намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса

кхуддаканика̄йе

кхуддакапа̄т̣ха-ат̣т̣хакатха̄

гантха̄рамбхакатха̄

буддхам̣ саран̣ам̣ гаччха̄ми;

дхаммам̣ саран̣ам̣ гаччха̄ми;

сан̇гхам̣ саран̣ам̣ гаччха̄мӣти.

айам̣ саран̣агамананиддесо кхуддака̄нам̣ а̄ди.

имасса да̄ни аттхам̣ параматтхаджотика̄йа кхуддакат̣т̣хакатха̄йа виваритум̣ вибхаджитум̣ утта̄нӣка̄тум̣ идам̣ вуччати –

уттамам̣ ванданеййа̄нам̣, вандитва̄ ратанаттайам̣;

кхуддака̄нам̣ карисса̄ми, кесан̃чи аттхаван̣н̣анам̣.

кхуддака̄нам̣ гамбхӣратта̄, кин̃ча̄пи атидуккара̄;

ван̣н̣ана̄ ма̄дисенеса̄, абодхантена са̄санам̣.

аджджа̄пи ту аббоччхинно, пубба̄чарийаниччхайо;

татхева ча т̣хитам̣ йасма̄, наван̇гам̣ саттхуса̄санам̣.

тасма̄хам̣ ка̄тумиччха̄ми, аттхасам̣ван̣н̣анам̣ имам̣;

са̄санан̃чева нисса̄йа, пора̄н̣ан̃ча виниччхайам̣.

саддхаммабахума̄нена, на̄ттуккам̣санакамйата̄;

на̄н̃н̃есам̣ вамбханаттха̄йа, там̣ сун̣а̄тха сама̄хита̄ти.

кхуддакававаттха̄нам̣

таттха ‘‘кхуддака̄нам̣ карисса̄ми, кесан̃чи аттхаван̣н̣ана’’нти вуттатта̄ кхуддака̄ни та̄ва ваваттхапетва̄ паччха̄ аттхаван̣н̣анам̣ карисса̄ми. кхуддака̄ни на̄ма кхуддаканика̄йасса екадесо, кхуддаканика̄йо на̄ма пан̃чаннам̣ ника̄йа̄нам̣ екадесо. пан̃ча ника̄йа̄ на̄ма –

дӣгхамаджджхимасам̣йутта, ан̇гуттарикакхуддака̄;

ника̄йа̄ пан̃ча гамбхӣра̄, дхаммато аттхато чиме.

таттха брахмаджа̄ласутта̄дӣни чатуттим̣са сутта̄ни дӣгханика̄йо. мӯлапарийа̄йасутта̄дӣни дийад̣д̣хасатам̣ две ча сутта̄ни маджджхиманика̄йо. огхатаран̣асутта̄дӣни сатта суттасахасса̄ни сатта ча суттасата̄ни два̄сат̣т̣хи ча сутта̄ни сам̣йуттаника̄йо. читтапарийа̄да̄насутта̄дӣни нава суттасахасса̄ни пан̃ча ча суттасата̄ни саттапан̃н̃а̄сан̃ча сутта̄ни ан̇гуттараника̄йо. кхуддакапа̄т̣хо, дхаммападам̣, уда̄нам̣, итивуттакам̣, суттанипа̄то, вима̄наваттху, петаваттху, тхерага̄тха̄, тхерӣга̄тха̄, джа̄такам̣, ниддесо, пат̣исамбхида̄, апада̄нам̣, буддхавам̣со, чарийа̄пит̣акам̣, винайа̄бхидхаммапит̣ака̄ни, т̣хапетва̄ ва̄ чатта̄ро ника̄йе авасесам̣ буддхавачанам̣ кхуддаканика̄йо.

касма̄ панеса кхуддаканика̄йоти вуччати? бахӯнам̣ кхуддака̄нам̣ дхаммаккхандха̄нам̣ самӯхато нива̄сато ча. самӯханива̄са̄ хи ‘‘ника̄йо’’ти вуччанти. ‘‘на̄хам̣, бхиккхаве, ан̃н̃ам̣ еканика̄йампи саманупасса̄ми евам̣ читтам̣, йатхайидам̣, бхиккхаве, тираччха̄нагата̄ па̄н̣а̄ (сам̣. ни. 3.100). пон̣иканика̄йо, чиккхалликаника̄йо’’ти евама̄дӣни четтха са̄дхака̄ни са̄санато локато ча. айамасса кхуддаканика̄йасса екадесо. има̄ни суттантапит̣акапарийа̄панна̄ни аттхато виваритум̣ вибхаджитум̣ утта̄нӣка̄тун̃ча адхиппета̄ни кхуддака̄ни, тесампи кхуддака̄нам̣ саран̣асиккха̄пададваттим̣са̄ка̄ракума̄рапан̃хаман̇галасутта- ратанасуттатирокут̣т̣анидхикан̣д̣аметтасутта̄нам̣ васена наваппабхедо кхуддакапа̄т̣хо а̄ди а̄чарийапарампара̄йа ва̄чана̄маггам̣ а̄ропитавасена на бхагавата̄ вуттавасена. бхагавата̄ хи вуттавасена –

‘‘анекаджа̄тисам̣са̄рам̣, сандха̄виссам̣ аниббисам̣;

гахака̄рам̣ гавесанто, дуккха̄ джа̄ти пунаппунам̣.

‘‘гахака̄рака дит̣т̣хоси, пуна гехам̣ на ка̄хаси;

сабба̄ те пха̄сука̄ бхагга̄, гахакӯт̣ам̣ висан̇кхатам̣;

висан̇кха̄рагатам̣ читтам̣, тан̣ха̄нам̣ кхайамаджджхага̄’’ти. (дха. па. 153-154) –

идам̣ га̄тха̄двайам̣ саббасса̄пи буддхавачанасса а̄ди. тан̃ча манаса̄ва вуттавасена, на вачӣбхедам̣ катва̄ вуттавасена. вачӣбхедам̣ пана катва̄ вуттавасена –

‘‘йада̄ хаве па̄тубхаванти дхамма̄,

а̄та̄пино джха̄йато бра̄хман̣асса;

атхасса кан̇кха̄ вапайанти сабба̄,

йато паджа̄на̄ти сахетудхамма’’нти. (уда̄. 1; маха̄ва. 1) –

айам̣ га̄тха̄ а̄ди. тасма̄ йва̄йам̣ наваппабхедо кхуддакапа̄т̣хо имесам̣ кхуддака̄нам̣ а̄ди, тасса а̄дито пабхути аттхасам̣ван̣н̣анам̣ а̄рабхисса̄ми.

нида̄насодханам̣

тасса ча̄йама̄ди ‘‘буддхам̣ саран̣ам̣ гаччха̄ми, дхаммам̣ саран̣ам̣ гаччха̄ми, сан̇гхам̣ саран̣ам̣ гаччха̄мӣ’’ти. тасса̄йам̣ аттхаван̣н̣ана̄йа ма̄тика̄ –

‘‘кена каттха када̄ касма̄, бха̄ситам̣ саран̣аттайам̣;

касма̄ чидха̄дито вутта, мавуттамапи а̄дито.

‘‘нида̄насодханам̣ катва̄, еваметтха тато парам̣;

буддхам̣ саран̣агаманам̣, гамакан̃ча вибха̄вайе.

‘‘бхеда̄бхедам̣ пхалан̃ча̄пи, гаманӣйан̃ча дӣпайе;

дхаммам̣ саран̣амичча̄ди, двайепеса найо мато.

‘‘анупуббававаттха̄не, ка̄ран̣ан̃ча виниддисе;

саран̣аттайаметан̃ча, упама̄хи пака̄сайе’’ти.

таттха пат̣хамага̄тха̄йа та̄ва идам̣ саран̣аттайам̣ кена бха̄ситам̣, каттха бха̄ситам̣, када̄ бха̄ситам̣, касма̄ бха̄ситам̣ авуттамапича̄дито татха̄гатена касма̄ идха̄дито вуттанти пан̃ча пан̃ха̄.

тесам̣ виссаджджана̄ кена бха̄ситанти бхагавата̄ бха̄ситам̣, на са̄вакехи, на исӣхи, на девата̄хи. каттха̄ти ба̄ра̄н̣асийам̣ исипатане мигада̄йе. када̄ти а̄йасманте йасе саддхим̣ саха̄йакехи арахаттам̣ патте екасат̣т̣хийа̄ арахантесу бахуджанахита̄йа локе дхаммадесанам̣ каронтесу. касма̄ти паббаджджаттхан̃ча упасампадаттхан̃ча. йатха̄ха –

‘‘еван̃ча пана, бхиккхаве, пабба̄джетаббо упасампа̄детаббо. пат̣хамам̣ кесамассум̣ оха̄ретва̄ ка̄са̄йа̄ни ваттха̄ни аччха̄да̄петва̄ екам̣сам̣ уттара̄сан̇гам̣ ка̄ра̄петва̄ бхиккхӯнам̣ па̄де ванда̄петва̄ уккут̣икам̣ нисӣда̄петва̄ ан̃джалим̣ пагган̣ха̄петва̄ ‘евам̣ вадехӣ’ти ваттаббо ‘буддхам̣ саран̣ам̣ гаччха̄ми, дхаммам̣ саран̣ам̣ гаччха̄ми, сан̇гхам̣ саран̣ам̣ гаччха̄мӣ’’’ти (маха̄ва. 34).

