣ аджа̄нанена. виддхам̣сети т̣хапитат̣т̣ха̄не а̄раккхам̣ асам̣видха̄нена̄ти евама̄дина̄ йоджетаббам̣.

аниччата̄йева ат̣т̣хамӣти вина̄сабха̄во ева ат̣т̣хамо. ха̄йантӣти адассанам̣ йанти. париха̄йантӣти на пуна пан̃н̃а̄йанти. паридхам̣сентӣти т̣ха̄нато апагаччханти. парипатантӣти паггхаранти. антарадха̄йантӣти антарадха̄нам̣ адассанам̣ гаччханти. виппалуджджантӣти чун̣н̣авичун̣н̣а̄ хутва̄ апагаччханти.

тит̣т̣хантева те бхогети тесам̣ дхана̄нам̣ т̣хитака̄ле ‘‘тит̣т̣ханте ниббуте ча̄пӣ’’ти евама̄дӣсу (ви. ва. 806) вийа. соти со бхогаса̄мико пуггало. чавати девалокато. марати мануссалокато. виппалуджджати на̄гасупан̣н̣а̄дилокато. атха ва̄ ха̄йати дхан̃н̃акот̣т̣ха̄га̄равасена. париха̄йати дханакот̣т̣ха̄га̄равасена. паридхам̣сати балибаддахаттхиасса̄дивасена. парипатати да̄сида̄савасена. антарадха̄йати да̄ра̄бхаран̣авасена. нассати удака̄дивасена̄ти еке ван̣н̣айанти.

айомайена̄ти ка̄л̣алоха̄диниббаттена. саллена̄ти кан̣д̣ена. ат̣т̣химайена̄ти мануссат̣т̣хим̣ т̣хапетва̄ авасесена. дантамайена̄ти хаттхиданта̄дина̄. виса̄н̣амайена̄ти говиса̄н̣а̄дина̄. кат̣т̣хамайена̄ти вел̣укат̣т̣ха̄дина̄. виддхоти вуттаппака̄расалла̄нам̣ ан̃н̃атаран̃н̃атарена пахат̣о. руппатӣти викирати, вика̄рам̣ а̄паджджати. куппатӣти чалати, копам̣ уппа̄дети. гхат̣т̣ӣйатӣти гхат̣т̣ито хоти. пӣл̣ӣйатӣти пӣл̣ито хоти, ладдхаппаха̄ро куппати. ‘‘татийадивасе сала̄кам̣ павесетва̄ дхованака̄ле гхат̣т̣ӣйати. кха̄раппада̄не пӣл̣ӣйати. паха̄радховане ва̄ руппати. тасмим̣ дуккхуппа̄дане куппати. сала̄капавесане пӣл̣ӣйати. кха̄раппада̄не гхат̣т̣ӣйатӣ’’ти евамеке ван̣н̣айанти.

бйа̄дхитоти ладдхаппаха̄ро хутва̄ пӣл̣ито. доманасситоти доманассаппатто. випарин̣а̄ман̃н̃атха̄бха̄ва̄ти пакатибха̄вам̣ джахитва̄ ан̃н̃атха̄бха̄вам̣ упанӣтена, антососа̄ди соко ча ва̄ча̄виппала̄по паридево ча ка̄йапӣл̣ана̄ди дуккхан̃ча читтапӣл̣ана̄ди доманассан̃ча бхусо а̄йа̄со упа̄йа̄со ча. ете вуттаппака̄ра̄ сока̄дайо уппаджджанти самуда̄ча̄рам̣ гаччханти.

3. татийага̄тха̄йам̣ сан̇кхепаттхо – йо пана име ка̄ме таттха чхандара̄гавиккхамбханена ва̄ самуччхедена ва̄ аттано па̄дена саппасса сирам̣ вийа париваджджети, со бхиккху саббалокам̣ виппха̄ретва̄ т̣хитатта̄ локе висаттика̄сан̇кха̄там̣ тан̣хам̣ сато хутва̄ самативаттатӣти.

йоти вибхаджитаббам̣ падам̣. йо йа̄дисотиа̄дӣни тасса вибхаджанапада̄ни. еттха ча йасма̄ йоти аттхападам̣. тан̃ча анийамена пуггалам̣ дӣпети. тасма̄ тасса аттхам̣ дассенто анийамена пуггаладӣпакам̣ йо-саддамева а̄ха. тасма̄ еттха еваматтхо ведитаббо – йоти йо кочӣти. йасма̄ йо йо кочи на̄ма, со авассам̣ йатха̄лин̇гайатха̄йуттайатха̄вихитайатха̄ппака̄райам̣т̣ха̄напаттайам̣дхаммасаманна̄гатавасена екена̄ка̄рена пан̃н̃а̄йати, тасма̄ там̣ таттха н̃а̄петум̣ там̣ бхедам̣ пака̄сенто ‘‘йа̄дисо’’тиа̄дима̄ха. таттха йа̄дисоти лин̇гавасена йа̄дисо ва̄ та̄дисо ва̄ хоту, дӣгхо ва̄ рассо ва̄ ка̄л̣о ва̄ ода̄то ва̄ ман̇гураччхави ва̄ кисо ва̄ тхӯло ва̄ти аттхо.

йатха̄йуттоти йогавасена йена ва̄ тена ва̄ йутто хоту, навакаммайутто ва̄ уддесайутто ва̄ ва̄садхурайутто ва̄ти аттхо. йатха̄вихитоти йатха̄т̣хапито навакамма̄дхит̣т̣ха̄йика̄дивасена. йатха̄пака̄роти йатха̄пака̄рена патит̣т̣хито падӣпана̄йака̄дивасена. йам̣т̣ха̄наппаттоти йам̣ т̣ха̄нантарам̣ патто сена̄патисет̣т̣хит̣т̣ха̄на̄дивасена. йам̣дхаммасаманна̄гатоти йена дхаммена упа̄гато дхутан̇га̄дивасена.

виккхамбханато ва̄ти упача̄раппана̄сама̄дхӣти килеса̄нам̣ дӯрӣкаран̣ато ва̄ гхат̣аппаха̄рена сева̄ла̄нам̣ вийа. самуччхедато ва̄ти пуна аппаваттим̣ катва̄ аччантато маггена килеса̄нам̣ уччхиннамӯлато паха̄навасена самуччхедато ва̄. ат̣т̣хикан̇калӯпама̄ ка̄ма̄тиа̄дӣни ека̄даса пада̄ни випассана̄васена вутта̄ни.

буддха̄нуссатим̣ бха̄вентопӣтиа̄дӣни чха пада̄ни маран̣ассатим̣ бха̄вентопи, упасама̄нуссатим̣ бха̄вентопӣти има̄ни ча упача̄раджджха̄навасена вутта̄ни. а̄на̄па̄нассатим̣ бха̄вентопи, ка̄йагата̄сатим̣ бха̄вентопи, пат̣хамам̣ джха̄нам̣ бха̄вентопӣтиа̄дӣни невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасама̄паттим̣ бха̄вентопӣти парийоса̄на̄ни аппана̄джджха̄навасена вутта̄ни. таттха ат̣т̣хикан̇калӯпама̄ ка̄ма̄ти суниккантам̣ никкантам̣ ниммам̣сам̣ лохитамаккхитам̣ ат̣т̣хикан̇калам̣ упама̄ етесам̣ ка̄ма̄нанти ат̣т̣хикан̇калӯпама̄ ка̄ма̄. аппасса̄дат̣т̣хена̄ти ‘‘аппам̣ париттам̣ сукхасса̄дам̣ а̄дӣнаво еттха бхиййо’’ти дассанат̣т̣хена. пассантоти ‘‘йа̄вадева пана со куккуро киламатхасса вигха̄тасса бха̄гӣ асса̄’’ти н̃а̄н̣ачаккхуна̄ пассанто. париваджджетӣти дӯран̇гамети. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –

‘‘сеййатха̄пи, гахапати, куккуро джигхаччха̄дуббалйапарето гогха̄такасӯнам̣ паччупат̣т̣хито асса, таменам̣ даккхо гогха̄тако ва̄ гогха̄такантева̄сӣ ва̄ ат̣т̣хикан̇калам̣ суниккантам̣ никкантам̣ ниммам̣сам̣ лохитамаккхитам̣ упасумбхеййа. там̣ ким̣ ман̃н̃аси, гахапати, апи ну кхо со куккуро амхам̣ ат̣т̣хикан̇калам̣ суниккантам̣ никкантам̣ ниммам̣сам̣ лохитамаккхитам̣ палеханто джигхаччха̄дуббалйам̣ пат̣ивинеййа̄’’ти? ‘‘но хетам̣, бханте’’. ‘‘там̣ кисса хету’’? ‘‘адун̃хи, бханте, ат̣т̣хикан̇калам̣ суниккантам̣ никкантам̣ ниммам̣сам̣ лохитамаккхитам̣, йа̄вадева пана со куккуро киламатхасса вигха̄тасса бха̄гӣ асса̄’’ти. ‘‘евамева кхо, гахапати, арийаса̄вако ити пат̣исан̃чиккхати ‘ат̣т̣хикан̇калӯпама̄ ка̄ма̄ вутта̄ бхагавата̄ бахудуккха̄ бахупа̄йа̄са̄, а̄дӣнаво еттха бхиййо’ти. еваметам̣ йатха̄бхӯтам̣ саммаппан̃н̃а̄йа дисва̄ йа̄йам̣ упеккха̄ на̄натта̄ на̄наттасита̄, там̣ абхиниваджджетва̄ йа̄йам̣ упеккха̄ екатта̄ екаттасита̄, йаттха саббасо лока̄мисупа̄да̄на̄ апарисеса̄ нируджджханти, тамевӯпеккхам̣ бха̄ветӣ’’ти (ма. ни. 2.42).

гиджджха̄дӣхи са̄дха̄ран̣а̄ мам̣сапеси упама̄ етесанти мам̣сапесӯпама̄. бахӯнам̣ са̄дха̄ран̣ат̣т̣хена бахуса̄дха̄ран̣а̄. а̄диттам̣ тин̣уккам̣ упама̄ етесанти тин̣уккӯпама̄. анудаханат̣т̣хена̄ти хаттха̄диджха̄панат̣т̣хена. са̄дхикапорисаппама̄н̣а̄ вӣтаччика̄нам̣ вӣтадхӯма̄нам̣ ан̇га̄ра̄нам̣ пӯра̄ ан̇га̄рака̄су упама̄ етесанти ан̇га̄рака̄сӯпама̄. маха̄парил̣а̄хат̣т̣хена̄ти махантапарита̄панат̣т̣хена. а̄ра̄мара̄ман̣еййа̄дикам̣ супинам̣ упама̄ етесанти супинакӯпама̄. иттарапаччупат̣т̣ха̄нат̣т̣хена̄ти аппатва̄, на упагантва̄ тит̣т̣ханат̣т̣хена. йа̄читена ладдхам̣ йа̄на̄дибхан̣д̣ам̣ упама̄ етесанти йа̄читакӯпама̄. та̄вака̄ликат̣т̣хена̄ти анибандханат̣т̣хена. сампаннапхаларуккхо упама̄ етесанти руккхапхалӯпама̄. самбхан̃джанапарибхан̃джанат̣т̣хена̄ти са̄кха̄бхан̃джанат̣т̣хена чева самантато бхан̃джитва̄ руккхапа̄танат̣т̣хена ча. аси ча сӯна̄ ча упама̄ етесанти асисӯнӯпама̄. адхикут̣т̣анат̣т̣хена̄ти чхинданат̣т̣хена. саттисӯлам̣ упама̄ етесанти саттисӯлӯпама̄. винивиджджханат̣т̣хена̄ти нипатетва̄ гаманат̣т̣хена. бхайаджананат̣т̣хена саппасирам̣ упама̄ етесанти саппасирӯпама̄. саппат̣ибхайат̣т̣хена̄ти саха абхимукхе бхайат̣т̣хена. дуккхаджананам̣ аггиккхандхам̣ упама̄ етесанти аггиккхандхӯпама̄. маха̄бхита̄панат̣т̣хена̄ти махантаабхита̄пака̄йапӣл̣а̄уппа̄данат̣т̣хена̄ти ка̄мам̣ париваджджетӣти. вуттан̃хетам̣ –

