8. нидхикан̣д̣асуттаван̣н̣ана̄

никкхепака̄ран̣ам̣

ида̄ни йадидам̣ тирокут̣т̣а̄нантарам̣ ‘‘нидхим̣ нидхети пурисо’’тиа̄дина̄ нидхикан̣д̣ам̣ никкхиттам̣, тасса –

‘‘бха̄ситва̄ нидхикан̣д̣асса, идха никкхепака̄ран̣ам̣;

ат̣т̣хуппаттин̃ча дӣпетва̄, карисса̄маттхаван̣н̣анам̣’’.

таттха идха никкхепака̄ран̣ам̣ та̄васса евам̣ ведитаббам̣. идан̃хи нидхикан̣д̣ам̣ бхагавата̄ имина̄ ануккамена авуттампи йасма̄ анумоданавасена вуттасса тирокут̣т̣асса митхунабхӯтам̣, тасма̄ идха никкхиттам̣. тирокут̣т̣ена ва̄ пун̃н̃авирахита̄нам̣ випаттим̣ дассетва̄ имина̄ катапун̃н̃а̄нам̣ сампаттидассанаттхампи идам̣ идха никкхиттанти ведитаббам̣. идамасса идха никкхепака̄ран̣ам̣.

суттат̣т̣хуппатти

ат̣т̣хуппатти панасса – са̄ваттхийам̣ кира ан̃н̃атаро кут̣умбико ад̣д̣хо махаддхано маха̄бхого. со ча саддхо хоти пасанно, вигатамаламаччхерена четаса̄ ага̄рам̣ аджджха̄васати. со екасмим̣ дивасе буддхаппамукхасса бхиккхусан̇гхасса да̄нам̣ дети. тена ча самайена ра̄джа̄ дханаттхико хоти, со тасса сантике пурисам̣ песеси ‘‘гаччха, бхан̣е, иттханна̄мам̣ кут̣умбикам̣ а̄нехӣ’’ти. со гантва̄ там̣ кут̣умбикам̣ а̄ха ‘‘ра̄джа̄ там̣ гахапати а̄мантетӣ’’ти. кут̣умбико саддха̄дигун̣асаманна̄гатена четаса̄ буддхаппамукхам̣ бхиккхусан̇гхам̣ паривисанто а̄ха ‘‘гаччха, бхо пуриса, паччха̄ а̄гамисса̄ми, ида̄ни та̄вамхи нидхим̣ нидхенто т̣хито’’ти. атха бхагава̄ бхутта̄вӣ пава̄рито тамева пун̃н̃асампадам̣ параматтхато нидхӣти дассетум̣ тасса кут̣умбикасса анумоданаттхам̣ ‘‘нидхим̣ нидхети пурисо’’ти има̄ га̄тха̄йо абха̄си. айамасса ат̣т̣хуппатти.

евамасса –

‘‘бха̄ситва̄ нидхикан̣д̣асса, идха никкхепака̄ран̣ам̣;

ат̣т̣хуппаттин̃ча дӣпетва̄, карисса̄маттхаван̣н̣анам̣’’.

пат̣хамага̄тха̄ван̣н̣ана̄

1. таттха нидхим̣ нидхети пурисоти нидхӣйатӣти нидхи, т̣хапӣйати раккхӣйати гопӣйатӣти аттхо. со чатуббидхо тха̄варо, джан̇гамо, ан̇гасамо, ануга̄микоти. таттха тха̄варо на̄ма бхӯмигатам̣ ва̄ веха̄сат̣т̣хам̣ ва̄ хиран̃н̃ам̣ ва̄ суван̣н̣ам̣ ва̄ кхеттам̣ ва̄ ваттху ва̄, йам̣ ва̄ панан̃н̃ампи еварӯпам̣ ирийа̄патхавирахитам̣, айам̣ тха̄варо нидхи. джан̇гамо на̄ма да̄сида̄сам̣ хаттхигавассавал̣авам̣ аджел̣акам̣ куккут̣асӯкарам̣ йам̣ ва̄ панан̃н̃ампи еварӯпам̣ ирийа̄патхапат̣исам̣йуттам̣. айам̣ джан̇гамо нидхи ан̇гасамо на̄ма камма̄йатанам̣, сиппа̄йатанам̣, виджджа̄т̣т̣ха̄нам̣, ба̄хусаччам̣, йам̣ ва̄ панан̃н̃ампи еварӯпам̣ сиккхитва̄ гахитам̣ ан̇гапаччан̇гамива аттабха̄ваппат̣ибаддхам̣, айам̣ ан̇гасамо нидхи. ануга̄мико на̄ма да̄намайам̣ пун̃н̃ам̣ сӣламайам̣ бха̄вана̄майам̣ дхаммассаванамайам̣ дхаммадесана̄майам̣, йам̣ ва̄ панан̃н̃ампи еварӯпам̣ пун̃н̃ам̣ таттха таттха анугантва̄ вийа ит̣т̣хапхаламануппадети, айам̣ ануга̄мико нидхи. имасмим̣ пана т̣ха̄не тха̄варо адхиппето.