касма̄ чидха̄дито вуттанти идан̃ча наван̇гам̣ саттхуса̄санам̣ тӣхи пит̣акехи сан̇ган̣хитва̄ ва̄чана̄маггам̣ а̄ропентехи пубба̄чарийехи йасма̄ имина̄ маггена деваманусса̄ упа̄сакабха̄вена ва̄ паббаджитабха̄вена ва̄ са̄санам̣ отаранти, тасма̄ са̄санота̄расса маггабхӯтатта̄ идха кхуддакапа̄т̣хе а̄дито вуттанти н̃а̄таббам̣.

катам̣ нида̄насодханам̣.

1. саран̣аттайаван̣н̣ана̄

буддхавибха̄вана̄

ида̄ни йам̣ вуттам̣ ‘‘буддхам̣ саран̣агаманам̣, гамакан̃ча вибха̄вайе’’ти, таттха саббадхаммесу аппат̣ихатан̃а̄н̣анимитта̄нуттаравимоккха̄дхигамапарибха̄витам̣ кхандхасанта̄намупа̄да̄йа, пан̃н̃аттито саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нам̣ ва̄ сачча̄бхисамбодхимупа̄да̄йа пан̃н̃аттито саттависесо буддхо. йатха̄ха –

‘‘буддхоти йо со бхагава̄ сайамбхӯ ана̄чарийако пуббе анануссутесу дхаммесу са̄мам̣ сачча̄ни абхисамбуджджхи, таттха ча саббан̃н̃утам̣ патто, балесу ча васӣбха̄ва’’нти (маха̄ни. 192; чӯл̣ани. па̄ра̄йанаттхутига̄тха̄ниддеса 97; пат̣и. ма. 1.161).

айам̣ та̄ва аттхато буддхавибха̄вана̄.

бйан̃джанато пана ‘‘буджджхита̄ти буддхо, бодхета̄ти буддхо’’ти евама̄дина̄ найена ведитаббо. вуттан̃четам̣ –

‘‘буддхоти кенат̣т̣хена буддхо? буджджхита̄ сачча̄нӣти буддхо, бодхета̄ паджа̄йа̄ти буддхо, саббан̃н̃ута̄йа буддхо, саббадасса̄вита̄йа буддхо, анан̃н̃анеййата̄йа буддхо, викасита̄йа буддхо, кхӣн̣а̄савасан̇кха̄тена буддхо, нирупаккилесасан̇кха̄тена буддхо, екантавӣтара̄готи буддхо, екантавӣтадосоти буддхо, екантавӣтамохоти буддхо, екантаниккилесоти буддхо, ека̄йанамаггам̣ гатоти буддхо, еко ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхоти буддхо, абуддхивихататта̄ буддхипат̣ила̄бха̄ буддхо. буддхоти нетам̣ на̄мам̣ ма̄тара̄ катам̣, на питара̄ катам̣, на бха̄тара̄ катам̣, на бхагинийа̄ катам̣, на митта̄маччехи катам̣, на н̃а̄тиса̄лохитехи катам̣, на саман̣абра̄хман̣ехи катам̣, на девата̄хи катам̣, вимоккхантикаметам̣ буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ бодхийа̄ мӯле саха саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса пат̣ила̄бха̄ саччхика̄ пан̃н̃атти йадидам̣ буддхо’’ти (маха̄ни. 192; чӯл̣ани. па̄ра̄йанаттхутига̄тха̄ниддеса 97; пат̣и. ма. 1.162).

еттха ча йатха̄ локе аваганта̄ авагатоти вуччати, евам̣ буджджхита̄ сачча̄нӣти буддхо. йатха̄ пан̣н̣асоса̄ ва̄та̄ пан̣н̣асуса̄ти вуччанти, евам̣ бодхета̄ паджа̄йа̄ти буддхо. саббан̃н̃ута̄йа буддхоти саббадхаммабуджджханасаматтха̄йа буддхийа̄ буддхоти вуттам̣ хоти. саббадасса̄вита̄йа буддхоти саббадхаммабодханасаматтха̄йа буддхийа̄ буддхоти вуттам̣ хоти. анан̃н̃анеййата̄йа буддхоти ан̃н̃ена абодхито сайамева буддхатта̄ буддхоти вуттам̣ хоти. викасита̄йа буддхоти на̄на̄гун̣авикасанато падумамива викасанат̣т̣хена буддхоти вуттам̣ хоти. кхӣн̣а̄савасан̇кха̄тена буддхоти евама̄дӣхи читтасан̇кочакарадхаммапаха̄нато нидда̄ккхайавибуддхо пурисо вийа саббакилесанидда̄ккхайавибуддхатта̄ буддхоти вуттам̣ хоти. ека̄йанамаггам̣ гатоти буддхоти буддхийаттха̄нам̣ гаманаттхапарийа̄йато йатха̄ маггам̣ гатопи пурисо гатоти вуччати, евам̣ ека̄йанамаггам̣ гататта̄пи буддхоти вуччатӣти дассетум̣ вуттам̣. еко ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхоти буддхоти на парехи буддхатта̄ буддхо, кинту сайамева ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхатта̄ буддхоти вуттам̣ хоти. абуддхивихататта̄ буддхипат̣ила̄бха̄ буддхоти буддхи буддхам̣ бодхоти парийа̄йавачанаметам̣. таттха йатха̄ нӣлараттагун̣айогато ‘‘нӣло пат̣о, ратто пат̣о’’ти вуччати, евам̣ буддхигун̣айогато буддхоти н̃а̄петум̣ вуттам̣ хоти. тато парам̣ буддхоти нетам̣ на̄манти евама̄ди аттхаманугата̄ айам̣ пан̃н̃аттӣти бодханаттхам̣ вуттанти еварӯпена найена саббесам̣ пада̄нам̣ буддхасаддасса са̄дханасаматтхо аттхо ведитаббо.

айам̣ бйан̃джанатопи буддхавибха̄вана̄.

саран̣агаманагамакавибха̄вана̄

ида̄ни саран̣агамана̄дӣсу хим̣сатӣти саран̣ам̣, саран̣агата̄нам̣ тенева саран̣агаманена бхайам̣ санта̄сам̣ дуккхам̣ дуггатим̣ париккилесам̣ хим̣сати видхамати нӣхарати ниродхетӣти аттхо. атха ва̄ хите паваттанена ахита̄ ча ниваттанена сатта̄нам̣ бхайам̣ хим̣сатӣти буддхо, бхаваканта̄ра̄ уттаран̣ена асса̄сада̄нена ча дхаммо, аппака̄нампи ка̄ра̄нам̣ випулапхалапат̣ила̄бхакаран̣ена сан̇гхо. тасма̄ имина̄пи парийа̄йена там̣ ратанаттайам̣ саран̣ам̣. таппаса̄датаггарута̄хи вихатавиддхам̣ситакилесо таппара̄йан̣ата̄ка̄раппаватто апараппаччайо ва̄ читтуппа̄до саран̣агаманам̣. там̣саман̇гӣ сатто там̣ саран̣ам̣ гаччхати, вуттаппака̄рена читтуппа̄дена ‘‘еса ме саран̣ам̣, еса ме пара̄йан̣а’’нти еваметам̣ упетӣти аттхо. упенто ча ‘‘ете майам̣, бханте, бхагавантам̣ саран̣ам̣ гаччха̄ма, дхамман̃ча, упа̄саке но бхагава̄ дха̄ретӯ’’ти тапуссабхаллика̄дайо вийа сама̄да̄нена ва̄, ‘‘саттха̄ ме, бханте, бхагава̄, са̄вакохамасмӣ’’ти (сам̣. ни. 2.154) маха̄кассапа̄дайо вийа сиссабха̄вӯпагаманена ва̄, ‘‘евам̣ вутте брахма̄йу бра̄хман̣о ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ екам̣сам̣ уттара̄сан̇гам̣ каритва̄ йена бхагава̄ тенан̃джалим̣ пан̣а̄метва̄ тиккхаттум̣ уда̄нам̣ уда̄неси ‘намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса. намо тасса…пе… самма̄самбуддхасса̄’’’ти (ма. ни. 2.388) брахма̄йуа̄дайо вийа таппон̣аттена ва̄, каммат̣т̣ха̄на̄нуйогино вийа аттасанниййа̄танена ва̄, арийапуггала̄ вийа саран̣агаманупаккилесасамуччхедена ва̄ти анекаппака̄рам̣ висайато киччато ча упети.

айам̣ саран̣агаманасса гамакасса ча вибха̄вана̄.