‘‘сеййатха̄пи, гахапати, гиджджхо ва̄ кан̇ко ва̄ кулало ва̄ мам̣сапесим̣ а̄да̄йа уд̣д̣ӣйеййа, таменам̣ гиджджха̄пи кан̇ка̄пи кулала̄пи анупатитва̄ анупатитва̄ витаччхеййум̣ виссаджджеййум̣. там̣ ким̣ ман̃н̃аси, гахапати, саче со гиджджхо ва̄ кан̇ко ва̄ кулало ва̄ там̣ мам̣сапесим̣ на кхиппамева пат̣иниссаджджеййа, со татонида̄нам̣ маран̣ам̣ ва̄ нигаччхеййа, маран̣аматтам̣ ва̄ дуккха’’нти ‘‘евам̣, бханте’’. ‘‘евамева кхо, гахапати, арийаса̄вако ити пат̣исан̃чиккхати ‘мам̣сапесӯпама̄ ка̄ма̄ вутта̄ бхагавата̄…пе… тамевӯпеккхам̣ бха̄вети. сеййатха̄пи, гахапати, пурисо а̄диттам̣ тин̣уккам̣ а̄да̄йа пат̣ива̄там̣ гаччхеййа. там̣ ким̣ ман̃н̃аси, гахапати, саче со пурисо там̣ а̄диттам̣ тин̣уккам̣ на кхиппамева пат̣иниссаджджеййа, тасса са̄ а̄дитта̄ тин̣укка̄ хаттхам̣ ва̄ дахеййа, ба̄хум̣ ва̄ дахеййа, ан̃н̃атарам̣ ва̄ ан̃н̃атарам̣ ва̄ ан̇гапаччан̇гам̣ дахеййа, со татонида̄нам̣ маран̣ам̣ ва̄ нигаччхеййа, маран̣аматтам̣ ва̄ дуккха’’нти? ‘‘евам̣, бханте’’. ‘‘евамева кхо, гахапати, арийаса̄вако ити пат̣исан̃чиккхати ‘тин̣уккӯпама̄ ка̄ма̄ вутта̄ бхагавата̄ бахудуккха̄ бахупа̄йа̄са̄…пе… тамевӯпеккхам̣ бха̄вети. сеййатха̄пи, гахапати, ан̇га̄рака̄су са̄дхикапориса̄ пӯра̄ ан̇га̄ра̄нам̣ вӣтаччика̄нам̣ вӣтадхӯма̄нам̣. атха пурисо а̄гаччхеййа джӣвитука̄мо амаритука̄мо сукхака̄мо дуккхаппат̣иккӯло, таменам̣ две балаванто пуриса̄ на̄на̄ба̄ха̄су гахетва̄ ан̇га̄рака̄сум̣ упакад̣д̣хеййум̣. там̣ ким̣ ман̃н̃аси гахапати, апи ну со пурисо ити чити чева ка̄йам̣ санна̄меййа̄’’ти? ‘‘евам̣, бханте’’. ‘‘там̣ киссахету’’? ‘‘видитан̃хи, бханте, тасса пурисасса ‘иман̃ча ахам̣ ан̇га̄рака̄сум̣ папатисса̄ми, татонида̄нам̣ маран̣ам̣ ва̄ нигаччхисса̄ми маран̣аматтам̣ ва̄ дуккха’’’нти. ‘‘евамева кхо гахапати арийаса̄вако ити пат̣исан̃чиккхати ‘ан̇га̄рака̄сӯпама̄ ка̄ма̄ вутта̄ бхагавата̄…пе… тамевӯпеккхам̣ бха̄вети. сеййатха̄пи, гахапати, пурисо супинакам̣ пассеййа а̄ра̄мара̄ман̣еййакам̣ ванара̄ман̣еййакам̣ бхӯмира̄ман̣еййакам̣ поккхаран̣ира̄ман̣еййакам̣, со пат̣ибуддхо на кин̃чи пат̣ипассеййа. евамева кхо, гахапати, арийаса̄вако ити пат̣исан̃чиккхати ‘супинакӯпама̄ ка̄ма̄ вутта̄ бхагавата̄…пе… тамевӯпеккхам̣ бха̄вети. сеййатха̄пи, гахапати, пурисо йа̄читакам̣ бхогам̣ йа̄читва̄ йа̄нам̣ ва̄ порисеййам̣ павараман̣икун̣д̣алам̣. со техи йа̄читакехи бхогехи пураккхато паривуто антара̄пан̣ам̣ пат̣ипаджджеййа. таменам̣ джано дисва̄ евам̣ вадеййа ‘бхогӣ вата бхо пурисо, евам̣ кира бхо бхогино бхога̄ни бхун̃джантӣ’ти. таменам̣ са̄мика̄ йаттха йаттхева та̄ни пассеййум̣, таттха таттхева та̄ни хареййум̣. там̣ ким̣ ман̃н̃аси, гахапати, алам̣ ну кхо тасса пурисасса ан̃н̃атхатта̄йа̄’’ти? ‘‘евам̣, бханте’’. ‘‘там̣ киссахету’’? ‘‘са̄мино хи, бханте, та̄ни харантӣ’’ти. ‘‘евамева кхо, гахапати, арийаса̄вако ити пат̣исан̃чиккхати ‘йа̄читакӯпама̄ ка̄ма̄ вутта̄ бхагавата̄…пе… тамевӯпеккхам̣ бха̄вети. сеййатха̄пи, гахапати, га̄масса ва̄ нигамасса ва̄ авидӯре тиббо ванасан̣д̣о, татрасса руккхо сампаннапхало ча упапаннапхало ча. на чассу ка̄ничи пхала̄ни бхӯмийам̣ патита̄ни. атха пурисо а̄гаччхеййа пхалаттхико пхалагавесӣ пхалапарийесанам̣ чарама̄но. со там̣ ванасан̣д̣ам̣ аджджхога̄хетва̄ там̣ руккхам̣ пассеййа сампаннапхалан̃ча упапаннапхалан̃ча. тасса евамасса ‘айам̣ кхо руккхо сампаннапхало ча упапаннапхало ча, наттхи ча ка̄ничи пхала̄ни бхӯмийам̣ патита̄ни, джа̄на̄ми кхо пана̄хам̣ руккхам̣ а̄ропитум̣. йам̣нӯна̄хам̣ имам̣ руккхам̣ а̄рохитва̄ йа̄вадаттхан̃ча кха̄деййам̣, уччхан̇ган̃ча пӯреййа’нти? со там̣ руккхам̣ а̄рохитва̄ йа̄вадаттхан̃ча кха̄деййа, уччхан̇ган̃ча пӯреййа. атха дутийо пурисо а̄гаччхеййа пхалаттхико пхалагавесӣ пхалапарийесанам̣ чарама̄но тин̣хам̣ кут̣ха̄рим̣ а̄да̄йа. со там̣ ванасан̣д̣ам̣ аджджхога̄хетва̄ там̣ руккхам̣ пассеййа сампаннапхалан̃ча упапаннапхалан̃ча. тасса евамасса ‘айам̣ кхо руккхо сампаннапхало ча упапаннапхало ча, наттхи ча ка̄ничи пхала̄ни бхӯмийам̣ патита̄ни, на кхо пана̄хам̣ джа̄на̄ми руккхам̣ а̄рохитум̣. йам̣нӯна̄хам̣ имам̣ руккхам̣ мӯлато чхетва̄ йа̄вадаттхан̃ча кха̄деййам̣, уччхан̇ган̃ча пӯреййа’нти. со там̣ руккхам̣ мӯлатова чхиндеййа. там̣ ким̣ ман̃н̃аси, гахапати, амуко со пурисо пат̣хамам̣ руккхам̣ а̄рӯл̣хо, саче со на кхиппамева орохеййа, тасса со руккхо папатанто хаттхам̣ ва̄ бхан̃джеййа па̄дам̣ ва̄ бхан̃джеййа ан̃н̃атарам̣ ва̄ ан̃н̃атарам̣ ва̄ ан̇гапаччан̇гам̣ бхан̃джеййа, со татонида̄нам̣ маран̣ам̣ ва̄ нигаччхеййа, маран̣аматтам̣ ва̄ дуккха’’нти? ‘‘евам̣, бханте’’. ‘‘евамева кхо, гахапати, арийаса̄вако ити пат̣исан̃чиккхати ‘руккхапхалӯпама̄ ка̄ма̄ вутта̄ бхагавата̄ бахудуккха̄ бахупа̄йа̄са̄, а̄дӣнаво еттха бхиййо’ти. еваметам̣ йатха̄бхӯтам̣ саммаппан̃н̃а̄йа дисва̄ йа̄йам̣ упеккха̄ на̄натта̄ на̄наттасита̄, там̣ абхиниваджджетва̄ йа̄йам̣ упеккха̄ екатта̄ екаттасита̄. йаттха саббасо лока̄мисӯпа̄да̄на̄ апарисеса̄ нируджджханти. тамевӯпеккхам̣ бха̄ветӣ’’ти (ма. ни. 2.43-48).

евам̣ ат̣т̣хикан̇кала̄дикааггиккхандхӯпамапарийоса̄нато випассанам̣ дассетва̄ ида̄ни упача̄расама̄дхим̣ дассенто ‘‘буддха̄нуссатим̣ бха̄венто’’тиа̄дима̄ха.

таттха пунаппунам̣ уппаджджанато сати ева ануссати. паваттитаббат̣т̣ха̄намхийева ча паваттатта̄ саддха̄паббаджитасса кулапуттасса анурӯпа̄ сатӣтипи ануссати. буддхам̣ а̄раббха уппанна̄ ануссати буддха̄нуссати. арахата̄дибуддхагун̣а̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етам̣ адхивачанам̣, там̣ буддха̄нуссатим̣. бха̄вентоти вад̣д̣хенто бйӯхенто. дхаммам̣ а̄раббха уппанна̄ ануссати дхамма̄нуссати, сва̄ккха̄тата̄дидхаммагун̣а̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етам̣ адхивачанам̣. сан̇гхам̣ а̄раббха уппанна̄ ануссати сан̇гха̄нуссати, суппат̣ипанната̄дисан̇гхагун̣а̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етам̣ адхивачанам̣. сӣлам̣ а̄раббха уппанна̄ ануссати сӣла̄нуссати, аттано акхан̣д̣ата̄дисӣлагун̣а̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етам̣ адхивачанам̣. ча̄гам̣ а̄раббха уппанна̄ ануссати ча̄га̄нуссати, аттано муттача̄гата̄дича̄гагун̣а̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етам̣ адхивачанам̣. девата̄ а̄раббха уппанна̄ ануссати девата̄нуссати, девата̄ саккхит̣т̣ха̄не т̣хапетва̄ аттано саддха̄дигун̣а̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етам̣ адхивачанам̣. а̄на̄па̄не а̄раббха уппанна̄ сати а̄на̄па̄нассати, а̄на̄па̄нанимитта̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етам̣ адхивачанам̣. маран̣ам̣ а̄раббха уппанна̄ сати маран̣ассати, екабхавапарийа̄паннаджӣвитиндрийупаччхедасан̇кха̄тамаран̣а̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етам̣ адхивачанам̣.