нидхетӣти т̣хапети пат̣иса̄мети гопети. пурисоти мануссо. ка̄ман̃ча пурисопи иттхӣпи пан̣д̣акопи нидхим̣ нидхети, идха пана пурисасӣсена десана̄ ката̄, аттхато пана тесампи идха самодха̄нам̣ дат̣т̣хаббам̣. гамбхӣре одакантикети ога̄хетаббат̣т̣хена гамбхӣрам̣, удакасса антикабха̄вена одакантикам̣. аттхи гамбхӣрам̣ на одакантикам̣ джан̇гале бхӯмибха̄ге сатикапорисо а̄ва̄т̣о вийа, аттхи одакантикам̣ на гамбхӣрам̣ нинне паллале екадвивидаттхико а̄ва̄т̣о вийа, аттхи гамбхӣран̃чева одакантикан̃ча джан̇гале бхӯмибха̄ге йа̄ва ида̄ни удакам̣ а̄гамиссатӣти, та̄ва кхато а̄ва̄т̣о вийа. там̣ сандха̄йа идам̣ вуттам̣ ‘‘гамбхӣре одакантике’’ти. аттхе кичче самуппаннети аттха̄ анапетанти аттхам̣, аттха̄вахам̣ хита̄ваханти вуттам̣ хоти. ка̄таббанти киччам̣, кин̃чидева каран̣ӣйанти вуттам̣ хоти. уппаннам̣ ева самуппаннам̣, каттаббабха̄вена упат̣т̣хитанти вуттам̣ хоти. тасмим̣ аттхе кичче самуппанне. аттха̄йа ме бхависсатӣти нидха̄наппайоджананидассанаметам̣. етадаттхан̃хи со нидхети ‘‘аттха̄вахе кисмин̃чидева каран̣ӣйе самуппанне аттха̄йа ме бхависсати, тасса ме киччасса ниппхаттийа̄ бхависсатӣ’’ти. киччаниппхаттийева хи тасса кичче самуппанне аттхоти ведитаббо.

дутийага̄тха̄ван̣н̣ана̄

евам̣ нидха̄наппайоджанам̣ дассенто аттха̄дхигама̄дхиппа̄йам̣ дассетва̄ ида̄ни анаттха̄пагама̄дхиппа̄йам̣ дассетума̄ха –

2. ‘‘ра̄джато ва̄ дуруттасса, чорато пӣл̣итасса ва̄.

ин̣асса ва̄ памоккха̄йа, дуббхиккхе а̄пада̄су ва̄’’ти.

тассаттхо ‘‘аттха̄йа ме бхависсатӣ’’ти ча ‘‘ин̣асса ва̄ памоккха̄йа̄’’ти ча еттха вуттехи двӣхи бхависсатипамоккха̄йа-падехи саддхим̣ йатха̄самбхавам̣ йоджетва̄ ведитаббо.

таттха̄йам̣ йоджана̄ – на кевалам̣ аттха̄йа ме бхависсатӣти ева пурисо нидхим̣ нидхети, кинту ‘‘айам̣ чоро’’ти ва̄ ‘‘па̄рада̄рико’’ти ва̄ ‘‘сун̇кагха̄тако’’ти ва̄ евама̄дина̄ найена паччаттхикехи пачча̄миттехи дуруттасса ме сато ра̄джато ва̄ памоккха̄йа бхависсати, сандхиччхеда̄дӣхи дханахаран̣ена ва̄, ‘‘еттакам̣ хиран̃н̃асуван̣н̣ам̣ дехӣ’’ти джӣвагга̄хена ва̄ чорехи ме пӣл̣итасса сато чорато ва̄ памоккха̄йа бхависсати. санти ме ин̣а̄йика̄, те мам̣ ‘‘ин̣ам̣ дехӣ’’ти чодессанти, техи ме чодийама̄насса ин̣асса ва̄ памоккха̄йа бхависсати. хоти со самайо, йам̣ дуббхиккхам̣ хоти дуссассам̣ дуллабхапин̣д̣ам̣, таттха на сукарам̣ аппадханена йа̄петум̣, татха̄видхе а̄гате дуббхиккхе ва̄ ме бхависсати. йатха̄рӯпа̄ а̄пада̄ уппаджджанти аггито ва̄ удакато ва̄ аппийада̄йа̄дато ва̄, татха̄рӯпа̄су ва̄ уппанна̄су а̄пада̄су ме бхависсатӣтипи пурисо нидхим̣ нидхетӣти.

евам̣ аттха̄дхигама̄дхиппа̄йам̣ анаттха̄пагама̄дхиппа̄йан̃ча̄ти двӣхи га̄тха̄хи дувидхам̣ нидха̄наппайоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни тамева дувидхам̣ пайоджанам̣ нигаменто а̄ха –

‘‘етадаттха̄йа локасмим̣, нидхи на̄ма нидхӣйатӣ’’ти.

тассаттхо – йва̄йам̣ ‘‘аттха̄йа ме бхависсатӣ’’ти ча ‘‘ра̄джато ва̄ дуруттасса̄’’ти евама̄дӣхи ча аттха̄дхигамо анаттха̄пагамо ча дассито. етадаттха̄йа етесам̣ ниппха̄данаттха̄йа имасмим̣ ока̄салоке йо кочи хиран̃н̃асуван̣н̣а̄дибхедо нидхи на̄ма нидхӣйати т̣хапӣйати пат̣иса̄мӣйатӣти.

татийага̄тха̄ван̣н̣ана̄

ида̄ни йасма̄ евам̣ нихитопи со нидхи пун̃н̃аватам̣йева адхиппетаттхаса̄дхако хоти, на ан̃н̃есам̣, тасма̄ таматтхам̣ дӣпенто а̄ха –

3. ‘‘та̄вассунихито санто, гамбхӣре одакантике.

на саббо саббада̄ ева, тасса там̣ упакаппатӣ’’ти.

тассаттхо – со нидхи та̄ва сунихито санто, та̄ва сут̣т̣ху никхан̣итва̄ т̣хапито сама̄ноти вуттам̣ хоти. кӣва сут̣т̣хӯти? гамбхӣре одакантике, йа̄ва гамбхӣре одакантике нихитоти сан̇кхам̣ гаччхати, та̄ва сут̣т̣хӯти вуттам̣ хоти. на саббо саббада̄ ева, тасса там̣ упакаппатӣти йена пурисена нихито, тасса саббопи саббака̄лам̣ на упакаппати на сампаджджати, йатха̄вуттакиччакаран̣асаматтхо на хотӣти вуттам̣ хоти. кинту кочидева када̄чидева упакаппати, нева ва̄ упакаппатӣти. еттха ча нти падапӯран̣аматте нипа̄то дат̣т̣хаббо ‘‘йатха̄ там̣ аппаматтасса а̄та̄пино’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 2.18-19; 3.154) вийа. лин̇габхедам̣ ва̄ катва̄ ‘‘со’’ти ваттаббе ‘‘та’’нти вуттам̣. евам̣ хи вуччама̄не со аттхо сукхам̣ буджджхатӣти.