бхеда̄бхедапхаладӣпана̄

ида̄ни ‘‘бхеда̄бхедам̣ пхалан̃ча̄пи, гаманӣйан̃ча дӣпайе’’ти вутта̄нам̣ бхеда̄дӣнам̣ айам̣ дӣпана̄, евам̣ саран̣агатасса пуггаласса дувидхо саран̣агаманабхедо – са̄ваджджо ча анаваджджо ча. анаваджджо ка̄лакирийа̄йа, са̄ваджджо ан̃н̃асаттхари вуттаппака̄раппаваттийа̄, тасмин̃ча вуттаппака̄равипарӣтаппаваттийа̄. со дувидхопи путхуджджана̄намева. буддхагун̣есу ан̃н̃а̄н̣асам̣сайамиччха̄н̃а̄н̣аппаваттийа̄ ана̄дара̄диппаваттийа̄ ча тесам̣ саран̣ам̣ сам̣килит̣т̣хам̣ хоти. арийапуггала̄ пана абхиннасаран̣а̄ чева асам̣килит̣т̣хасаран̣а̄ ча хонти. йатха̄ха ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣, бхиккхаве, анавака̄со, йам̣ дит̣т̣хисампанно пуггало ан̃н̃ам̣ саттха̄рам̣ уддисеййа̄’’ти (а. ни. 1.276; ма. ни. 3.128; вибха. 809). путхуджджана̄ ту йа̄вадева саран̣абхедам̣ на па̄пун̣анти, та̄вадева абхиннасаран̣а̄. са̄ваджджова несам̣ саран̣абхедо, сам̣килесо ча анит̣т̣хапхаладо хоти. анаваджджо авипа̄катта̄ апхало, абхедо пана пхалато ит̣т̣хамева пхалам̣ дети.

йатха̄ха –

‘‘йекечи буддхам̣ саран̣ам̣ гата̄се, на те гамиссанти апа̄йабхӯмим̣;

паха̄йа ма̄нусам̣ дехам̣, девака̄йам̣ парипӯрессантӣ’’ти. (дӣ. ни. 2.332; сам̣. ни. 1.37);

татра ча йе саран̣агаманупаккилесасамуччхедена саран̣ам̣ гата̄, те апа̄йам̣ на гамиссанти. итаре пана саран̣агаманена на гамиссантӣти евам̣ га̄тха̄йа адхиппа̄йо ведитаббо.

айам̣ та̄ва бхеда̄бхедапхаладӣпана̄.

гаманӣйадӣпана̄

гаманӣйадӣпана̄йам̣ чодако а̄ха – ‘‘буддхам̣ саран̣ам̣ гаччха̄мӣ’’ти еттха йо буддхам̣ саран̣ам̣ гаччхати, еса буддхам̣ ва̄ гаччхеййа саран̣ам̣ ва̄, убхайатха̄пи ча екасса вачанам̣ нираттхакам̣. касма̄? гаманакирийа̄йа каммадвайа̄бха̄вато. на хеттха ‘‘аджам̣ га̄мам̣ нетӣ’’тиа̄дӣсу вийа двикаммакаттам̣ аккхарачинтака̄ иччханти.

‘‘гаччхатева пуббам̣ дисам̣, гаччхати паччхимам̣ диса’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.159; 3.87) вийа са̄ттхакамева̄ти че? на, буддхасаран̣а̄нам̣ сама̄на̄дхикаран̣абха̄васса̄надхиппетато. етесан̃хи сама̄на̄дхикаран̣абха̄ве адхиппете пат̣ихатачиттопи буддхам̣ упасан̇каманто буддхам̣ саран̣ам̣ гато сийа̄. йан̃хи там̣ буддхоти висеситам̣ саран̣ам̣, тамевеса гатоти. ‘‘етам̣ кхо саран̣ам̣ кхемам̣, етам̣ саран̣амуттама’’нти (дха. па. 192) вачанато сама̄на̄дхикаран̣аттамева̄ти че? на, таттхева таббха̄вато. таттхева хи га̄тха̄паде етам̣ буддха̄диратанаттайам̣ саран̣агата̄нам̣ бхайахаран̣аттасан̇кха̄те саран̣абха̄ве абйабхичаран̣ато ‘‘кхемамуттаман̃ча саран̣а’’нти айам̣ сама̄на̄дхикаран̣абха̄во адхиппето, ан̃н̃аттха ту гамисамбандхе сати саран̣агаманасса аппасиддхито анадхиппетоти аса̄дхакаметам̣. ‘‘етам̣ саран̣ама̄гамма, саббадуккха̄ памуччатӣ’’ти еттха гамисамбандхепи саран̣агаманапасиддхито сама̄на̄дхикаран̣аттамева̄ти че? на пуббе вуттадосаппасан̇гато. татра̄пи хи сама̄на̄дхикаран̣абха̄ве сати етам̣ буддхадхаммасан̇гхасаран̣ам̣ пат̣ихатачиттопи а̄гамма саббадуккха̄ памуччеййа̄ти евам̣ пуббе вуттадосаппасан̇го ева сийа̄, на ча но досена аттхи аттхоти аса̄дхакаметам̣. йатха̄ ‘‘маман̃хи, а̄нанда, калйа̄н̣амиттам̣ а̄гамма джа̄тидхамма̄ сатта̄ джа̄тийа̄ паримуччантӣ’’ти (сам̣. ни. 1.129) еттха бхагавато калйа̄н̣амиттасса а̄нубха̄вена паримуччама̄на̄ сатта̄ ‘‘калйа̄н̣амиттам̣ а̄гамма паримуччантӣ’’ти вутта̄. евамидха̄пи буддхадхаммасан̇гхасса саран̣асса̄нубха̄вена муччама̄но ‘‘етам̣ саран̣ама̄гамма, саббадуккха̄ памуччатӣ’’ти вуттоти еваметтха адхиппа̄йо ведитаббо.

евам̣ саббатха̄пи на буддхасса гаманӣйаттам̣ йуджджати, на саран̣асса, на убхайесам̣, иччхитаббан̃ча гаччха̄мӣти ниддит̣т̣хасса гамакасса гаманӣйам̣, тато ваттабба̄ еттха йуттӣти. вуччате –

буддхойеветтха гаманӣйо, гамана̄ка̄радассанаттхам̣ ту там̣ саран̣авачанам̣, буддхам̣ саран̣анти гаччха̄ми. еса ме саран̣ам̣, еса ме пара̄йан̣ам̣, агхасса, та̄та̄, хитасса ча видха̄та̄ти имина̄ адхиппа̄йена етам̣ гаччха̄ми бхаджа̄ми сева̄ми пайирупа̄са̄ми, евам̣ ва̄ джа̄на̄ми буджджха̄мӣти. йесан̃хи дха̄тӯнам̣ гатиаттхо буддхипи тесам̣ аттхоти. ити-саддасса аппайога̄ айуттамити че? там̣ на. таттха сийа̄ – йади четтха еваматтхо бхавеййа, тато ‘‘аниччам̣ рӯпам̣ аниччам̣ рӯпанти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣ’’ти евама̄дӣсу (сам̣. ни. 3.55, 85) вийа ити-саддо пайутто сийа̄, на ча пайутто, тасма̄ айуттаметанти. тан̃ча на, касма̄? тадаттхасамбхава̄. ‘‘йо ча буддхан̃ча дхамман̃ча сан̇гхан̃ча саран̣ам̣ гато’’ти евама̄дӣсу (дха. па. 190) вийа идха̄пи ити-саддасса аттхо самбхавати, на ча виджджама̄наттхасамбхава̄ ити-садда̄ саббаттха пайуджджанти, аппайуттасса̄петтха пайуттасса вийа ити-саддасса аттхо вин̃н̃а̄таббо ан̃н̃есу ча евам̣джа̄тикесу, тасма̄ адосо ева соти. ‘‘ануджа̄на̄ми, бхиккхаве, тӣхи саран̣агаманехи паббаджджа’’нтиа̄дӣсу (маха̄ва. 34) саран̣ассева гаманӣйато йам̣ вуттам̣ ‘‘гамана̄ка̄радассанаттхам̣ ту саран̣авачана’’нти, там̣ на йуттамити че. там̣ на̄йуттам̣. касма̄? тадаттхасамбхава̄ ева. татра̄пи хи тасса аттхо самбхавати, йато пуббасадисамева аппайуттопи пайутто вийа ведитаббо. итаратха̄ хи пуббе вуттадосаппасан̇го ева сийа̄, тасма̄ йатха̄нусит̣т̣хамева гахетаббам̣.

айам̣ гаманӣйадӣпана̄.