куччхита̄нам̣ кеса̄дӣнам̣ пат̣иккӯла̄нам̣ а̄йатта̄ а̄каратта̄ ка̄йоти сан̇кхам̣ гате сарӣре гата̄ паватта̄ сати ка̄йагата̄сати, та̄дисам̣ ва̄ ка̄йам̣ гата̄ сати ‘‘ка̄йагатасатӣ’’ти ваттаббе рассам̣ акатва̄ ‘‘ка̄йагата̄сатӣ’’ти вуттам̣. кеса̄дикесу ка̄йакот̣т̣ха̄сесу пат̣иккӯланимитта̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етам̣ адхивачанам̣. упасамам̣ а̄раббха уппанна̄ ануссати. упасама̄нуссати, саббадуккхӯпасама̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етам̣ адхивачанам̣.

витаккавича̄рапӣтисукхачиттекаггата̄сампайуттам̣ пат̣хамаджджха̄нам̣ бха̄венто. пӣтисукхачиттекаггата̄сампайуттам̣ дутийаджджха̄нам̣ бха̄венто. сукхачиттекаггата̄сампайуттам̣ татийаджджха̄нам̣ бха̄венто. упеккха̄читтекаггата̄сампайуттам̣ чатуттхаджджха̄нам̣ бха̄венто…пе… невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ бха̄вентопи ка̄ме париваджджетӣти.

виккхамбханаппаха̄нам̣ дассетва̄ ида̄ни самуччхедена ка̄ма̄нам̣ паха̄нам̣ дассетум̣ ‘‘сота̄паттимаггам̣ бха̄вентопӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха маггасотасса а̄паджджанам̣ сота̄патти, сота̄паттийа̄ магго сота̄паттимагго. апа̄йагаманӣйе ка̄мети йехи апа̄йам̣ гаччханти, те апа̄йагаманӣйе ка̄ме самуччхедато сота̄паттимаггам̣ бха̄венто париваджджети. пат̣исандхивасена саким̣йева имам̣ локам̣ а̄гаччхатӣти сакада̄га̄мӣ, тасса магго сакада̄га̄мимагго. там̣ маггам̣ бха̄венто. ол̣а̄рикети парил̣а̄хаппатте. пат̣исандхивасенева ка̄мабхавам̣ на̄гаччхатӣти ана̄га̄мӣ, тасса магго ана̄га̄мимагго. там̣ маггам̣ бха̄венто. анусахагатети сукхумабха̄ваппатте. килесехи а̄ракатта̄, килеса̄рӣнам̣ хататта̄, сам̣са̄рачаккасса ара̄нам̣ хататта̄, па̄пакаран̣е раха̄бха̄ва̄, паччайа̄дӣнам̣ арахатта̄ ча арахам̣, арахато бха̄во арахаттам̣. ким̣ там̣? арахаттапхалам̣. арахаттасса магго арахаттамагго. там̣ арахаттамаггам̣ бха̄венто. саббена саббанти саббена̄ка̄рена саббам̣. саббатха̄ саббанти саббаппака̄рена саббам̣. асесам̣ ниссесанти ниравасесам̣ гандхаматтампи ат̣т̣хапетва̄. атха ва̄ саббена саббам̣ мӯлавасена. саббатха̄ саббам̣ а̄ка̄раниппадесавасена. асесам̣ ниссесам̣ бха̄вана̄ниппадесавасена. татха̄ пуримена дуччарита̄бха̄вена. дутийена парийут̣т̣ха̄на̄бха̄вена. татийена анусайа̄бха̄вена евамеке ван̣н̣айанти.

саппо вуччати ахӣти йо кочи саранто гаччхати. кенат̣т̣хена̄ти кена аттхена. сам̣саппанто гаччхатӣти йасма̄ самма̄ сам̣саранто гаччхатӣти саппо. бхуджантоти ван̇каван̇ко хутва̄. паннасироти нипаннасӣсо хутва̄. сирена супатӣти сӣсам̣ бхогантаре катва̄ супанабха̄вена сираса̄ супатӣти сарӣсапо. биле сайатӣти била̄сайо. ‘‘биласайо’’типи па̄л̣и, там̣ сундарам̣. гуха̄йам̣ сетӣти гуха̄сайо. да̄т̣ха̄ тасса а̄вудхоти тасса саппасса дуве да̄т̣ха̄ пахаран̣асаттхасан̇кха̄то а̄вудхо. висам̣ тасса гхоранти тасса саппасса бйа̄пакасан̇кха̄там̣ висам̣ да̄рун̣ам̣ каккхал̣ам̣. дживха̄ тасса дувидха̄ти тасса саппасса дведха̄ дживха̄. двӣхи дживха̄хи расам̣ са̄йатӣти дувидха̄хи дживха̄хи расам̣ джа̄на̄ти асса̄дам̣ виндати са̄дийатӣти. джӣвитум̣ ка̄майатӣти джӣвитука̄мо. амаритум̣ ка̄майатӣти амаритука̄мо. сукхам̣ ка̄майатӣти сукхака̄мо. дуккхаппат̣иккӯлоти дуккхам̣ аниччхама̄но. па̄дена̄ти аттано па̄дена. саппасиранти саппасса сӣсам̣. ваджджеййа̄ти дӯрато ваджджеййа. виваджджеййа̄ти тасса пама̄н̣ена. париваджджеййа̄ти самантато. абхиниваджджеййа̄ти чатуттхаппама̄н̣ена. атха ва̄ пуримена сӣсато. дутийататийена двӣхи пассехи. чатуттхена паччхато. ‘‘ка̄ме пана аппаттасса парийесанамӯладуккхаваттхубха̄вена ваджджеййа. паттасса а̄раккхамӯладуккхаваттхубха̄вена виваджджеййа. ан̃н̃а̄н̣апарил̣а̄хадуккхаваттхубха̄вена париваджджеййа. вина̄самукхе пийавиппайогадуккхаваттхубха̄вена абхиниваджджеййа̄’’ти евамеке ван̣н̣айанти.

ран̃джанавасена ра̄го. балаваран̃джанат̣т̣хена са̄ра̄го. висайе сатта̄нам̣ ану ану найанато анунайо. ануруджджхатӣти ануродхо, ка̄метӣти аттхо. йаттха каттхачи бхаве сатта̄ ета̄йа нандантӣти нандӣ, сайам̣ ва̄ нандатӣти нандӣ. нандӣ ча са̄ ран̃джанат̣т̣хена ра̄го ча̄ти нандира̄го. таттха екасмим̣ а̄рамман̣е саким̣ уппанна̄ тан̣ха̄ нандӣ, пунаппунам̣ уппаджджама̄на̄ нандира̄готи вуччати. читтасса са̄ра̄готи йо хет̣т̣ха̄ ‘‘балаваран̃джанат̣т̣хена са̄ра̄го’’ти вутто, со на саттасса, читтассева са̄ра̄готи аттхо.

иччханти ета̄йа а̄рамман̣а̄нӣти иччха̄. бахалакилесабха̄вена муччханти ета̄йа па̄н̣иноти муччха̄. гилитва̄ паринит̣т̣хапетва̄ гахан̣авасена аджджхоса̄нам̣. имина̄ сатта̄ гиджджханти гедхам̣ а̄паджджантӣти гедхо. бахалат̣т̣хена ва̄ гедхо. ‘‘гедхам̣ ва̄ пана паванасан̣д̣а’’нти хи бахалат̣т̣хенева вуттам̣. анантарападам̣ упасаггавасена вад̣д̣хитам̣, саббатобха̄гена ва̄ гедхоти палигедхо. саджджанти етена̄ти сан̇го. лагганат̣т̣хена ва̄ сан̇го. осӣданат̣т̣хена пан̇ко. а̄кад̣д̣ханавасена еджа̄. ‘‘еджа̄ имам̣ пурисам̣ парикад̣д̣хати тасса тассева бхавасса абхиниббаттийа̄’’ти хи вуттам̣. ван̃чанат̣т̣хена ма̄йа̄. ват̣т̣асмим̣ сатта̄нам̣ джананат̣т̣хена джаника̄. ‘‘тан̣ха̄ джанети пурисам̣, читтамасса видха̄ватӣ’’ти (сам̣. ни. 1.55) хи вуттам̣. ват̣т̣асмим̣ сатте дуккхена сам̣йоджайама̄на̄ джанетӣти сан̃джананӣ. гхат̣анат̣т̣хена сиббинӣ. айан̃хи ват̣т̣асмим̣ сатте чутипат̣исандхивасена сиббати гхат̣ети туннака̄ро вийа пилотика̄йа пилотикам̣, тасма̄ ‘‘гхат̣анат̣т̣хена сиббинӣ’’ти вутта̄. анекаппака̄рам̣ висайаджа̄лам̣ тан̣ха̄виппхандитанивесасан̇кха̄там̣ ва̄ джа̄ламасса̄ аттхӣти джа̄линӣ.

а̄кад̣д̣ханат̣т̣хена сӣгхасота̄ сарита̄ вийа̄ти сарита̄. аллат̣т̣хена ва̄ сарита̄. вуттан̃хетам̣ ‘‘сарита̄ни синехита̄ни ча соманасса̄ни бхаванти джантуно’’ти (дха. па. 341). алла̄ни чева синиддха̄ни ча̄ти айан̃хеттха аттхо. анайабйасана̄па̄данат̣т̣хена кумма̄нубандхасуттакам̣ вийа̄ти суттам̣. вуттан̃хетам̣ ‘‘суттанти кхо, бхиккхаве, нандира̄гассетам̣ адхивачана’’нти (сам̣. ни. 2.159). рӯпа̄дӣсу виттхатат̣т̣хена висата̄. тасса тасса пат̣ила̄бхаттха̄йа сатте а̄йӯха̄петӣти а̄йӯхинӣ. уккан̣т̣хитум̣ апада̄нато саха̄йат̣т̣хена дутийа̄. айан̃хи сатта̄нам̣ ват̣т̣асмим̣ уккан̣т̣хитум̣ на дети, гатагатат̣т̣ха̄не пийасаха̄йо вийа абхирама̄пети. тенева вуттам̣ –

‘‘тан̣ха̄дутийо пурисо, дӣгхамаддха̄насам̣сарам̣;

иттхабха̄ван̃н̃атха̄бха̄вам̣, сам̣са̄рам̣ на̄тиваттатӣ’’ти. (итиву. 15; а. ни. 4.9; маха̄ни. 191; чӯл̣ани. па̄йа̄йана̄нугӣтига̄тха̄ниддеса 107);

пан̣идха̄накавасена пан̣идхи. бхаванеттӣти бхавараджджу. ета̄йа хи сатта̄ раджджуйа̄ гӣва̄йам̣ баддха̄ гон̣а̄ вийа иччхитиччхитат̣т̣ха̄нам̣ ниййанти. там̣ там̣ а̄рамман̣ам̣ ванати бхаджати аллӣйатӣти ванам̣, ванати йа̄чатӣти ва̄ ванам̣. ванатхоти бйан̃джанена падам̣ вад̣д̣хитам̣. анаттхадуккха̄нам̣ ва̄ самут̣т̣ха̄панат̣т̣хена гаханат̣т̣хена ча ванам̣ вийа̄ти ванам̣. балаватан̣ха̄йетам̣ на̄мам̣. гаханатарат̣т̣хена пана тато балаватара̄ ванатхо на̄ма. тена вуттам̣ –

‘‘ванам̣ чхиндатха ма̄ руккхам̣, ванато джа̄йате бхайам̣;

чхетва̄ ванан̃ча ванатхан̃ча, ниббана̄ хотха бхиккхаво’’ти. (дха. па. 283);

сантхаванавасена сантхаво, сам̣сагготи аттхо. со дувидхо – тан̣ха̄сантхаво миттасантхаво ча. тесу идха тан̣ха̄сантхаво адхиппето. синехавасена снехо. а̄лайакаран̣авасена кампама̄на̄ апеккхатӣти апеккха̄. вуттампи четам̣ ‘‘има̄ни те дева чатура̄сӣти нагарасахасса̄ни куса̄ватӣра̄джадха̄ниппамукха̄ни, еттха дева чхандам̣ джанехи джӣвите апеккхам̣ карохӣ’’ти (дӣ. ни. 2.266). а̄лайам̣ карохӣти айан̃хеттха аттхо. па̄т̣ийекке па̄т̣ийекке а̄рамман̣е бандхатӣти пат̣ибандху, н̃а̄такат̣т̣хена ва̄ па̄т̣ийекко бандхӯтипи пат̣ибандху. ниччасаннисситат̣т̣хенапи сатта̄нам̣ тан̣ха̄само бандху на̄ма наттхи. а̄рамман̣а̄нам̣ асанато а̄са̄. аджджхоттхаран̣ато чева титтим̣ анугантва̄ва парибхун̃джанато ча̄ти аттхо. а̄сӣсанавасена а̄сӣсана̄. а̄сӣситасса бха̄во а̄сӣситаттам̣.