чатуттхапан̃чамага̄тха̄ван̣н̣ана̄

евам̣ ‘‘на саббо саббада̄ ева, тасса там̣ упакаппатӣ’’ти ватва̄ ида̄ни йехи ка̄ран̣ехи на упакаппати, та̄ни дассенто а̄ха –

4. ‘‘нидхи ва̄ т̣ха̄на̄ чавати, сан̃н̃а̄ ва̄сса вимуйхати.

на̄га̄ ва̄ апана̄менти, йасма̄ ва̄пи харанти нам̣.

5. ‘‘аппийа̄ ва̄пи да̄йа̄да̄, уддхаранти апассато’’ти.

тассаттхо – йасмим̣ т̣ха̄не сунихито хоти нидхи, со ва̄ нидхи тамха̄ т̣ха̄на̄ чавати апети вигаччхати, ачетанопи сама̄но пун̃н̃аккхайавасена ан̃н̃ам̣ т̣ха̄нам̣ гаччхати. сан̃н̃а̄ ва̄ асса вимуйхати, йасмим̣ т̣ха̄не нихито нидхи, там̣ на джа̄на̄ти, асса пун̃н̃аккхайачодита̄ на̄га̄ ва̄ там̣ нидхим̣ апана̄менти ан̃н̃ам̣ т̣ха̄нам̣ гаменти. йаккха̄ ва̄пи харанти йениччхакам̣ а̄да̄йа гаччханти. апассато ва̄ асса аппийа̄ ва̄ да̄йа̄да̄ бхӯмим̣ кхан̣итва̄ там̣ нидхим̣ уддхаранти. евамасса етехи т̣ха̄на̄ чавана̄дӣхи ка̄ран̣ехи со нидхи на упакаппатӣти.

евам̣ т̣ха̄на̄ чавана̄дӣни локасаммата̄ни анупакаппанака̄ран̣а̄ни ватва̄ ида̄ни йам̣ там̣ етесампи ка̄ран̣а̄нам̣ мӯлабхӯтам̣ екан̃н̃ева пун̃н̃аккхайасан̃н̃итам̣ ка̄ран̣ам̣, там̣ дассенто а̄ха –

‘‘йада̄ пун̃н̃аккхайо хоти, саббаметам̣ винассатӣ’’ти.

тассаттхо – йасмим̣ самайе бхогасампаттиниппха̄дакасса пун̃н̃асса кхайо хоти, бхогапа̄риджун̃н̃асам̣ваттаникамапун̃н̃амока̄сам̣ катва̄ т̣хитам̣ хоти, атха йам̣ нидхим̣ нидхентена нихитам̣ хиран̃н̃асуван̣н̣а̄дидханаджа̄там̣, саббаметам̣ винассатӣти.

чхат̣т̣хага̄тха̄ван̣н̣ана̄

евам̣ бхагава̄ тена тена адхиппа̄йена нихитампи йатха̄дхиппа̄йам̣ анупакаппантам̣ на̄наппака̄рехи нассанадхаммам̣ локасамматам̣ нидхим̣ ватва̄ ида̄ни йам̣ пун̃н̃асампадам̣ параматтхато нидхӣти дассетум̣ тасса кут̣умбикасса анумоданаттхамидам̣ нидхикан̣д̣ама̄раддхам̣, там̣ дассенто а̄ха –

6. ‘‘йасса да̄нена сӣлена, сам̣йамена дамена ча.

нидхӣ сунихито хоти, иттхийа̄ пурисасса ва̄’’ти.

таттха да̄нанти ‘‘да̄нан̃ча дхаммачарийа̄ ча̄’’ти еттха вуттанайенева гахетаббам̣. сӣланти ка̄йикава̄часико авӣтиккамо. пан̃чан̇гадасан̇гапа̄тимоккхасам̣вара̄ди ва̄ саббампи сӣлам̣ идха сӣланти адхиппетам̣. сам̣йамоти сам̣йаманам̣ сам̣йамо, четасо на̄на̄рамман̣агатинива̄ран̣анти вуттам̣ хоти, сама̄дхиссетам̣ адхивачанам̣. йена сам̣йамена саманна̄гато ‘‘хаттхасам̣йато, па̄дасам̣йато, ва̄ча̄сам̣йато, сам̣йатуттамо’’ти еттха сам̣йатуттамоти вутто. апаре а̄ху ‘‘сам̣йаманам̣ сам̣йамо, сам̣варан̣анти вуттам̣ хоти, индрийасам̣варассетам̣ адхивачана’’нти. дамоти даманам̣, килесӯпасамананти вуттам̣ хоти, пан̃н̃а̄йетам̣ адхивачанам̣. пан̃н̃а̄ хи каттхачи пан̃н̃а̄твева вуччати ‘‘суссӯса̄ лабхате пан̃н̃а’’нти евама̄дӣсу (сам̣. ни. 1.246; су. ни. 188). каттхачи дхаммоти ‘‘саччам̣ дхаммо дхити ча̄го’’ти евама̄дӣсу. каттхачи дамоти ‘‘йади сачча̄ дама̄ ча̄га̄, кхантйа̄ бхиййо на виджджатӣ’’тиа̄дӣсу.

евам̣ да̄на̄дӣни н̃атва̄ ида̄ни евам̣ имисса̄ га̄тха̄йа сампин̣д̣етва̄ аттхо ведитаббо – йасса иттхийа̄ ва̄ пурисасса ва̄ да̄нена сӣлена сам̣йамена дамена ча̄ти имехи чатӯхи дхаммехи йатха̄ хиран̃н̃ена суван̣н̣ена мутта̄йа ман̣ина̄ ва̄ дханамайо нидхи тесам̣ суван̣н̣а̄дӣнам̣ екаттха паккхипанена нидхӣйати, евам̣ пун̃н̃амайо нидхи тесам̣ да̄на̄дӣнам̣ екачиттасанта̄не четийа̄димхи ва̄ ваттхумхи сут̣т̣ху каран̣ена сунихито хотӣти.

