7. тирокут̣т̣асуттаван̣н̣ана̄

никкхепаппайоджанам̣

ида̄ни ‘‘тирокут̣т̣есу тит̣т̣хантӣ’’тиа̄дина̄ ратанасутта̄нантарам̣ никкхиттасса тирокут̣т̣асуттасса аттхаван̣н̣ана̄ккамо ануппатто, тасса идха никкхепаппайоджанам̣ ватва̄ аттхаван̣н̣анам̣ карисса̄ма.

таттха идан̃хи тирокут̣т̣ам̣ имина̄ ануккамена бхагавата̄ авуттампи йа̄йам̣ ито пуббе на̄наппака̄рена кусалакаммапат̣ипатти дассита̄, таттха пама̄дам̣ а̄паджджама̄но нирайатираччха̄найонӣхи висит̣т̣хатарепи т̣ха̄не уппаджджама̄но йасма̄ еварӯпесу петесу уппаджджати, тасма̄ на еттха пама̄до каран̣ӣйоти дассанаттхам̣, йехи ча бхӯтехи упаддута̄йа веса̄лийа̄ упаддававӯпасаманаттхам̣ ратанасуттам̣ вуттам̣, тесу екачча̄ни еварӯпа̄нӣти дассанаттхам̣ ва̄ вуттанти.

идамасса идха никкхепаппайоджанам̣ ведитаббам̣.

анумодана̄катха̄

йасма̄ панасса аттхаван̣н̣ана̄ –

‘‘йена йаттха йада̄ йасма̄, тирокут̣т̣ам̣ пака̄ситам̣;

пака̄сетва̄на там̣ саббам̣, кайирама̄на̄ йатха̄ккамам̣;

суката̄ хоти тасма̄хам̣, карисса̄ми татхева там̣’’.

кена панетам̣ пака̄ситам̣, каттха када̄ касма̄ ча̄ти? вуччате – бхагавата̄ пака̄ситам̣, там̣ кхо пана ра̄джагахе дутийадивасе ран̃н̃о ма̄гадхасса анумоданаттхам̣. имасса чаттхасса вибха̄ванаттхам̣ айаметтха виттха̄ракатха̄ катхетабба̄ –

ито два̄навутикаппе ка̄си на̄ма нагарам̣ ахоси. таттха джайасено на̄ма ра̄джа̄. тасса сирима̄ на̄ма девӣ, тасса̄ куччхийам̣ пхуссо на̄ма бодхисатто ниббаттитва̄ анупуббена самма̄самбодхим̣ абхисамбуджджхи. джайасено ра̄джа̄ ‘‘мама путто абхиниккхамитва̄ буддхо джа̄то, майхамева буддхо, майхам̣ дхаммо, майхам̣ сан̇гхо’’ти маматтам̣ уппа̄детва̄ саббака̄лам̣ сайамева упат̣т̣хахати, на ан̃н̃есам̣ ока̄сам̣ дети.

бхагавато канит̣т̣хабха̄таро вема̄тика̄ тайо бха̄таро чинтесум̣ – ‘‘буддха̄ на̄ма саббалокахита̄йа уппаджджанти, на чекассеваттха̄йа, амха̄кан̃ча пита̄ ан̃н̃есам̣ ока̄сам̣ на дети, катхам̣ ну майам̣ лабхеййа̄ма бхагавантам̣ упат̣т̣ха̄ту’’нти. тесам̣ етадахоси – ‘‘ханда майам̣ кин̃чи упа̄йам̣ карома̄’’ти. те паччантам̣ купитам̣ вийа ка̄ра̄песум̣. тато ра̄джа̄ ‘‘паччанто купито’’ти сутва̄ тайопи путте паччантавӯпасаманаттхам̣ песеси. те вӯпасаметва̄ а̄гата̄, ра̄джа̄ тут̣т̣хо варам̣ ада̄си ‘‘йам̣ иччхатха, там̣ ган̣хатха̄’’ти. те ‘‘майам̣ бхагавантам̣ упат̣т̣ха̄тум̣ иччха̄ма̄’’ти а̄хам̣су. ра̄джа̄ ‘‘етам̣ т̣хапетва̄ ан̃н̃ам̣ ган̣хатха̄’’ти а̄ха. те ‘‘майам̣ ан̃н̃ена анаттхика̄’’ти а̄хам̣су. тена хи париччхедам̣ катва̄ ган̣хатха̄ти. те сатта васса̄ни йа̄чим̣су, ра̄джа̄ на ада̄си. евам̣ чха, пан̃ча, чатта̄ри, тӣн̣и, две, екам̣, сатта ма̄са̄ни, чха, пан̃ча, чатта̄рӣти йа̄ва тема̄сам̣ йа̄чим̣су. ра̄джа̄ ‘‘ган̣хатха̄’’ти ада̄си.