ида̄ни тасса̄ паваттит̣т̣ха̄нам̣ дассетум̣ ‘‘рӯпа̄са̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха а̄сӣсанавасена а̄са̄ти а̄са̄йа аттхам̣ гахетва̄ рӯпе а̄са̄ рӯпа̄са̄. евам̣ навапи пада̄ни ведитабба̄ни. еттха ча пурима̄ни пан̃ча пан̃чака̄магун̣авасена вутта̄ни, париккха̄ралобхавасена чхат̣т̣хам̣. там̣ висесато паббаджита̄нам̣, тато пара̄ни тӣн̣и атиттийаваттхувасена гахат̣т̣ха̄нам̣. на хи тесам̣ дханапуттаджӣвитехи ан̃н̃ам̣ пийатарам̣ аттхи. ‘‘идам̣ майхам̣, идам̣ майха’’нти ва̄ ‘‘асукена ме идам̣ диннам̣, идам̣ динна’’нти ва̄ евам̣ сатте джаппа̄петӣти джаппа̄. парато две пада̄ни упасаггена вад̣д̣хита̄ни, тато парам̣ ан̃н̃ена̄ка̄рена вибхаджитум̣ а̄раддхатта̄ пуна ‘‘джаппа̄’’ти вуттам̣. джаппана̄ка̄ро джаппана̄. джаппитасса бха̄во джаппитаттам̣. пунаппунам̣ висайе лумпати а̄кад̣д̣хатӣти лолупо, лолупасса бха̄во лолуппам̣. лолуппана̄ка̄ро лолуппа̄йана̄. лолуппасаман̇гино бха̄во лолуппа̄йитаттам̣.

пуччхан̃джиката̄ти йа̄йа тан̣ха̄йа ла̄бхат̣т̣ха̄несу пуччхам̣ ча̄лайама̄на̄ сунакха̄ вийа кампама̄на̄ вичаранти, там̣ тасса̄ кампанатан̣ха̄йа на̄мам̣. са̄дху мана̄памана̄пе висайе ка̄метӣти са̄дхука̄мо, тасса бха̄во са̄дхукамйата̄. ма̄та̄ма̄туччха̄тиа̄дике айуттат̣т̣ха̄не ра̄готи адхаммара̄го. йуттат̣т̣ха̄непи балава̄ хутва̄ уппанно лобхо висамалобхо. ‘‘ра̄го висама’’нтиа̄дивачанато (вибха. 924) ва̄ йуттат̣т̣ха̄не ва̄ айуттат̣т̣ха̄не ва̄ уппанно чхандара̄го адхаммат̣т̣хена адхаммара̄го. висамат̣т̣хена висамалобхоти ведитаббо. а̄рамман̣а̄нам̣ ника̄манавасена никанти. ника̄мана̄ка̄ро ника̄мана̄. паттхайанавасена паттхана̄. пиха̄йанавасена пихана̄. сут̣т̣ху паттхана̄ сампаттхана̄. пан̃часу ка̄магун̣есу тан̣ха̄ ка̄матан̣ха̄. рӯпа̄рӯпабхавесу тан̣ха̄ бхаватан̣ха̄. уччхедасан̇кха̄те вибхаве тан̣ха̄ вибхаватан̣ха̄. суддхе рӯпабхавасмим̣йева тан̣ха̄ рӯпатан̣ха̄. арӯпабхаве тан̣ха̄ арӯпатан̣ха̄. уччхедадит̣т̣хисахагато ра̄го, ниродхе тан̣ха̄ ниродхатан̣ха̄. рӯпе тан̣ха̄ рӯпатан̣ха̄. садде тан̣ха̄ саддатан̣ха̄. гандхатан̣ха̄дӣсупи есева найо. огха̄дайо вуттаттха̄ва.

кусаладхамме а̄варатӣти а̄варан̣ам̣. чха̄данавасена чхаданам̣. сатте ват̣т̣асмим̣ бандхатӣти бандханам̣. читтам̣ упахантва̄ килиссати сам̣килит̣т̣хам̣ каротӣти упаккилесо. тха̄магатат̣т̣хена ану ану сетӣти анусайо. уппаджджама̄нам̣ читтам̣ парийут̣т̣ха̄тӣти парийут̣т̣ха̄нам̣, уппаджджитум̣ апада̄нена кусалава̄рам̣ ган̣ха̄тӣти аттхо. ‘‘чора̄ магге парийут̣т̣хим̣су, дхутта̄ магге парийут̣т̣хим̣сӯ’’тиа̄дӣсу (чӯл̣ава. 430) хи маггам̣ ган̣хим̣сӯти аттхо. евамидха̄пи гахан̣ат̣т̣хена парийут̣т̣ха̄нам̣ ведитаббам̣. паливет̣ханат̣т̣хена лата̄ вийа̄ти лата̄. ‘‘лата̄ уппаджджа тит̣т̣хатӣ’’ти (дха. па. 340) а̄гатат̣т̣ха̄непи айам̣ тан̣ха̄ лата̄ти вутта̄. вивидха̄ни ваттхӯни иччхатӣти вевиччхам̣. ват̣т̣адуккхасса мӯланти дуккхамӯлам̣. тассева дуккхасса нида̄нанти дуккханида̄нам̣. там̣ дуккхам̣ ито пабхаватӣти дуккхаппабхаво. бандханат̣т̣хена па̄со вийа̄ти па̄со, ма̄расса па̄со ма̄рапа̄со. дуруггиланат̣т̣хена бал̣исам̣ вийа̄ти бал̣исам̣, ма̄расса бал̣исам̣ ма̄рабал̣исам̣. тан̣ха̄бхибхӯта̄ ма̄расса висайам̣ на̄тиккаманти, тесам̣ упари ма̄ро васам̣ ваттетӣти имина̄ парийа̄йена ма̄расса висайоти ма̄рависайо. санданат̣т̣хена тан̣ха̄ва надӣ тан̣ха̄надӣ. аджджхоттхаран̣ат̣т̣хена тан̣ха̄ва джа̄лам̣ тан̣ха̄джа̄лам̣. йатха̄ сунакха̄ гаддӯлабаддха̄ йадиччхакам̣ ниййанти, евам̣ тан̣ха̄баддха̄ сатта̄ти дал̣хабандханат̣т̣хена гаддӯлам̣ вийа̄ти гаддӯлам̣, тан̣ха̄ва гаддӯлам̣ тан̣ха̄гаддӯлам̣. дуппӯран̣ат̣т̣хена тан̣ха̄ва самуддо тан̣ха̄самуддо. абхиджджха̄йанат̣т̣хена абхиджджха̄. луббханти етена, сайам̣ ва̄ луббхати, луббханаматтамева ва̄ танти лобхо. сампайуттака̄нам̣ акусала̄нам̣ патит̣т̣хат̣т̣хена мӯлам̣.

висаттика̄тӣти висаттика̄ ити. кенат̣т̣хена̄ти кена сабха̄вена. висата̄ти виттхат̣а̄ рӯпа̄дӣсу. виса̄ла̄ти випула̄. висат̣а̄ти тебхӯмакабйа̄пакавасена висат̣а̄. пуримавачанамева така̄расса т̣ака̄рам̣ катва̄ бйан̃джанавибха̄гам̣ катва̄ вуттам̣. висаккатӣти парисаппати сахати ва̄. ратто хи ра̄гаваттхуна̄ па̄дена та̄л̣ийама̄нопи сахати. осакканам̣ виппханданам̣ ва̄ ‘‘висаккана’’нтипи ваданти. ‘‘кусала̄кусала̄нам̣ патӣ’’ти кечи ван̣н̣айанти. висам̣харатӣти татха̄ татха̄ ка̄месу а̄нисам̣сам̣ пассантӣ вивидхехи а̄ка̄рехи неккхамма̄бхимукхаппаваттито читтам̣ сам̣харати сан̇кхипати, висам̣ ва̄ дуккхам̣, там̣ харати, вахатӣти аттхо. висам̣ва̄дика̄ти аничча̄дим̣ ничча̄дито ган̣хантӣ висам̣ва̄дика̄ хоти. дуккханиббаттакасса каммасса хетубха̄вато висамӯла̄, висам̣ ва̄ дуккхадуккха̄дибхӯта̄ ведана̄ мӯлам̣ етисса̄ти висамӯла̄. дуккхасамудайатта̄ висам̣ пхалам̣ етисса̄ти висапхала̄. йа̄йа тан̣ха̄йа рӯпа̄дикасса дуккхассева парибхого хоти, на аматасса̄ти са̄ ‘‘висапарибхога̄’’ти вутта̄. саббаттха нируттивасена падасиддхи ведитабба̄.

тасса̄ висайам̣ дассетука̄мо ‘‘виса̄ла̄ ва̄ пана са̄ тан̣ха̄ рӯпе’’тиа̄дима̄ха. таттха виса̄ла̄ ва̄ пана̄ти махантӣ ева тан̣ха̄йанат̣т̣хена тан̣ха̄, рӯпа̄дайо пан̃ча пан̃чака̄магун̣икара̄гавасена вутта̄. куле ган̣етиа̄дӣни ека̄даса пада̄ни лолуппа̄давасена вутта̄ни. ка̄мадха̄туттико каммават̣т̣авасена вибхатто, ка̄мабхаваттико випа̄кават̣т̣авасена вибхатто, сан̃н̃а̄бхаваттико сан̃н̃а̄васена вибхатто, екавока̄рабхаваттико кхандхавасена вибхатто. атӣтаттико ка̄лавасена, дит̣т̣хачатукко а̄рамман̣авасена, апа̄йаттико ока̄савасена, кхандхаттико ниссаттаниджджӣвавасена вибхаттоти н̃а̄таббам̣. татра̄йам̣ сан̇кхепена аттхадӣпана̄ вибха̄вана̄ ча –

‘‘таттха катама̄ ка̄мадха̄ту? хет̣т̣хато авӣчинирайам̣ парийантам̣ каритва̄ упарито параниммитавасаваттидеве антокаритва̄ йам̣ етасмим̣ антаре еттха̄вачара̄ еттха парийа̄панна̄ кхандхадха̄туа̄йатана̄ рӯпам̣ ведана̄ сан̃н̃а̄ сан̇кха̄ра̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣, айам̣ вуччати ка̄мадха̄ту’’ (дха. са. 1287).

‘‘таттха катама̄ рӯпадха̄ту? хет̣т̣хато брахмалокам̣ парийантам̣ каритва̄ упарито аканит̣т̣хе деве антокаритва̄ йам̣ етасмим̣ антаре еттха̄вачара̄ еттха парийа̄панна̄ сама̄паннасса ва̄ упапаннасса ва̄ дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄рисса ва̄ читтачетасика̄ дхамма̄, айам̣ вуччати рӯпадха̄ту’’ (дха. са. 1289).