саттамага̄тха̄ван̣н̣ана̄

евам̣ бхагава̄ ‘‘йасса да̄нена̄’’ти има̄йа га̄тха̄йа пун̃н̃асампада̄йа параматтхато нидхибха̄вам̣ дассетва̄ ида̄ни йаттха нихито, со нидхи сунихито хоти, там̣ ваттхум̣ дассенто а̄ха –

7. ‘‘четийамхи ча сан̇гхе ва̄, пуггале атитхӣсу ва̄.

ма̄тари питари ча̄пи, атхо джет̣т̣хамхи бха̄тарӣ’’ти.

таттха чайитаббанти четийам̣, пӯджетаббанти вуттам̣ хоти, читатта̄ ва̄ четийам̣. там̣ панетам̣ четийам̣ тивидхам̣ хоти парибхогачетийам̣, уддиссакачетийам̣, дха̄тукачетийанти. таттха бодхируккхо парибхогачетийам̣, буддхапат̣има̄ уддиссакачетийам̣, дха̄тугаббхатхӯпа̄ садха̄тука̄ дха̄тукачетийам̣. сан̇гхоти буддхаппамукха̄дӣсу йо кочи. пуггалоти гахат̣т̣хапаббаджитесу йо кочи. наттхи асса титхи, йамхи ва̄ тамхи дивасе а̄гаччхатӣти атитхи. тан̇кхан̣е а̄гатапа̄хунакассетам̣ адхивачанам̣. сесам̣ вуттанайамева.

евам̣ четийа̄дӣни н̃атва̄ ида̄ни евам̣ имисса̄ га̄тха̄йа сампин̣д̣етва̄ аттхо ведитаббо – йо со нидхи ‘‘сунихито хотӣ’’ти вутто, со имесу ваттхӯсу сунихито хоти. касма̄? дӣгхараттам̣ ит̣т̣хапхала̄нуппада̄насаматтхата̄йа. татха̄ хи аппакампи четийамхи датва̄ дӣгхараттам̣ ит̣т̣хапхалала̄бхино хонти. йатха̄ха –

‘‘екапуппхам̣ йаджитва̄на, асӣтикаппакот̣ийо;

дуггатим̣ на̄бхиджа̄на̄ми, пуппхада̄нассидам̣ пхала’’нти ча.

‘‘матта̄сукхапаричча̄га̄, пассе че випулам̣ сукха’’нти ча. (дха. па. 290);

евам̣ даккхин̣а̄висуддхивела̄масутта̄дӣсу вуттанайена сан̇гха̄диваттхӯсупи да̄напхалавибха̄го ведитаббо. йатха̄ ча четийа̄дӣсу да̄насса паватти пхалавибхӯти ча дассита̄, евам̣ йатха̄йогам̣ саббаттха там̣ там̣ а̄рабхитва̄ ча̄риттава̄риттавасена сӣласса, буддха̄нуссативасена сам̣йамасса, таббаттхукавипассана̄манасика̄рапаччавеккхан̣авасена дамасса ча паватти тасса тасса пхалавибхӯти ча ведитабба̄.

ат̣т̣хамага̄тха̄ван̣н̣ана̄

евам̣ бхагава̄ да̄на̄дӣхи нидхӣйама̄насса пун̃н̃амайанидхино четийа̄дибхедам̣ ваттхум̣ дассетва̄ ида̄ни етесу ваттхӯсу сунихитасса тасса нидхино гамбхӣре одакантике нихитанидхито висесам̣ дассенто а̄ха –

8. ‘‘есо нидхи сунихито, аджеййо ануга̄мико.

паха̄йа гаманӣйесу, етам̣ а̄да̄йа гаччхатӣ’’ти.

таттха пуббападена там̣ да̄на̄дӣхи сунихитанидхим̣ ниддисати ‘‘есо нидхи сунихито’’ти. аджеййоти парехи джетва̄ гахетум̣ на сакка̄, аччеййотипи па̄т̣хо, тасса аччитаббо аччана̄рахо хитасукхаттхикена упачитабботи аттхо. етасмин̃ча па̄т̣хе есо нидхи аччеййоти самбандхитва̄ пуна ‘‘касма̄’’ти ануйогам̣ дассетва̄ ‘‘йасма̄ сунихито ануга̄мико’’ти самбандхитаббам̣. итаратха̄ хи сунихитасса аччеййаттам̣ вуттам̣ бхавеййа, на ча сунихито аччанӣйо. аччито ева хи соти. анугаччхатӣти ануга̄мико, паралокам̣ гаччхантампи таттха таттха пхалада̄нена на виджахатӣти аттхо.

паха̄йа гаманӣйесу етам̣ а̄да̄йа гаччхатӣти маран̣ака̄ле паччупат̣т̣хите саббабхогесу паха̄йа гаманӣйесу етам̣ нидхим̣ а̄да̄йа паралокам̣ гаччхатӣти айам̣ кира етасса аттхо. со пана на йуджджати. касма̄? бхога̄нам̣ агаманӣйато. паха̄табба̄ ева хи те те бхога̄, на гаманӣйа̄, гаманӣйа̄ пана те те гативисеса̄. йато йади еса аттхо сийа̄, паха̄йа бхоге гаманӣйесу гативисесесу ити вадеййа. тасма̄ еваметтха аттхо ведитаббо – ‘‘нидхи ва̄ т̣ха̄на̄ чаватӣ’’ти евама̄дина̄ пака̄рена паха̄йа маччам̣ бхогесу гаччхантесу етам̣ а̄да̄йа гаччхатӣти. есо хи ануга̄микатта̄ там̣ наппаджахатӣти.