те варам̣ лабхитва̄ параматут̣т̣ха̄ бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ вандитва̄ а̄хам̣су – ‘‘иччха̄ма майам̣, бханте, бхагавантам̣ тема̄сам̣ упат̣т̣ха̄тум̣, адхива̄сету но, бханте, бхагава̄ имам̣ тема̄сам̣ васса̄ва̄са’’нти. адхива̄сеси бхагава̄ тун̣хӣбха̄вена. тато те аттано джанападе нийуттакапурисасса лекхам̣ песесум̣ ‘‘имам̣ тема̄сам̣ амхехи бхагава̄ упат̣т̣ха̄таббо, виха̄рам̣ а̄дим̣ катва̄ саббам̣ бхагавато упат̣т̣ха̄насамбха̄рам̣ карохӣ’’ти. со там̣ саббам̣ сампа̄детва̄ пат̣иниведеси. те ка̄са̄йаваттханиваттха̄ хутва̄ ад̣д̣хатеййехи пурисасахассехи веййа̄ваччакарехи бхагавантам̣ саккаччам̣ упат̣т̣хахама̄на̄ джанападам̣ нетва̄ виха̄рам̣ ниййа̄тетва̄ васа̄песум̣.

тесам̣ бхан̣д̣а̄га̄рико еко гахапатипутто сападжа̄патико саддхо ахоси пасанно. со буддхаппамукхасса сан̇гхасса да̄наваттам̣ саккаччам̣ ада̄си. джанападе нийуттакапурисо там̣ гахетва̄ джа̄нападехи ека̄дасаматтехи пурисасахассехи саддхим̣ саккаччамева да̄нам̣ паватта̄песи. таттха кечи джа̄напада̄ пат̣ихатачитта̄ ахесум̣. те да̄насса антара̄йам̣ катва̄ деййадхамме аттана̄ кха̄дим̣су, бхаттаса̄лан̃ча аггина̄ дахим̣су. пава̄рите ра̄джапутта̄ бхагавато махантам̣ сакка̄рам̣ катва̄ бхагавантам̣ пураккхатва̄ питуно сака̄самева агамам̣су. таттха гантва̄ ева бхагава̄ паринибба̄йи. ра̄джа̄ ча ра̄джапутта̄ ча джанападе нийуттакапурисо ча бхан̣д̣а̄га̄рико ча анупуббена ка̄лам̣ катва̄ саддхим̣ париса̄йа сагге уппаджджим̣су, пат̣ихатачиттаджана̄ нирайесу ниббаттим̣су. евам̣ тесам̣ двиннам̣ ган̣а̄нам̣ саггато саггам̣, нирайато нирайам̣ упападжджанта̄нам̣ два̄навутикаппа̄ вӣтиватта̄.

атха имасмим̣ бхаддакаппе кассапабуддхасса ка̄ле те пат̣ихатачиттаджана̄ петесу уппанна̄. тада̄ манусса̄ аттано н̃а̄така̄нам̣ пета̄нам̣ аттха̄йа да̄нам̣ датва̄ уддисанти ‘‘идам̣ амха̄кам̣ н̃а̄тӣнам̣ хотӯ’’ти. те сампаттим̣ лабханти. атха имепи пета̄ там̣ дисва̄ бхагавантам̣ кассапам̣ упасан̇камитва̄ пуччхим̣су – ‘‘ким̣ ну кхо, бханте, майампи еварӯпам̣ сампаттим̣ лабхеййа̄ма̄’’ти? бхагава̄ а̄ха – ‘‘ида̄ни на лабхатха, апича ана̄гате готамо на̄ма буддхо бхависсати, тасса бхагавато ка̄ле бимбиса̄ро на̄ма ра̄джа̄ бхависсати, со тумха̄кам̣ ито два̄навутикаппе н̃а̄ти ахоси, со буддхасса да̄нам̣ датва̄ тумха̄кам̣ уддисиссати, тада̄ лабхиссатха̄’’ти. евам̣ вутте кира тесам̣ пета̄нам̣ там̣ вачанам̣ ‘‘све лабхиссатха̄’’ти вуттам̣ вийа ахоси.