дхаммасан̇гхасаран̣авибха̄вана̄

ида̄ни йам̣ вуттам̣ ‘‘дхаммам̣ саран̣амичча̄ди, двайепеса найо мато’’ти еттха вуччате – йва̄йам̣ ‘‘буддхам̣ саран̣ам̣ гаччха̄мӣ’’ти еттха аттхаван̣н̣ана̄найо вутто, ‘‘дхаммам̣ саран̣ам̣ гаччха̄ми, сан̇гхам̣ саран̣ам̣ гаччха̄мӣ’’ти етасмимпи пададвайе есова ведитаббо. татра̄пи хи дхаммасан̇гха̄нам̣ аттхато бйан̃джанато ча вибха̄ванаматтамева асадисам̣, сесам̣ вуттасадисамева. йато йадеветтха асадисам̣, там̣ вуччате – маггапхаланибба̄на̄ни дхаммоти еке. бха̄витамагга̄нам̣ саччхикатанибба̄на̄нан̃ча апа̄йесу апатанабха̄вена дха̄ран̣ато парамасса̄савидха̄нато ча маггавира̄га̄ ева имасмим̣ аттхе дхаммоти амха̄кам̣ кханти, аггаппаса̄дасуттан̃чева са̄дхакам̣. вуттан̃четтха ‘‘йа̄вата̄, бхиккхаве, дхамма̄ сан̇кхата̄, арийо ат̣т̣хан̇гико магго тесам̣ аггамаккха̄йатӣ’’ти евама̄ди (а. ни. 4.34; итиву. 90).

чатуббидхаарийамаггасаман̇гӣнам̣ чатуса̄ман̃н̃апхаласамадхива̄ситакхандхасанта̄на̄нан̃ча пуггала̄нам̣ самӯхо дит̣т̣хисӣласан̇гха̄тена сам̣хататта̄ сан̇гхо. вуттан̃четам̣ бхагавата̄ –

‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃аси, а̄нанда, йе во майа̄ дхамма̄ абхин̃н̃а̄ десита̄, сеййатхидам̣, чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄, чатта̄ро саммаппадха̄на̄, чатта̄ро иддхипа̄да̄, пан̃чиндрийа̄ни, пан̃ча бала̄ни, сатта боджджхан̇га̄, арийо ат̣т̣хан̇гико магго, пассаси но твам̣, а̄нанда, имесу дхаммесу двепи бхиккхӯ на̄на̄ва̄де’’ти (ма. ни. 3.43).

айан̃хи параматтхасан̇гхо саран̣анти гаманӣйо. сутте ча ‘‘а̄хунеййо па̄хунеййо даккхин̣еййо ан̃джаликаран̣ӣйо ануттарам̣ пун̃н̃аккхеттам̣ локасса̄’’ти (итиву. 90; а. ни. 4.34, 181) вутто. етам̣ пана саран̣ам̣ гатасса ан̃н̃асмимпи бхиккхусан̇гхе ва̄ бхиккхунисан̇гхе ва̄ буддхаппамукхе ва̄ сан̇гхе саммутисан̇гхе ва̄ чатувагга̄дибхеде екапуггалепи ва̄ бхагавантам̣ уддисса паббаджите вандана̄дикирийа̄йа саран̣агаманам̣ нева бхиджджати на сам̣килиссати, айаметтха висесо. вутта̄васесанту имасса дутийасса ча саран̣агаманасса бхеда̄бхеда̄дивидха̄нам̣ пуббе вуттанайенева ведитаббам̣. айам̣ та̄ва ‘‘дхаммам̣ саран̣амичча̄ди, двайепеса найо мато’’ти етасса ван̣н̣ана̄.

анупуббававаттха̄нака̄ран̣аниддесо

ида̄ни анупуббававаттха̄не, ка̄ран̣ан̃ча виниддисети еттха етесу ча тӣсу саран̣авачанесу саббасатта̄нам̣ агготи катва̄ пат̣хамам̣ буддхо, таппабхавато тадупадеситато ча анантарам̣ дхаммо, тасса дхаммасса а̄дха̄ракато тада̄севанато ча анте сан̇гхо. саббасатта̄нам̣ ва̄ хите нийоджакоти катва̄ пат̣хамам̣ буддхо, таппабхавато саббасаттахитатта̄ анантарам̣ дхаммо, хита̄дхигама̄йа пат̣ипанно адхигатахито ча̄ти катва̄ анте сан̇гхо саран̣абха̄вена ваваттхапетва̄ пака̄ситоти евам̣ анупуббававаттха̄не ка̄ран̣ан̃ча виниддисе.

упама̄пака̄сана̄

ида̄ни йампи вуттам̣ ‘‘саран̣аттайаметан̃ча, упама̄хи пака̄сайе’’ти, тампи вуччате – еттха пана пун̣н̣ачандо вийа буддхо, чандакиран̣аникаро вийа тена десито дхаммо, пун̣н̣ачандакиран̣асамуппа̄дитапӣн̣ито локо вийа сан̇гхо. ба̄ласӯрийо вийа буддхо, тасса расмиджа̄ламива вуттаппака̄ро дхаммо, тена вихатандхака̄ро локо вийа сан̇гхо. ванада̄хакапурисо вийа буддхо, ванадаханагги вийа килесаванадахано дхаммо, дад̣д̣хаванатта̄ кхеттабхӯто вийа бхӯмибха̄го дад̣д̣хакилесатта̄ пун̃н̃аккхеттабхӯто сан̇гхо. маха̄мегхо вийа буддхо, салилавут̣т̣хи вийа дхаммо, вут̣т̣хинипа̄тӯпасамитарен̣у вийа джанападо упасамитакилесарен̣у сан̇гхо. суса̄ратхи вийа буддхо, асса̄джа̄нӣйавинайӯпа̄йо вийа дхаммо, сувинӣтасса̄джа̄нӣйасамӯхо вийа сан̇гхо. саббадит̣т̣хисаллуддхаран̣ато саллакатто вийа буддхо, саллуддхаран̣ӯпа̄йо вийа дхаммо, самуддхат̣асалло вийа джано самуддхат̣адит̣т̣хисалло сан̇гхо. мохапат̣аласамуппа̄т̣анато ва̄ са̄ла̄кийо вийа буддхо, пат̣аласамуппа̄т̣анупа̄йо вийа дхаммо, самуппа̄т̣итапат̣ало виппасанналочано вийа джано самуппа̄т̣итамохапат̣ало виппасаннан̃а̄н̣алочано сан̇гхо. са̄нусайакилесабйа̄дхихаран̣асаматтхата̄йа ва̄ кусало веджджо вийа буддхо, самма̄ пайуттабхесаджджамива дхаммо, бхесаджджапайогена самупасантабйа̄дхи вийа джанасамуда̄йо самупасантакилесабйа̄дха̄нусайо сан̇гхо.

атха ва̄ судесако вийа буддхо, сумагго вийа кхемантабхӯми вийа ча дхаммо, маггаппат̣ипанно кхемантабхӯмиппатто вийа сан̇гхо. суна̄вико вийа буддхо, на̄ва̄ вийа дхаммо, па̄раппатто сампаттико вийа джано сан̇гхо. химава̄ вийа буддхо, таппабхавосадхамива дхаммо, осадхӯпабхогена нира̄майо вийа джано сан̇гхо. дханадо вийа буддхо, дханам̣ вийа дхаммо, йатха̄дхиппа̄йам̣ ладдхадхано вийа джано самма̄ладдхаарийадхано сан̇гхо. нидхидассанако вийа буддхо, нидхи вийа дхаммо, нидхиппатто вийа джано сан̇гхо.

апича абхайадо вийа вӣрапурисо буддхо, абхайамива дхаммо, сампатта̄бхайо вийа джано аччантасаббабхайо сан̇гхо. асса̄сако вийа буддхо, асса̄со вийа дхаммо, ассаттхаджано вийа сан̇гхо. сумитто вийа буддхо, хитӯпадесо вийа дхаммо, хитӯпайогена паттасадаттхо вийа джано сан̇гхо. дхана̄каро вийа буддхо, дханаса̄ро вийа дхаммо, дханаса̄рӯпабхого вийа джано сан̇гхо. ра̄джакума̄ранха̄пако вийа буддхо, сӣсанха̄насалилам̣ вийа дхаммо, сунха̄тара̄джакума̄равагго вийа саддхаммасалиласунха̄то сан̇гхо. алан̇ка̄рака̄рако вийа буддхо, алан̇ка̄ро вийа дхаммо, алан̇катара̄джапуттаган̣о вийа саддхамма̄лан̇като сан̇гхо. чанданаруккхо вийа буддхо, таппабхавагандхо вийа дхаммо, чанданупабхогена сантапарил̣а̄хо вийа джано саддхаммӯпабхогена сантапарил̣а̄хо сан̇гхо. да̄йаджджасампада̄нако вийа пита̄ буддхо, да̄йаджджам̣ вийа дхаммо, да̄йаджджахаро путтавагго вийа саддхаммада̄йаджджахаро сан̇гхо. викаситападумам̣ вийа буддхо, таппабхавамадху вийа дхаммо, тадупабхогӣбхамараган̣о вийа сан̇гхо. евам̣ саран̣аттайаметан̃ча, упама̄хи пака̄сайе.

етта̄вата̄ ча йа̄ пуббе ‘‘кена каттха када̄ касма̄, бха̄ситам̣ саран̣аттайа’’нтиа̄дӣхи чатӯхи га̄тха̄хи аттхаван̣н̣ана̄йа ма̄тика̄ никкхитта̄, са̄ аттхато пака̄сита̄ хотӣти.

