10. пура̄бхедасуттаниддесаван̣н̣ана̄
83. дасаме пура̄бхедасуттаниддесе катхам̣дассӣти имасса суттасса ито паресан̃ча пан̃чаннам̣ калахавива̄дачӯл̣абйӯхамаха̄бйӯхатуват̣акааттадан̣д̣асутта̄нам̣ самма̄парибба̄джанӣйасуттаван̣н̣ана̄йам̣ (су. ни. ат̣т̣ха. 2.362 а̄дайо) вуттанайенева са̄ман̃н̃ато уппатти ведитабба̄. висесато пана йатхева тасмим̣ маха̄самайе ра̄гачаритадевата̄нам̣ саппа̄йавасена дхаммам̣ десетум̣ ниммитабуддхена атта̄нам̣ пуччха̄петва̄ самма̄парибба̄джанӣйасуттанта- (су. ни. 361 а̄дайо) мабха̄си, евам̣ тасмим̣йева маха̄самайе ‘‘ким̣ ну кхо пура̄ сарӣрабхеда̄ каттабба’’нти уппанначитта̄нам̣ девата̄нам̣ читтам̣ н̃атва̄ та̄сам̣ ануггахаттхам̣ ад̣д̣хател̣асабхиккхусатапарива̄рам̣ ниммитабуддхам̣ а̄ка̄сена а̄нетва̄ тена атта̄нам̣ пуччха̄петва̄ имам̣ суттамабха̄си.
катхам̣? буддха̄ на̄ма маханта̄ ете саттависеса̄, йам̣ садевакасса локасса дит̣т̣хам̣ сутам̣ мутам̣ вин̃н̃а̄там̣ паттам̣ парийеситам̣ анувичаритам̣ манаса̄ на кин̃чи каттхачи нӣла̄дивасена вибхаттарӯпа̄рамман̣есу вибхаттарӯпа̄рамман̣ам̣ ва̄, бхерисадда̄дивасена вибхаттасадда̄рамман̣а̄дӣсу садда̄диа̄рамман̣ам̣ ва̄ аттхи, йам̣ етесам̣ н̃а̄н̣амукхе а̄па̄тхам̣ на̄гаччхати. йатха̄ха – ‘‘йам̣, бхиккхаве, садевакасса локасса…пе… садеваманусса̄йа дит̣т̣хам̣ сутам̣ мутам̣ вин̃н̃а̄там̣ паттам̣ парийеситам̣ анувичаритам̣ манаса̄, тамахам̣ джа̄на̄ми тамахам̣ аббхан̃н̃а̄си’’нти (а. ни. 4.24). евам̣ саббаттха аппат̣ихатан̃а̄н̣о бхагава̄ сабба̄пи та̄ девата̄ бхабба̄бхаббавасена две кот̣т̣ха̄се ака̄си. ‘‘камма̄варан̣ена ва̄ саманна̄гата̄’’тиа̄дина̄ (пу. па. 12) хи найена вутта̄ сатта̄ абхабба̄ на̄ма. те екавиха̄ре васантепи буддха̄ на олокенти. випарӣта̄ пана бхабба̄ на̄ма. те дӯре васантепи гантва̄ сан̇ган̣ханти. тасмим̣ девата̄саннипа̄те йе абхабба̄, те паха̄йа бхаббе париггахеси. париггахетва̄ ‘‘еттака̄ еттха ра̄гачарита̄, еттака̄ доса̄дичарита̄’’ти чарийавасена чха кот̣т̣ха̄се ака̄си. атха несам̣ саппа̄йадхаммадесанам̣ упадха̄ренто ‘‘ра̄гачарита̄нам̣ дева̄нам̣ самма̄парибба̄джанӣйасуттам̣ (су. ни. 361 а̄дайо) катхесса̄ми, досачарита̄нам̣ калахавива̄дасуттам̣ (су. ни. 868 а̄дайо), мохачарита̄нам̣ маха̄бйӯхасуттам̣ (су. ни. 901 а̄дайо), витаккачарита̄нам̣ чӯл̣абйӯхасуттам̣ (су. ни. 884 а̄дайо), саддха̄чарита̄нам̣ туват̣акасуттам̣ (су. ни. 921 а̄дайо), буддхичарита̄нам̣ пура̄бхедасуттам̣ (су. ни. 854 а̄дайо) катхесса̄мӣ’’ти десанам̣ ваваттха̄петва̄ пуна там̣ парисам̣ манаса̄ка̄си ‘‘аттаджджха̄сайена ну кхо джа̄неййа, параджджха̄сайена, ат̣т̣хуппаттикена, пуччха̄васена̄’’ти. тато ‘‘пуччха̄васена джа̄неййа̄’’ти н̃атва̄ ‘‘аттхи ну кхо кочи девата̄нам̣ аджджха̄сайам̣ гахетва̄ чарийавасена пан̃хам̣ пуччхитум̣ саматтхо’’ти ‘‘тесу пан̃часатесу бхиккхӯсу екопи на саккотӣ’’ти аддаса. тато асӣтимаха̄са̄ваке, две аггаса̄ваке ча саманна̄харитва̄ ‘‘тепи на сакконтӣ’’ти дисва̄ чинтеси – ‘‘саче паччекабуддхо бхавеййа, саккун̣еййа ну кхо’’ти. ‘‘сопи на саккун̣еййо’’ти н̃атва̄ ‘‘саккасуйа̄ма̄дӣсу кочи саккун̣еййа̄’’ти саманна̄хари. саче хи тесу кочи саккун̣еййа, там̣ пуччха̄петва̄ аттана̄ виссаджджеййа. на пана тесупи кочи саккоти. атхасса етадахоси – ‘‘ма̄дисо буддхойева саккун̣еййа, аттхи пана каттхачи ан̃н̃о буддхо’’ти ананта̄су локадха̄тӯсу анантан̃а̄н̣ам̣ паттхаритва̄ локам̣ олокенто на ан̃н̃ам̣ буддхам̣ аддаса. аначчхарийан̃четам̣, ида̄ни аттана̄ самам̣ на пассеййа, йо джа̄тадивасепи брахмаджа̄лаван̣н̣ана̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.7) вуттанайена аттана̄ самам̣ апассанто ‘‘аггохамасми локасса̄’’ти (дӣ. ни. 2.31) аппат̣иваттийам̣ сӣхана̄дам̣ нади. евам̣ ан̃н̃ам̣ аттана̄ самам̣ апасситва̄ чинтеси ‘‘саче ахам̣ пуччхитва̄ ахамева виссаджджеййам̣, евам̣ та̄ девата̄ на саккхиссанти пат̣ивиджджхитум̣. ан̃н̃асмим̣ пана буддхейева пуччханте майи ча виссаджджанте аччхеракам̣ бхависсати, саккхиссанти ча девата̄ пат̣ивиджджхитум̣, тасма̄ ниммитабуддхам̣ ма̄песса̄мӣ’’ти абхин̃н̃а̄па̄дакам̣ джха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа ‘‘паттачӣвараггахан̣ам̣ а̄локитам̣ вилокитам̣ самин̃джитам̣ паса̄ритан̃ча мама садисам̣йева хотӯ’’ти ка̄ма̄вачарачиттехи парикаммам̣ катва̄ ‘‘па̄чӣнайугандхарапариккхепато уллан̇гхайама̄нам̣ чандаман̣д̣алам̣ бхиндитва̄ никкхаманто вийа а̄гаччхатӯ’’ти рӯпа̄вачарачиттена адхит̣т̣ха̄си. девасан̇гхо там̣ дисва̄ ‘‘ан̃н̃опи ну кхо бхо, чандо уггато’’ти а̄ха. атха чандам̣ оха̄йа а̄саннатаре джа̄те ‘‘на чандо, сӯрийо уггато’’ти. пуна а̄саннатаре джа̄те ‘‘на сӯрийо, девавима̄нам̣ ета’’нти. пуна а̄саннатаре джа̄те ‘‘на девавима̄нам̣, девапутто есо’’ти. пуна а̄саннатаре джа̄те ‘‘на девапутто, маха̄брахма̄ есо’’ти. пуна а̄саннатаре джа̄те ‘‘на маха̄брахма̄, апаропи бхо буддхо а̄гато’’ти а̄ха.
таттха путхуджджанадевата̄ чинтайим̣су – ‘‘екабуддхасса та̄ва айам̣ девата̄саннипа̄то. двиннам̣ кӣвамаханто бхависсатӣ’’ти. арийадевата̄ чинтайим̣су – ‘‘екисса̄ локадха̄туйа̄ две буддха̄ на̄ма наттхи, аддха̄ бхагава̄ аттана̄ садисам̣ ан̃н̃ам̣ екам̣ буддхам̣ нимминӣ’’ти. атхасса девасан̇гхасса пассантассева ниммитабуддхо а̄гантва̄ дасабалам̣ авандитва̄ва саммукхат̣т̣ха̄не самасамам̣ катва̄ ма̄пите а̄сане нисӣди. бхагавато ба̄ттим̣самаха̄пурисалаккхан̣а̄ни, ниммитасса̄пи, бхагавато сарӣра̄ чхаббан̣н̣арасмийо никкхаманти, ниммитасса̄пи, бхагавато сарӣрарасмийо ниммитасарӣре пат̣ихан̃н̃анти, ниммитасса расмийо бхагавато ка̄йе пат̣ихан̃н̃анти. та̄ двиннампи буддха̄нам̣ сарӣрато уггамма бхаваггам̣ а̄хачча тато тато пат̣иниваттитва̄ девата̄нам̣ маттхакаматтхакапарийантена отаритва̄ чаккава̄л̣амукхават̣т̣ийам̣ патит̣т̣хахим̣су. сакалачаккава̄л̣агаббхам̣ суван̣н̣амайаван̇кагопа̄насивинаддхамива четийагхарам̣ вирочиттха. дасасахассачаккава̄л̣адевата̄ екачаккава̄л̣е ра̄сибхӯта̄ двиннам̣ буддха̄нам̣ расмиаббхантарам̣ пависитва̄ ат̣т̣хам̣су. ниммито нисӣдантойева ‘‘катхам̣дассӣ катхам̣сӣло, упасантоти вуччатӣ’’тиа̄дина̄ найена адхипан̃н̃а̄дикам̣ пуччханто га̄тхама̄ха.
таттха пуччха̄йа та̄ва со ниммито катхам̣дассӣти адхипан̃н̃ам̣, катхам̣сӣлоти адхисӣлам̣, упасантоти адхичиттам̣ пуччхати. сесам̣ па̄кат̣амева.
ниммитабуддха̄дивибха̄ванаттхам̣ пет̣аке –
‘‘упети дхаммам̣ парипуччхама̄но, кусалам̣ аттхупасан̃хитам̣;
на джӣвати на ниббуто на мато, там̣ пуггалам̣ катамам̣ ваданти буддха̄. (пари. 479);
‘‘сам̣са̄ракхӣн̣о на ча вантара̄го, на ча̄пи секкхо на ча дит̣т̣хадхаммо;
акхӣн̣а̄саво антимадехадха̄рӣ, там̣ пуггалам̣ катамам̣ ваданти буддха̄.
‘‘на дуккхасаччена саман̇гибхӯто, на маггасаччена куто ниродхо;
самудайасаччато сувидӯравидӯро, там̣ пуггалам̣ катамам̣ ваданти буддха̄.
‘‘ахетуко нопи ча рӯпаниссито, апаччайо нопи ча со асан̇кхато;
асан̇кхата̄рамман̣о нопи ча рӯпӣ, там̣ пуггалам̣ катамам̣ ваданти буддха̄’’ти. –
вуттам̣.
таттха пат̣хамага̄тха̄ ниммитабуддхам̣ сандха̄йа, дутийага̄тха̄ паччхимабхавикабодхисаттам̣ сандха̄йа, татийага̄тха̄ арахаттапхалат̣т̣хам̣ сандха̄йа, чатуттхага̄тха̄ арӯпе нибба̄напаччавеккхан̣аманодва̄рапуреча̄рикачиттасаман̇гим̣ сандха̄йа вутта̄ти н̃а̄табба̄. кӣдисена дассанена̄ти кӣдисавасена дассанена. ким̣сан̣т̣хитена̄ти ким̣сариккхена. ким̣пака̄рена̄ти ким̣видхена. ким̣пат̣ибха̄гена̄ти ким̣а̄ка̄рена.
йам̣ пуччха̄мӣти йам̣ пуггалам̣ пуччха̄ми, там̣ майхам̣ вийа̄карохи. йа̄ча̄мӣти а̄йа̄ча̄ми. аджджхеса̄мӣти а̄н̣а̄пеми. паса̄демӣти тава санта̄не соманассам̣ уппа̄деми. брӯхӣти ниддесасса уддесападам̣. а̄чиккха̄ти десетабба̄нам̣ ‘‘има̄ни на̄ма̄нӣ’’ти на̄мавасена катхехи. десехӣти дассехи. пан̃н̃апехӣти джа̄на̄пехи. н̃а̄н̣амукхавасена хи аппанам̣ т̣хапенто ‘‘пан̃н̃апехӣ’’ти вуччати. пат̣т̣хапехӣти пан̃н̃а̄пехи, паватта̄пехӣти аттхо. н̃а̄н̣амукхе т̣хапехӣти ва̄. вивара̄ти виват̣ам̣ карохи, виваритва̄ дассехӣти аттхо. вибхаджа̄ти вибха̄гакирийа̄йа вибха̄венто дассехӣти аттхо. утта̄нӣкарохӣти па̄кат̣абха̄вам̣ карохи.
атха ва̄ а̄чиккха̄ти десана̄дӣнам̣ чханнам̣ пада̄нам̣ мӯлападам̣. десана̄дӣни чха пада̄ни етасса аттхасса виваран̣аттхам̣ вутта̄ни. таттха десехӣти уггхат̣итан̃н̃ӯнам̣ васена сан̇кхепато пат̣хамам̣ уддесавасена десехи. уггхат̣итан̃н̃ӯ хи сан̇кхепена вуттам̣ пат̣хамам̣ вуттан̃ча пат̣ивиджджханти. пан̃н̃апехӣти випан̃читан̃н̃ӯнам̣ васена тесам̣ читтатосанена буддхиниса̄нена ча пат̣хамам̣ сам̣кхиттасса виттха̄рато ниддесавасенева пан̃н̃апехи. пат̣т̣хапехӣти тесам̣йева ниддит̣т̣хасса ниддесасса пат̣иниддесавасена виттха̄ритавасена т̣хапети пат̣т̣хапехи. вивара̄ти ниддит̣т̣хассапи пунаппунам̣ вачанена вивара̄хи. вибхаджа̄ти пунаппунам̣ вуттасса̄пи вибха̄гакаран̣ена вибхаджа̄хи. утта̄нӣкарохӣти виват̣асса виттха̄ратаравачанена вибхаттасса ча нидассанавачанена утта̄ним̣ карохи. айам̣ десана̄ неййа̄нампи пат̣иведха̄йа хотӣти.