‘‘таттха катама̄ арӯпадха̄ту? хет̣т̣хато а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанупаге деве парийантам̣ каритва̄ упарито невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанупаге деве антокаритва̄ йам̣ етасмим̣ антаре еттха̄вачара̄ еттха парийа̄панна̄ сама̄паннасса ва̄ упапаннасса ва̄ дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄рисса ва̄ читтачетасика̄ дхамма̄, айам̣ вуччати арӯпадха̄тӯ’’ти (дха. са. 1291). ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘ка̄мадха̄тӯти ка̄мабхаво, пан̃чаккхандха̄ лаббханти. рӯпадха̄тӯти рӯпабхаво, пан̃чаккхандха̄ лаббханти. арӯпадха̄тӯти арӯпабхаво, чатта̄ро кхандха̄ лаббхантӣ’’ти вуттам̣.

атха ва̄ ка̄мара̄гасан̇кха̄тена ка̄мена йутта̄ дха̄ту ка̄мадха̄ту, ка̄масан̇кха̄та̄ ва̄ дха̄ту ка̄мадха̄ту. ка̄мам̣ паха̄йа рӯпена йутта̄ дха̄ту рӯпадха̄ту, рӯпасан̇кха̄та̄ ва̄ дха̄ту рӯпадха̄ту. ка̄ман̃ча рӯпан̃ча паха̄йа арӯпена йутта̄ дха̄ту арӯпадха̄ту, арӯпасан̇кха̄та̄ ва̄ дха̄ту арӯпадха̄ту. та̄ ева дха̄туйо пуна бхавапарийа̄йена вутта̄. бхавантӣти хи бхава̄ти вуччанти. сан̃н̃а̄йа йутто бхаво, сан̃н̃а̄ватам̣ ва̄ бхаво, сан̃н̃а̄ ва̄ еттха бхаве аттхӣти сан̃н̃а̄бхаво. со ка̄мабхаво ча асан̃н̃а̄бхавамутто рӯпабхаво ча невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄бхавамутто арӯпабхаво ча хоти.

на сан̃н̃а̄бхаво асан̃н̃а̄бхаво, со рӯпабхавекадесо. ол̣а̄рикатта̄бха̄вато невасан̃н̃а̄, сукхуматтена саббха̄вато на̄сан̃н̃а̄ти невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄, та̄йа йутто бхаво невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄бхаво. атха ва̄ ол̣а̄рика̄йа сан̃н̃а̄йа абха̄ва̄ сукхума̄йа ча бха̄ва̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄ асмим̣ бхавети невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄бхаво, со арӯпабхавекадесо. екена рӯпаккхандхена вокин̣н̣о бхаво, еко ва̄ вока̄ро, асса бхавасса̄ти екавока̄рабхаво, со асан̃н̃а̄бхавова. чатӯхи арӯпаккхандхехи вокин̣н̣о бхаво, чатта̄ро ва̄ вока̄ра̄ асса бхавасса̄ти чатувока̄рабхаво, со арӯпабхаво ева. пан̃чахи кхандхехи вокин̣н̣о бхаво, пан̃ча ва̄ вока̄ра̄ асса бхавасса̄ти пан̃чавока̄рабхаво, со ка̄мабхаво ча рӯпабхавекадесо ча хоти. атӣтаттико хет̣т̣ха̄ вуттанайова. дит̣т̣ханти чатусамут̣т̣ха̄никам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣. сутанти двисамут̣т̣ха̄никам̣ садда̄рамман̣ам̣. мутанти пхуситва̄ гахетабба̄ни чатусамут̣т̣ха̄ника̄ни гандхарасапхот̣т̣хабба̄рамман̣а̄ни. вин̃н̃а̄таббам̣ на̄ма манаса̄ джа̄нитаббам̣ дхамма̄рамман̣ам̣. тесу дит̣т̣хасутамутавин̃н̃а̄таббесу дхаммесу. висат̣а̄ виттхата̄ти маханта̄ паттхат̣а̄.

апа̄йалокети вад̣д̣хисан̇кха̄тасса айасса абха̄вена апа̄йо, тасмим̣ апа̄йалоке. кхандхалокети ра̄сат̣т̣хена рӯпа̄дайо пан̃чаккхандха̄ ева локо. дха̄тулокети сун̃н̃атат̣т̣хена чаккхудха̄туа̄дайо ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо ева локо. а̄йатаналокети а̄йатана̄дӣхи ка̄ран̣ехи два̄даса̄йатана̄ни ева локо. саббепи луджджанапалуджджанат̣т̣хена локо, вуттаппака̄ре локе висат̣а̄ виттхат̣а̄ти висаттика̄. сатоти саратӣти сато, пуггалена сати вутта̄.

таттха саран̣алаккхан̣а̄ сати. саранти та̄йа, сайам̣ ва̄ сарати, саран̣аматтамева ва̄ еса̄ти сати. са̄ панеса̄ апила̄паналаккхан̣а̄, асаммосанараса̄, а̄раккхапаччупат̣т̣ха̄на̄, висайа̄бхимукхабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄ ва̄, тхирасан̃н̃а̄падат̣т̣ха̄на̄, ка̄йа̄дисатипат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄на̄ ва̄. а̄рамман̣е дал̣хапатит̣т̣хитатта̄ пана есика̄ вийа, чаккхудва̄ра̄дӣнам̣ раккхан̣ато дова̄рико вийа ча дат̣т̣хабба̄.

тасса̄ паваттит̣т̣ха̄нам̣ дассенто ‘‘ка̄йе ка̄йа̄нупассана̄сатипат̣т̣ха̄нам̣ бха̄венто сато’’тиа̄дина̄ найена чатуббидхам̣ сатипат̣т̣ха̄нама̄ха. таттха ка̄йети рӯпака̄йе. рӯпака̄йо хи идха ан̇гапаччан̇га̄нам̣ кеса̄дӣнан̃ча дхамма̄нам̣ самӯхат̣т̣хена хаттхика̄йаратхака̄йа̄дайо вийа ‘‘ка̄йо’’ти адхиппето. йатха̄ ча самӯхат̣т̣хена, евам̣ куччхита̄нам̣ а̄йат̣т̣хена. куччхита̄нан̃хи парамаджегуччха̄нам̣ со а̄йотипи ка̄йо. а̄йоти уппаттидесо. татра̄йам̣ вачанаттхо – а̄йанти татоти а̄йо. ке а̄йантӣти? куччхита̄ кеса̄дайо. ити куччхита̄нам̣ кеса̄дӣнам̣ а̄йоти ка̄йо.

ка̄йа̄нупассана̄ти ка̄йасса анупассана̄, ка̄йам̣ ва̄ анупассана̄, ‘‘ка̄йе’’ти ча ватва̄пи пуна ‘‘ка̄йа̄нупассана̄’’ти дутийам̣ ка̄йаггахан̣ам̣ асаммиссато ваваттха̄нагханавиниббхога̄дидассанаттхам̣ катанти ведитаббам̣.

тена на ка̄йе ведана̄нупассана̄ читтадхамма̄нупассана̄ ва̄, атха кхо ка̄йа̄нупассана̄йева̄ти ка̄йасан̇кха̄те ваттхусмим̣ ка̄йа̄нупассана̄ка̄рассева дассанена асаммиссато ваваттха̄нам̣ дасситам̣ хоти, татха̄ на ка̄йе ан̇гапаччан̇гавинимуттаекадхамма̄нупассана̄, на̄пи кесалома̄дивинимуттаиттхипуриса̄нупассана̄. йопи четтха кесалома̄дико бхӯтупа̄да̄йасамӯхасан̇кха̄то ка̄йо, таттха̄пи на бхӯтупа̄да̄йавинимуттаекадхамма̄нупассана̄, атха кхо ратхасамбха̄ра̄нупассакасса вийа ан̇гапаччан̇гасамӯха̄нупассана̄, нагара̄вайава̄нупассакасса вийа кесалома̄дисамӯха̄нупассана̄, кадаликкхандхапаттават̣т̣ивинибхуджанакасса вийа риттамут̣т̣хивинивет̣хакасса вийа ча бхӯтупа̄да̄йасамӯха̄нупассана̄йева̄ти самӯхавасенева ка̄йасан̇кха̄тасса ваттхуно на̄наппака̄рато дассентена гханавиниббхого дассито хоти. на хеттха йатха̄вуттасамӯхавинимутто ка̄йо ва̄ иттхӣ ва̄ пурисо ва̄ ан̃н̃о ва̄ кочи дхаммо диссати, йатха̄вуттадхаммасамӯхаматтейева пана татха̄ татха̄ сатта̄ миччха̄бхинивесам̣ каронти. тена̄ху пора̄н̣а̄ –

‘‘йам̣ пассати на там̣ дит̣т̣хам̣, йам̣ дит̣т̣хам̣ там̣ на пассати;

апассам̣ баджджхате мӯл̣хо, баджджхама̄но на муччатӣ’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.373; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.106);

гханавиниббхога̄дидассанаттханти вуттам̣. а̄дисаддена четтха айампи аттхо ведитаббо. айан̃хи етасмим̣ ка̄йе ка̄йа̄нупассана̄йева, на ан̃н̃адхамма̄нупассана̄. йатха̄ анудакабхӯта̄йапи марӣчийа̄ удака̄нупассана̄ хоти, на евам̣ аниччадуккха̄натта̄субхабхӯтейева имасмим̣ ка̄йе ниччасукхаттасубхабха̄ва̄нупассана̄, атха кхо ка̄йа̄нупассана̄ аниччадуккха̄натта̄субха̄ка̄расамӯха̄нупассана̄йева̄ти вуттам̣ хоти.

атха ва̄ йва̄йам̣ маха̄сатипат̣т̣ха̄не ‘‘идха, бхиккхаве, бхиккху аран̃н̃агато ва̄…пе… со сатова ассасатӣ’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 2.374; ма. ни. 1.107) найена асса̄сапасса̄са̄дичун̣н̣икаджа̄таат̣т̣хикапарийоса̄но ка̄йо вутто, йо ча пат̣исамбхида̄йам̣ сатипат̣т̣ха̄накатха̄йам̣ ‘‘идхекаччо патхавӣка̄йам̣ аниччато анупассати. а̄пока̄йам̣. теджока̄йам̣. ва̄йока̄йам̣. кесака̄йам̣. ломака̄йам̣. чхавика̄йам̣. чаммака̄йам̣. мам̣сака̄йам̣. рухирака̄йам̣. нха̄рука̄йам̣. ат̣т̣хика̄йам̣. ат̣т̣химин̃джака̄йа’’нти ка̄йо вутто, тасса саббасса имасмим̣йева ка̄йе анупассанато ка̄йе ка̄йа̄нупассана̄ти евампи аттхо дат̣т̣хаббо.

атха ва̄ ка̄йе ‘‘аха’’нти ва̄ ‘‘мама’’нти ва̄ евам̣ гахетаббасса йасса кассачи анупассанато тасса тассева пана кесалома̄дикасса на̄на̄дхаммасамӯхасса анупассанато ка̄йе кеса̄дисамӯхасан̇кха̄така̄йа̄нупассана̄ти еваматтхо дат̣т̣хаббо. апи ча ‘‘имасмим̣ ка̄йе аниччато анупассати, но ниччато’’тиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 3.35) ануккамена пат̣исамбхида̄йам̣ а̄гатанайасса саббассева аниччалаккхан̣а̄дино а̄ка̄расамӯхасан̇кха̄тасса ка̄йасса анупассанатопи ка̄йе ка̄йа̄нупассана̄ти евампи аттхо дат̣т̣хаббо. айам̣ пана чатусатипат̣т̣ха̄наса̄дха̄ран̣о аттхо.