таттха сийа̄ ‘‘гаманӣйесӯти еттха гантаббесӯти аттхо, на гаччхантесӯ’’ти. там̣ на екам̣сато гахетаббам̣. йатха̄ хи ‘‘арийа̄ ниййа̄ника̄’’ти (дӣ. ни. 2.141) еттха ниййанта̄ти аттхо, на ниййа̄табба̄ти, евамидха̄пи гаччхантесӯти аттхо, на гантаббесӯти.

атха ва̄ йасма̄ еса маран̣ака̄ле кассачи да̄тука̄мо бхоге а̄маситумпи на лабхати, тасма̄ тена те бхога̄ пуббам̣ ка̄йена паха̄табба̄, паччха̄ вихата̄сена четаса̄ гантабба̄, атиккамитабба̄ти вуттам̣ хоти. тасма̄ пуббам̣ ка̄йена паха̄йа паччха̄ четаса̄ гаманӣйесу бхогесӯти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. пуримасмим̣ аттхе ниддха̄ран̣е бхуммавачанам̣, паха̄йа гаманӣйесу бхогесу екамеветам̣ пун̃н̃анидхивибхавам̣ тато нӣхаритва̄ а̄да̄йа гаччхатӣти. паччхиме аттхе бха̄венабха̄валаккхан̣е бхуммавачанам̣. бхога̄нан̃хи гаманӣйабха̄вена етасса нидхисса а̄да̄йа гаманӣйабха̄во лаккхӣйатӣти.

навамага̄тха̄ван̣н̣ана̄

евам̣ бхагава̄ имасса пун̃н̃анидхино гамбхӣре одакантике нихитанидхито висесам̣ дассетва̄ пуна аттано бхан̣д̣агун̣асам̣ван̣н̣анена кайаджанасса усса̄хам̣ джаненто ул̣а̄рабхан̣д̣ава̄н̣иджо вийа аттана̄ деситапун̃н̃анидхигун̣асам̣ван̣н̣анена тасмим̣ пун̃н̃анидхимхи деваманусса̄нам̣ усса̄хам̣ джаненто а̄ха –

9. ‘‘аса̄дха̄ран̣аман̃н̃есам̣, ачора̄харан̣о нидхи.

кайира̄тха дхӣро пун̃н̃а̄ни, йо нидхи ануга̄мико’’ти.

таттха аса̄дха̄ран̣аман̃н̃есанти аса̄дха̄ран̣о ан̃н̃есам̣, мака̄ро падасандхикаро ‘‘адуккхамасукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄’’тиа̄дӣсу вийа. на чорехи а̄харан̣о ачора̄харан̣о, чорехи а̄да̄таббо на хотӣти аттхо. нидха̄табботи нидхи. евам̣ двӣхи падехи пун̃н̃анидхигун̣ам̣ сам̣ван̣н̣етва̄ тато двӣхи таттха усса̄хам̣ джанети ‘‘кайира̄тха дхӣро пун̃н̃а̄ни, йо нидхи ануга̄мико’’ти. тассаттхо – йасма̄ пун̃н̃а̄ни на̄ма аса̄дха̄ран̣о ан̃н̃есам̣, ачора̄харан̣о ча нидхи хоти. на кевалан̃ча аса̄дха̄ран̣о ачора̄харан̣о ча нидхи, атха кхо пана ‘‘есо нидхи сунихито, аджеййо ануга̄мико’’ти еттха вутто йо нидхи ануга̄мико. со ча йасма̄ пун̃н̃а̄нийева, тасма̄ кайира̄тха кареййа дхӣро буддхисампанно дхитисампанно ча пуггало пун̃н̃а̄нӣти.

дасамага̄тха̄ван̣н̣ана̄

евам̣ бхагава̄ гун̣асам̣ван̣н̣анена пун̃н̃анидхимхи деваманусса̄нам̣ усса̄хам̣ джанетва̄ ида̄ни йе уссахитва̄ пун̃н̃анидхикирийа̄йа сампа̄денти, тесам̣ со йам̣ пхалам̣ дети, там̣ сан̇кхепато дассенто а̄ха –

10. ‘‘еса деваманусса̄нам̣, саббака̄мададо нидхӣ’’ти.

ида̄ни йасма̄ паттхана̄йа пат̣ибандхитасса саббака̄мададаттам̣, на вина̄ паттханам̣ хоти. йатха̄ха –

‘‘а̄кан̇кхеййа че гахапатайо дхаммача̄рӣ самача̄рӣ ‘ахо вата̄хам̣ ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ кхаттийамаха̄са̄ла̄нам̣ сахабйатам̣ упападжджеййа’нти, т̣ха̄нам̣ кхо панетам̣ виджджати йам̣ со ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ кхаттийамаха̄са̄ла̄нам̣ сахабйатам̣ упападжджеййа. там̣ кисса хету? татха̄ хи со дхаммача̄рӣ самача̄рӣ’’ (ма. ни. 1.442).

евам̣ ‘‘ана̄савам̣ четовимуттим̣ пан̃н̃а̄вимуттим̣ дит̣т̣хева дхамме сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ упасампаджджа вихареййа. там̣ кисса хету? татха̄ хи со дхаммача̄рӣ самача̄рӣ’’ти (ма. ни. 1.442).

татха̄ ча̄ха –

‘‘идха, бхиккхаве, бхиккху саддха̄йа саманна̄гато хоти, сӣлена, сутена, ча̄гена, пан̃н̃а̄йа саманна̄гато хоти, тасса евам̣ хоти ‘ахо вата̄хам̣ ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ кхаттийамаха̄са̄ла̄нам̣ сахабйатам̣ упападжджеййа’нти. со там̣ читтам̣ падахати, там̣ читтам̣ адхит̣т̣ха̄ти, там̣ читтам̣ бха̄вети. тасса те сан̇кха̄ра̄ ча виха̄ра̄ ча евам̣ бха̄вита̄ евам̣ бахулӣката̄ татрӯпапаттийа̄ сам̣ваттантӣ’’ти (ма. ни. 3.161) евама̄ди.