84. виссаджджане пана бхагава̄ сарӯпена адхипан̃н̃а̄дӣни ависсаджджетва̄ва адхипан̃н̃а̄диппабха̄вена йесам̣ килеса̄нам̣ упасама̄ ‘‘упасанто’’ти вуччати, на̄на̄девата̄нам̣ а̄сайа̄нуломена тесам̣ упасамамева дӣпенто ‘‘вӣтатан̣хо’’тиа̄дика̄ га̄тха̄йо абха̄си. таттха а̄дито ат̣т̣ханнам̣ га̄тха̄нам̣ ‘‘там̣ брӯми упасанто’’ти има̄йа га̄тха̄йа самбандхо ведитаббо, тато пара̄сам̣ ‘‘са ве сантоти вуччатӣ’’ти имина̄ саббапаччхимена падена.
анупадаван̣н̣ана̄найо – вӣтатан̣хо пура̄бхеда̄ти йо сарӣрабхеда̄ пуббамева пахӣнатан̣хо. пуббамантаманисситоти атӣтаддха̄дибхедам̣ пуббаантам̣ аниссито. вемаджджхе нупасан̇кхеййоти паччуппаннепи аддхани ‘‘ратто’’тиа̄дина̄ найена на упасан̇кха̄таббо. тасса наттхи пураккхатанти тасса арахато двиннам̣ пуреккха̄ра̄нам̣ абха̄ва̄ ана̄гате аддхани пураккхатамапи наттхи, там̣ брӯми упасантоти еваметтха йоджана̄ ведитабба̄. еса найо саббаттха.
пура̄ ка̄йасса бхеда̄ти караджака̄йасса бхедато пуббейева. аттабха̄васса̄ти сакалаттабха̄васса. кал̣еварасса никкхепа̄ти кал̣еварасса никкхепато сарӣрасса т̣хапанато. джӣвитиндрийасса упаччхеда̄ти дувидхасса джӣвитиндрийасса упаччхедато пуббамева.
пуббанто вуччати атӣто аддха̄ти пуббасан̇кха̄то анто кот̣т̣ха̄со ‘‘атӣто аддха̄ти, атикканто ка̄ло’’ти катхӣйати. атӣтам̣ аддха̄нам̣ а̄раббха̄ти атӣтака̄лам̣ пат̣ичча тан̣ха̄ пахӣна̄.
апарампи бхаддекараттапарийа̄йам̣ (ма. ни. 3.272 а̄дайо) дассенто ‘‘атха ва̄’’тиа̄дима̄ха. таттха евам̣рӯпо ахосинти ка̄л̣опи сама̄но инданӣламан̣иван̣н̣о ахосинти евам̣ манун̃н̃арӯпавасенева евам̣рӯпо ахосим̣. кусаласукхасоманассаведана̄васенева евам̣ведано. там̣ сампайутта̄нам̣йева сан̃н̃а̄дӣнам̣ васена евам̣сан̃н̃о. евам̣сан̇кха̄ро. евам̣вин̃н̃а̄н̣о ахосим̣ атӣтамаддха̄нанти таттха нандим̣ на саманна̄нетӣти тесу рӯпа̄дӣсу тан̣хам̣ ва̄ тан̣ха̄сампайуттадит̣т̣хим̣ ва̄ на̄нупаваттайати. апарена парийа̄йена маха̄качча̄набхаддекараттапарийа̄йам̣ дассенто ‘‘атха ва̄ ити ме чаккху ахосӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха чаккхӯти чаккхупаса̄до. рӯпа̄ти чатусамут̣т̣ха̄никарӯпа̄. имина̄ найена сеса̄йатана̄нипи ведитабба̄ни. вин̃н̃а̄н̣анти ниссайавин̃н̃а̄н̣ам̣. на тадабхинандатӣти там̣ чаккхун̃чева рӯпан̃ча тан̣ха̄дит̣т̣хивасена на̄бхинандати. ити ме мано ахоси ити дхамма̄ти еттха пана маноти бхаван̇гачиттам̣. дхамма̄ти тебхӯмакадхамма̄рамман̣ам̣. хаситалапитакӣл̣ита̄нӣти дантавидам̣сакахаситан̃ча ва̄ча̄лапитан̃ча ка̄йакӣл̣а̄дикӣл̣итан̃ча̄ти хаситалапитакӣл̣ита̄ни. на тадасса̄детӣти та̄ни хасита̄дӣни на̄бхинандати. на там̣ ника̄метӣти кантам̣ на кароти. на ча тена виттим̣ а̄паджджатӣти тена ча тут̣т̣хим̣ на па̄пун̣а̄ти.
там̣ там̣ паччайам̣ пат̣ичча уппанноти паччуппанно. раттоти нупасан̇кхеййоти ра̄гена раттоти ган̣анам̣ на упанетаббо. упарипи есева найо. еварӯпо сийантиа̄дӣсу пан̣ӣтаманун̃н̃арӯпа̄дивасенева тан̣ха̄дит̣т̣хипаваттанасан̇кха̄та̄ нандӣ саманна̄найана̄ ведитабба̄. на пан̣идахатӣти паттхана̄васена на т̣хапети. аппан̣идха̄напаччайа̄ти на паттхана̄т̣хапанака̄ран̣ена.
85. асанта̄сӣти тена тена ала̄бхато асантасанто. авикаттхӣти сӣла̄дӣхи авикаттханасӣло. акуккучоти хаттхакуккучча̄дивирахито. мантабха̄н̣ӣти манта̄йа париггахетва̄ ва̄чам̣ бха̄сита̄. ануддхатоти уддхаччавирахито. са ве ва̄ча̄йатоти со ва̄ча̄йа йато сам̣йато чатудосавирахитам̣ ва̄чам̣ бха̄сита̄ хоти.
аккодханоти йан̃хи кхо вуттанти ‘‘на кодхано акодхано кодхавирахито’’ти йам̣ катхитам̣, там̣ пат̣хамам̣ та̄ва кодхам̣ катхетука̄мо ‘‘апича кодхо та̄ва ваттаббо’’ти а̄ха. кодхо та̄ва ваттабботи пат̣хамам̣ кодхо катхетаббо. дасаха̄ка̄рехи кодхо джа̄йатӣти дасахи ка̄ран̣ехи кодхо уппаджджати. анаттхам̣ ме ачарӣти авад̣д̣хим̣ ме ака̄си, имина̄ упа̄йена саббападесу аттхо ведитаббо. ат̣т̣ха̄не ва̄ пана кодхо джа̄йатӣти ака̄ран̣е кодхо уппаджджати. екаччо хи ‘‘дево ативассатӣ’’ти куппати, ‘‘на вассатӣ’’ти куппати, ‘‘сӯрийо таппатӣ’’ти куппати, ‘‘на таппатӣ’’ти куппати, ва̄те ва̄йантепи куппати, ава̄йантепи куппати, саммаджджитум̣ асакконто бодхипан̣н̣а̄нам̣ куппати, чӣварам̣ па̄рупитум̣ асакконто ва̄тасса куппати, упаккхалитва̄ кха̄н̣укасса куппати. идам̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘ат̣т̣ха̄не ва̄ пана кодхо джа̄йатӣ’’ти. таттха хет̣т̣ха̄ навасу т̣ха̄несу сатте а̄раббха уппаннатта̄ каммапатхабхедо хоти.
ат̣т̣ха̄нагха̄то пана сан̇кха̄ресу уппанно каммапатхабхедам̣ на кароти. читтам̣ а̄гха̄тенто уппанноти читтасса а̄гха̄то. тато балаватаро пат̣игха̄то. пат̣ихан̃н̃анавасена пат̣игхам̣. пат̣ивируджджхатӣти пат̣ивиродхо. куппанавасена копо. пакопо сампакопоти упасаггавасена падам̣ вад̣д̣хитам̣. дуссанавасена досо. падосо сампадосоти упасаггавасена падам̣ вад̣д̣хитам̣. читтасса бйа̄паттӣти читтасса випанната̄ випариваттана̄ка̄ро. манам̣ падӯсайама̄но уппаджджатӣти манопадосо. куджджханавасена кодхо. куджджхана̄ка̄ро куджджхана̄. куджджхитасса бха̄во куджджхитаттам̣. дуссатӣти досо. дуссана̄ти дуссана̄ка̄ро. дусситаттанти дусситабха̄во. пакатибха̄вавиджаханат̣т̣хена бйа̄паджджанам̣ бйа̄патти. бйа̄паджджана̄ти бйа̄паджджана̄ка̄ро. вируджджхатӣти виродхо. пунаппунам̣ вируджджхатӣти пат̣ивиродхо. вируддха̄ка̄рапат̣ивируддха̄ка̄равасена ва̄ идам̣ вуттам̣. чан̣д̣ико вуччати чан̣д̣о, тхаддхапуггало, тасса бха̄во чан̣д̣иккам̣. на етена суропитам̣ вачанам̣ хоти, дуруттам̣ апарипун̣н̣амева хотӣти асуропо. куддхака̄ле хи парипун̣н̣авачанам̣ на̄ма наттхи, сачепи кассачи хоти, там̣ аппама̄н̣ам̣. апаре пана ‘‘ассуджананат̣т̣хена ассуропанато ассуропо’’ти ваданти, там̣ ака̄ран̣ам̣ соманассасса̄пи ассуджананато. хет̣т̣ха̄вуттааттаманата̄пат̣ипаккхато на аттаманата̄ти анаттаманата̄. са̄ пана йасма̄ читтассева, на саттасса, тасма̄ ‘‘читтасса̄’’ти вуттам̣.
адхиматтапариттата̄ ведитабба̄ти адхиматтабха̄во париттабха̄во ча, балавабха̄во мандабха̄воти аттхо. кан̃чи ка̄лети екада̄. ‘‘кан̃чи ка̄ла’’нтипи па̄т̣хо. читта̄вилакаран̣аматто хотӣти читтасса а̄вилакаран̣аппама̄н̣о, читтакилит̣т̣хакаран̣аппама̄н̣оти аттхо. ‘‘читта̄ласакаран̣аматто’’типи па̄т̣хо, там̣ на сундарам̣. тасса читтакиламатхакаран̣аматтоти аттхо. на ча та̄ва мукхакула̄навикула̄но хотӣти мукхасса сан̇кочанависан̇кочано на ча та̄ва хоти. на ча та̄ва ханусан̃чопано хотӣти двиннам̣ ханӯнам̣ апара̄парам̣ чалано на ча та̄ва хоти. на ча та̄ва пхарусава̄чам̣ ниччха̄ран̣о хотӣти паресам̣ маммаччхедакам̣ пхарусава̄чам̣ мукхато нӣхаран̣ена бахи никкхамано на ча та̄ва хоти. на ча та̄ва диса̄видиса̄нувилокано хотӣти парасса аббхуккиран̣аттхам̣ дан̣д̣а̄диаттха̄йа дисан̃ча анудисан̃ча пунаппунам̣ вилокано на ча та̄ва хоти.
на ча та̄ва дан̣д̣асаттхапара̄масано хотӣти а̄гха̄танаттхам̣ дан̣д̣ан̃ча екатодха̄ра̄дисаттхан̃ча а̄дийано на ча та̄ва хоти. на ча та̄ва дан̣д̣асаттхааббхуккиран̣о хотӣти вуттаппака̄рам̣ дан̣д̣асаттхам̣ уккхипитва̄ пахаран̣о на ча та̄ва хоти. на ча та̄ва дан̣д̣асаттхаабхинипа̄тано хотӣти етам̣ дувидхам̣ парасса пахаран̣аттхам̣ на ча та̄ва кхипано хоти. на ча та̄ва чхиннавиччхиннакаран̣о хотӣти дан̣д̣асаттха̄дикхипанена парасарӣрам̣ двидха̄каран̣о ча вивидха̄ка̄рена ван̣акаран̣о ча на та̄ва хоти. ‘‘чхиддавиччхиддакаран̣о’’типи па̄т̣хо. на ча та̄ва самбхан̃джанапалибхан̃джано хотӣти сарӣрам̣ бхан̃джитва̄ чун̣н̣авичун̣н̣акаран̣о на ча та̄ва хоти. на ча та̄ва ан̇гаман̇гаапакад̣д̣хано хотӣти ан̇гапаччан̇гам̣ сампаггахетва̄ апанетва̄ кад̣д̣хано на ча та̄ва хоти. на ча та̄ва джӣвита̄ воропано хотӣти джӣвитиндрийато воропано на ча та̄ва хоти. на ча та̄ва саббача̄гапаричча̄га̄йа сан̣т̣хито хотӣти саббам̣ парасса джӣвитам̣ на̄сетва̄ аттано джӣвитана̄санаттха̄йа сан̣т̣хито на ча та̄ва хоти. идам̣ вуттам̣ хоти – йада̄ ан̃н̃ам̣ джӣвита̄ воропетва̄ атта̄нам̣ джӣвита̄ воропанаттха̄йа т̣хито, тада̄ саббача̄гапаричча̄га̄ на̄ма хоти. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘кодхам̣ чхетва̄ сукхам̣ сети, кодхам̣ чхетва̄ на сочати;
кодхасса висамӯласса, мадхураггасса бра̄хман̣а;
вадхам̣ арийа̄ пасам̣санти, тан̃хи чхетва̄ на сочатӣ’’ти. (сам̣. ни. 1.187, 267);
йатоти йада̄. парапуггалам̣ гха̄т̣етва̄ти парапуггалам̣ на̄сетва̄. атта̄нам̣ гха̄т̣етӣти атта̄нам̣ ма̄рети. парамуссадагатоти атибалавабха̄вам̣ гато. парамавепуллаппаттоти ативипулабха̄вам̣ патто. кодхасса пахӣнатта̄ти ана̄га̄мимаггена вуттаппака̄расса кодхасса пахӣнабха̄вена. кодхаваттхусса парин̃н̃а̄татта̄ти кодхасса патит̣т̣ха̄бхӯтасса ка̄ран̣абхӯтасса пийа̄пийаат̣т̣ха̄насан̇кха̄тасса ваттхусса н̃а̄татӣран̣апарин̃н̃а̄хи бйа̄петва̄ н̃а̄табха̄вена. кодхахетусса упаччхиннатта̄ти кодхасса джанакахетуно доманассасахагатачиттуппа̄дасса уччхиннабха̄вена.