параматтхаджотика̄йа кхуддакапа̄т̣ха-ат̣т̣хакатха̄йа

саран̣аттайаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. сиккха̄падаван̣н̣ана̄

сиккха̄падапа̄т̣хама̄тика̄

евам̣ саран̣агаманехи са̄санота̄рам̣ дассетва̄ са̄санам̣ отин̣н̣ена упа̄сакена ва̄ паббаджитена ва̄ йесу сиккха̄падесу пат̣хамам̣ сиккхитаббам̣, та̄ни дассетум̣ никкхиттасса сиккха̄падапа̄т̣хасса ида̄ни ван̣н̣анаттхам̣ айам̣ ма̄тика̄ –

‘‘йена йаттха йада̄ йасма̄, вутта̄нета̄ни там̣ найам̣;

ватва̄ катва̄ ваваттха̄нам̣, са̄дха̄ран̣ависесато.

‘‘пакатийа̄ ча йам̣ ваджджам̣, ваджджам̣ пан̣н̣аттийа̄ ча йам̣;

ваваттхапетва̄ там̣ катва̄, пада̄нам̣ бйан̃джанаттхато.

‘‘са̄дха̄ран̣а̄нам̣ саббесам̣, са̄дха̄ран̣авибха̄ванам̣;

атха пан̃часу пуббесу, висесаттхаппака̄сато.

‘‘па̄н̣а̄типа̄тапабхути-хеката̄на̄ната̄дито;

а̄рамман̣а̄да̄набхеда̄, маха̄са̄ваджджато татха̄.

‘‘пайоган̇гасамут̣т̣ха̄на̄, ведана̄мӯлакаммато;

вирамато ча пхалато, вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.

‘‘йоджетаббам̣ тато йуттам̣, паччхимесвапи пан̃часу;

а̄вен̣икан̃ча ваттаббам̣, н̃еййа̄ хӣна̄дита̄пи ча̄’’ти.

таттха ета̄ни па̄н̣а̄типа̄та̄вераман̣ӣтиа̄дӣни даса сиккха̄пада̄ни бхагавата̄ ева вутта̄ни, на са̄вака̄дӣхи. та̄ни ча са̄ваттхийам̣ вутта̄ни джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме а̄йасмантам̣ ра̄хулам̣ пабба̄джетва̄ капилаваттхуто са̄ваттхим̣ ануппаттена са̄ман̣ера̄нам̣ сиккха̄падававаттха̄панаттхам̣. вуттам̣ хетам̣ –

‘‘атха кхо бхагава̄ капилаваттхусмим̣ йатха̄бхирантам̣ вихаритва̄ йена са̄ваттхи тена ча̄рикам̣ пакка̄ми. анупуббена ча̄рикам̣ чарама̄но йена са̄ваттхи тадавасари. татра судам̣ бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме. тена кхо пана самайена …пе… атха кхо са̄ман̣ера̄нам̣ етадахоси – ‘кати ну кхо амха̄кам̣ сиккха̄пада̄ни, каттха ча амхехи сиккхитабба’’’нти. бхагавато етаматтхам̣ а̄рочесум̣ – ‘‘ануджа̄на̄ми, бхиккхаве, са̄ман̣ера̄нам̣ даса сиккха̄пада̄ни, тесу ча са̄ман̣ерехи сиккхитум̣, па̄н̣а̄типа̄та̄вераман̣ӣ…пе… джа̄тарӯпараджатапат̣иггахан̣а̄ вераман̣ӣ’’ти (маха̄ва. 105).

та̄нета̄ни ‘‘сама̄да̄йа сиккхати сиккха̄падесӯ’’ти (дӣ. ни. 1.193; ма. ни. 2.24; вибха. 508) сутта̄нуса̄рена саран̣агаманесу ча дасситапа̄т̣ха̄нуса̄рена ‘‘па̄н̣а̄типа̄та̄ вераман̣исиккха̄падам̣ сама̄дийа̄мӣ’’ти евам̣ ва̄чана̄маггам̣ а̄ропита̄нӣти ведитабба̄ни. евам̣ та̄ва ‘‘йена йаттха йада̄ йасма̄, вутта̄нета̄ни там̣ найам̣ ватва̄’’ти со найо дат̣т̣хаббо.

са̄дха̄ран̣ависесававаттха̄нам̣

еттха ча а̄дито две чатуттхапан̃чама̄ни упа̄сака̄нам̣ са̄ман̣ера̄нан̃ча са̄дха̄ран̣а̄ни ниччасӣлавасена. упосатхасӣлавасена пана упа̄сака̄нам̣ саттамат̣т̣хамам̣ чекам̣ ан̇гам̣ катва̄ саббапаччхимаваджджа̄ни сабба̄нипи са̄ман̣ерехи са̄дха̄ран̣а̄ни, паччхимам̣ пана са̄ман̣ера̄намева висесабхӯтанти евам̣ са̄дха̄ран̣ависесато ваваттха̄нам̣ ка̄таббам̣. пурима̄ни четтха пан̃ча екантаакусалачиттасамут̣т̣ха̄натта̄ па̄н̣а̄типа̄та̄дӣнам̣ пакативаджджато вераман̣ийа̄, сеса̄ни пан̣н̣аттиваджджатоти евам̣ пакатийа̄ ча йам̣ ваджджам̣, ваджджам̣ пан̣н̣аттийа̄ ча йам̣, там̣ ваваттхапетаббам̣.

са̄дха̄ран̣авибха̄вана̄

йасма̄ четтха ‘‘вераман̣исиккха̄падам̣ сама̄дийа̄мӣ’’ти ета̄ни саббаса̄дха̄ран̣а̄ни пада̄ни, тасма̄ етесам̣ пада̄нам̣ бйан̃джанато ча аттхато ча айам̣ са̄дха̄ран̣авибха̄вана̄ ведитабба̄ –

таттха бйан̃джанато та̄ва верам̣ ман̣атӣти вераман̣ӣ, верам̣ паджахати, винодети, бйантӣкароти, анабха̄вам̣ гаметӣти аттхо. вирамати ва̄ ета̄йа каран̣абхӯта̄йа верамха̄ пуггалоти, вика̄расса века̄рам̣ катва̄ вераман̣ӣ. тенева четтха ‘‘вераман̣исиккха̄падам̣ вираман̣исиккха̄пада’’нти двидха̄ саджджха̄йам̣ каронти. сиккхитабба̄ти сиккха̄, паджджате анена̄ти падам̣. сиккха̄йа падам̣ сиккха̄падам̣, сиккха̄йа адхигамӯпа̄йоти аттхо. атха ва̄ мӯлам̣ ниссайо патит̣т̣ха̄ти вуттам̣ хоти. вераман̣ӣ ева сиккха̄падам̣ вераман̣исиккха̄падам̣, вираман̣исиккха̄падам̣ ва̄ дутийена найена. самма̄ а̄дийа̄ми сама̄дийа̄ми, авӣтиккамана̄дхиппа̄йена акхан̣д̣ака̄рита̄йа аччхиддака̄рита̄йа асабалака̄рита̄йа ча а̄дийа̄мӣти вуттам̣ хоти.

аттхато пана вераман̣ӣти ка̄ма̄вачаракусалачиттасампайутта̄ вирати, са̄ па̄н̣а̄типа̄та̄ вирамантасса ‘‘йа̄ тасмим̣ самайе па̄н̣а̄типа̄та̄ а̄рати вирати пат̣ивирати вераман̣ӣ акирийа̄ акаран̣ам̣ анаджджха̄патти вела̄анатиккамо сетугха̄то’’ти евама̄дина̄ (вибха. 704) найена вибхан̇ге вутта̄. ка̄ман̃чеса̄ вераман̣ӣ на̄ма локуттара̄пи аттхи, идха пана сама̄дийа̄мӣти вуттатта̄ сама̄да̄навасена паватта̄раха̄, тасма̄ са̄ на хотӣти ка̄ма̄вачаракусалачиттасампайутта̄ виратӣти вутта̄.

сиккха̄ти тиссо сиккха̄ адхисӣласиккха̄, адхичиттасиккха̄, адхипан̃н̃а̄сиккха̄ти. имасмим̣ панаттхе сампаттавиратисӣлам̣ локика̄ випассана̄ рӯпа̄рӯпаджха̄на̄ни арийамагго ча сиккха̄ти адхиппета̄. йатха̄ха –

‘‘катаме дхамма̄ сиккха̄? йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти, соманассасахагатам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣…пе… тасмим̣ самайе пхассо хоти…пе… авиккхепо хоти, име дхамма̄ сиккха̄.

‘‘катаме дхамма̄ сиккха̄? йасмим̣ самайе рӯпӯпапаттийа̄ маггам̣ бха̄вети вивиччева ка̄мехи вивичча акусалехи дхаммехи…пе… пат̣хамам̣ джха̄нам̣…пе… пан̃чамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати…пе… авиккхепо хоти, име дхамма̄ сиккха̄.

‘‘катаме дхамма̄ сиккха̄? йасмим̣ самайе арӯпапаттийа̄…пе… невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасахагатам̣…пе… авиккхепо хоти, име дхамма̄ сиккха̄.

‘‘катаме дхамма̄ сиккха̄? йасмим̣ самайе локуттарам̣ джха̄нам̣ бха̄вети ниййа̄никам̣…пе… авиккхепо хоти, име дхамма̄ сиккха̄’’ти (вибха. 712-713).