атха екасмим̣ буддхантаре вӣтиватте амха̄кам̣ бхагава̄ локе уппаджджи. тепи тайо ра̄джапутта̄ техи ад̣д̣хатеййехи пурисасахассехи саддхим̣ девалока̄ чавитва̄ магадхарат̣т̣хе бра̄хман̣акуле уппаджджитва̄ анупуббена исипаббаджджам̣ паббаджитва̄ гайа̄сӣсе тайо джат̣ила̄ ахесум̣, джанападе нийуттакапурисо, ра̄джа̄ ахоси бимбиса̄ро, бхан̣д̣а̄га̄рико, гахапати виса̄кхо на̄ма маха̄сет̣т̣хи ахоси, тасса паджа̄пати дхаммадинна̄ на̄ма сет̣т̣хидхӣта̄ ахоси. евам̣ сабба̄пи авасеса̄ париса̄ ран̃н̃о ева парива̄ра̄ хутва̄ ниббатта̄.

амха̄кам̣ бхагава̄ локе уппаджджитва̄ саттасатта̄хам̣ атиккамитва̄ анупуббена ба̄ра̄н̣асим̣ а̄гамма дхаммачаккам̣ паваттетва̄ пан̃чаваггийе а̄дим̣ катва̄ йа̄ва ад̣д̣хатеййасахассапарива̄ре тайо джат̣иле винетва̄ ра̄джагахам̣ агама̄си. таттха ча тадахупасан̇камантам̣йева ра̄джа̄нам̣ бимбиса̄рам̣ сота̄паттипхале патит̣т̣ха̄песи ека̄дасанавутехи ма̄гадхакехи бра̄хман̣агахапатикехи саддхим̣. атха ран̃н̃а̄ сва̄тана̄йа бхаттена нимантито бхагава̄ адхива̄сетва̄ дутийадивасе саккена дева̄наминдена пурато пурато гаччхантена –

‘‘данто дантехи саха пура̄н̣аджат̣илехи, виппамутто виппамуттехи;

син̇гӣниккхасаван̣н̣о, ра̄джагахам̣ па̄виси бхагава̄’’ти. (маха̄ва. 58) –

евама̄дӣхи га̄тха̄хи абхиттхавийама̄но ра̄джагахам̣ пависитва̄ ран̃н̃о нивесане маха̄да̄нам̣ сампат̣иччхи. те пета̄ ‘‘ида̄ни ра̄джа̄ амха̄кам̣ да̄нам̣ уддисиссати, ида̄ни уддисиссатӣ’’ти а̄са̄йа парива̄ретва̄ ат̣т̣хам̣су.

ра̄джа̄ да̄нам̣ датва̄ ‘‘каттха ну кхо бхагава̄ вихареййа̄’’ти бхагавато виха̄рат̣т̣ха̄намева чинтеси, на там̣ да̄нам̣ кассачи уддиси. пета̄ чхинна̄са̄ хутва̄ раттим̣ ран̃н̃о нивесане ативийа бхим̣санакам̣ виссарамакам̣су. ра̄джа̄ бхайасам̣вегасанта̄сама̄паджджи, тато пабха̄та̄йа раттийа̄ бхагавато а̄рочеси – ‘‘еварӯпам̣ саддамассосим̣, ким̣ ну кхо ме, бханте, бхависсатӣ’’ти. бхагава̄ а̄ха – ‘‘ма̄ бха̄йи, маха̄ра̄джа, на те кин̃чи па̄пакам̣ бхависсати, апича кхо те пура̄н̣ан̃а̄така̄ петесу уппанна̄ санти, те екам̣ буддхантарам̣ тамева пачча̄сӣсама̄на̄ вичаранти ‘буддхасса да̄нам̣ датва̄ амха̄кам̣ уддисиссатӣ’ти, на тесам̣ твам̣ хиййо уддиси, те чхинна̄са̄ татха̄рӯпам̣ виссарамакам̣сӯ’’ти.