та̄сӣти бха̄йанасӣло хоти. утта̄сӣти атибха̄йанасӣло. паритта̄сӣти самантато бха̄йанасӣло. бха̄йатӣти бхайам̣ уппаджджати. санта̄сам̣ а̄паджджатӣти вирӯпабха̄вам̣ па̄пун̣а̄ти. каттхӣ хотӣти аттано ван̣н̣абхан̣анасӣло хоти. викаттхӣти вивидха̄ на̄наппака̄рато ван̣н̣абхан̣анасӣло. джа̄тийа̄ ва̄ти кхаттийабха̄ва̄диджа̄тисампаттийа̄ ва̄. готтена ва̄ти готамаготта̄дина̄ уккат̣т̣хаготтена ва̄. колапуттийена ва̄ти маха̄кулабха̄вена ва̄. ван̣н̣апоккхарата̄йа ва̄ти ван̣н̣асампаннасарӣрата̄йа ва̄. сарӣран̃хи ‘‘поккхара’’нти вуччати, тасса ван̣н̣асампаттийа̄ абхирӯпабха̄вена̄ти аттхо. дханена ва̄тиа̄дӣни утта̄наттха̄нева.
куккуччанти ниддесасса уддесападам̣. таттха куккуччанти куччхитам̣ катам̣ кукатам̣, тасса бха̄во куккуччам̣. там̣ паччха̄нута̄палаккхан̣ам̣, ката̄ката̄нусочанарасам̣, виппат̣иса̄рапаччупат̣т̣ха̄нам̣, ката̄катападат̣т̣ха̄нам̣, да̄сабйам̣ вийа дат̣т̣хаббам̣. хаттхакуккуччампӣти хаттхехи куччхитам̣ катам̣ кукатам̣, тасса бха̄во хаттхакуккуччам̣. па̄дакуккучча̄дӣсупи есева найо.
акаппийе каппийасан̃н̃ита̄ти аччхамам̣сам̣ сӯкарамам̣санти кха̄дати, дӣпимам̣сам̣ мигамам̣санти кха̄дати, акаппийабходжанам̣ каппийабходжананти бхун̃джати, вика̄ле ка̄ласан̃н̃ита̄йа бхун̃джати, акаппийапа̄накам̣ каппийапа̄наканти пивати. айам̣ акаппийе каппийасан̃н̃ита̄. каппийе акаппийасан̃н̃ита̄ти сӯкарамам̣сам̣ аччхамам̣санти кха̄дати, мигамам̣сам̣ дӣпимам̣санти кха̄дати, каппийабходжанам̣ акаппийабходжананти бхун̃джати, ка̄ле вика̄ласан̃н̃ита̄йа бхун̃джати, каппийапа̄накам̣ акаппийапа̄наканти пивати. айам̣ каппийе акаппийасан̃н̃ита̄. авадждже ваджджасан̃н̃ита̄ти ниддосе досасан̃н̃ита̄. вадждже аваджджасан̃н̃ита̄ти садосе ниддосасан̃н̃ита̄. куккучча̄йана̄ти куккучча̄йана̄ка̄ро. куккучча̄йитаттанти куккучча̄йитабха̄во. четасо виппат̣иса̄роти читтасса вирӯпо пат̣исаран̣абха̄во. мановилекхоти читтасса вилекхо.
кататта̄ ча акататта̄ ча̄ти ка̄йадуччарита̄дӣнам̣ катабха̄вена ча ка̄йасучарита̄дӣнам̣ акатабха̄вена ча. катам̣ ме ка̄йадуччаританти майа̄ ка̄йена килесапӯтикатта̄ дут̣т̣ху чаритам̣ ка̄йена катам̣. акатам̣ ме ка̄йасучаританти майа̄ ка̄йена сут̣т̣ху чаритам̣ на катам̣. вачӣдуччаритавачӣсучарита̄дӣсупи есева найо ниродхапарийоса̄несу.
читтасса̄ти на саттасса на посасса. уддхаччанти уддхата̄ка̄ро. авӯпасамоти на вӯпасамо. чето виккхипатӣти четасо виккхепо, бхантаттам̣ читтасса̄ти читтасса бхантабха̄во бхантайа̄набхантагон̣а̄дӣнам̣ вийа. имина̄ ека̄рамман̣асмим̣йева виппханданам̣ катхитам̣. уддхаччан̃хи ека̄рамман̣е виппхандати, вичикиччха̄ на̄на̄рамман̣ети. идам̣ вуччати уддхаччанти айам̣ уддхатабха̄во катхӣйати.
муса̄ва̄дам̣ паха̄йа̄ти еттха муса̄ти висам̣ва̄данапуреккха̄расса аттхабхан̃джако вачӣпайого ка̄йапайого ва̄. висам̣ва̄дана̄дхиппа̄йена панасса парависам̣ва̄дакака̄йавачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ муса̄ва̄до.
апаро найо – муса̄ти абхӯтам̣ атаччхам̣ ваттху. ва̄доти тасса бхӯтато таччхато вин̃н̃а̄панам̣. лаккхан̣ато пана ататхам̣ ваттхум̣ татхато парам̣ вин̃н̃а̄петука̄масса татха̄вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ муса̄ва̄до, там̣ муса̄ва̄дам̣. паха̄йа̄ти имам̣ муса̄ва̄дачетана̄сан̇кха̄там̣ дуссӣлйам̣ паджахитва̄. пат̣ивиратоти пахӣнака̄лато пат̣т̣ха̄йа тато дуссӣлйато орато виратова. наттхи тасса вӣтиккамисса̄мӣти чаккхусотавин̃н̃еййа̄ дхамма̄, пагева ка̄йавин̃н̃еййа̄ти имина̄ найена ан̃н̃есупи еварӯпесу падесу аттхо ведитаббо.
саччам̣ вадатӣти саччава̄дӣ. саччена саччам̣ сандахати гхат̣етӣти саччасандхо, на антарантара̄ муса̄ вадатӣти аттхо. йо хи пурисо када̄чи муса̄ вадати, када̄чи саччам̣, тасса муса̄ва̄дена антаритатта̄ саччам̣ саччена на гхат̣ийати, тасма̄ со на саччасандхо, айам̣ пана на та̄дисо, джӣвитахетупи муса̄ аватва̄ саччена саччам̣ сандахатийева̄ти саччасандхо.
тхетоти тхиро, тхиракатхоти аттхо. еко хи пуггало халиддира̄го вийа, тхусара̄симхи никха̄такха̄н̣у вийа, ассапит̣т̣хе т̣хапитакумбхан̣д̣амива ча на тхиракатхо хоти, еко па̄са̄н̣алекха̄ вийа, индакхӣла̄ вийа ча тхиракатхо хоти, асина̄ сӣсам̣ чхиндантепи две катха̄ на катхети, айам̣ вуччати тхето.
паччайикоти паттийа̄йитаббако, саддха̄йитаббакоти аттхо. екаччо хи пуггало на паччайико хоти, ‘‘идам̣ кена вуттам̣, асукена̄’’ти вутте ‘‘ма̄ тасса вачанам̣ саддахатха̄’’ти ваттаббатам̣ а̄паджджати. еко паччайико хоти, ‘‘идам̣ кена вуттам̣, асукена̄’’ти вутте ‘‘йади тена вуттам̣, идамева пама̄н̣ам̣, ида̄ни упапариккхитаббам̣ наттхи, евамева ида’’нти ваттаббатам̣ а̄паджджати, айам̣ вуччати паччайико.
ависам̣ва̄дако локасса̄ти та̄йа саччава̄дита̄йа локам̣ на висам̣ва̄детӣти аттхо.
писун̣ам̣ ва̄чам̣ паха̄йа̄тиа̄дӣсу йа̄йа ва̄ча̄йа йасса там̣ ва̄чам̣ бха̄сати, тасса хадайе аттано пийабха̄вам̣ парасса ча сун̃н̃абха̄вам̣ кароти, са̄ писун̣а̄ ва̄ча̄. йа̄йа пана атта̄нампи парампи пхарусам̣ кароти, йа̄ ва̄ча̄ сайампи пхаруса̄, нева кан̣н̣асукха̄ на хадайан̇гама̄, айам̣ пхаруса̄ ва̄ча̄. йена сампхам̣ палапати нираттхакам̣, со сампхаппала̄по. йа̄ тесам̣ мӯлабхӯта̄ четана̄пи писун̣ава̄ча̄дина̄мамева лабхати, са̄ ева ча идха адхиппета̄.
имесам̣ бхеда̄йа̄ти йесам̣ ито вутта̄нам̣ сантике сутам̣, тесам̣ бхеда̄йа. бхинна̄нам̣ ва̄ сандха̄та̄ти двиннам̣ митта̄нам̣ ва̄ сама̄нупаджджха̄йака̄дӣнам̣ ва̄ кеначидева ка̄ран̣ена бхинна̄нам̣ екамекам̣ упасан̇камитва̄ ‘‘тумха̄кам̣ ӣдисе куле джа̄та̄нам̣ евам̣ бахуссута̄нам̣ идам̣ на йутта’’нтиа̄дӣни ватва̄ сандха̄нам̣ катта̄ анукатта̄.
ануппада̄та̄ти сандха̄на̄нуппада̄та̄. две джане самагге дисва̄ ‘‘тумха̄кам̣ еварӯпе куле джа̄та̄нам̣ еварӯпехи гун̣ехи саманна̄гата̄нам̣ ануччхавикамета’’нтиа̄дӣни ватва̄ дал̣хӣкаммам̣ катта̄ти аттхо. самагго а̄ра̄мо асса̄ти самагга̄ра̄мо, йаттха самагга̄ наттхи, таттха васитумпи на иччхатӣти аттхо. ‘‘самаггара̄мо’’типи па̄л̣и, айамеветтха аттхо. самаггаратоти самаггесу рато, те паха̄йа ан̃н̃атра гантумпи на иччхатӣти аттхо. самагге дисва̄пи сутва̄пи нандатӣти самагганандӣ. самаггакаран̣им̣ ва̄чам̣ бха̄сита̄ти йа̄ ва̄ча̄ сатте самаггейева кароти, там̣ са̄маггигун̣апаридӣпикамева ва̄чам̣ бха̄сати, на итаранти.
парасса маммаччхедакака̄йавачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ екантапхарусачетана̄ пхаруса̄ ва̄ча̄, нела̄ти елам̣ вуччати досо, насса̄ еланти нела̄, ниддоса̄ти аттхо ‘‘нелан̇го сетапаччха̄до’’ти еттха (уда̄. 65; пет̣ако. 25) вуттанелам̣ вийа. кан̣н̣асукха̄ти бйан̃джанамадхурата̄йа кан̣н̣а̄нам̣ сукха̄, сӯчивиджджханам̣ вийа кан̣н̣асӯлам̣ на джанети. аттхамадхурата̄йа сакаласарӣре копам̣ аджанетва̄ пемам̣ джанетӣти пеманӣйа̄. хадайам̣ гаччхати апат̣ихан̃н̃ама̄на̄ сукхена читтам̣ пависатӣти хадайан̇гама̄. гун̣апарипун̣н̣ата̄йа пуре бхава̄ти порӣ, пуре сам̣вад̣д̣хана̄рӣ вийа сукума̄ра̄типи порӣ, пурасса еса̄типи порӣ, нагарава̄сӣнам̣ катха̄ти аттхо. нагарава̄сино хи йуттакатха̄ хонти, питиматтам̣ пита̄ти бха̄тиматтам̣ бха̄та̄ти ваданти. еварӯпӣ катха̄ бахуно джанасса канта̄ хотӣти бахуджанаканта̄. кантабха̄венева бахуно джанасса мана̄па̄ читтавуд̣д̣хикара̄ти бахуджанамана̄па̄.
анаттхавин̃н̃а̄пика̄ ка̄йавачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ акусалачетана̄ сампхаппала̄по. ка̄лена вадатӣти ка̄лава̄дӣ, ваттаббайуттака̄лам̣ саллаккхетва̄ вадатӣти аттхо. бхӯтам̣ татхам̣ таччхам̣ сабха̄вамева вадатӣти бхӯтава̄дӣ. дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикаттхасаннисситамева катва̄ вадатӣти аттхава̄дӣ. навалокуттарадхаммасаннисситам̣ катва̄ вадатӣти дхаммава̄дӣ. сам̣варавинайапаха̄навинайасаннисситам̣ катва̄ вадатӣти винайава̄дӣ.
нидха̄нам̣ вуччати т̣хапанока̄со, нидха̄намасса аттхӣти нидха̄наватӣ, хадайе нидха̄таббайуттакам̣ ва̄чам̣ бха̄сита̄ти аттхо. ка̄лена̄ти еварӯпим̣ бха̄сама̄нопи ча ‘‘ахам̣ нидха̄наватим̣ ва̄чам̣ бха̄сисса̄мӣ’’ти на ака̄лена бха̄сати, йуттака̄лам̣ пана апеккхитва̄ва бха̄сатӣти аттхо. са̄падесанти саупамам̣, сака̄ран̣анти аттхо. парийантаватинти париччхедам̣ дассетва̄ йатха̄сса̄ париччхедо пан̃н̃а̄йати, евам̣ бха̄сатӣти аттхо. аттхасам̣хитанти анекехипи найехи вибхаджантена парийа̄да̄тум̣ асаккун̣еййата̄йа аттхасампаннам̣ бха̄сати. йам̣ ва̄ со аттхава̄дӣ аттхам̣ вадати, тена аттхена сахитатта̄ аттхасам̣хитам̣ ва̄чам̣ бха̄сати, на ан̃н̃ам̣ никкхипитва̄ ан̃н̃ам̣ бха̄сатӣти вуттам̣ хоти. чатуддоса̄пагатам̣ ва̄чам̣ бха̄сатӣти муса̄ва̄да̄дӣхи чатӯхи досехи апагатам̣ ва̄чам̣ бха̄сати. дваттим̣са̄йа тираччха̄накатха̄йа̄ти дваттим̣са̄йа саггамоккха̄нам̣ тираччха̄набхӯта̄йа катха̄йа.
даса катха̄ваттхӯнӣти аппиччхата̄дӣни даса виват̣т̣аниссита̄йа катха̄йа ваттхубхӯта̄ни ка̄ран̣а̄ни. аппиччхакатханти еттха аппиччхоти иччха̄вирахито аниччхо ниттан̣хо. еттха хи бйан̃джанам̣ са̄васесам̣ вийа, аттхо пана ниравасесо. на хи кхӣн̣а̄савасса ан̣уматта̄пи иччха̄ на̄ма аттхи.