ета̄су сиккха̄су йа̄йа ка̄йачи сиккха̄йа падам̣ адхигамӯпа̄йо, атха ва̄ мӯлам̣ ниссайо патит̣т̣ха̄ти сиккха̄падам̣. вуттан̃хетам̣ – ‘‘сӣлам̣ нисса̄йа сӣле патит̣т̣ха̄йа сатта боджджхан̇ге бха̄венто бахулӣкаронто’’ти евама̄ди (сам̣. ни. 5.182). еваметтха са̄дха̄ран̣а̄нам̣ пада̄нам̣ са̄дха̄ран̣а̄ бйан̃джанато аттхато ча вибха̄вана̄ ка̄табба̄.

пуримапан̃часиккха̄падаван̣н̣ана̄

ида̄ни йам̣ вуттам̣ – ‘‘атха пан̃часу пуббесу, висесаттхаппака̄сато…пе… вин̃н̃а̄таббо виниччхайо’’ти, таттхетам̣ вуччати – па̄н̣а̄типа̄тоти еттха та̄ва па̄н̣оти джӣвитиндрийаппат̣ибаддха̄ кхандхасантати, там̣ ва̄ упа̄да̄йа пан̃н̃атто сатто. тасмим̣ пана па̄н̣е па̄н̣асан̃н̃ино тасса па̄н̣асса джӣвитиндрийупаччхедакаупаккамасамут̣т̣ха̄пика̄ ка̄йавачӣдва̄ра̄нам̣ ан̃н̃атарадва̄раппаватта̄ вадхакачетана̄ па̄н̣а̄типа̄то. адинна̄да̄нанти еттха адиннанти парапариггахитам̣, йаттха паро йатха̄ка̄мака̄ритам̣ а̄паджджанто адан̣д̣а̄рахо анупаваджджо ча хоти, тасмим̣ парапариггахите парапариггахитасан̃н̃ино тада̄да̄йакаупаккамасамут̣т̣ха̄пика̄ ка̄йавачӣдва̄ра̄нам̣ ан̃н̃атарадва̄раппаватта̄ ева тхеййачетана̄ адинна̄да̄нам̣. абрахмачарийанти асет̣т̣хачарийам̣, двайам̣двайасама̄паттиметхунаппат̣исевана̄ ка̄йадва̄раппаватта̄ асаддхаммаппат̣исеванат̣т̣ха̄навӣтиккамачетана̄ абрахмачарийам̣. муса̄ва̄доти еттха муса̄ти висам̣ва̄данапуреккха̄расса аттхабхан̃джанако вачӣпайого ка̄йапайого ва̄, висам̣ва̄дана̄дхиппа̄йена панасса парависам̣ва̄дакака̄йавачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ ка̄йавачӣдва̄ра̄намева ан̃н̃атарадва̄раппаватта̄ миччха̄четана̄ муса̄ва̄до. сура̄мерайамаджджапама̄дат̣т̣ха̄нанти еттха пана сура̄ти пан̃ча сура̄ – пит̣т̣хасура̄, пӯвасура̄, оданасура̄, кин̣н̣апаккхитта̄, самбха̄расам̣йутта̄ ча̄ти. мерайампи пуппха̄саво, пхала̄саво, гул̣а̄саво, мадхва̄саво, самбха̄расам̣йутто ча̄ти пан̃чавидхам̣. маджджанти тадубхайамева маданийат̣т̣хена маджджам̣, йам̣ ва̄ панан̃н̃ампи кин̃чи аттхи маданийам̣, йена пӣтена матто хоти паматто, идам̣ вуччати маджджам̣. пама̄дат̣т̣ха̄нанти йа̄йа четана̄йа там̣ пивати аджджхохарати, са̄ четана̄ мадаппама̄дахетуто пама̄дат̣т̣ха̄нанти вуччати, йато аджджхохаран̣а̄дхиппа̄йена ка̄йадва̄раппаватта̄ сура̄мерайамаджджа̄нам̣ аджджхохаран̣ачетана̄ ‘‘сура̄мерайамаджджапама̄дат̣т̣ха̄на’’нти ведитабба̄. евам̣ та̄веттха па̄н̣а̄типа̄таппабхутӣхи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.

еката̄на̄ната̄дивиниччхайам̣

еката̄на̄ната̄дитоти еттха а̄ха – ким̣ пана ваджджхавадхакаппайогачетана̄дӣнам̣ еката̄йа па̄н̣а̄типа̄тасса ан̃н̃асса ва̄ адинна̄да̄на̄дино екаттам̣, на̄ната̄йа на̄наттам̣ хоти, уда̄ху ноти. касма̄ панетам̣ вуччати? йади та̄ва еката̄йа екаттам̣, атха йада̄ екам̣ ваджджхам̣ бахӯ вадхака̄ вадхенти, еко ва̄ вадхако бахуке ваджджхе вадхети, екена ва̄ са̄хаттхика̄дина̄ пайогена бахӯ ваджджха̄ вадхӣйанти, ека̄ ва̄ четана̄ бахӯнам̣ ваджджха̄нам̣ джӣвитиндрийупаччхедакапайогам̣ самут̣т̣ха̄пети, тада̄ екена па̄н̣а̄типа̄тена бхавитаббам̣. йади пана на̄ната̄йа на̄наттам̣. атха йада̄ еко вадхако екассаттха̄йа екам̣ пайогам̣ каронто бахӯ ваджджхе вадхети, бахӯ ва̄ вадхака̄ девадаттайан̃н̃адаттасомадатта̄дӣнам̣ бахӯнаматтха̄йа бахӯ пайоге каронта̄ екамева девадаттам̣ йан̃н̃адаттам̣ сомадаттам̣ ва̄ вадхенти, бахӯхи ва̄ са̄хаттхика̄дӣхи пайогехи еко ваджджхо вадхӣйати. бахӯ ва̄ четана̄ екассева ваджджхасса джӣвитиндрийупаччхедакапайогам̣ самут̣т̣ха̄пенти, тада̄ бахӯхи па̄н̣а̄типа̄техи бхавитаббам̣. убхайампи четамайуттам̣. атха нева етесам̣ ваджджха̄дӣнам̣ еката̄йа екаттам̣, на̄ната̄йа на̄наттам̣, ан̃н̃атхева ту екаттам̣ на̄наттан̃ча хоти, там̣ ваттаббам̣ па̄н̣а̄типа̄тасса, евам̣ сеса̄нампӣти.

вуччате – таттха та̄ва па̄н̣а̄типа̄тасса на ваджджхавадхака̄дӣнам̣ паччекамеката̄йа еката̄, на̄ната̄йа на̄ната̄, кинту ваджджхавадхака̄дӣнам̣ йуганандхамеката̄йа еката̄, двиннампи ту тесам̣, тато ан̃н̃атарасса ва̄ на̄ната̄йа на̄ната̄. татха̄ хи бахӯсу вадхакесу бахӯхи сараккхепа̄дӣхи екена ва̄ опа̄такхан̣ана̄дина̄ пайогена бахӯ ваджджхе вадхентесупи бахӯ па̄н̣а̄типа̄та̄ хонти. екасмим̣ вадхаке екена, бахӯхи ва̄ пайогехи таппайогасамут̣т̣ха̄пика̄йа ча ека̄йа, бахӯхи ва̄ четана̄хи бахӯ ваджджхе вадхентепи бахӯ па̄н̣а̄типа̄та̄ хонти, бахӯсу ча вадхакесу йатха̄вуттаппака̄рехи бахӯхи, екена ва̄ пайогена екам̣ ваджджхам̣ вадхентесупи бахӯ па̄н̣а̄типа̄та̄ хонти. еса найо адинна̄да̄на̄дӣсупӣти. еваметтха еката̄на̄ната̄дитопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.

а̄рамман̣атоти па̄н̣а̄типа̄то четтха джӣвитиндрийа̄рамман̣о. адинна̄да̄наабрахмачарийасура̄мерайамаджджапама̄дат̣т̣ха̄на̄ни рӯпадхаммесу рӯпа̄йатана̄диан̃н̃атарасан̇кха̄ра̄рамман̣а̄ни. муса̄ва̄до йасса муса̄ бхан̣ати, тама̄рабхитва̄ паваттанато сатта̄рамман̣о. абрахмачарийампи сатта̄рамман̣анти еке. адинна̄да̄нан̃ча йада̄ сатто харитаббо хоти, тада̄ сатта̄рамман̣анти. апи четтха сан̇кха̄равасенева сатта̄рамман̣ам̣, на пан̣н̣аттивасена̄ти. еваметтха а̄рамман̣атопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.