тасма̄ там̣ татха̄ татха̄ а̄кан̇кхапарийа̄йам̣ читтападахана̄дхит̣т̣ха̄набха̄вана̄париккха̄рам̣ паттханам̣ тасса саббака̄мададатте хетум̣ дассенто а̄ха –

‘‘йам̣ йадева̄бхипаттхенти, саббаметена лаббхатӣ’’ти.

ека̄дасамага̄тха̄ван̣н̣ана̄

11. ида̄ни йам̣ там̣ саббам̣ етена лаббхати, там̣ одхисо одхисо дассенто ‘‘суван̣н̣ата̄ сусарата̄’’ти евама̄дига̄тха̄йо а̄ха.

таттха пат̣хамага̄тха̄йа та̄ва суван̣н̣ата̄ на̄ма сундараччхавиван̣н̣ата̄ кан̃чанасаннибхаттачата̄, са̄пи етена пун̃н̃анидхина̄ лаббхати. йатха̄ха –

‘‘йампи, бхиккхаве, татха̄гато пуримам̣ джа̄тим̣…пе… пуббе мануссабхӯто сама̄но аккодхано ахоси анупа̄йа̄сабахуло, бахумпи вутто сама̄но на̄бхисаджджи на куппи на бйа̄паджджи на патиттхӣйи, на копан̃ча досан̃ча аппаччайан̃ча па̄тва̄ка̄си, да̄та̄ ча ахоси сукхума̄нам̣ мудука̄нам̣ аттхаран̣а̄нам̣ па̄вуран̣а̄нам̣ кхомасукхума̄нам̣ каппа̄сика…пе… косеййа…пе… камбаласукхума̄нам̣. со тасса каммасса кататта̄ упачитатта̄…пе… иттхаттам̣ а̄гато сама̄но имам̣ маха̄пурисалаккхан̣ам̣ пат̣илабхати. суван̣н̣аван̣н̣о хоти кан̃чанасаннибхаттачо’’ти (дӣ. ни. 3.218).

сусарата̄ на̄ма брахмассарата̄ каравӣкабха̄н̣ита̄, са̄пи етена лаббхати. йатха̄ха –

‘‘йампи, бхиккхаве, татха̄гато пуримам̣ джа̄тим̣…пе… пхарусам̣ ва̄чам̣ паха̄йа пхаруса̄йа ва̄ча̄йа пат̣ивирато ахоси, йа̄ са̄ ва̄ча̄ нела̄ кан̣н̣асукха̄…пе… татха̄рӯпим̣ ва̄чам̣ бха̄сита̄ ахоси. со тасса каммасса кататта̄ упачитатта̄…пе… иттхаттам̣ а̄гато сама̄но има̄ни две маха̄пурисалаккхан̣а̄ни пат̣илабхати. пахутадживхо ча хоти брахмассаро ча каравӣкабха̄н̣ӣ’’ти (дӣ. ни. 3.236).

сусан̣т̣ха̄на̄ти сут̣т̣ху сан̣т̣ха̄ната̄, самачитават̣т̣итайуттат̣т̣ха̄несу ан̇гапаччан̇га̄нам̣ самачитават̣т̣итабха̄вена саннивесоти вуттам̣ хоти. са̄пи етена лаббхати. йатха̄ха –

‘‘йампи, бхиккхаве, татха̄гато пуримам̣ джа̄тим̣…пе… пуббе мануссабхӯто сама̄но бахуджанасса аттхака̄мо ахоси хитака̄мо пха̄сука̄мо йогаккхемака̄мо ‘кинти ме саддха̄йа вад̣д̣хеййум̣, сӣлена сутена ча̄гена пан̃н̃а̄йа дханадхан̃н̃ена кхеттаваттхуна̄ двипадачатуппадехи путтада̄рехи да̄сакаммакарапорисехи н̃а̄тӣхи миттехи бандхавехи вад̣д̣хеййу’нти, со тасса каммасса…пе… сама̄но има̄ни тӣн̣и маха̄пурисалаккхан̣а̄ни пат̣илабхати, сӣхапуббад̣д̣хака̄йо ча хоти читантарам̣со ча самават̣т̣аккхандхо ча̄’’ти (дӣ. ни. 3.224) евама̄ди.

имина̄ найена ито паресампи имина̄ пун̃н̃анидхина̄ пат̣ила̄бхаса̄дхака̄ни суттапада̄ни тато тато а̄нетва̄ ваттабба̄ни. ативиттха̄рабхайена ту сам̣кхиттам̣, ида̄ни авасесапада̄нам̣ ван̣н̣анам̣ карисса̄ми.

сурӯпата̄ти еттха сакаласарӣрам̣ рӯпанти ведитаббам̣ ‘‘а̄ка̄со парива̄рито рӯпам̣твева сан̇кхам̣ гаччхатӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.306) вийа, тасса рӯпасса сундарата̄ сурӯпата̄ на̄тидӣгхата̄ на̄тирассата̄ на̄тикисата̄ на̄титхӯлата̄ на̄тика̄л̣ата̄ наччода̄тата̄ти вуттам̣ хоти. а̄дхипаччанти адхипатибха̄во, кхаттийамаха̄са̄ла̄дибха̄вена са̄микабха̄воти аттхо. парива̄роти ага̄рика̄нам̣ саджанапариджанасампатти, анага̄рика̄нам̣ парисасампатти, а̄дхипаччан̃ча парива̄ро ча а̄дхипаччапарива̄ро. еттха ча суван̣н̣ата̄дӣхи сарӣрасампатти, а̄дхипаччена бхогасампатти, парива̄рена саджанапариджанасампатти вутта̄ти ведитабба̄. саббаметена лаббхатӣти йам̣ там̣ ‘‘йам̣ йадева̄бхипаттхенти, саббаметена лаббхатӣ’’ти вуттам̣, таттха идампи та̄ва пат̣хамам̣ одхисо вуттасуван̣н̣ата̄ди саббаметена лаббхатӣти ведитаббанти дассети.