апичеттха атриччхата̄ па̄пиччхата̄ махиччхата̄ аппиччхата̄ти айам̣ бхедо ведитаббо – таттха сакала̄бхе атиттасса парала̄бхапаттхана̄ атриччхата̄ на̄ма, та̄йа саманна̄гатасса екабха̄джане паккапӯвепи аттано патте патите на супакко вийа кхуддако вийа ча кха̄йати, свева пана парасса патте паккхитто супакко вийа маханто вийа ча кха̄йати. асантагун̣асамбха̄ваната̄ пана пат̣иггахан̣е ча аматтан̃н̃ута̄ па̄пиччхата̄ на̄ма, са̄ ‘‘идхекаччо асаддхо сама̄но саддхоти мам̣ джано джа̄на̄тӯ’’тиа̄дина̄ (вибха. 851) найена атрева а̄гата̄йева. та̄йа ча саманна̄гато пуггало кохан̃н̃е патит̣т̣ха̄ти. сантагун̣асамбха̄ваната̄ пана пат̣иггахан̣е ча аматтан̃н̃ута̄ махиччхата̄ на̄ма, са̄пи ‘‘идхекаччо саддхо сама̄но саддхоти мам̣ джано джа̄на̄тӯти иччхати, сӣлава̄ сама̄но сӣлава̄ти мам̣ джано джа̄на̄тӯ’’ти (вибха. 851) имина̄ найена а̄гата̄йева. та̄йа саманна̄гато пуггало дуссантаппайо хоти, виджа̄тама̄та̄писса читтам̣ гахетум̣ на саккоти. тенетам̣ вуччати –
‘‘аггиккхандхо самуддо ча, махиччхо ча̄пи пуггало;
сакат̣ена паччайе дету, тайопете атаппайа̄’’ти. (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.252; а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.63; уда̄. ат̣т̣ха. 31);
сантагун̣анигӯханата̄ пана пат̣иггахан̣е ча маттан̃н̃ута̄ аппиччхата̄ на̄ма, та̄йа саманна̄гато пуггало аттани виджджама̄нампи гун̣ам̣ пат̣иччха̄детука̄мата̄йа саддхо сама̄но ‘‘саддхоти мам̣ джано джа̄на̄тӯ’’ти на иччхати. сӣлава̄… павивитто… бахуссуто… а̄раддхавӣрийо… сама̄дхисампанно… пан̃н̃ава̄… кхӣн̣а̄саво сама̄но ‘‘кхӣн̣а̄савоти мам̣ джано джа̄на̄тӯ’’ти на иччхати сеййатха̄пи маджджхантикаттхеро. евам̣ аппиччхо ча пана бхиккху ануппаннам̣ ла̄бхам̣ уппа̄дети, уппаннам̣ тха̄варам̣ кароти, да̄йака̄нам̣ читтам̣ а̄ра̄дхети, йатха̄ йатха̄ хи со аттано аппиччхата̄йа аппам̣ ган̣ха̄ти, татха̄ татха̄ тасса ватте пасанна̄ манусса̄ бахӯ денти.
апаропи чатуббидхо аппиччхо паччайааппиччхо дхутан̇гааппиччхо парийаттиаппиччхо адхигамааппиччхоти. таттха чатӯсу паччайесу аппиччхо паччайааппиччхо. со да̄йакасса васам̣ джа̄на̄ти, деййадхаммасса васам̣ джа̄на̄ти, аттано тха̄мам̣ джа̄на̄ти. йади хи деййадхаммо баху хоти, да̄йако аппам̣ да̄тука̄мо, да̄йакасса васена аппам̣ ган̣ха̄ти. деййадхаммо аппо, да̄йако бахум̣ да̄тука̄мо, деййадхаммасса васена аппам̣ ган̣ха̄ти. деййадхаммопи баху, да̄йакопи бахум̣ да̄тука̄мо, аттано тха̄мам̣ н̃атва̄ пама̄н̣енева ган̣ха̄ти.
дхутан̇гасама̄да̄насса аттани аттхибха̄вам̣ на джа̄на̄петука̄мо дхутан̇гааппиччхо на̄ма. йо пана бахуссутабха̄вам̣ на джа̄на̄петука̄мо, айам̣ парийаттиаппиччхо на̄ма. йо пана сота̄панна̄дӣсу ан̃н̃атаро хутва̄ сота̄панна̄дибха̄вам̣ джа̄на̄петум̣ на иччхати, айам̣ адхигамааппиччхо на̄ма. кхӣн̣а̄саво пана атриччхатам̣ па̄пиччхатам̣ махиччхатам̣ паха̄йа саббасо иччха̄пат̣ипаккхабхӯта̄йа алобхасан̇кха̄та̄йа парисуддха̄йа аппиччхата̄йа саманна̄гататта̄ аппиччхо на̄ма. ‘‘а̄вусо, атриччхата̄ па̄пиччхата̄ махиччхата̄ти, име дхамма̄ паха̄табба̄ти, тесу а̄дӣнавам̣ дассетва̄ еварӯпам̣ аппиччхатам̣ сама̄да̄йа ваттитабба’’нти ваданто аппиччхакатхам̣ катхети на̄ма.
сантут̣т̣хӣкатхантиа̄дӣсу висесаттхамева дӣпайисса̄ма, йоджана̄ пана вуттанайенева ведитабба̄. сантут̣т̣хӣкатханти итарӣтарапаччайасантосам̣ нисситам̣ катхам̣. со панеса сантосо два̄дасавидхо хоти. сеййатхидам̣ – чӣваре йатха̄ла̄бхасантосо, йатха̄баласантосо, йатха̄са̄руппасантосоти тивидхо. евам̣ пин̣д̣апа̄та̄дӣсупи.
тасса̄йам̣ пабхедаван̣н̣ана̄ – идха бхиккху чӣварам̣ лабхати сундарам̣ ва̄ асундарам̣ ва̄. со тенева йа̄пети, ан̃н̃ам̣ на паттхети, лабхантопи на ган̣ха̄ти. айамасса чӣваре йатха̄ла̄бхасантосо. атха пана йо пакатидуббало ва̄ хоти, а̄ба̄дхаджара̄бхибхӯто ва̄, гаручӣварам̣ па̄рупанто киламати. со сабха̄гена бхиккхуна̄ саддхим̣ там̣ париваттетва̄ лахукена йа̄пентопи сантут̣т̣хова хоти. айамасса чӣваре йатха̄баласантосо. апаро пан̣ӣтапаччайала̄бхӣ хоти. со паттун̣н̣ачӣвара̄дӣнам̣ ан̃н̃атарам̣ махаггхачӣварам̣, бахӯни ва̄ пана чӣвара̄ни лабхитва̄ ‘‘идам̣ тхера̄нам̣ чирапаббаджита̄нам̣, идам̣ бахуссута̄нам̣ анурӯпам̣, идам̣ гила̄на̄нам̣, идам̣ аппала̄бхӣнам̣ хотӯ’’ти датва̄ тесам̣ пура̄н̣ачӣварам̣ ва̄ сан̇ка̄ракӯт̣а̄дито ва̄ нантака̄ни уччинитва̄ техи сан̇гха̄т̣им̣ катва̄ дха̄рентопи сантут̣т̣хова хоти. айамасса чӣваре йатха̄са̄руппасантосо.
идха пана бхиккху пин̣д̣апа̄там̣ лабхати лӯкхам̣ ва̄ пан̣ӣтам̣ ва̄, со тенева йа̄пети, ан̃н̃ам̣ на паттхети, лабхантопи на ган̣ха̄ти. айамасса пин̣д̣апа̄те йатха̄ла̄бхасантосо. йо пана аттано пакативируддхам̣ ва̄ бйа̄дхивируддхам̣ ва̄ пин̣д̣апа̄там̣ лабхати, йенасса парибхуттена апха̄су хоти, со там̣ сабха̄гасса бхиккхуно датва̄ тасса хаттхато саппа̄йабходжанам̣ бхун̃джитва̄ саман̣адхаммам̣ каронтопи сантут̣т̣хова хоти. айамасса пин̣д̣апа̄те йатха̄баласантосо. апаро бахум̣ пан̣ӣтам̣ пин̣д̣апа̄там̣ лабхати, со там̣ чӣварам̣ вийа тхерачирапаббаджитабахуссутааппала̄бхӣгила̄на̄нам̣ датва̄ тесам̣ ва̄ сесакам̣ пин̣д̣а̄йа ва̄ чаритва̄ миссака̄ха̄рам̣ бхун̃джантопи сантут̣т̣хова хоти. айамасса пин̣д̣апа̄те йатха̄са̄руппасантосо.
идха пана бхиккху сена̄санам̣ лабхати мана̄пам̣ ва̄ амана̄пам̣ ва̄, со тена нева соманассам̣ на доманассам̣ уппа̄дети, антамасо тин̣асантха̄ракена̄пи йатха̄ладдхенева туссати. айамасса сена̄сане йатха̄ла̄бхасантосо. йо пана аттано пакативируддхам̣ ва̄ бйа̄дхивируддхам̣ ва̄ сена̄санам̣ лабхати, йаттхасса васато апха̄су хоти, со там̣ сабха̄гасса бхиккхуно датва̄ тасса сантаке саппа̄йасена̄сане васантопи сантут̣т̣хова хоти. айамасса сена̄сане йатха̄баласантосо.
апаро маха̄пун̃н̃о лен̣аман̣д̣апакӯт̣а̄га̄ра̄дӣни бахӯни пан̣ӣтасена̄сана̄ни лабхати, со там̣ чӣварам̣ вийа тхерачирапаббаджитабахуссутааппала̄бхӣгила̄на̄нам̣ датва̄ йаттха каттхачи васантопи сантут̣т̣хова хоти. айамасса сена̄сане йатха̄са̄руппасантосо. йопи ‘‘уттамасена̄санам̣ на̄ма пама̄дат̣т̣ха̄нам̣, таттха нисиннасса тхинамиддхам̣ оккамати, нидда̄бхибхӯтасса пуна пат̣ибуджджхато па̄павитакка̄ па̄тубхавантӣ’’ти пат̣исан̃чиккхитва̄ та̄дисам̣ сена̄санам̣ паттампи на сампат̣иччхати, со там̣ пат̣иккхипитва̄ аббхока̄саруккхамӯла̄дӣсу васантопи сантут̣т̣хова хоти. айамасса сена̄сане йатха̄са̄руппасантосо.
идха пана бхиккху бхесаджджам̣ лабхати лӯкхам̣ ва̄ пан̣ӣтам̣ ва̄, со йам̣ лабхати, тенева туссати, ан̃н̃ам̣ на паттхети, лабхантопи на ган̣ха̄ти. айамасса гила̄напаччайе йатха̄ла̄бхасантосо. йо пана телена аттхико пха̄н̣итам̣ лабхати, со там̣ сабха̄гасса бхиккхуно датва̄ тасса хаттхато телам̣ гахетва̄ ан̃н̃адева ва̄ парийеситва̄ бхесаджджам̣ каронтопи сантут̣т̣хова хоти. айамасса гила̄напаччайе йатха̄баласантосо.
апаро маха̄пун̃н̃о бахум̣ теламадхупха̄н̣ита̄дипан̣ӣтабхесаджджам̣ лабхати, со там̣ чӣварам̣ вийа тхерачирапаббаджитабахуссутааппала̄бхӣгила̄на̄нам̣ датва̄ тесам̣ а̄бхатена йена кеначи йа̄пентопи сантут̣т̣хова хоти. йо пана екасмим̣ бха̄джане чатумадхурам̣ т̣хапетва̄ екасмим̣ муттахарӣтакам̣ ‘‘ган̣ха, бханте, йадиччхасӣ’’ти вуччама̄но ‘‘сачасса тесу ан̃н̃атаренапи рого вӯпасаммати, атха муттахарӣтакам̣ на̄ма буддха̄дӣхи ван̣н̣ита’’нти чатумадхурам̣ пат̣иккхипитва̄ муттахарӣтакена бхесаджджам̣ каронто парамасантут̣т̣хова хоти. айамасса гила̄напаччайе йатха̄са̄руппасантосо. имесам̣ пана паччекапаччайесу тин̣н̣ам̣ тин̣н̣ам̣ сантоса̄нам̣ йатха̄са̄руппасантосова агго. араха̄ екекасмим̣ паччайе имехи тӣхипи сантут̣т̣хова.
павивекакатханти павивеканисситам̣ катхам̣. тайо хи вивека̄ ка̄йавивеко читтавивеко упадхививекоти. таттха еко гаччхати, еко тит̣т̣хати, еко нисӣдати, еко сеййам̣ каппети, еко га̄мам̣ пин̣д̣а̄йа пависати, еко пат̣иккамати, еко абхиккамати, еко чан̇камам̣ адхит̣т̣ха̄ти, еко чарати, еко вихаратӣти айам̣ ка̄йавивеко на̄ма. ат̣т̣ха сама̄паттийо пана читтавивеко на̄ма. нибба̄нам̣ упадхививеко на̄ма.
вуттампи хетам̣ – ‘‘ка̄йавивеко ча вивекат̣т̣хака̄йа̄нам̣ неккхамма̄бхирата̄нам̣. читтавивеко ча парисуддхачитта̄нам̣ парамавода̄наппатта̄нам̣. упадхививеко ча нирупадхӣнам̣ пуггала̄нам̣ висан̇кха̄рагата̄на’’нти (маха̄ни. 57).
асам̣саггакатханти еттха пана саванасам̣сагго дассанасам̣сагго самуллапанасам̣сагго самбхогасам̣сагго ка̄йасам̣сагготи пан̃чавидхо сам̣сагго. тесу идха бхиккху сун̣а̄ти ‘‘амукасмим̣ га̄ме ва̄ нигаме ва̄ иттхӣ ва̄ кума̄рӣ ва̄ абхирӯпа̄ дассанӣйа̄ па̄са̄дика̄ парама̄йа ван̣н̣апоккхарата̄йа саманна̄гата̄’’ти, со там̣ сутва̄ сам̣сӣдати висӣдати, на саккоти брахмачарийам̣ сандха̄ретум̣, сиккха̄дуббалйам̣ ана̄викатва̄ хӣна̄йа̄ваттати. евам̣ парехи катхийама̄нарӯпа̄дисампаттим̣ аттана̄ ва̄ хаситалапитагӣтасаддам̣ сун̣антасса сотавин̃н̃а̄н̣авӣтхивасена уппанно ра̄го саванасам̣сагго на̄ма.
‘‘идха бхиккху на хева кхо сун̣а̄ти, апи ча кхо са̄мам̣ пассати иттхим̣ ва̄ кума̄рим̣ ва̄ абхирӯпам̣ дассанӣйам̣ па̄са̄дикам̣ парама̄йа ван̣н̣апоккхарата̄йа саманна̄гатам̣, со там̣ дисва̄ сам̣сӣдати висӣдати, на саккоти брахмачарийам̣ сандха̄ретум̣, сиккха̄дуббалйам̣ ана̄викатва̄ хӣна̄йа̄ваттати. евам̣ висабха̄гарӯпам̣ олокентасса пана чаккхувин̃н̃а̄н̣авӣтхивасена уппаннара̄го дассанасам̣сагго на̄ма.
ан̃н̃аман̃н̃ам̣ алла̄пасалла̄павасена уппаннара̄го пана самуллапанасам̣сагго на̄ма. бхиккхуно бхиккхунийа̄ сантакам̣ бхиккхунийа̄ ва̄ бхиккхусса сантакам̣ гахетва̄ парибхогакаран̣авасена уппаннара̄го самбхогасам̣сагго на̄ма. хаттхагга̄ха̄дивасена уппаннара̄го пана ка̄йасам̣сагго на̄ма. араха̄ имехи пан̃чахи сам̣саггехи чатӯхипи париса̄хи саддхим̣ асам̣сат̣т̣хо, га̄хамуттако чева сам̣саггамуттако ча. асам̣саггасса ван̣н̣ам̣ бхан̣анто асам̣саггакатхам̣ катхети на̄ма.