а̄да̄натоти па̄н̣а̄типа̄та̄вераман̣исиккха̄пада̄дӣни чета̄ни са̄ман̣ерена бхиккхусантике сама̄динна̄нева сама̄динна̄ни хонти, упа̄сакена пана аттана̄ сама̄дийантена̄пи сама̄динна̄ни хонти, парасса сантике сама̄дийантена̄пи. екаджджхам̣ сама̄динна̄нипи сама̄динна̄ни хонти, паччекам̣ сама̄динна̄нипи. кинту на̄нам̣ екаджджхам̣ сама̄дийато ека̄йева вирати, ека̄ва четана̄ хоти, киччавасена панета̄сам̣ пан̃чавидхаттам̣ вин̃н̃а̄йати. паччекам̣ сама̄дийато пана пан̃чева виратийо, пан̃ча ча четана̄ хонтӣти ведитабба̄. еваметтха а̄да̄натопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.

бхедатоти са̄ман̣ера̄нан̃четтха екасмим̣ бхинне сабба̄нипи бхинна̄ни хонти. па̄ра̄джикат̣т̣ха̄нийа̄ни хи та̄ни тесам̣, йам̣ там̣ вӣтиккантам̣ хоти, тенева каммабаддхо. гахат̣т̣ха̄нам̣ пана екасмим̣ бхинне екамева бхиннам̣ хоти, йато тесам̣ там̣сама̄да̄ненева пуна пан̃чан̇гикаттам̣ сӣласса сампаджджати. апаре пана̄ху – ‘‘висум̣ висум̣ сама̄диннесу екасмим̣ бхинне екамева бхиннам̣ хоти, ‘пан̃чан̇гасаманна̄гатам̣ сӣлам̣ сама̄дийа̄мӣ’ти евам̣ пана екато сама̄диннесу екасмим̣ бхинне сеса̄нипи сабба̄ни бхинна̄ни хонти. касма̄? сама̄диннасса абхиннатта̄, йам̣ там̣ вӣтиккантам̣, тенева каммабаддхо’’ти. еваметтха бхедатопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.

маха̄са̄ваджджатоти гун̣авирахитесу тираччха̄нагата̄дӣсу па̄н̣есу кхуддаке па̄н̣е па̄н̣а̄типа̄то аппаса̄ваджджо, маха̄сарӣре маха̄са̄ваджджо. касма̄? пайогамахантата̄йа. пайогасаматтепи ваттхумахантата̄йа. гун̣авантесу пана манусса̄дӣсу аппагун̣е па̄н̣а̄типа̄то аппаса̄ваджджо, маха̄гун̣е маха̄са̄ваджджо. сарӣрагун̣а̄нанту самабха̄ве сати килеса̄нам̣ упаккама̄нан̃ча мудута̄йа аппаса̄ваджджата̄, тиббата̄йа маха̄са̄ваджджата̄ ча ведитабба̄. еса найо сесесупи. апи четтха сура̄мерайамаджджапама̄дат̣т̣ха̄намева маха̄са̄ваджджам̣, на татха̄ па̄н̣а̄типа̄та̄дайо. касма̄? мануссабхӯтасса̄пи умматтакабха̄васам̣ваттанена арийадхаммантара̄йакаран̣атоти. еваметтха маха̄са̄ваджджатопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.

пайогатоти еттха ча па̄н̣а̄типа̄тасса са̄хаттхико, а̄н̣аттико, ниссаггийо, тха̄варо, виджджа̄майо, иддхимайоти чхаппайога̄. таттха ка̄йена ва̄ ка̄йаппат̣ибаддхена ва̄ пахаран̣ам̣ са̄хаттхико пайого, со уддисса̄нуддиссабхедато дувидхо хоти. таттха уддиссаке йам̣ уддисса пахарати, тассева маран̣ена каммуна̄ баджджхати. ‘‘йо кочи маратӯ’’ти евам̣ ануддиссаке паха̄рапаччайа̄ йасса кассачи маран̣ена. убхайатха̄пи ча пахаритаматте ва̄ марату, паччха̄ ва̄ тенева рогена, пахаритаккхан̣е ева каммуна̄ баджджхати. маран̣а̄дхиппа̄йена ча паха̄рам̣ датва̄ тена аматасса пуна ан̃н̃ена читтена паха̄ре динне паччха̄пи йади пат̣хамапаха̄ренева марати, тада̄ ева каммуна̄ баддхо хоти. атха дутийапаха̄рена, наттхи па̄н̣а̄типа̄то. убхайехи матепи пат̣хамапаха̄ренева каммуна̄ баддхо, убхайехипи амате неваттхи па̄н̣а̄типа̄то. еса найо бахукехипи екасса паха̄ре динне. татра̄пи хи йасса паха̄рена марати, тассева каммабаддхо хоти.

адхит̣т̣хахитва̄ пана а̄н̣а̄панам̣ а̄н̣аттико пайого. таттхапи са̄хаттхике пайоге вуттанайенева каммабаддхо ануссаритаббо. чхаббидхо четтха нийамо ведитаббо –

‘‘ваттху ка̄ло ча ока̄со, а̄вудхам̣ ирийа̄патхо;

кирийа̄висесоти име, чха а̄н̣аттинийа̄мака̄’’ти. (па̄чи. ат̣т̣ха. 2.174);

таттха ваттхӯти ма̄ретаббо па̄н̣о. ка̄лоти пуббан̣хаса̄йанха̄дика̄ло ча, йоббанатха̄варийа̄дика̄ло ча. ока̄соти га̄мо ва̄ нигамо ва̄ ванам̣ ва̄ раччха̄ ва̄ син̇гха̄т̣акам̣ ва̄ти евама̄ди. а̄вудханти аси ва̄ усу ва̄ сатти ва̄ти евама̄ди. ирийа̄патхоти ма̄ретаббасса ма̄ракасса ча т̣ха̄нам̣ ва̄ нисаджджа̄ ва̄ти евама̄ди.

кирийа̄висесоти виджджханам̣ ва̄ чхеданам̣ ва̄ бхеданам̣ ва̄ сан̇кхамун̣д̣икам̣ ва̄ти евама̄ди. йади хи ваттхум̣ висам̣ва̄детва̄ ‘‘йам̣ ма̄рехӣ’’ти а̄н̣атто, тато ан̃н̃ам̣ ма̄рети, а̄н̣а̄пакасса наттхи каммабаддхо. атха ваттхум̣ ависам̣ва̄детва̄ ма̄рети, а̄н̣а̄пакасса а̄н̣аттиккхан̣е а̄н̣аттасса ма̄ран̣аккхан̣ети убхайесампи каммабаддхо. еса найо ка̄ла̄дӣсупи.

ма̄ран̣аттханту ка̄йена ва̄ ка̄йаппат̣ибаддхена ва̄ пахаран̣аниссаджджанам̣ ниссаггийо пайого. сопи уддисса̄нуддиссабхедато дувидхо ева, каммабаддхо четтха пуббе вуттанайенева ведитаббо.

ма̄ран̣аттхамева опа̄такхан̣анам̣, апассенаупаниккхипанам̣, бхесаджджависайанта̄диппайоджанам̣ ва̄ тха̄варо пайого. сопи уддисса̄нуддиссабхедато дувидхо, йато таттхапи пуббе вуттанайенева каммабаддхо ведитаббо. айанту висесо – мӯлат̣т̣хена опа̄та̄дӣсу паресам̣ мӯлена ва̄ мудха̄ ва̄ диннесупи йади таппаччайа̄ кочи марати, мӯлат̣т̣хассева каммабаддхо. йадипи ча тена ан̃н̃ена ва̄ таттха опа̄те вина̄сетва̄ бхӯмисаме катепи пам̣судховака̄ ва̄ пам̣сум̣ ган̣ханта̄, мӯлакхан̣ака̄ ва̄ мӯла̄ни кхан̣анта̄ а̄ва̄т̣ам̣ каронти, деве ва̄ вассанте каддамо джа̄йати, таттха ча кочи отаритва̄ ва̄ лаггитва̄ ва̄ марати, мӯлат̣т̣хассева каммабаддхо. йади пана йена ладдхам̣, со ан̃н̃о ва̄ там̣ виттхат̣атарам̣ гамбхӣратарам̣ ва̄ кароти, таппаччайа̄ва кочи марати, убхайесампи каммабаддхо. йатха̄ ту мӯла̄ни мӯлехи сам̣санданти, татха̄ татра тхале кате муччати. евам̣ апассена̄дӣсупи йа̄ва тесам̣ паватти, та̄ва йатха̄самбхавам̣ каммабаддхо ведитаббо.

ма̄ран̣аттхам̣ пана виджджа̄париджаппанам̣ виджджа̄майо пайого. да̄т̣ха̄вудха̄дӣнам̣ да̄т̣ха̄кот̣ана̄димива ма̄ран̣аттхам̣ каммавипа̄каджиддхивика̄ракаран̣ам̣ иддхимайо пайоготи. адинна̄да̄насса ту тхеййапасайхапат̣иччханнапарикаппакуса̄ваха̄равасаппаватта̄ са̄хаттхика̄н̣аттика̄дайо пайога̄, тесампи вутта̄нуса̄ренева пабхедо ведитаббо. абрахмачарийа̄дӣнам̣ тин̣н̣ампи са̄хаттхико ева пайого лаббхатӣти. еваметтха пайогатопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.