два̄дасамага̄тха̄ван̣н̣ана̄

12. евамима̄йа га̄тха̄йа пун̃н̃а̄нубха̄вена лабхитаббам̣ раджджасампаттито орам̣ девамануссасампаттим̣ дассетва̄ ида̄ни тадубхайараджджасампаттим̣ дассенто ‘‘падесараджджа’’нти имам̣ га̄тхама̄ха.

таттха падесараджджанти екадӣпампи сакалам̣ апа̄пун̣итва̄ патхавийа̄ екамекасмим̣ падесе раджджам̣. иссарабха̄во иссарийам̣, имина̄ дӣпачаккаваттираджджам̣ дассети. чаккаваттисукхам̣ пийанти ит̣т̣хам̣ кантам̣ мана̄пам̣ чаккаваттисукхам̣. имина̄ ча̄турантачаккаваттираджджам̣ дассети. девесу раджджам̣ девараджджам̣, етена мандха̄та̄дӣнампи манусса̄нам̣ девараджджам̣ дасситам̣ хоти. апи диббесӯти имина̄ йе те диви бхаватта̄ ‘‘дибба̄’’ти вуччанти, тесу диббесу ка̄йесу уппанна̄нампи девараджджам̣ дассети. саббаметена лаббхатӣти йам̣ там̣ ‘‘йам̣ йадева̄бхипаттхенти, саббаметена лаббхатӣ’’ти вуттам̣, таттха идампи дутийам̣ одхисо падесараджджа̄ди саббаметена лаббхатӣти ведитаббанти дассети.

терасамага̄тха̄ван̣н̣ана̄

13. евамима̄йа га̄тха̄йа пун̃н̃а̄нубха̄вена лабхитаббам̣ девамануссараджджасампаттим̣ дассетва̄ ида̄ни двӣхи га̄тха̄хи вуттам̣ сампаттим̣ сама̄сато пураккхатва̄ нибба̄насампаттим̣ дассенто ‘‘ма̄нуссика̄ ча сампаттӣ’’ти имам̣ га̄тхама̄ха.

тасса̄йам̣ падаван̣н̣ана̄ – манусса̄нам̣ айанти ма̄нуссӣ, ма̄нуссӣ ева ма̄нуссика̄. сампаджджанам̣ сампатти. дева̄нам̣ локо девалоко. тасмим̣ девалоке. йа̄ти анавасесапарийа̄да̄нам̣, раманти ета̄йа аджджхаттам̣ уппанна̄йа бахиддха̄ ва̄ упакаран̣абхӯта̄йа̄ти рати, сукхасса сукхаваттхуно четам̣ адхивачанам̣. йа̄ти анийатавачанам̣ часаддо пуббасампаттийа̄ саха сампин̣д̣анаттхо. нибба̄нам̣йева нибба̄насампатти.

айам̣ пана аттхаван̣н̣ана̄ – йа̄ еса̄ ‘‘суван̣н̣ата̄’’тиа̄дӣхи падехи ма̄нуссика̄ ча сампатти девалоке ча йа̄ рати вутта̄, са̄ ча сабба̄, йа̄ ча̄йамапара̄ саддха̄нуса̄рибха̄ва̄дивасена паттабба̄ нибба̄насампатти, са̄ ча̄ти идам̣ татийампи одхисо саббаметена лаббхатӣти.

атха ва̄ йа̄ пуббе суван̣н̣ата̄дӣхи авутта̄ ‘‘сӯра̄ сатиманто идха брахмачарийава̄со’’ти евама̄дина̄ (а. ни. 9.21) найена ниддит̣т̣ха̄ пан̃н̃а̄веййаттийа̄дибхеда̄ ча ма̄нуссика̄ сампатти, апара̄ девалоке ча йа̄ джха̄на̄дирати, йа̄ ча йатха̄вуттаппака̄ра̄ нибба̄насампатти ча̄ти идампи татийам̣ одхисо саббаметена лаббхатӣти. евампеттха аттхаван̣н̣ана̄ ведитабба̄.

чуддасамага̄тха̄ван̣н̣ана̄

14. евамима̄йа га̄тха̄йа пун̃н̃а̄нубха̄вена лабхитаббам̣ саддха̄нуса̄рӣбха̄ва̄дивасена паттаббам̣ нибба̄насампаттимпи дассетва̄ ида̄ни тевиджджаубхатобха̄гавимуттабха̄вавасенапи паттаббам̣ тамева тасса упа̄йан̃ча дассенто ‘‘миттасампадама̄гамма̄’’ти имам̣ га̄тхама̄ха.

тасса̄йам̣ падаван̣н̣ана̄ – сампаджджати ета̄йа гун̣авибхӯтим̣ па̄пун̣а̄тӣти сампада̄, митто ева сампада̄ миттасампада̄, там̣ миттасампадам̣. а̄гамма̄ти нисса̄йа. йонисоти упа̄йена. пайун̃джатоти йога̄нут̣т̣ха̄нам̣ карото. виджа̄на̄ти ета̄йа̄ти виджджа̄, вимуччати ета̄йа, сайам̣ ва̄ вимуччатӣти вимутти, виджджа̄ ча вимутти ча виджджа̄вимуттийо, виджджа̄вимуттӣсу васӣбха̄во виджджа̄вимуттивасӣбха̄во.

айам̣ пана аттхаван̣н̣ана̄ – йва̄йам̣ миттасампадама̄гамма саттха̄рам̣ ва̄ ан̃н̃атарам̣ ва̄ гарут̣т̣ха̄нийам̣ сабрахмача̄рим̣ нисса̄йа тато ова̄дан̃ча ануса̄санин̃ча гахетва̄ йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаттийа̄ йонисо пайун̃джато пуббенива̄са̄дӣсу тӣсу виджджа̄су ‘‘таттха катама̄ вимутти? читтасса ча адхимутти нибба̄нан̃ча̄’’ти (дха. са. 1381) евам̣ а̄гата̄йа ат̣т̣хасама̄паттинибба̄набхеда̄йа вимуттийа̄ ча татха̄ татха̄ адандха̄йитаттена васӣбха̄во, идампи чатуттхам̣ одхисо саббаметена лаббхатӣти.