вӣрийа̄рамбхакатханти еттха йо паггахитавӣрийо парипун̣н̣ака̄йикачетасикавӣрийо хоти, гамане уппаннам̣ килесам̣ т̣ха̄нам̣ па̄пун̣итум̣ на дети, т̣ха̄не уппаннам̣ килесам̣ нисаджджам̣, нисаджджа̄йа уппаннам̣ килесам̣ сайанам̣ па̄пун̣итум̣ на дети, дан̣д̣ена кан̣хасаппам̣ уппӣл̣етва̄ ган̣ханто вийа амиттам̣ гӣва̄йа аккаманто вийа ча вичарати, та̄дисасса а̄раддхавӣрийасса ван̣н̣ам̣ бхан̣анто вӣрийа̄рамбхакатхам̣ катхети на̄ма.
сӣлакатхантиа̄дӣсу сӣланти чатупа̄рисуддхисӣлам̣. сама̄дхӣти випассана̄па̄дака̄ ат̣т̣ха сама̄паттийо. пан̃н̃а̄ти локийалокуттаран̃а̄н̣ам̣. вимуттӣти арахаттапхалавимутти. вимуттин̃а̄н̣адассананти екӯнавӣсативидхам̣ паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣. сӣла̄дӣнам̣ гун̣ам̣ пака̄сенто сӣла̄дикатхам̣ катхети на̄ма.
сатипат̣т̣ха̄накатхантиа̄дӣни сан̇гаджа̄ламатичча со мунӣтипарийоса̄на̄ни пуббе вутта̄нуса̄рена ведитабба̄ни.
86. нира̄саттӣти ниттан̣хо. вивекадассӣ пхассесӯти паччуппаннесу чаккхусампхасса̄дӣсу атта̄дибха̄вавивекам̣ пассати. дит̣т̣хӣсу ча на нӣйатӣти два̄сат̣т̣хийа̄ дит̣т̣хӣсу ка̄йачи дит̣т̣хийа̄ на нӣйати.
випарин̣атам̣ ва̄ ваттхум̣ на сочатӣти пакатибха̄вам̣ джахитва̄ нат̣т̣хе кисмин̃чи ваттхусмим̣ на сокам̣ а̄паджджати. випарин̣атасмим̣ ва̄ти винассама̄не ваттхумхи.
чаккхусампхассоти чаккхум̣ ваттхум̣ катва̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣асахаджа̄то пхассо чаккхусампхассо. сесесупи есева найо. еттха ча пурима̄ чаккхупаса̄да̄диваттхука̄ва, маносампхассо хадайаваттхукопи аваттхукопи саббо чатубхӯмако пхассо. адхивачанасампхассоти парийа̄йена етасса на̄мам̣ хотийева. тайо хи арӯпино кхандха̄ сайам̣ пит̣т̣хиват̣т̣ака̄ хутва̄ аттано сахаджа̄тасампхассасса адхивачанасампхассоти на̄мам̣ каронти. пат̣игхасампхассоти ниппарийа̄йена пана пат̣игхасампхассо на̄ма пан̃чадва̄рикапхассо. адхивачанасампхассо на̄ма манодва̄рикапхассо. сукхаведанӣйо пхассоти сукхаведана̄йа хито уппа̄дако пхассо. итарадвайепи есева найо. кусало пхассоти екавӣсатикусалачиттасахаджа̄то пхассо. акусалоти два̄дасаакусаласахаджа̄то пхассо. абйа̄катоти чхаппан̃н̃а̄саабйа̄катасахаджа̄то пхассо. ка̄ма̄вачароти чатупан̃н̃а̄сака̄ма̄вачарасахаджа̄то пхассо. рӯпа̄вачароти кусала̄дипан̃чадасарӯпа̄вачарасампайутто. арӯпа̄вачароти кусала̄бйа̄катавасена два̄дасаарӯпа̄вачарасампайутто.
сун̃н̃атоти анатта̄нупассана̄васена випассантасса уппанно магго сун̃н̃ато, тена сахаджа̄то пхассо сун̃н̃ато пхассо. итарадвайепи есева найо. анимиттоти еттха аничча̄нупассана̄васена випассантасса уппанно магго анимитто. аппан̣ихитоти дуккха̄нупассана̄васена випассантасса уппанно магго аппан̣ихито. локийоти локо вуччати луджджанапалуджджанат̣т̣хена ват̣т̣о, тасмим̣ парийа̄паннабха̄вена локе нийуттоти локийо, тебхӯмако дхаммо. локуттароти локато уттаро уттин̣н̣оти локуттаро, локе апарийа̄паннабха̄венапи локуттаро. аттена ва̄ти аттабха̄вена ва̄. аттанийена ва̄ти атта̄йаттена ва̄.
87. патилӣноти ра̄га̄дӣнам̣ пахӣнатта̄ тато апагато. акухакоти авимха̄пако тӣхи куханаваттхӯхи. апиха̄лӯти апиханасӣло, паттхана̄тан̣ха̄йа рахитоти вуттам̣ хоти. амаччхарӣти пан̃чамаччхеравирахито. аппагаббхоти ка̄йапа̄габбхийа̄дивирахито. аджегуччхоти сампаннасӣла̄дита̄йа аджегуччханӣйо асечанако мана̄по. песун̣еййе ча но йутоти двӣхи а̄ка̄рехи упасам̣харитаббе писун̣акамме айутто.
ра̄гасса пахӣнатта̄ти арахаттамаггена ра̄гакилесасса пахӣнабха̄вена. асмима̄но пахӣно хотӣти асмӣти уннатима̄но самуччхедавасена пахӣно хоти.
тӣн̣и куханаваттхӯнӣти тӣн̣и вимха̄панака̄ран̣а̄ни. паччайапат̣исеванасан̇кха̄там̣ куханаваттхӯтиа̄дӣсу чӣвара̄дӣхи нимантитасса тадаттхикассева сато па̄пиччхатам̣ нисса̄йа пат̣иккхипанена те ча гахапатике аттани суппатит̣т̣хитапаса̄де н̃атва̄ пуна тесам̣ ‘‘ахо аййо аппиччхо, на кин̃чи пат̣игган̣хитум̣ иччхати, суладдхам̣ вата но асса, саче аппаматтакампи кин̃чи пат̣игган̣хеййа̄’’ти на̄на̄видхехи упа̄йехи пан̣ӣта̄ни чӣвара̄дӣни упанента̄нам̣ тадануггахака̄матам̣йева авикатва̄ пат̣иггахан̣ена ча тато пабхути апи сакат̣абха̄рехи упана̄манахетубхӯтам̣ вимха̄панам̣ паччайапат̣исеванасан̇кха̄там̣ куханаваттхӯти ведитаббам̣. па̄пиччхассева пана сато самбха̄вана̄дхиппа̄йена катена ирийа̄патхена вимха̄панам̣ ирийа̄патхасан̇кха̄там̣ куханаваттхӯти ведитаббам̣. па̄пиччхассева пана сато уттаримануссадхамма̄дхигамапаридӣпанава̄ча̄йа татха̄ татха̄ вимха̄панам̣ са̄мантаджаппанасан̇кха̄там̣ куханаваттхӯти ведитаббам̣.
катамам̣ паччайапат̣исеванасан̇кха̄танти еттха паччайапат̣исевананти евам̣ сан̇кха̄там̣ паччайапат̣исеванасан̇кха̄там̣. нимантентӣти идха гахапатика̄ ‘‘бхиккхам̣ ган̣хатха̄’’ти бхиккхӯ нимантенти. айамева ва̄ па̄т̣хо. ‘‘нимантетӣ’’ти ва̄ ‘‘вадантӣ’’ти ва̄ кечи пат̣ханти. та̄дисе ниманта̄пенти. нимантентӣти па̄т̣хасса самбхаво дат̣т̣хаббо. чӣварам̣ паччаккха̄тӣти чӣварам̣ пат̣иккхипати. етам̣ са̄руппам̣, йам̣ саман̣оти йам̣ чӣварадха̄ран̣ам̣ саман̣о кароти, етам̣ са̄руппам̣ ануччхавикам̣. па̄пан̣ика̄ ва̄ нантака̄нӣти а̄пан̣адва̄ре патика̄ни антавирахита̄ни пилотика̄ни. уччинитва̄ти сам̣кад̣д̣хитва̄. ун̃чха̄чарийа̄йа̄ти бхиккха̄чаран̣ена. пин̣д̣ийа̄лопена̄ти пин̣д̣ам̣ катва̄ ладдхаа̄лопена. пӯтимуттена ва̄ти гомуттена ва̄. осадхам̣ кареййа̄ти бхесаджджакиччам̣ кареййа. тадупа̄да̄йа̄ти тато пат̣т̣ха̄йа. дхутава̄доти дхутагун̣ава̄дӣ. бхиййо бхиййо нимантентӣти упарӯпари нимантенти. саммукхӣбха̄ва̄ти саммукхӣбха̄вена, виджджама̄ната̄йа̄ти аттхо. пасаватӣти пат̣илабхати. саддха̄йа саммукхӣбха̄вена сакка̄ ка̄тунти ‘‘саддха̄йа саммукхӣбха̄ва̄’’тиа̄дима̄ха. деййадхамма̄ сулабха̄ даккхин̣еййа̄ ча, саддха̄ пана дуллабха̄. путхуджджанасса хи саддха̄ атха̄вара̄, падава̄ре падава̄ре на̄на̄ хоти. теневасса маха̄моггалла̄насадисопи аггаса̄вако па̄т̣ибхого бхавитум̣ асакконто а̄ха ‘‘двиннам̣ кхо несам̣ а̄вусо дхамма̄нам̣ па̄т̣ибхого бхога̄нан̃ча джӣвитасса ча, саддха̄йа пана твам̣ па̄т̣ибхого’’ти.
евам̣ тумхе пун̃н̃ена париба̄хира̄ бхависсатха̄ти еттха пун̃н̃ена̄ти ниссаккаттхе каран̣авачанам̣. пун̃н̃ато парихӣна̄ параммукха̄ бхависсатха. бха̄кут̣ика̄ти мукха̄нам̣ падха̄напуримат̣т̣хитабха̄вадассанена бха̄кут̣икаран̣ам̣, мукхасан̇кочоти вуттам̣ хоти. бха̄кут̣икаран̣ам̣ сӣламасса̄ти бха̄кут̣ико, бха̄кут̣икасса бха̄во бха̄кут̣ийам̣. кухана̄ти вимха̄пана̄. кухасса а̄йана̄ куха̄йана̄. кухитасса бха̄во кухитаттам̣.
па̄пиччхоти асантагун̣адӣпанака̄мо. иччха̄пакатоти иччха̄йа апакато, упаддутоти аттхо. самбха̄вана̄дхиппа̄йоти бахума̄наджджха̄сайо. гаманам̣ сан̣т̣хапетӣти абхиккама̄дигаманам̣ абхисан̇кхароти, па̄са̄дикабха̄вам̣ каротӣти вуттам̣ хоти. итаресупи есева найо. пан̣идха̄йа гаччхатӣти паттханам̣ т̣хапетва̄ гаччхати. сесесупи есева найо. сама̄хито вийа гаччхатӣти упача̄раппатто вийа гаччхати. сесесупи есева найо.
а̄па̄тхакаджджха̄йӣва хотӣти саммукха̄ а̄гата̄нам̣ манусса̄нам̣ джха̄нам̣ сама̄паджджанто вийа сантабха̄вам̣ дассети. ирийа̄патхасса̄ти чатуирийа̄патхасса. а̄т̣хапана̄ти а̄дит̣т̣хапана̄, а̄дарена ва̄ т̣хапана̄. т̣хапана̄ти т̣хапана̄ка̄ро. сан̣т̣хапана̄ти абхисан̇кхаран̣ам̣, па̄са̄дикабха̄вакаран̣анти вуттам̣ хоти. арийадхаммасаннисситанти локуттарадхаммапат̣ибаддхам̣. кун̃чиканти ава̄пуран̣ам̣. митта̄ти синехаванто. сандит̣т̣ха̄ти дит̣т̣хаматта̄. самбхатта̄ти дал̣хамитта̄. уддан̣д̣ети еко патиссайависесо.
кораджикакораджикоти сан̇кочасан̇кочако, атисан̇кочакоти вуттам̣ хоти. ‘‘корачакакорачако’’ти ва̄ па̄т̣хо. бха̄кут̣икабха̄кут̣икоти ативийа мукхасан̇кочанасӣло. кухакакухакоти ативийа вимха̄пако. лапакалапакоти ативийа салла̄пако. мукхасамбха̄викоти аттано мукхавасена ан̃н̃ехи саха самбха̄вико, аппитачиттоти еке. санта̄нанти килесасантата̄йа санта̄нам̣. сама̄паттӣнанти сама̄паджджитабба̄нам̣. гамбхӣранти ниннапатит̣т̣ха̄нам̣. гӯл̣ханти дассетум̣ дуккхам̣. нипун̣анти сукхумам̣. пат̣иччханнанти падаттхена дуппат̣ивиджджха̄дхиппа̄йам̣. локуттаранти дхаммадӣпакам̣. сун̃н̃ата̄пат̣исан̃н̃уттанти нибба̄напат̣исан̃н̃уттам̣. атха ва̄ локуттарасун̃н̃ата̄пат̣исан̃н̃уттанти локуттарадхаммабхӯтанибба̄напат̣исан̃н̃уттам̣.
ка̄йикам̣ па̄габбхийанти ка̄йе бхавам̣ ка̄йикам̣. ва̄часикачетасикесупи есева найо. ачиттӣка̄ракатоти бахума̄накирийарахито. анупа̄хана̄нам̣ чан̇каманта̄нанти упа̄ханавирахита̄нам̣ чан̇каманта̄нам̣ самӣпе, ана̄даре ва̄ са̄мивачанам̣. саупа̄ханоти упа̄хана̄рӯл̣хо хутва̄ чан̇камати. нӣче чан̇каме чан̇каманта̄нанти акатапариччхеда̄йа бхӯмийа̄ чан̇каманте париччхедам̣ катва̄ ва̄лукам̣ а̄киритва̄ а̄ламбанам̣ йоджетва̄ катачан̇каме нӣчепи чан̇каме чан̇каманте. учче чан̇каме чан̇каматӣти ит̣т̣хакачайанасампанне ведика̄париккхитте учче чан̇каме чан̇камати. саче па̄ка̄рапариккхитто хоти два̄ракот̣т̣хакайутто, паббатантараванантарабхӯмантарасса ва̄ суппат̣иччханно, та̄дисе чан̇каме чан̇камитум̣ ват̣т̣ати, аппат̣иччханнепи упача̄рам̣ мун̃читва̄ ват̣т̣ати. гхат̣т̣айантопи тит̣т̣хатӣти атисамӣпе тит̣т̣хати. пуратопи тит̣т̣хатӣти пураттхиматопи тит̣т̣хати. т̣хитакопи бхан̣атӣти кха̄н̣уко вийа анонамитва̄ бхан̣ати. ба̄ха̄виккхепакоти ба̄хум̣ кхипитва̄ кхипитва̄ бхан̣ати.