сатипат̣т̣ха̄нанти тайо сатипат̣т̣ха̄на̄ сатигочаропи, тидха̄ пат̣ипаннесу са̄вакесу саттхуно пат̣игха̄нунайавӣтиваттата̄пи, сатипи. ‘‘чатуннам̣, бхиккхаве, сатипат̣т̣ха̄на̄нам̣ самудайан̃ча аттхан̇гаман̃ча десисса̄ми, там̣ сун̣а̄тха са̄дхукам̣ манаси каротха…пе… ко ча, бхиккхаве, ка̄йасса самудайо? а̄ха̄расамудайа̄ ка̄йасамудайо’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 5.408) хи сатигочаро ‘‘сатипат̣т̣ха̄на’’нти вуччати. татха̄ ‘‘ка̄йо упат̣т̣ха̄нам̣, но сати, сати упат̣т̣ха̄нан̃чева сати ча̄’’тиа̄дӣсупи (пат̣и. ма. 3.35). тассаттхо – патит̣т̣ха̄ти асминти пат̣т̣ха̄нам̣. ка̄ патит̣т̣ха̄ти? сати. сатийа̄ пат̣т̣ха̄нам̣ сатипат̣т̣ха̄нам̣, падха̄нат̣т̣ха̄нанти ва̄ пат̣т̣ха̄нам̣, сатийа̄ пат̣т̣ха̄нам̣ сатипат̣т̣ха̄нам̣, хаттхит̣т̣ха̄наассат̣т̣ха̄на̄дӣни вийа.

‘‘тайо сатипат̣т̣ха̄на̄ йадарийо севати, йадарийо севама̄но саттха̄ ган̣амануса̄ситумарахатӣ’’ти (ма. ни. 3.304, 311) еттха тидха̄ пат̣ипаннесу са̄вакесу саттхуно пат̣игха̄нунайавӣтиваттата̄ ‘‘сатипат̣т̣ха̄на’’нти вутта̄. тассаттхо – пат̣т̣хапетаббато пат̣т̣ха̄нам̣, паваттайитаббатоти аттхо. кена пат̣т̣хапетабботи? сатийа̄, сатийа̄ пат̣т̣ха̄нам̣ сатипат̣т̣ха̄нанти. ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄ бха̄вита̄ бахулӣката̄ сатта боджджхан̇ге парипӯрентӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.147) пана сатийева ‘‘сатипат̣т̣ха̄на’’нти вуччати. тассаттхо – патит̣т̣ха̄тӣти пат̣т̣ха̄нам̣, упат̣т̣ха̄ти оккантитва̄ паккхандитва̄ паваттатӣти аттхо. сатийева пат̣т̣ха̄нанти сатипат̣т̣ха̄нам̣. атха ва̄ саран̣ат̣т̣хена сати, упат̣т̣ха̄нат̣т̣хена пат̣т̣ха̄нам̣. ити сати ча са̄ пат̣т̣ха̄нан̃ча̄типи сатипат̣т̣ха̄нам̣. идамидха адхиппетам̣. там̣ сатипат̣т̣ха̄нам̣. бха̄вентоти вад̣д̣хенто. еттха ча йам̣ тидха̄ пат̣ипаннесу са̄вакесу саттхуно пат̣игха̄нунайавӣтиваттата̄ ‘‘сатипат̣т̣ха̄на’’нти вуттам̣, там̣ имина̄ суттена гахетаббам̣. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –

‘‘тайо сатипат̣т̣ха̄на̄ йадарийо севати, йадарийо севама̄но саттха̄ ган̣амануса̄ситумарахатӣ’’ти (ма. ни. 3.304, 311) ити кхо панетам̣ вуттам̣, кин̃четам̣ пат̣ичча вуттам̣. идха, бхиккхаве, саттха̄ са̄вака̄нам̣ дхаммам̣ десети анукампако хитесӣ анукампам̣ упа̄да̄йа ‘‘идам̣ во хита̄йа идам̣ во сукха̄йа̄’’ти. тасса са̄вака̄ на суссӯсанти, на сотам̣ одаханти, на ан̃н̃а̄ читтам̣ упат̣т̣хапенти, воккамма ча саттху са̄сана̄ ваттанти. татра, бхиккхаве, татха̄гато на чева анаттамано хоти, на ча анаттаманатам̣ пат̣исам̣ведети, анавассуто ча вихарати сато сампаджа̄но. идам̣, бхиккхаве, пат̣хамам̣ сатипат̣т̣ха̄нам̣. йадарийо…пе… марахати.

‘‘пуна чапарам̣, бхиккхаве, саттха̄…пе… идам̣ во сукха̄йа̄ти. тасса екачче са̄вака̄ на суссӯсанти…пе… ваттанти. екачче са̄вака̄ суссӯсанти…пе… на ча воккамма саттху са̄сана̄ ваттанти. татра, бхиккхаве, татха̄гато на чева анаттамано хоти, на ча анаттаманатам̣ пат̣исам̣ведети, на ча аттамано хоти, на ча аттаманатам̣ пат̣исам̣ведети. анаттаманата̄ ча аттаманата̄ ча тадубхайам̣ абхиниваджджетва̄ упеккхако вихарати сато сампаджа̄но. идам̣ вуччати, бхиккхаве, дутийам̣…пе….

‘‘пуна чапарам̣…пе… идам̣ во сукха̄йа̄ти. тасса са̄вака̄ суссӯсанти…пе… ваттанти. татра, бхиккхаве, татха̄гато аттамано чева хоти, аттаманатан̃ча пат̣исам̣ведети, анавассуто ча вихарати сато сампаджа̄но. идам̣ вуччати, бхиккхаве, татийа’’нти (дӣ. ни. 3.311).

евам̣ пат̣игха̄нунайехи анавассутата̄ ниччам̣ упат̣т̣хитасатита̄йа тадубхайам̣ вӣтиваттата̄ ‘‘сатипат̣т̣ха̄на’’нти вутта̄. буддха̄намева кира ниччам̣ упат̣т̣хитасатита̄ хоти, на паччекабуддха̄дӣнанти.

ведана̄су ведана̄нупассана̄тиа̄дӣсу ведана̄дӣнам̣ пуна вачане пайоджанам̣ ка̄йа̄нупассана̄йам̣ вуттанайенева йатха̄йогам̣ йоджетва̄ ведитаббам̣. айампи са̄дха̄ран̣аттхо. сукха̄дӣсу анекаппабхеда̄су ведана̄су висум̣ висум̣ аничча̄дито екекаведана̄нупассана̄. сара̄га̄дике сол̣асаппабхеде читте висум̣ висум̣ аничча̄дито екекачитта̄нупассана̄. ка̄йаведана̄читта̄ни т̣хапетва̄ сесатебхӯмакадхаммесу висум̣ висум̣ аничча̄дито екекадхамма̄нупассана̄ сатипат̣т̣ха̄насуттанте вуттанайена нӣваран̣а̄дидхамма̄нупассана̄ти. еттха ча ка̄йети екавачанам̣, сарӣрасса екатта̄. читтети екавачанам̣, читтасса сабха̄вабхеда̄бха̄вато джа̄тиггахан̣ена катанти ведитаббам̣. йатха̄ ча ведана̄дайо анупасситабба̄, татха̄нупассанто ведана̄су ведана̄нупассана̄, читте читта̄нупассана̄, дхаммесу дхамма̄нупассана̄ти ведитабба̄. катхам̣ ведана̄ анупасситабба̄? сукха̄ та̄ва ведана̄ дуккхато, дуккха̄ ведана̄ саллато, адуккхамасукха̄ аниччато анупасситабба̄. йатха̄ха –

‘‘йо сукхам̣ дуккхато адда, дуккхамаддаккхи саллато;

адуккхамасукхам̣ сантам̣, аддаккхи нам̣ аниччато;

са ве саммаддасо бхиккху, париджа̄на̄ти ведана̄’’ти. (сам̣. ни. 4.253);

сабба̄ ева чета̄ дуккхатопи анупасситабба̄. вуттан̃хетам̣ ‘‘йам̣ кин̃чи ведайитам̣, там̣ дуккхасминти вада̄мӣ’’ти (сам̣. ни. 4.259). сукхадуккхатопи ча анупасситабба̄. йатха̄ха ‘‘сукха̄ ведана̄ т̣хитисукха̄, випарин̣а̄мадуккха̄. дуккха̄ ведана̄ т̣хитидуккха̄, випарин̣а̄масукха̄. адуккхамасукха̄ ведана̄ н̃а̄н̣асукха̄, ан̃н̃а̄н̣адуккха̄’’ти (ма. ни. 1.465). апи ча аничча̄дисаттавипассана̄васена̄пи анупасситабба̄. читтадхаммесупи читтам̣ та̄ва а̄рамман̣а̄дхипатисахаджа̄табхӯмикаммавипа̄какирийа̄дина̄наттабхеда̄нам̣ аничча̄дисатта̄нупассана̄нам̣ сара̄га̄дисол̣асабхеда̄нан̃ча васена анупасситаббам̣. дхамма̄ салаккхан̣аса̄ман̃н̃алаккхан̣а̄нам̣ сун̃н̃атадхаммасса аничча̄дисатта̄нупассана̄нам̣ санта̄санта̄дӣнан̃ча васена анупасситабба̄.

име чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄ пуббабха̄ге на̄на̄читтесу лаббханти. ан̃н̃енева хи читтена ка̄йам̣ паригган̣ха̄ти, ан̃н̃ена веданам̣, ан̃н̃ена читтам̣, ан̃н̃ена дхамме паригган̣ха̄ти, локуттарамаггаккхан̣е пана екачиттейева лаббхантӣти. а̄дито хи ка̄йам̣ паригган̣хитва̄ а̄гатасса випассана̄сампайутта̄ сати ка̄йа̄нупассана̄ на̄ма, та̄йа сатийа̄ саманна̄гато пуггало ка̄йа̄нупассӣ на̄ма. випассанам̣ уссукка̄петва̄ арийамаггам̣ паттасса маггаккхан̣е маггасампайутта̄ сати ка̄йа̄нупассана̄ на̄ма, та̄йа сатийа̄ саманна̄гато пуггало ка̄йа̄нупассӣ на̄ма.

веданам̣ паригган̣хитва̄ читтам̣ паригган̣хитва̄ дхамме паригган̣хитва̄ а̄гатасса випассана̄сампайутта̄ сати дхамма̄нупассана̄ на̄ма, та̄йа сатийа̄ саманна̄гато пуггало дхамма̄нупассӣ на̄ма. випассанам̣ уссукка̄петва̄ арийамаггам̣ паттасса маггаккхан̣е маггасампайутта̄ сати дхамма̄нупассана̄ на̄ма, та̄йа сатийа̄ саманна̄гато пуггало дхамма̄нупассӣ на̄ма, евам̣ та̄ва десана̄ пуггале тит̣т̣хати, ка̄йе пана ‘‘субха’’нти випалла̄саппаха̄на̄ ка̄йапаригга̄хика̄ сати маггена самиджджхатӣти ка̄йа̄нупассана̄ на̄ма. ведана̄йа ‘‘сукха’’нти випалла̄саппаха̄на̄ ведана̄паригга̄хика̄ сати маггена самиджджхатӣти ведана̄нупассана̄ на̄ма. читте ‘‘ничча’’нти випалла̄саппаха̄на̄ читтапаригга̄хика̄ сати маггена самиджджхатӣти читта̄нупассана̄ на̄ма. дхаммесу ‘‘атта̄’’ти випалла̄саппаха̄на̄ дхаммапаригга̄хика̄ сати маггена самиджджхатӣти дхамма̄нупассана̄ на̄ма. ити ека̄ва маггасампайутта̄ сати чатукиччаса̄дхакат̣т̣хена чатта̄ри на̄ма̄ни лабхати. тена вуттам̣ ‘‘локуттарамаггаккхан̣е пана екачиттейева лаббхантӣ’’ти.