паннарасамага̄тха̄ван̣н̣ана̄

15. евамима̄йа га̄тха̄йа пуббе катхитавиджджа̄вимуттивасӣбха̄вабха̄гийапун̃н̃а̄нубха̄вена лабхитаббам̣ тевиджджаубхатобха̄гавимуттабха̄вавасенапи паттаббам̣ нибба̄насампаттим̣ дассетва̄ ида̄ни йасма̄ виджджа̄вимуттивасӣбха̄ваппатта̄ тевиджджа̄ убхатобха̄гавимутта̄пи саббе пат̣исамбхида̄дигун̣авибхӯтим̣ лабханти, има̄йа пун̃н̃асампада̄йа ча тасса̄ гун̣авибхӯтийа̄ падат̣т̣ха̄навасена татха̄ татха̄ са̄пи лаббхати, тасма̄ тампи дассенто ‘‘пат̣исамбхида̄ вимоккха̄ ча̄’’ти имам̣ га̄тхама̄ха.

‘‘йато самма̄ катена йа̄ ча̄йам̣ дхамматтханируттипат̣ибха̄несу пабхедагата̄ пан̃н̃а̄ пат̣исамбхида̄’’ти вуччати, йе чиме ‘‘рӯпӣ рӯпа̄ни пассатӣ’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 2.129; 3.339) найена ат̣т̣ха вимоккха̄, йа̄ ча̄йам̣ бхагавато са̄вакехи паттабба̄ са̄вакасампаттиса̄дхика̄ са̄вакапа̄рамӣ, йа̄ ча сайамбхубха̄васа̄дхика̄ паччекабодхи, йа̄ ча саббасаттуттамабха̄васа̄дхика̄ буддхабхӯми, идампи пан̃чамам̣ одхисо саббаметена лаббхатӣти ведитаббам̣.

сол̣асамага̄тха̄ван̣н̣ана̄

16. евам̣ бхагава̄ йам̣ там̣ ‘‘йам̣ йадева̄бхипаттхенти, саббаметена лаббхатӣ’’ти вуттам̣, там̣ има̄хи пан̃чахи га̄тха̄хи одхисо одхисо дассетва̄ ида̄ни саббамевидам̣ саббака̄мададанидхисан̃н̃итам̣ пун̃н̃асампадам̣ пасам̣санто ‘‘евам̣ махаттхика̄ еса̄’’ти има̄йа га̄тха̄йа десанам̣ нит̣т̣хапеси.

тасса̄йам̣ падаван̣н̣ана̄ – еванти атӣтаттханидассанам̣. маханто аттхо асса̄ти махаттхика̄, махато аттха̄йа сам̣ваттатӣти вуттам̣ хоти, махиддхика̄типи па̄т̣хо. еса̄ти уддесавачанам̣, тена ‘‘йасса да̄нена сӣлена̄’’ти ито пабхути йа̄ва ‘‘кайира̄тха дхӣро пун̃н̃а̄нӣ’’ти вуттам̣ пун̃н̃асампадам̣ уддисати. йадиданти абхимукхакаран̣аттхе нипа̄то, тена еса̄ти уддит̣т̣хам̣ ниддиситум̣ йа̄ еса̄ти абхимукхам̣ кароти. пун̃н̃а̄нам̣ сампада̄ пун̃н̃асампада̄. тасма̄ти ка̄ран̣авачанам̣. дхӣра̄ти дхитиманто. пасам̣сантӣти ван̣н̣айанти. пан̣д̣ита̄ти пан̃н̃а̄сампанна̄. катапун̃н̃атанти катапун̃н̃абха̄вам̣.

айам̣ пана аттхаван̣н̣ана̄ – ити бхагава̄ суван̣н̣ата̄дим̣ буддхабхӯмипарийоса̄нам̣ пун̃н̃асампада̄нубха̄вена адхигантаббаматтхам̣ ван̣н̣айитва̄ ида̄ни тамеваттхам̣ сампин̣д̣етва̄ дассенто теневаттхена йатха̄вуттаппака̄ра̄йа пун̃н̃асампада̄йа махаттхикаттам̣ тхунанто а̄ха – евам̣ махато аттхасса а̄ваханена махаттхика̄ еса̄, йадидам̣ майа̄ ‘‘йасса да̄нена сӣлена̄’’тиа̄дина̄ найена десита̄ пун̃н̃асампада̄, тасма̄ ма̄диса̄ сатта̄нам̣ хитасукха̄ваха̄йа дхаммадесана̄йа акила̄сута̄йа йатха̄бхӯтагун̣ена ча дхӣра̄ пан̣д̣ита̄ ‘‘аса̄дха̄ран̣аман̃н̃есам̣, ачора̄харан̣о нидхӣ’’тиа̄дӣхи идха вуттехи ча, авуттехи ча ‘‘ма̄, бхиккхаве, пун̃н̃а̄нам̣ бха̄йиттха, сукхассетам̣, бхиккхаве, адхивачанам̣, йадидам̣ пун̃н̃а̄нӣ’’тиа̄дӣхи (а. ни. 7.62; итиву. 22; нетти. 121) вачанехи анека̄ка̄равока̄рам̣ катапун̃н̃атам̣ пасам̣санти, на паккхапа̄тена̄ти.

десана̄парийоса̄не со упа̄сако бахуджанена саддхим̣ сота̄паттипхале патит̣т̣ха̄си, ран̃н̃о ча пасенадикосаласса сантикам̣ гантва̄ етаматтхам̣ а̄рочеси, ра̄джа̄ ативийа тут̣т̣хо хутва̄ ‘‘са̄дху, гахапати, са̄дху кхо твам̣, гахапати, ма̄дисехипи ана̄харан̣ӣйам̣ нидхим̣ нидхесӣ’’ти сам̣ра̄дхетва̄ махатим̣ пӯджамака̄сӣти.

параматтхаджотика̄йа кхуддакапа̄т̣ха-ат̣т̣хакатха̄йа

нидхикан̣д̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.