анупакхаджджа̄ти саббесам̣ нисиннат̣т̣ха̄нам̣ пависитва̄. навепи бхиккхӯ а̄санена пат̣иба̄хатӣти аттано патта̄сане анисӣдитва̄ пуре ва̄ паччха̄ ва̄ пависанто а̄санена пат̣иба̄хати на̄ма.
ана̄пуччхампи кат̣т̣хам̣ паккхипатӣти ана̄пуччхитва̄ анапалокетва̄ аггимхи да̄рум̣ кхипати. два̄рам̣ пидахатӣти джанта̄гхаре пидахати.
отаратӣти удакатиттхам̣ пависати. нха̄йатӣти сарӣрам̣ синехети. уттаратӣти удакатиттхато тӣрам̣ уггаччхати.
воккамма̄пӣти атиккамитва̄пи. оварака̄нӣти габбхе патит̣т̣хитасайанагхара̄ни.
гӯл̣ха̄нӣти пат̣иччханна̄ни. пат̣иччханна̄нӣти ан̃н̃ехи пат̣иччха̄дита̄ни.
анаджджхит̣т̣хо ва̄ти тхерехи ‘‘дхаммам̣ бхан̣а̄хӣ’’ти ана̄н̣атто ана̄йа̄чито ча.
па̄падхаммоти ла̄макадхаммо. асучисан̇касарасама̄ча̄роти ан̃н̃ехи ‘‘айам̣ дуссӣло’’ти сан̇ка̄йа саритаббо а̄ча̄ро сам̣його етасса̄ти асучисан̇касарасама̄ча̄ро. сан̇кассарасама̄ча̄роти сака̄рам̣ сам̣йогам̣ катва̄пи пат̣ханти. пат̣иччханнакаммантоти пат̣иччха̄дитака̄йавачӣкамманто. ассаман̣оти на саман̣о. саман̣апат̣ин̃н̃оти ‘‘ахам̣ саман̣о’’ти пат̣иджа̄нанто. абрахмача̄рӣти сет̣т̣хачарийа̄ вирахито. брахмача̄рипат̣ин̃н̃оти вуттапат̣ипаккхо. антопӯтӣти аббхантаре кусаладхаммавирахитатта̄ антопӯтибха̄вама̄панно. авассутоти ра̄гена тинто. касамбуджа̄тоти сан̇ка̄расабха̄во. а̄ча̄рагочарасампанноти еттха бхиккху сага̄раво саппатиссо хироттаппасампанно суниваттхо супа̄руто па̄са̄дикена абхиккантена пат̣иккантена а̄локитена вилокитена самин̃джитена паса̄ритена оккхиттачаккху ирийа̄патхасампанно индрийесу гуттадва̄ро бходжане маттан̃н̃ӯ джа̄гарийамануйутто сатисампаджан̃н̃ена саманна̄гато аппиччхо сантут̣т̣хо а̄раддхавӣрийо а̄бхисама̄ча̄рикесу саккаччака̄рӣ гаручиттӣка̄рабахуло вихарати, айам̣ вуччати а̄ча̄ро. евам̣ та̄ва а̄ча̄ро ведитаббо.
гочаро пана тивидхо упаниссайагочаро а̄раккхагочаро упанибандхагочароти. таттха катамо упаниссайагочаро? дасакатха̄ваттхугун̣асаманна̄гато калйа̄н̣амитто, йам̣ нисса̄йа ассутам̣ сун̣а̄ти, сутам̣ парийода̄пети, кан̇кхам̣ витарати, дит̣т̣хим̣ уджум̣ кароти, читтам̣ паса̄дети; йасса ва̄ пана анусиккхама̄но саддха̄йа вад̣д̣хати, сӣлена, сутена, ча̄гена, пан̃н̃а̄йа вад̣д̣хати. айам̣ вуччати упаниссайагочаро.
катамо а̄раккхагочаро? идха бхиккху антарагхарам̣ павит̣т̣хо вӣтхим̣ пат̣ипанно оккхиттачаккху йугаматтадасса̄вӣ сусам̣вуто гаччхати, на хаттхим̣ олокенто, на ассам̣, на ратхам̣, на паттим̣, на иттхим̣, на пурисам̣ олокенто, на уддхам̣ уллокенто, на адхо олокенто, на диса̄видисам̣ пеккхама̄но гаччхати. айам̣ вуччати а̄раккхагочаро.
катамо упанибандхагочаро? чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄ йаттха читтам̣ упанибандхати. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ – ‘‘ко ча, бхиккхаве, бхиккхуно гочаро сако петтико висайо? йадидам̣ чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’ти (сам̣. ни. 5.372), айам̣ вуччати упанибандхагочароти. ити имина̄ ча а̄ча̄рена имина̄ ча гочарена упето…пе… саманна̄гато. тенапи вуччати а̄ча̄рагочарасампанноти.
ан̣уматтесу ваджджесу бхайадасса̄вӣти ан̣уппама̄н̣есу асан̃чичча а̄паннасекхийаакусалачиттуппа̄да̄дибхедесу ваджджесу бхайадассанасӣло. сама̄да̄йа сиккхати сиккха̄падесӯти йам̣кин̃чи сиккха̄падесу сиккхитаббам̣, там̣ саббам̣ самма̄ а̄да̄йа сиккхати. еттха ча ‘‘па̄тимоккхасам̣варасам̣вуто’’ти етта̄вата̄ ча пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йа десана̄йа па̄тимоккхасам̣варасӣлам̣ дасситам̣. ‘‘а̄ча̄рагочарасампанно’’тиа̄ди пана саббам̣ йатха̄пат̣ипаннасса там̣ сӣлам̣ сампаджджати, там̣ пат̣ипаттим̣ дассетум̣ вуттанти ведитаббам̣.
88. са̄тийесу анасса̄вӣти са̄таваттхӯсу ка̄магун̣есу тан̣ха̄сантхававирахито. сан̣хоти сан̣хехи ка̄йакамма̄дӣхи саманна̄гато. пат̣ибха̄нава̄ти парийаттипарипуччха̄дхигамапат̣ибха̄нехи саманна̄гато. на саддхоти са̄мам̣ адхигатадхаммам̣ на кассачи саддахати. на вираджджатӣти кхайа̄ ра̄гасса вираттатта̄ ида̄ни на вираджджати.
йесам̣ еса̄ти йесам̣ пуггала̄нам̣ са̄таваттхӯсу ка̄магун̣есу иччха̄ тан̣ха̄. аппахӣна̄ти сантхавасампайутта̄ тан̣ха̄ арахаттамаггена аппахӣна̄. тесам̣ чаккхуто рӯпатан̣ха̄ саватӣти етесам̣ чаккхудва̄рато паваттаджаванавӣтхисампайутта̄ рӯпа̄рамман̣а̄ тан̣ха̄ уппаджджати. а̄саватӣти ока̄сато йа̄ва бхавагга̄ дхаммато йа̄ва готрабхӯ савати. сандатӣти надӣсотам̣ вийа адхомукхам̣ сандати. паваттатӣти пунаппунам̣ уппаттивасена паваттати. сесадва̄ресупи есева найо. суккапаккхе вуттавипарийа̄йена тан̣ха̄ арахаттамаггена суппахӣна̄. тесам̣ чаккхуто рӯпатан̣ха̄ на савати.
сан̣хена ка̄йакаммена саманна̄гатоти апхарусена мудуна̄ ка̄йакаммена саман̇гӣбхӯто екӣбхӯто. вачӣкамма̄дӣсупи есева найо. сан̣хехи сатипат̣т̣ха̄нехӣтиа̄дӣсу сатипат̣т̣ха̄на̄дайо локийалокуттарамиссака̄. парийа̄пун̣анааттха̄дипарипуччха̄локийалокуттарадхамма̄дхигамавасена саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтха̄ тиссо пат̣ибха̄наппабхедасан̇кха̄та̄ пан̃н̃а̄ йасса аттхи, со пат̣ибха̄нава̄. тасса парийаттим̣ нисса̄йа пат̣ибха̄йатӣти тасса пуггаласса парийа̄пун̣анам̣ аллӣйитва̄ н̃а̄н̣ам̣ джа̄йати н̃а̄н̣ам̣ абхимукхам̣ хоти. чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄ти саттатим̣са бодхипаккхийадхамма̄ локийалокуттарамиссакавасена вутта̄. маггапхала̄ни ниббаттиталокуттаравасена. чатассо пат̣исамбхида̄йо чха ча абхин̃н̃а̄йо вимоккхантикавасена вутта̄ти н̃а̄табба̄.
таттха чатассо пат̣исамбхида̄йоти чатта̄ро н̃а̄н̣аппабхеда̄ти аттхо. иддхивидха̄диа̄саваккхайапарийоса̄на̄ни адхика̄ни чха н̃а̄н̣а̄ни. тасса̄ти парасса, аттхо пат̣ибха̄йатӣти самбандхо. аттхоти сан̇кхепато хетупхалам̣. тан̃хи йасма̄ хетуануса̄рена арӣйати адхигамӣйати па̄пун̣ӣйати, тасма̄ аттхоти вуччати. пабхедато пана йам̣кин̃чи паччайуппаннам̣ нибба̄нам̣ бха̄ситаттхо випа̄ко кирийа̄ти име пан̃ча дхамма̄ аттхоти ведитабба̄, там̣ аттхам̣ паччавеккхантасса со аттхо пабхедато н̃а̄то па̄кат̣о хоти. дхаммоти сан̇кхепато паччайо. со хи йасма̄ там̣ там̣ видахати паваттети чева па̄пети ча, тасма̄ дхаммоти вуччати. пабхедато пана йо кочи пхаланиббаттако хету арийамагго бха̄ситам̣ кусалам̣ акусаланти име пан̃ча дхамма̄ дхаммоти ведитабба̄, там̣ дхаммам̣ паччавеккхантасса со дхаммо пабхедато н̃а̄то па̄кат̣о хоти, тасмим̣ аттхе ча дхамме ча йа̄ сабха̄ванирутти абйабхича̄рӣ воха̄ро, тасса абхила̄пе бха̄сане удӣран̣е там̣ лапитам̣ бха̄ситам̣ удӣритам̣ сабха̄ванируттисаддам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паччавеккхантасса са̄ нирутти н̃а̄та̄ па̄кат̣а̄ хоти.
еттха аттхе н̃а̄те аттхо пат̣ибха̄йатӣти ида̄ни тасса саддам̣ а̄харитва̄ вуттаппабхеде аттхе па̄кат̣ӣбхӯте вуттаппабхедо аттхо тасса пуггаласса пат̣ибха̄йати н̃а̄н̣а̄бхимукхо хоти. дхамме н̃а̄те дхаммо пат̣ибха̄йатӣти вуттаппабхеде дхамме па̄кат̣ӣбхӯте вуттаппабхедо дхаммо пат̣ибха̄йати. нируттийа̄ н̃а̄та̄йа нирутти пат̣ибха̄йатӣти вуттаппабхеда̄йа нируттийа̄ па̄кат̣а̄йа вуттаппабхеда̄ нирутти пат̣ибха̄йати. имесу тӣсу н̃а̄н̣есу н̃а̄н̣анти аттхадхамманируттӣсу имесу тӣсу саббаттхакан̃а̄н̣ама̄рамман̣ам̣ катва̄ паччавеккхантасса тесу тӣсу н̃а̄н̣есу пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣, йатха̄вуттесу ва̄ тесу тӣсу н̃а̄н̣есу гочаракичча̄дивасена виттха̄рагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄. има̄йа пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄йа̄ти има̄йа вуттаппака̄ра̄йа йатха̄вуттавиттха̄рапан̃н̃а̄йа упето хоти. со вуччати пат̣ибха̄нава̄ти нигаменто а̄ха. йасса парийатти наттхӣти парийатти на̄ма буддхавачанам̣. тан̃хи угган̣хантасса пат̣исамбхида̄ висада̄ хонти. йасса пуггаласса еварӯпа̄ парийатти наттхи. парипуччха̄ наттхӣти парипуччха̄ на̄ма па̄л̣иат̣т̣хакатха̄дӣсу ган̣т̣хипадааттхападавиниччхайакатха̄. уггахитапа̄л̣иа̄дӣсу хи аттхам̣ катхентасса пат̣исамбхида̄ висада̄ хонти. адхигамо наттхӣти адхигамо на̄ма арахаттаппатти. арахаттан̃хи паттасса пат̣исамбхида̄ висада̄ хонти. йасса вуттаппака̄ра̄ тивидха̄ сампатти наттхи. ким̣ тасса пат̣ибха̄йиссатӣти кена ка̄ран̣ена тасса пуггаласса пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ упат̣т̣хахиссати.
са̄манти сайамева. сайам̣ абхин̃н̃а̄танти сайамева тена н̃а̄н̣ена авагамитам̣. аттапаччаккхам̣ дхамманти аттана̄ пат̣ивиджджхитам̣ паччавеккхитам̣ дхаммам̣. на кассачи саддахатӣти аттапаччаккхата̄йа паресам̣ на саддахати, саддха̄йа на гаччхати. авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄тиа̄дикам̣ два̄дасападикапаччайа̄ка̄радассанавасена вуттам̣. авиджджа̄ниродха̄тиа̄дайо сам̣са̄раниваттим̣ сандха̄йа вутта̄. идам̣ дуккхантиа̄ди саччадассанавасена. име а̄сава̄тиа̄дайо апарена парийа̄йена килесавасена паччайадассанавасена. име дхамма̄ абхин̃н̃еййа̄тиа̄дайо абхин̃н̃еййапарин̃н̃еййапаха̄таббабха̄ветаббасаччхика̄таббадхамма̄нам̣ дассанавасена. чханнам̣ пхасса̄йатана̄нантиа̄дайо пхасса̄йатана̄нам̣ уппаттин̃ча аттхан̇гаман̃ча асса̄дан̃ча упаддаван̃ча ниссаран̣ан̃ча дассанавасена. пан̃чаннам̣ упа̄да̄наккхандха̄нам̣ пан̃чавӣсативидхена удайан̃ча вайан̃ча, тесу чхандара̄гавасена асса̄дан̃ча, тесам̣ випарин̣а̄мам̣ а̄дӣнаван̃ча, ниссаран̣асан̇кха̄там̣ нибба̄нан̃ча. чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ авиджджа̄дисамудайан̃ча, авиджджа̄диниродхе аттхан̇гаман̃ча евама̄дидассанавасена вутта̄. ете дхамма̄ таттха таттха вуттанайена ведитабба̄.