ан̇гатоти еттха ча па̄н̣а̄типа̄тасса пан̃ча ан̇га̄ни бхаванти – па̄н̣о ча хоти, па̄н̣асан̃н̃ӣ ча, вадхакачиттан̃ча паччупат̣т̣хитам̣ хоти, ва̄йамати, тена ча маратӣти. адинна̄да̄насса̄пи пан̃чева – парапариггахитан̃ча хоти, парапариггахитасан̃н̃ӣ ча, тхеййачиттан̃ча паччупат̣т̣хитам̣ хоти, ва̄йамати, тена ча а̄да̄таббам̣ а̄да̄нам̣ гаччхатӣти. абрахмачарийасса пана чатта̄ри ан̇га̄ни бхаванти – аджджха̄чарийаваттху ча хоти, таттха ча севаначиттам̣ паччупат̣т̣хитам̣ хоти, севанапаччайа̄ пайоган̃ча сама̄паджджати, са̄дийати ча̄ти, татха̄ паресам̣ двиннампи. таттха муса̄ва̄дасса та̄ва муса̄ ча хоти там̣ ваттху, висам̣ва̄даначиттан̃ча паччупат̣т̣хитам̣ хоти, таджджо ча ва̄йа̄мо, парависам̣ва̄данан̃ча вин̃н̃а̄пайама̄на̄ вин̃н̃атти паваттатӣти чатта̄ри ан̇га̄ни ведитабба̄ни. сура̄мерайамаджджапама̄дат̣т̣ха̄насса пана сура̄дӣнан̃ча ан̃н̃атарам̣ хоти маданӣйапа̄тукамйата̄читтан̃ча паччупат̣т̣хитам̣ хоти, таджджан̃ча ва̄йа̄мам̣ а̄паджджати, пӣте ча пависатӣти има̄ни чатта̄ри ан̇га̄нӣти. еваметтха ан̇гатопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.

самут̣т̣ха̄натоти па̄н̣а̄типа̄таадинна̄да̄намуса̄ва̄да̄ четтха ка̄йачиттато, ва̄ча̄читтато, ка̄йава̄ча̄читтато ча̄ти тисамут̣т̣ха̄на̄ хонти. абрахмачарийам̣ ка̄йачиттавасена екасамут̣т̣ха̄намева. сура̄мерайамаджджапама̄дат̣т̣ха̄нам̣ ка̄йато ча, ка̄йачиттато ча̄ти двисамут̣т̣ха̄нанти. еваметтха самут̣т̣ха̄натопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.

ведана̄тоти еттха ча па̄н̣а̄типа̄то дуккхаведана̄сампайуттова. адинна̄да̄нам̣ тӣсу ведана̄су ан̃н̃атараведана̄сампайуттам̣, татха̄ муса̄ва̄до. итара̄ни две сукха̄йа ва̄ адуккхамасукха̄йа ва̄ ведана̄йа сампайутта̄нӣти. еваметтха ведана̄топи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.

мӯлатоти па̄н̣а̄типа̄то четтха досамохамӯло. адинна̄да̄намуса̄ва̄да̄ лобхамохамӯла̄ ва̄ досамохамӯла̄ ва̄. итара̄ни две лобхамохамӯла̄нӣти. еваметтха мӯлатопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.

камматоти па̄н̣а̄типа̄таадинна̄да̄наабрахмачарийа̄ни четтха ка̄йакаммамева каммапатхаппатта̄нева ча, муса̄ва̄до вачӣкаммамева. йо пана аттхабхан̃джако, со каммапатхаппатто. итаро каммамева. сура̄мерайамаджджапама̄дат̣т̣ха̄нам̣ ка̄йакаммамева̄ти. еваметтха камматопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.

вираматоти еттха а̄ха ‘‘па̄н̣а̄типа̄та̄дӣхи вираманто куто вираматӣ’’ти? вуччате – сама̄да̄навасена та̄ва вираманто аттано ва̄ паресам̣ ва̄ па̄н̣а̄типа̄та̄диакусалато вирамати. кима̄рабхитва̄? йато вирамати, тадева. сампаттавасена̄пи вираманто вуттаппака̄ра̄кусалатова. кима̄рабхитва̄? па̄н̣а̄типа̄та̄дӣнам̣ вутта̄рамман̣а̄нева. кечи пана бхан̣анти ‘‘сура̄мерайамаджджасан̇кха̄те сан̇кха̄ре а̄рабхитва̄ сура̄мерайамаджджапама̄дат̣т̣ха̄на̄ вирамати, саттасан̇кха̄ресу йам̣ пана авахаритаббам̣ бхан̃джитаббан̃ча, там̣ а̄рабхитва̄ адинна̄да̄на̄ муса̄ва̄да̄ ча, саттейева̄рабхитва̄ па̄н̣а̄типа̄та̄ абрахмачарийа̄ ча̄’’ти. тадан̃н̃е ‘‘евам̣ санте ‘ан̃н̃ам̣ чинтенто ан̃н̃ам̣ кареййа, йан̃ча паджахати, там̣ на джа̄неййа̄’ти евам̣дит̣т̣хика̄ хутва̄ аниччхама̄на̄ йадева паджахати, там̣ аттано па̄н̣а̄типа̄та̄диакусаламева̄рабхитва̄ вираматӣ’’ти ваданти. тадайуттам̣. касма̄? тасса паччуппанна̄бха̄вато бахиддха̄бха̄вато ча. сиккха̄пада̄нан̃хи вибхан̇гапа̄т̣хе ‘‘пан̃чаннам̣ сиккха̄пада̄нам̣ кати кусала̄…пе… кати аран̣а̄’’ти пуччхитва̄ ‘‘кусала̄йева, сийа̄ сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄’’ти (вибха. 716) евам̣ паваттама̄не виссаджджане ‘‘паччуппанна̄рамман̣а̄’’ти ча ‘‘бахиддха̄рамман̣а̄’’ти ча евам̣ паччуппаннабахиддха̄рамман̣аттам̣ вуттам̣, там̣ аттано па̄н̣а̄типа̄та̄диакусалам̣ а̄рабхитва̄ вирамантасса на йуджджати. йам̣ пана вуттам̣ – ‘‘ан̃н̃ам̣ чинтенто ан̃н̃ам̣ кареййа, йан̃ча паджахати, там̣ на джа̄неййа̄’’ти. таттха вуччате – на киччаса̄дханавасена паваттенто ан̃н̃ам̣ чинтенто ан̃н̃ам̣ каротӣти ва̄, йан̃ча паджахати, там̣ на джа̄на̄тӣти ва̄ вуччати.

‘‘а̄рабхитва̄на аматам̣, джаханто саббапа̄паке;

нидассанан̃четтха бхаве, маггат̣т̣хорийапуггало’’ти.

еваметтха вираматопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.

пхалатоти саббе ева чете па̄н̣а̄типа̄та̄дайо дуггатипхаланиббаттака̄ хонти, сугатийан̃ча анит̣т̣ха̄канта̄мана̄павипа̄каниббаттака̄ хонти, сампара̄йе дит̣т̣хадхамме ева ча авеса̄раджджа̄дипхаланиббаттака̄. апича ‘‘йо саббалахусо па̄н̣а̄типа̄тасса випа̄ко мануссабхӯтасса аппа̄йукасам̣ваттанико хотӣ’’ти (а. ни. 8.40) евама̄дина̄ найенеттха пхалатопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.

апи четтха па̄н̣а̄типа̄та̄дивераман̣ӣнампи самут̣т̣ха̄наведана̄мӯлакаммапхалато вин̃н̃а̄таббо виниччхайо. таттха̄йам̣ вин̃н̃а̄пана̄ – сабба̄ ева чета̄ вераман̣ийо чатӯхи самут̣т̣хаханти ка̄йато, ка̄йачиттато, ва̄ча̄читтато, ка̄йава̄ча̄читтато ча̄ти. сабба̄ ева ча сукхаведана̄сампайутта̄ ва̄, адуккхамасукхаведана̄сампайутта̄ ва̄, алобха̄досамӯла̄ ва̄ алобха̄доса̄мохамӯла̄ ва̄. чатассопи четтха ка̄йакаммам̣, муса̄ва̄да̄вераман̣ӣ вачӣкаммам̣, маггаккхан̣е ча читтатова самут̣т̣хаханти, сабба̄пи манокаммам̣.

па̄н̣а̄типа̄та̄ вераман̣ийа̄ четтха ан̇гапаччан̇гасампанната̄ а̄рохапарин̣а̄хасампаттита̄ джавасампаттита̄ суппатит̣т̣хитапа̄дата̄ ча̄рута̄ мудута̄ сучита̄ сӯрата̄ махаббалата̄ виссаттхавачаната̄ локапийата̄ нелата̄ абхеджджапарисата̄ аччхамбхита̄ дуппадхам̣сита̄ парӯпаккамена амаран̣ата̄ анантапарива̄рата̄ сурӯпата̄ сусан̣т̣ха̄ната̄ аппа̄ба̄дхата̄ асокита̄ пийехи мана̄пехи саддхим̣ авиппайогата̄ дӣгха̄йуката̄ти евама̄дӣни пхала̄ни.