пуна упака̄равасена ча апарихӣнавасена ча гун̣авасена ча апаре тайо чатукка̄ вутта̄. таттха асатипариваджджана̄йа̄ти на сати асати, сати еттха наттхӣти ва̄ асати, мут̣т̣хассатийа̄ етам̣ адхивачанам̣. париваджджана̄йа̄ти самантато ваджджанена. бхаттаниккхиттака̄касадисе хи мут̣т̣хасатипуггале париваджджанена упат̣т̣хитасатипуггаласеванена т̣ха̄нанисаджджа̄дӣсу сатисамут̣т̣ха̄панаттхам̣ ниннапон̣апаббха̄рачиттата̄йа ча сати уппаджджати. сатикаран̣ӣйа̄нам̣ дхамма̄нанти сатийа̄ ка̄табба̄нам̣ дхамма̄нам̣. кататта̄ти катабха̄вена. чатуннам̣ магга̄нам̣ кататта̄, бха̄витатта̄ти аттхо. сатипарибандха̄нам̣ дхамма̄нам̣ хататта̄ти ка̄маччханда̄дӣнам̣ на̄ситабха̄вена. сатинимитта̄нам̣ дхамма̄нам̣ асаммут̣т̣хатта̄ти сатийа̄ ка̄ран̣а̄нам̣ ка̄йа̄диа̄рамман̣а̄нам̣ анат̣т̣хабха̄вена.

сатийа̄ саманна̄гататта̄ти сатийа̄ самма̄ а̄гататта̄ апарихӣнатта̄ ча. васитатта̄ти васибха̄ваппаттена. па̄гун̃н̃ата̄йа̄ти пагун̣абха̄вена. апаччорохан̣ата̄йа̄ти аниваттанабха̄вена апаччосакканабха̄вена.

саттатта̄ти сабха̄вена виджджама̄натта̄. сантатта̄ти ниббутасабха̄ватта̄. самитатта̄ти килеса̄нам̣ вӯпасамитабха̄ватта̄. сантадхаммасаманна̄гататта̄ти саппурисадхаммехи апарихӣнатта̄. буддха̄нуссатиа̄дайо хет̣т̣ха̄ вуттанайа̄ ева. саран̣акавасена сати, идам̣ сатийа̄ сабха̄вападам̣. пунаппунам̣ саран̣ато ануссаран̣авасена ануссати. абхимукхам̣ гантва̄ вийа саран̣ато пат̣исаран̣авасена пат̣иссати. упасаггавасена ва̄ вад̣д̣хитаматтамева. саран̣а̄ка̄ро саран̣ата̄. йасма̄ пана саран̣ата̄ти тин̣н̣ам̣ саран̣а̄нампи на̄мам̣, тасма̄ там̣ пат̣иседхетум̣ пуна сатиггахан̣ам̣ катам̣. сатисан̇кха̄та̄ саран̣ата̄ти айан̃хеттха аттхо. сутапарийаттасса дха̄ран̣абха̄вато дха̄ран̣ата̄. анупависанасан̇кха̄тена ога̄ханат̣т̣хена апила̄панабха̄во апила̄паната̄. йатха̄ хи удаке ла̄букат̣а̄ха̄дӣни палаванти, на анупависанти, на татха̄ а̄рамман̣е сати. а̄рамман̣ан̃хи еса̄ анупависати, тасма̄ ‘‘апила̄паната̄’’ти вутта̄. чиракатачирабха̄сита̄нам̣ на саммуссанабха̄вато асаммуссаната̄. упат̣т̣ха̄налаккхан̣е джотаналаккхан̣е ча индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти индрийам̣, сатисан̇кха̄там̣ индрийам̣ сатиндрийам̣. пама̄де на кампатӣти сатибалам̣. йа̄тха̄васати ниййа̄насати кусаласатӣти самма̄сати. буджджханакасса ан̇готи боджджхан̇го, пасат̣т̣хо сундаро ва̄ боджджхан̇го самбоджджхан̇го, сатийева самбоджджхан̇го сатисамбоджджхан̇го.

ека̄йанамагготи екамагго, айам̣ магго на дведха̄патхабхӯтоти еваматтхо дат̣т̣хаббо. атха ва̄ екена айитабботи ека̄йано. екена̄ти ган̣асан̇ган̣икам̣ паха̄йа вӯпакат̣т̣хена павивиттачиттена. айитаббо пат̣ипаджджитаббо, айанти ва̄ етена̄ти айано, сам̣са̄рато нибба̄нам̣ гаччхатӣти аттхо. екасса айано ека̄йано. екасса̄ти сет̣т̣хасса. саббасатта̄нам̣ сет̣т̣хова бхагава̄, тасма̄ ‘‘бхагавато’’ти вуттам̣ хоти. кин̃ча̄пи хи тена ан̃н̃епи айанти, евам̣ сантепи бхагаватова со айано тена уппа̄дитатта̄. йатха̄ха ‘‘со хи бра̄хман̣а бхагава̄ ануппаннасса маггасса уппа̄дета̄’’тиа̄ди (сам̣. ни. 1.215; пат̣и. ма. 3.5; ма. ни. 3.79). айатӣти ва̄ айано, гаччхати паваттатӣти аттхо. екасмим̣ айано ека̄йано. имасмим̣йева дхаммавинайе паваттати, на ан̃н̃аттха̄ти вуттам̣ хоти. йатха̄ха ‘‘имасмим̣ кхо, субхадда, дхаммавинайе арийо ат̣т̣хан̇гико магго упалаббхатӣ’’ти (дӣ. ни. 2.214). десана̄бхедойева хесо, аттхато пана екова. апи ча екам̣ айатӣти ека̄йано. пуббабха̄ге на̄на̄мукхабха̄вана̄найена паваттопи апарабха̄ге екам̣ нибба̄намева гаччхатӣти вуттам̣ хоти. йатха̄ха брахма̄ сахампати –

‘‘ека̄йанам̣ джа̄тикхайантадассӣ, маггам̣ паджа̄на̄ти хита̄нукампӣ;

етена маггена тарим̣су пуббе, тариссанти йе ча таранти огха’’нти. (сам̣. ни. 5.384, 409);

магготи кенат̣т̣хена магго? нибба̄нам̣ гаманат̣т̣хена, нибба̄наттхикехи магганӣйат̣т̣хена ча. упетоти а̄саннам̣ гато. самупетоти тато а̄саннатарам̣ гато. убхайенапи сатийа̄ апарихӣноти аттхо. упагатоти упагантва̄ т̣хито. самупагатоти сампайутто хутва̄ т̣хито. ‘‘упа̄гато самупа̄гато’’типи па̄л̣и. убхайена̄пи сатисамӣпам̣ а̄гатоти аттхо. упапанноти авийога̄панно. самупапанноти парипун̣н̣о. саманна̄гатоти авикало виджджама̄но. ‘‘упето самупетоти двӣхи падехи паваттам̣ катхитам̣. упагато самупагатоти двӣхи падехи пат̣иведхо. упапанно самупапанно саманна̄гатоти тӣхи падехи пат̣ила̄бхо катхито’’ти евамеке ван̣н̣айанти.

локе ва̄ са̄ висаттика̄ти йа̄ еса̄ анекаппака̄рена вутта̄ висаттика̄, са̄ кхандхалоке ева, на ан̃н̃атра кхандхехи паваттатӣти аттхо. локе ва̄ там̣ висаттиканти кхандхалоке ева паваттам̣ етам̣ висаттикасан̇кха̄там̣ тан̣хам̣. тарати ка̄ме паривадждженто. уттарати килесе паджаханто. патарати тесам̣ патит̣т̣ха̄хетум̣ чхинданто. саматиккамати сам̣са̄рам̣ атиккаманто. вӣтиваттати пат̣исандхиабхаббуппаттикам̣ каронто. атха ва̄ тарати уттарати ка̄йа̄нупассанена. патарати ведана̄нупассанена. саматиккамати читта̄нупассанена. атха ва̄ тарати сӣлена. уттарати сама̄дхина̄. патарати випассана̄йа. саматиккамати маггена. вӣтиваттати пхалена̄ти евама̄дина̄ йоджетаббам̣.

4. чатуттхага̄тха̄йа айам̣ сан̇кхепаттхо – йо екам̣ са̄ликхетта̄дикхеттам̣ ва̄ гхараваттха̄диваттхум̣ ва̄ каха̄пан̣асан̇кха̄там̣ хиран̃н̃ам̣ ва̄ гоасса̄дибхедам̣ гава̄ссам̣ ва̄ антоджа̄та̄дида̄се ва̄ бхатака̄дикаммакаре ва̄ иттхисан̃н̃ита̄ тхийо ва̄ н̃а̄тибандхава̄дибандхӯ ва̄ ан̃н̃е ва̄ мана̄пийарӯпа̄дике путхука̄ме анугиджджхатӣти. са̄ликкхеттанти йаттха са̄лийо вируханти. вӣхиккхетта̄дӣсупи есева найо. вӣхӣти авасесавӣхайо. модайатӣти мугго. гхараваттхунти гхарапатит̣т̣ха̄панаттхам̣ ката̄катабхӯмибха̄го. кот̣т̣хакаваттха̄дӣсупи есева найо. кот̣т̣хакоти два̄ракот̣т̣ха̄ди. пурети гхарасса пурато. паччха̄ти гхарасса паччхато. еттха а̄ра̄менти читтам̣ тосентӣти а̄ра̄мо, пуппхенапи пхаленапи чха̄йа̄йапи дакенапи рамантӣти аттхо.

пасука̄дайоти ел̣ака̄дайо. антоджа̄такоти антогхарада̄сийа̄ куччхимхи джа̄то. дханаккӣтакоти дханена кӣн̣итва̄ париваттетва̄ гахито. са̄мам̣ ва̄ти сайам̣ ва̄. да̄сабйанти да̄сасса бха̄во да̄сабйам̣, там̣ да̄сабйам̣. упетӣти упагаччхати. ака̄мако ва̄ти аттано аручийа̄ ва̄ карамара̄нӣто.

те чатта̄ро пунапи дассетум̣ ‘‘а̄ма̄йа да̄са̄пи бхаванти хеке’’ти а̄ха. а̄ма̄йа да̄са̄ти антоджа̄тада̄са̄. ‘‘йаттха да̄со а̄маджа̄то т̣хито тхулла̄ни гаччхатӣ’’ти еттха̄пи етева вутта̄. дханена кӣта̄ти дханада̄са̄. са̄ман̃ча екети сайам̣ да̄са̄. бхайа̄пан̣унна̄ти ака̄мада̄са̄. бхайена пан̣унна̄ кхипита̄.

бхатака̄ти бхатийа̄ джӣванака̄. касикамма̄дикаммам̣ каронтӣти каммакара̄. упаджӣвиноти саммантана̄дина̄ упагантва̄ ниссайам̣ катва̄ джӣвантӣти упаджӣвино.

иттхӣти тхийати етиссам̣ габбхоти иттхӣ. париггахоти саха̄йӣ сасса̄мика̄. ма̄та̄питибандхава̄пи н̃а̄тибандху. саготто готтабандху. ека̄чарийакуле ва̄ екаджа̄тимантам̣ ва̄ уггахитаманто мантабандху. дханусиппа̄дисаддхим̣ уггахитако сиппабандху. ‘‘миттабандхава̄типи бандхӯ’’ти каттхачи поттхаке па̄т̣хо диссати.