аматогадханти наттхи етасса маран̣асан̇кха̄там̣ матанти аматам̣. килесависапат̣ипаккхатта̄ агадантипи аматам̣. тасмим̣ нинната̄йа аматогадхам̣. аматапара̄йананти вуттаппака̄рам̣ аматам̣ парам̣ айанам̣ гати патит̣т̣ха̄ асса̄ти аматапара̄йанам̣. аматапарийоса̄нанти там̣ аматам̣ сам̣са̄расса нит̣т̣ха̄бхӯтатта̄ парийоса̄намасса̄ти аматапарийоса̄нам̣.
89. ла̄бхакамйа̄ на сиккхатӣти ла̄бхапаттхана̄йа суттанта̄дӣни на сиккхати. авируддхо ча тан̣ха̄йа, расесу на̄нугиджджхатӣти виродха̄бха̄вена ча авируддхо хутва̄ тан̣ха̄йа мӯлараса̄дӣсу гедхам̣ на̄паджджати.
кена ну кхоти ла̄бхапаттхана̄йа ка̄ран̣ачинтена пихасса парийесане нипа̄то. ла̄бха̄бхиниббаттийа̄ти чатуннам̣ паччайа̄нам̣ висесена уппаттийа̄. ла̄бхам̣ парипа̄чентоти паччайе парипа̄чайанто.
аттадаматтха̄йа̄ти випассана̄сампайутта̄йа пан̃н̃а̄йа аттано даманаттха̄йа. аттасаматтха̄йа̄ти сама̄дхисампайутта̄йа пан̃н̃а̄йа аттано сама̄дха̄наттха̄йа. аттапаринибба̄панаттха̄йа̄ти дувидхена̄пи н̃а̄н̣ена аттано анупа̄да̄паринибба̄наттха̄йа. вуттан̃хетам̣ ‘‘анупа̄да̄паринибба̄наттхам̣ кхо а̄вусо бхагавати брахмачарийам̣ вуссатӣ’’ти (ма. ни. 1.259). аппиччхан̃н̃ева нисса̄йа̄ти еттха паччайааппиччхо адхигамааппиччхо парийаттиаппиччхо дхутан̇гааппиччхоти чатта̄ро аппиччха̄, тесам̣ на̄наттхам̣ хет̣т̣ха̄ виттха̄ритам̣ ева, там̣ аппиччхам̣ аллӣйитва̄. сантут̣т̣хин̃н̃ева̄ти чатӯсу паччайесу ча тивидхам̣ сантосам̣ аллӣйитва̄, етесам̣ вибха̄го хет̣т̣ха̄ виттха̄ритойева. саллекхан̃н̃ева̄ти килесалекханам̣. идаматтхитан̃н̃ева̄ти имехи кусаладхаммехи аттхи идаматтхи, тасса бха̄во идаматтхита̄, там̣ идаматтхитам̣йева нисса̄йа аллӣйитва̄.
расоти ниддесасса уддесападам̣. мӯларасоти йам̣кин̃чи мӯлам̣ пат̣ичча ниббаттарасо. кхандхараса̄дӣсупи есева найо. амбиланти таккамбила̄ди. мадхуранти екантато госаппиа̄ди. мадху пана каса̄вайуттам̣ чираниккхиттам̣ каса̄вам̣ хоти, пха̄н̣итам̣ кха̄рийуттам̣ чираниккхиттам̣ кха̄рийам̣ хоти. саппи пана чираниккхиттам̣ ван̣н̣агандхе джахантампи расам̣ на джахатӣти тадева екантамадхурам̣. титтаканти нимбапан̣н̣а̄ди. кат̣уканти син̇гиверамарича̄ди. лон̣иканти са̄муддикалон̣а̄ди. кха̄риканти ва̄тин̇ган̣акал̣ӣра̄ди. ламбиканти бадара̄малакакапит̣т̣хаса̄лава̄ди. каса̄ванти харӣтака̄ди. име саббепи раса̄ ваттхувасена вутта̄. там̣там̣ваттхуко панеттха расо ча амбила̄дӣни на̄мехи вуттоти ведитаббо. са̄дӯти ит̣т̣харасо. аса̄дӯти анит̣т̣харасо. имина̄ пададвайена саббопи расо парийа̄динно. сӣтанти сӣтарасо. ун̣ханти ун̣харасо. евамайам̣ мӯлараса̄дина̄ бхедена бхиннопи расо лаккхан̣а̄дӣхи абхиннойева. саббопи хеса дживха̄пат̣ихананалаккхан̣о, дживха̄вин̃н̃а̄н̣асса висайабха̄варасо, тассева гочарапаччупат̣т̣ха̄но. те дживхаггена расагга̄нӣти ете саман̣абра̄хман̣а̄ паса̄дадживхаггена уттамараса̄ни. парийесанта̄ти гавесама̄на̄. а̄хин̣д̣антӣти таттха таттха вичаранти. те амбилам̣ лабхитва̄ анамбилам̣ парийесантӣти такка̄диамбилам̣ ладдха̄ анамбилам̣ гавесанти. евам̣ саббам̣ париваттетва̄ париваттетва̄ йоджитам̣.
пат̣исан̇кха̄ йонисо а̄ха̄рам̣ а̄ха̄ретӣти пат̣исан̇кха̄напан̃н̃а̄йа джа̄нитва̄ упа̄йена а̄ха̄рам̣ а̄ха̄рети. ида̄ни упа̄йам̣ дассетум̣ ‘‘нева дава̄йа̄’’тиа̄ди вуттам̣.
таттха нева дава̄йа̄ти даваттха̄йа на а̄ха̄рети. таттха нат̣алан̇гхака̄дайо даваттха̄йа а̄ха̄ренти на̄ма. йан̃хи бходжанам̣ бхуттасса наччагӣтакаббасилокасан̇кха̄то даво атирекатарена пат̣ибха̄ти, там̣ бходжанам̣ адхаммена висамена парийеситва̄ те а̄ха̄ренти. айам̣ пана бхиккху на евама̄ха̄рети.
на мада̄йа̄ти ма̄намадапурисамада̄нам̣ вад̣д̣ханаттха̄йа на а̄ха̄рети. таттха ра̄джара̄джамаха̄матта̄ мадаттха̄йа а̄ха̄ренти на̄ма. те хи аттано ма̄намадапурисамада̄нам̣ вад̣д̣ханаттха̄йа пин̣д̣арасабходжана̄дӣни пан̣ӣтабходжана̄ни бхун̃джанти. айам̣ пана бхиккху евам̣ на̄ха̄рети.
на ман̣д̣ана̄йа̄ти сарӣраман̣д̣анаттха̄йа на а̄ха̄рети. таттха рӯпӯпаджӣвинийо ма̄туга̄ма̄ антепурика̄дайо ча саппипха̄н̣ита̄дӣни пиванти, синиддхамудумаддавабходжанам̣ а̄ха̄ренти. евам̣ но ан̇галат̣т̣хи сусан̣т̣хита̄ бхависсати, сарӣре чхавиван̣н̣о пасанно бхависсатӣти. айам̣ пана бхиккху евам̣ на а̄ха̄рети.
на вибхӯсана̄йа̄ти сарӣре мам̣савибхӯсанаттха̄йа на а̄ха̄рети. таттха ниббуддхамалламут̣т̣хикамаллачет̣ака̄дайо сусиниддхехи маччхамам̣са̄дӣхи сарӣрам̣ пӣн̣енти ‘‘евам̣ но мам̣сам̣ уссадам̣ бхависсати паха̄расаханаттха̄йа̄’’ти. айам̣ пана бхиккху евам̣ сарӣре мам̣савибхӯсанаттха̄йа на а̄ха̄рети.
йа̄вадева̄ти а̄ха̄ра̄харан̣апайоджанасса париччхеданийамадассанам̣. имасса ка̄йасса т̣хитийа̄ти имасса чатумаха̄бхӯтикасса караджака̄йасса т̣хапанаттха̄йа а̄ха̄рети, идамасса а̄ха̄ра̄харан̣е пайоджананти аттхо. йа̄пана̄йа̄ти джӣвитиндрийайа̄панаттха̄йа а̄ха̄рети. вихим̣сӯпаратийа̄ти вихим̣са̄ на̄ма абхуттапаччайа̄ уппаджджанакакхудда̄, тасса̄ упаратийа̄ вӯпасаманаттха̄йа а̄ха̄рети. брахмачарийа̄нуггаха̄йа̄ти брахмачарийам̣ на̄ма тиссо сиккха̄ сакаласа̄санам̣, тасса анугган̣хаттха̄йа а̄ха̄рети.
итӣти упа̄йанидассанам̣, имина̄ упа̄йена̄ти аттхо. пура̄н̣ан̃ча веданам̣ пат̣ихан̇кха̄мӣти пура̄н̣аведанам̣ на̄ма абхуттапаччайа̄ уппаджджанакаведана̄, там̣ пат̣иханисса̄мӣти а̄ха̄рети. наван̃ча веданам̣ на уппа̄десса̄мӣти нававедана̄ на̄ма атибхуттапаччайена уппаджджанакаведана̄, на там̣ уппа̄десса̄мӣти а̄ха̄рети. атха ва̄ нававедана̄ на̄ма бхуттапаччайа̄ на уппаджджанакаведана̄, тасса̄ ануппанна̄йа ануппаджджанаттхамева а̄ха̄рети.
йа̄тра̄ ча ме бхависсатӣти йа̄пана̄ ча ме бхависсати. анаваджджата̄ ча̄ти еттха аттхи са̄ваджджам̣, аттхи анаваджджам̣. таттха адхаммикапарийесана̄ адхаммикапат̣иггахан̣ам̣ адхаммена парибхоготи идам̣ са̄ваджджам̣ на̄ма. дхаммена пана парийеситва̄ дхаммена пат̣иггахетва̄ паччавеккхитва̄ парибхун̃джанам̣ анаваджджам̣ на̄ма. екаччо анаваджджейева са̄ваджджам̣ кароти, ‘‘ладдхам̣ ме’’ти катва̄ пама̄н̣а̄тиккантам̣ бхун̃джати, там̣ джӣра̄петум̣ асакконто уддхам̣виречанаадховиречана̄дӣхи киламати, сакалавиха̄ре бхиккхӯ тасса сарӣрапат̣иджагганабхесаджджапарийесана̄дӣсу уссуккам̣ а̄паджджанти, ‘‘ким̣ ида’’нти вутте ‘‘асукасса на̄ма ударам̣ уддхума̄та’’нтиа̄дим̣ ваданти. ‘‘еса ниччака̄лампи евам̣ пакатикойева, аттано куччхиппама̄н̣ам̣ на̄ма на джа̄на̄тӣ’’ти нинданти гараханти. айам̣ анаваджджейева са̄ваджджам̣ кароти на̄ма. евам̣ акатва̄ ‘‘анаваджджата̄ ча ме бхависсатӣ’’ти а̄ха̄рети.
пха̄сувиха̄ро ча̄ти еттха̄пи аттхи пха̄сувиха̄ро, аттхи на пха̄сувиха̄ро. таттха а̄харахаттхако алам̣са̄т̣ако татрават̣т̣ако ка̄кама̄сако бхуттавамитакоти имесам̣ пан̃чаннам̣ бра̄хман̣а̄нам̣ бходжанам̣ на пха̄сувиха̄ро на̄ма. етесу хи а̄харахаттхако на̄ма бахум̣ бхун̃джитва̄ аттано дхаммата̄йа ут̣т̣ха̄тум̣ асакконто ‘‘а̄хара хаттха’’нти вадати. алам̣са̄т̣ако на̄ма аччуддхума̄такуччхита̄йа ут̣т̣хитопи са̄т̣акам̣ нива̄сетум̣ на саккоти. татрават̣т̣ако на̄ма ут̣т̣ха̄тум̣ асакконто татрева париват̣т̣ати. ка̄кама̄сако на̄ма йатха̄ ка̄кехи а̄маситум̣ саккоти, евам̣ йа̄ва мукхадва̄ра̄ а̄ха̄рети. бхуттавамитако на̄ма мукхена сандха̄ретум̣ асакконто таттхева вамати. евам̣ акатва̄ ‘‘пха̄сувиха̄ро ча ме бхависсатӣ’’ти а̄ха̄рети. пха̄сувиха̄ро на̄ма чатӯхи пан̃чахи а̄лопети ӯнӯдарата̄. еттакан̃хи бхун̃джитва̄ па̄нӣйам̣ пивато чатта̄ро ирийа̄патха̄ сукхена паваттанти. тасма̄ дхаммасена̄пати евама̄ха –
‘‘чатта̄ро пан̃ча а̄лопе, абхутва̄ удакам̣ пиве;
алам̣ пха̄сувиха̄ра̄йа, пахитаттасса бхиккхуно’’ти. (тхерага̄. 983; ми. па. 6.5.10);
имасмим̣ пана т̣ха̄не ан̇га̄ни самодха̄нетабба̄ни. нева дава̄йа̄ти хи екам̣ ан̇гам̣, на мада̄йа̄ти екам̣, на ман̣д̣ана̄йа̄ти екам̣, на вибхӯсана̄йа̄ти екам̣, йа̄вадева имасса ка̄йасса т̣хитийа̄ йа̄пана̄йа̄ти екам̣, вихим̣сӯпаратийа̄ брахмачарийа̄нуггаха̄йа̄ти екам̣, ити пура̄н̣ан̃ча веданам̣ пат̣ихан̇кха̄ми наван̃ча веданам̣ на уппа̄десса̄мӣти екам̣, йа̄тра̄ ча ме бхависсатӣти екам̣ ан̇гам̣, анаваджджата̄ ча пха̄сувиха̄ро ча̄ти айаметтха бходжана̄нисам̣со.
маха̄сиваттхеро пана̄ха – ‘‘хет̣т̣ха̄ чатта̄ри ан̇га̄ни пат̣иккхепо на̄ма, упари пана ат̣т̣хан̇га̄ни самодха̄нетабба̄нӣ’’ти. таттха йа̄вадева имасса ка̄йасса т̣хитийа̄ти екам̣ ан̇гам̣, йа̄пана̄йа̄ти екам̣, вихим̣сӯпаратийа̄ти екам̣, брахмачарийа̄нуггаха̄йа̄ти екам̣, ити пура̄н̣ан̃ча веданам̣ пат̣ихан̇кха̄мӣти екам̣, наван̃ча веданам̣ на уппа̄десса̄мӣти екам̣, йа̄тра̄ ча ме бхависсатӣти екам̣, анаваджджата̄ ча̄ти екам̣, пха̄сувиха̄ро пана бходжана̄нисам̣соти. евам̣ ат̣т̣хан̇гасаманна̄гатам̣ а̄ха̄рам̣ а̄ха̄рети.
90. упеккхакоти чхал̣ан̇гупеккха̄йа саманна̄гато. сатоти ка̄йа̄нупассана̄дисатийутто.
упеккхакоти чхал̣ан̇гупеккха̄йа саманна̄гатоти еттха чхал̣ан̇гупеккха̄дхаммо на̄ма коти? н̃а̄н̣а̄дайо. ‘‘н̃а̄н̣а’’нти вутте кирийато чатта̄ри н̃а̄н̣асампайутта̄ни лаббханти, ‘‘сататавиха̄ро’’ти вутте ат̣т̣ха маха̄читта̄ни лаббханти, ‘‘раджджанадуссанам̣ наттхӣ’’ти вутте даса читта̄ни лаббханти. соманассам̣ а̄севанавасена лаббхати. чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ти ка̄ран̣авасена чаккхӯти ладдхавоха̄рена рӯпадассанасаматтхена чаккхувин̃н̃а̄н̣ена рӯпам̣ дисва̄. пора̄н̣а̄ пана̄ху – чаккху рӯпам̣ на пассати ачиттакатта̄, читтампи на пассати ачаккхукатта̄. два̄ра̄рамман̣асан̇гхат̣т̣анена пана паса̄даваттхукена читтена пассати. ӣдисесу пана т̣ха̄несу ‘‘дхануна̄ виджджхатӣ’’тиа̄дӣсу вийа сасамбха̄ракатха̄ на̄ма хоти. тасма̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣ена рӯпам̣ дисва̄ти айамеветтха аттхо.
нева сумано хотӣти лобхуппаттивасена чхандара̄гуппаттивасена соманассо на хоти. на думманоти пат̣игхуппаттивасена дут̣т̣хачитто на хоти. упеккхакоти упапаттито иккхако хоти, апаккхапатито хутва̄ ирийа̄патхам̣ паваттети. сато сампаджа̄ноти сатима̄ н̃а̄н̣асампанно. мана̄пам̣ на̄бхигиджджхатӣти манавад̣д̣ханакам̣ ит̣т̣ха̄рамман̣ам̣ на̄бхигиджджхати на паттхети. на̄бхихам̣сатӣти на туссати. на ра̄гам̣ джанетӣти таттха таттха ран̃джанам̣ на уппа̄дети. тасса т̣хитова ка̄йо хотӣти тасса кхӣн̣а̄савасса чаккха̄дика̄йо кампа̄рахитатта̄ т̣хито ниччало хоти. амана̄панти анит̣т̣ха̄рамман̣ам̣. на ман̇ку хотӣти доманассито на хоти. аппатит̣т̣хитачиттоти кодхавасена т̣хитамано на хоти. алӣнаманасоти алӣначитто. абйа̄панначетасоти бйа̄па̄дарахитачитто.
раджанӣйе на раджджатӣти раджанӣйасмим̣ ваттхусмим̣ на ра̄гам̣ уппа̄дети. дуссанӣйе на дуссатӣти досуппа̄де ваттхусмим̣ на досам̣ уппа̄дети. моханӣйе на муйхатӣти моханӣйасмим̣ ваттхусмим̣ на мохам̣ уппа̄дети. копанӣйе на куппатӣти кодханӣйасмим̣ ваттхусмим̣ на чалати. маданӣйе на маджджатӣти маданӣйасмим̣ ваттхусмим̣ на сам̣сӣдати. килесанӣйе на килиссатӣти упатапанӣйасмим̣ ваттхусмим̣ на упатаппати. дит̣т̣хе дит̣т̣хаматтоти рӯпа̄рамман̣е чаккхувин̃н̃а̄н̣ена дит̣т̣хе дит̣т̣хаматто. суте сутаматтоти садда̄йатане сотавин̃н̃а̄н̣ена суте сутаматто. муте мутаматтоти гха̄надживха̄ка̄йавин̃н̃а̄н̣ена па̄пун̣итва̄ гахите гахитаматто. вин̃н̃а̄те вин̃н̃а̄таматтоти мановин̃н̃а̄н̣ена н̃а̄те н̃а̄таматто. дит̣т̣хе на лимпатӣти чаккхувин̃н̃а̄н̣ена дит̣т̣хе рӯпа̄рамман̣е тан̣ха̄дит̣т̣хилепена на лимпати. дит̣т̣хе анӯпайоти рӯпа̄рамман̣е ниттан̣хо хоти. анапа̄йоти ападут̣т̣хачитто.
сам̣виджджатӣти лаббхати. пассатӣти олокети. чхандара̄готи синехо. рӯпа̄ра̄манти рӯпам̣ а̄ра̄мам̣ асса̄ти рӯпа̄ра̄мам̣. рӯпе ратанти рӯпаратам̣. рӯпе сантут̣т̣хӣти рӯпасаммудитам̣.
дантам̣ найанти самитинти уййа̄накӣл̣а̄ман̣д̣ала̄дӣсу маха̄джанамаджджхам̣ гаччханта̄ дантамева гон̣аджа̄тим̣ ва̄ ассаджа̄тим̣ ва̄ йа̄не йоджетва̄ найанти. ра̄джа̄ти татха̄рӯпа̄нева т̣ха̄на̄ни гаччханто ра̄джа̄пи дантамева абхирухати. мануссесӯти мануссесупи чатӯхи арийамаггехи данто ниббисеванова сет̣т̣хо. йотива̄кйанти йо еварӯпам̣ атиккамавачанам̣ пунаппунам̣ вуччама̄нампи титиккхати на пат̣иппхандати на вихан̃н̃ати, еварӯпо данто сет̣т̣хоти аттхо.
ассатара̄ти вал̣ава̄йа гадрабхена джа̄та̄. а̄джа̄нӣйа̄ти йам̣ ассадаммаса̄ратхи ка̄ран̣ам̣ ка̄рети, тасса кхиппам̣ джа̄нанасаматтха̄. синдхава̄ти синдхаварат̣т̣хе джа̄та̄ асса̄. маха̄на̄га̄ти кун̃джарасан̇кха̄та̄ маха̄хаттхино. аттадантоти ете ассатара̄ ва̄ а̄джа̄нӣйа̄ ва̄ синдхава̄ ва̄ кун̃джара̄ ва̄ вара̄ данта̄, на аданта̄. йо пана чатумаггасан̇кха̄тена аттадантена дантата̄йа аттаданто ниббисевано, айам̣ татопи варам̣, саббехипи етехи уттаритароти аттхо.
на хи етехи йа̄нехӣти йа̄ни ета̄ни хаттхийа̄на̄дийа̄на̄ни, на хи етехи йа̄нехи кочи пуггало супинантенапи агатапуббатта̄ ‘‘агата’’нти сан̇кха̄там̣ нибба̄надисам̣, там̣ т̣ха̄нам̣ гаччхеййа. йатха̄ пуббабха̄ге индрийадамена дантена апарабха̄ге арийамаггабха̄вана̄йа судантена данто ниббисевано саппан̃н̃о пуггало там̣ агатапуббам̣ дисам̣ гаччхати, дантабхӯмим̣ па̄пун̣а̄ти. тасма̄ аттадаманамева варанти аттхо.
видха̄су на викампантӣти сеййасса сеййохамасмӣтиа̄дӣсу ма̄навидха̄су на чаланти наппаведханти. виппамутта̄ пунаббхава̄ти пунаббхавапат̣исандхийа̄ пунаппунам̣ уппаттито сут̣т̣ху мутта̄ мун̃читва̄ т̣хита̄. дантабхӯмимануппатта̄ти екантадаманам̣ арахаттапхалабхӯмим̣ па̄пун̣итва̄ т̣хита̄. те локе виджита̄виноти те араханто сатталоке виджитавиджайа̄ виджитаванто на̄ма хонти.
йасма̄ ча бха̄витиндрийо ниббхайо ниббика̄ро данто хоти, тасма̄ таматтхам̣ дассенто ‘‘йассиндрийа̄нӣ’’ти га̄тхама̄ха. тассаттхо – йасса чаккха̄дӣни чхал̣индрийа̄ни гочарабха̄вана̄йа аничча̄дитилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ ва̄сана̄бха̄вана̄йа сатисампаджан̃н̃агандхам̣ га̄ха̄петва̄ бха̄вита̄ни, та̄ни ча кхо аджджхаттагочарабха̄вана̄йа, евам̣ пана бахиддха̄ ча саббалокети йаттха йаттха индрийа̄нам̣ векаллата̄ векаллато ва̄ самбхаво, таттха на̄бхиджджха̄дивасена бха̄вита̄нӣти евам̣ ниббиджджха н̃атва̄ пат̣ивиджджхитва̄ имам̣ паран̃ча локам̣ сакасантатикхандхалокам̣ парасантатикхандхалокан̃ча дантамаран̣ам̣ маритука̄мо ка̄лам̣ кан̇кхати, джӣвитаккхайака̄лам̣ а̄гамети патима̄нети, на бха̄йати маран̣асса. йатха̄ха –
‘‘маран̣е ме бхайам̣ наттхи, никанти наттхӣ джӣвите’’. (тхерага̄. 20);
‘‘на̄бхикан̇кха̄ми маран̣ам̣, на̄бхикан̇кха̄ми джӣвитам̣;
ка̄лан̃ча патима̄неми, ниббисам̣ бхатако йатха̄’’ти. (тхерага̄. 606, 654, 1002; ми. па. 2.2.4 тхокам̣ висадисам̣);
бха̄вито са дантоти евам̣ бха̄витиндрийо со данто.
91. ниссайата̄ти тан̣ха̄дит̣т̣хиниссайа̄. н̃атва̄ дхамманти аничча̄дӣхи а̄ка̄рехи дхаммам̣ джа̄нитва̄. анисситоти евам̣ техи ниссайехи аниссито. тена ан̃н̃атра дхамман̃а̄н̣а̄ наттхи ниссайа̄нам̣ абха̄воти дӣпети. бхава̄йа вибхава̄йа ва̄ти сассата̄йа уччхеда̄йа ва̄. имисса̄ га̄тха̄йа ниддесо утта̄но.
92. там̣ брӯми упасантоти там̣ еварӯпам̣ екекага̄тха̄йа вуттам̣ упасантоти катхеми. атарӣ со висаттиканти со имам̣ висата̄дибха̄вена висаттика̄сан̇кха̄там̣ маха̄тан̣хам̣ атари.
аттано дит̣т̣хийа̄ ра̄го абхиджджха̄ка̄йагантхоти сайам̣ гахитадит̣т̣хийа̄ ран̃джанасан̇кха̄то ра̄го абхиджджха̄ка̄йагантхо. парава̄десу а̄гха̄то аппаччайоти паресам̣ ва̄дапат̣ива̄десу копо ча атут̣т̣ха̄ка̄ро ча бйа̄па̄до ка̄йагантхо. аттано сӣлам̣ ва̄ ватам̣ ва̄ти сайам̣ гахитаметхунавиратисан̇кха̄там̣ сӣлам̣ ва̄ говата̄диватам̣ ва̄. сӣлаббатам̣ ва̄ти тадубхайам̣ ва̄. пара̄ма̄соти имина̄ суддхӣтиа̄дивасена парато а̄масати. аттано дит̣т̣хи идам̣сачча̄бхинивесо ка̄йагантхоти сайам̣ гахитадит̣т̣хим̣ ‘‘идамева саччам̣ могхаман̃н̃а’’нти (уда̄. 54; ма. ни. 3.27, 301) айонисо абхинивесо идам̣сачча̄бхинивесо ка̄йагантхо. гантха̄ тасса на виджджантӣти тасса кхӣн̣а̄савасса две дит̣т̣хигантха̄ сота̄паттимаггена на санти. бйа̄па̄до ка̄йагантхо ана̄га̄мимаггена. абхиджджха̄ка̄йагантхо арахаттамаггена.
93. ида̄ни тамева упасантам̣ пасам̣санто а̄ха ‘‘на тасса путта̄’’ти евама̄ди. таттха путта̄ атраджа̄дайо чатта̄ро. еттха ча путтапариггаха̄дайо путта̄дина̄мена вутта̄ти ведитабба̄. те хисса на виджджанти, тесам̣ ва̄ абха̄вена путта̄дайо на виджджантӣти. атта̄ти ‘‘атта̄ аттхӣ’’ти гахита̄ сассатадит̣т̣хим̣ наттхи. ниратта̄ти ‘‘уччхиджджатӣ’’ти гахита̄ уччхедадит̣т̣хи.
наттхӣти гахетаббам̣ наттхи. мун̃читаббам̣ наттхӣти мочетаббам̣ наттхи. йасса наттхи гахитанти йасса пуггаласса тан̣ха̄дит̣т̣хивасена гахитам̣ на виджджати. тасса наттхи мун̃читаббанти тасса пуггаласса мун̃читаббам̣ на виджджати. га̄хамун̃чанасаматиккантоти гахан̣ан̃ча мочанан̃ча вӣтиватто. вуддхипариха̄нивӣтиваттоти вуд̣д̣хин̃ча ха̄нин̃ча атикканто.
94. йена нам̣ ваджджум̣ путхуджджана̄, атхо саман̣абра̄хман̣а̄ти йена там̣ ра̄га̄дина̄ ваджджена путхуджджана̄ саббепи деваманусса̄ итова бахиддха̄ саман̣абра̄хман̣а̄ ча раттоти ва̄ дут̣т̣хоти ва̄ вадеййум̣. там̣ тасса апураккхатанти там̣ ра̄га̄диваджджам̣ тасса арахато апураккхатам̣. тасма̄ ва̄десу неджатӣти там̣ка̄ран̣а̄ нинда̄вачанесу на кампати.
неджатӣти ниддесасса уддесападам̣. на ин̃джатӣти чаланам̣ на кароти. на чалатӣти на таттха намати. на ведхатӣти кампетум̣ асаккун̣еййата̄йа на пхандати. наппаведхатӣти на кампати. на сампаведхатӣти на париваттати.
95. на уссесу вадатети висит̣т̣хесу атта̄нам̣ антокатва̄ ‘‘ахам̣ висит̣т̣хо’’ти атима̄навасена на вадати. еса найо итаресу двӣсу. каппам̣ нети акаппийоти со еварӯпо дувидхампи каппам̣ на ети. касма̄? йасма̄ акаппийо, пахӣнакаппоти вуттам̣ хоти. имисса̄пи га̄тха̄йа ниддесо утта̄нова.
96. саканти майханти париггахитам̣. асата̄ ча на сочатӣти авиджджама̄на̄дина̄ асата̄ ча на сочати. дхаммесу ча на гаччхатӣти саббадхаммесу чханда̄дивасена на гаччхати. са ве сантоти вуччатӣти со еварӯпо наруттамо ‘‘санто’’ти вуччати. имисса̄пи га̄тха̄йа ниддесо утта̄нова. арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песи. десана̄парийоса̄не кот̣исатасахассадевата̄нам̣ арахаттаппатти ахоси, сота̄панна̄дӣнам̣ ган̣ана̄ наттхӣти.
саддхаммаппаджджотика̄йа маха̄ниддесат̣т̣хакатха̄йа
пура̄бхедасуттаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.