гиджджхатӣти килесака̄мена паттхети. анугиджджхатӣти ану ану гиджджхати пунаппунам̣ паттхети. палигиджджхатӣти самантато паттхети. палибаджджхатӣти висесена паттхети. ‘‘ол̣а̄рикаттена нимиттагга̄хавасена гиджджхати, анугиджджхати, анубйан̃джанагга̄хавасена палигиджджхати, палибаджджхатӣ’’ти евамеке ван̣н̣айанти.

5. пан̃чамага̄тха̄йам̣ айам̣ сан̇кхепаттхо – там̣ пуггалам̣ абалакхйа̄ килеса̄ балӣйанти саханти мадданти. саддха̄бала̄дивирахена ва̄ абалам̣ там̣ пуггалам̣ абала̄ килеса̄ балӣйанти, абалатта̄ балӣйантӣти аттхо. атха ва̄ там̣ ка̄магиддхам̣ ка̄мараттам̣ ка̄мапарийесантан̃ча сӣха̄дайо ча па̄кат̣апариссайа̄, ка̄йадуччарита̄дайо ча апа̄кат̣апариссайа̄ мадданти. тато апа̄кат̣апариссайехи абхибхӯтам̣ там̣ пуггалам̣ джа̄тиа̄дидуккхам̣ бхиннам̣ на̄вам̣ удакам̣ вийа анвети.

абала̄ти наттхи етесам̣ баланти абала̄, балавирахита̄. дуббала̄ти мандапайога̄балена каттаббакиччавирахита̄. аппабала̄ти аппам̣ париттам̣ етесам̣ баланти аппабала̄, йуджджхитум̣ асаматтха̄. аппатха̄мака̄ти аппо паритто тха̄мо етесам̣ ва̄йа̄мо усса̄хоти аппатха̄мака̄. хӣна̄ нихӣна̄ пайогахӣнена. омака̄ тха̄махӣнена. ла̄мака̄ паччайахӣнена. чхатукка̄ аджджха̄сайахӣнена. паритта̄ паттихӣнена. сахантӣти мадданти гхат̣т̣анам̣ уппа̄денти. парисахантӣти саббато мадданти. абхибхаванти апара̄парам̣ уппаттивасена. аджджхоттхаранти пунаппунам̣ уппаттивасена. парийа̄дийанти суссосетва̄ т̣ха̄нена. мадданти кусалуппаттинива̄ран̣ена.

саддха̄баланти саддаханти ета̄йа, сайам̣ ва̄ саддахати, саддаханаматтамева ва̄ еса̄ти саддха̄. са̄ саддаханалаккхан̣а̄, окаппаналаккхан̣а̄ ва̄, сампаса̄данараса̄ удакаппаса̄дакаман̣и вийа. паккханданараса̄ ва̄ огхуттаран̣о вийа. ака̄лусийапаччупат̣т̣ха̄на̄, адхимуттипаччупат̣т̣ха̄на̄ ва̄. саддхеййаваттхупадат̣т̣ха̄на̄, сота̄паттийан̇гападат̣т̣ха̄на̄ ва̄. са̄ хаттхавиттабӣджа̄ни вийа дат̣т̣хабба̄. асаддхийе на кампатӣти саддха̄балам̣. вӣрийабаланти вӣрасса бха̄во вӣрийам̣, вӣра̄нам̣ ва̄ каммам̣ вӣрийам̣, видхина̄ ва̄ найена упа̄йена ӣрайитаббам̣ паваттайитаббанти вӣрийам̣. там̣ панетам̣ упаттхамбханалаккхан̣ан̃ча паггахан̣алаккхан̣ан̃ча вӣрийам̣, сахаджа̄та̄нам̣ упаттхамбханарасам̣, асам̣сӣданабха̄вапаччупат̣т̣ха̄нам̣, ‘‘сам̣вигго йонисо падахатӣ’’ти вачанато (а. ни. 4.113) сам̣вегападат̣т̣ха̄нам̣, вӣрийа̄рамбхаваттхупадат̣т̣ха̄нам̣ ва̄. самма̄ а̄раддхам̣ саббасампаттӣнам̣ мӯланти дат̣т̣хаббам̣. косадждже на кампатӣти вӣрийабалам̣. сатийа̄ лаккхан̣а̄дӣни вутта̄нева.

мут̣т̣хассачче на кампатӣти сатибалам̣. сахаджа̄та̄ни самма̄ а̄дхӣйати т̣хапетӣти сама̄дхи. со па̄моккхалаккхан̣о авиккхепалаккхан̣о ва̄, сахаджа̄та̄нам̣ дхамма̄нам̣ а̄рамман̣е сампин̣д̣анарасо нха̄нийачун̣н̣а̄нам̣ удакам̣ вийа, упасамапаччупат̣т̣ха̄но, н̃а̄н̣апаччупат̣т̣ха̄но ва̄. ‘‘сама̄хито йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти пассатӣ’’ти хи вуттам̣. висесато сукхападат̣т̣ха̄но нива̄те падӣпаччӣнам̣ т̣хити вийа четасо т̣хитӣти дат̣т̣хаббо. уддхачче на кампатӣти сама̄дхибалам̣. паджа̄на̄тӣти пан̃н̃а̄. ким̣ паджа̄на̄ти? ‘‘идам̣ дуккха’’нтиа̄дина̄ (маха̄ва. 15) найена арийасачча̄ни. са̄ йатха̄сабха̄вапат̣иведхалаккхан̣а̄, аккхалитапат̣иведхалаккхан̣а̄ ва̄ кусалисса̄сакхиттаусупат̣иведхо вийа, висайобха̄санараса̄ падӣпо вийа, асаммохапаччупат̣т̣ха̄на̄ аран̃н̃агатасудесако вийа. авиджджа̄йа на кампатӣти пан̃н̃а̄балам̣. хирибалам̣ оттаппабаланти ахирике на кампатӣти хирибалам̣. аноттаппе на кампатӣти оттаппабалам̣. айам̣ убхайавасена аттхаван̣н̣ана̄ хоти. ка̄йадуччарита̄дӣхи хирӣйатӣти хирӣ, ладжджа̄йетам̣ адхивачанам̣. техи ева оттаппатӣти оттаппам̣, па̄пато уббегассетам̣ адхивачанам̣.

тесам̣ на̄на̄каран̣адӣпанаттхам̣ – ‘‘самут̣т̣ха̄нам̣ адхипати, ладжджа̄дилаккхан̣ена ча̄’’ти имам̣ ма̄тикам̣ т̣хапетва̄ айам̣ виттха̄ракатха̄ вутта̄ – аджджхаттасамут̣т̣ха̄на̄ хирӣ на̄ма, бахиддха̄самут̣т̣ха̄нам̣ оттаппам̣ на̄ма. атта̄дхипати хирӣ на̄ма, лока̄дхипати оттаппам̣ на̄ма. ладжджа̄сабха̄васан̣т̣хита̄ хирӣ на̄ма, бхайасабха̄васан̣т̣хитам̣ оттаппам̣ на̄ма. саппатиссавалаккхан̣а̄ хирӣ на̄ма, ваджджабхӣрукабхайадасса̄вилаккхан̣ам̣ оттаппам̣ на̄ма.

таттха аджджхаттасамут̣т̣ха̄нам̣ хирим̣ чатӯхи ка̄ран̣ехи самут̣т̣ха̄пети – джа̄тим̣ паччавеккхитва̄, вайам̣ паччавеккхитва̄, сӯрабха̄вам̣ паччавеккхитва̄, ба̄хусаччам̣ паччавеккхитва̄. катхам̣? ‘‘па̄пакаран̣ам̣ на̄метам̣ на джа̄тисампанна̄нам̣ каммам̣, хӣнаджачча̄нам̣ кеват̣т̣а̄дӣнам̣ идам̣ каммам̣, ма̄дисасса джа̄тисампаннасса идам̣ каммам̣ ка̄тум̣ на йутта’’нти евам̣ та̄ва джа̄тим̣ паччавеккхитва̄ па̄н̣а̄типа̄та̄дипа̄пам̣ акаронто хирим̣ самут̣т̣ха̄пети. татха̄ ‘‘па̄пакаран̣ам̣ на̄метам̣ дахарехи каттаббам̣ каммам̣, ма̄дисасса вайе т̣хитасса идам̣ каммам̣ ка̄тум̣ на йутта’’нти евам̣ вайам̣ паччавеккхитва̄ па̄н̣а̄типа̄та̄дипа̄пам̣ акаронто хирим̣ самут̣т̣ха̄пети. татха̄ ‘‘па̄пакаммам̣ на̄метам̣ дуббаладжа̄тика̄нам̣ каммам̣, ма̄дисасса сӯрабха̄васампаннасса идам̣ каммам̣ ка̄тум̣ на йутта’’нти евам̣ сӯрабха̄вам̣ паччавеккхитва̄ па̄н̣а̄типа̄та̄дипа̄пам̣ акаронто хирим̣ самут̣т̣ха̄пети. татха̄ ‘‘па̄пакаммам̣ на̄метам̣ андхаба̄ла̄нам̣ каммам̣, на пан̣д̣ита̄нам̣. ма̄дисасса пан̣д̣итасса бахуссутасса идам̣ каммам̣ ка̄тум̣ на йутта’’нти евам̣ ба̄хусаччам̣ паччавеккхитва̄ па̄н̣а̄типа̄та̄дипа̄пам̣ акаронто хирим̣ самут̣т̣ха̄пети. евам̣ аджджхаттасамут̣т̣ха̄нам̣ хирим̣ чатӯхи ка̄ран̣ехи самут̣т̣ха̄пети. самут̣т̣ха̄петва̄ ча пана аттано читте хирим̣ павесетва̄ па̄пакаммам̣ на кароти. евам̣ аджджхаттасамут̣т̣ха̄на̄ хирӣ на̄ма хоти. катхам̣ бахиддха̄самут̣т̣ха̄нам̣ оттаппам̣ на̄ма? ‘‘саче твам̣ па̄пакаммам̣ кариссаси, чатӯсу париса̄су гарахаппатто бхависсаси –

‘‘гарахиссанти там̣ вин̃н̃ӯ, асучим̣ на̄гарико йатха̄;

ваджджито сӣлавантехи, катхам̣ бхиккху кариссасӣ’’ти. (дха. са. ат̣т̣ха. 1 ка̄ма̄вачаракусала дхаммуддесакатха̄) –

евам̣ паччавеккханто хи бахиддха̄самут̣т̣хитена оттаппена па̄пакаммам̣ на кароти, евам̣ бахиддха̄самут̣т̣ха̄нам̣ оттаппам̣ на̄ма хоти.

катхам̣ атта̄дхипати хирӣ на̄ма? идхекаччо кулапутто атта̄нам̣ адхипатим̣ джет̣т̣хакам̣ катва̄ ‘‘ма̄дисасса саддха̄паббаджитасса бахуссутасса дхутан̇гадхарасса на йуттам̣ па̄пакаммам̣ ка̄ту’’нти па̄пам̣ на кароти. евам̣ атта̄дхипати хирӣ на̄ма хоти. тена̄ха бхагава̄ ‘‘со атта̄нам̣йева адхипатим̣ каритва̄ акусалам̣ паджахати, кусалам̣ бха̄вети, са̄ваджджам̣ паджахати, анаваджджам̣ бха̄вети, суддхам̣ атта̄нам̣ парихаратӣ’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. 1 ка̄ма̄вачаракусала дхаммуддесакатха̄; а. ни. 3.40).

катхам̣ лока̄дхипати оттаппам̣ на̄ма? идхекаччо кулапутто локам̣ адхипатим̣ джет̣т̣хакам̣ катва̄ па̄пакаммам̣ на кароти. йатха̄ха –