со а̄ха ‘‘ида̄ни пана, бханте, динне лабхеййу’’нти? ‘‘а̄ма, маха̄ра̄джа̄’’ти. ‘‘тена хи ме, бханте, адхива̄сету бхагава̄ аджджатана̄йа да̄нам̣, тесам̣ уддисисса̄мӣ’’ти? бхагава̄ адхива̄сеси. ра̄джа̄ нивесанам̣ гантва̄ маха̄да̄нам̣ пат̣ийа̄детва̄ бхагавато ка̄лам̣ а̄роча̄песи. бхагава̄ ра̄джантепурам̣ гантва̄ пан̃н̃атте а̄сане нисӣди саддхим̣ бхиккхусан̇гхена. тепи кхо пета̄ ‘‘апи на̄ма аджджа лабхеййа̄ма̄’’ти гантва̄ тирокут̣т̣а̄дӣсу ат̣т̣хам̣су. бхагава̄ татха̄ ака̄си, йатха̄ те саббева ран̃н̃о па̄кат̣а̄ ахесум̣. ра̄джа̄ даккхин̣одакам̣ денто ‘‘идам̣ ме н̃а̄тӣнам̣ хотӯ’’ти уддиси, тан̇кхан̣ан̃н̃ева тесам̣ пета̄нам̣ падумасан̃чханна̄ поккхаран̣ийо ниббаттим̣су. те таттха нхатва̄ ча пивитва̄ ча пат̣иппассаддхадаратхакиламатхапипа̄са̄ суван̣н̣аван̣н̣а̄ ахесум̣. ра̄джа̄ йа̄гукхаджджакабходжана̄ни датва̄ уддиси, тан̇кхан̣ан̃н̃ева тесам̣ диббайа̄гукхаджджакабходжана̄ни ниббаттим̣су. те та̄ни парибхун̃джитва̄ пӣн̣индрийа̄ ахесум̣. атха ваттхасена̄сана̄ни датва̄ уддиси. тесам̣ диббаваттхадиббайа̄надиббапа̄са̄дадиббапаччаттхаран̣адиббасеййа̄диалан̇ка̄равидхайо ниббаттим̣су. са̄пи тесам̣ сампатти йатха̄ сабба̄ва па̄кат̣а̄ хоти, татха̄ бхагава̄ адхит̣т̣ха̄си. ра̄джа̄ ативийа аттамано ахоси. тато бхагава̄ бхутта̄вӣ пава̄рито ран̃н̃о ма̄гадхасса анумоданаттхам̣ ‘‘тирокут̣т̣есу тит̣т̣хантӣ’’ти има̄ га̄тха̄ абха̄си.

етта̄вата̄ ча ‘‘йена йаттха йада̄ йасма̄, тирокут̣т̣ам̣ пака̄ситам̣, пака̄сетва̄на там̣ сабба’’нти айам̣ ма̄тика̄ сан̇кхепато виттха̄рато ча вибхатта̄ хоти.

пат̣хамага̄тха̄ван̣н̣ана̄

1. ида̄ни имасса тирокут̣т̣асса йатха̄ккамам̣ аттхаван̣н̣анам̣ карисса̄ма. сеййатхидам̣ – пат̣хамага̄тха̄йа та̄ва тирокут̣т̣а̄ти кут̣т̣а̄нам̣ парабха̄га̄ вуччанти. тит̣т̣хантӣти нисаджджа̄диппат̣иккхепато т̣ха̄накаппанавачанаметам̣. тена йатха̄ па̄ка̄рапарабха̄гам̣ паббатапарабха̄ган̃ча гаччхантам̣ ‘‘тиропа̄ка̄рам̣ тиропаббатам̣ асаджджама̄но гаччхатӣ’’ти ваданти, евамидха̄пи кут̣т̣асса парабха̄гесу тит̣т̣ханте ‘‘тирокут̣т̣есу тит̣т̣хантӣ’’ти а̄ха. сандхисин̇гха̄т̣акесу ча̄ти еттха сандхийоти чатуккон̣араччха̄ вуччанти гхарасандхибхиттисандхиа̄локасандхийо ча̄пи. син̇гха̄т̣ака̄ти тикон̣араччха̄ вуччанти, тадекаджджхам̣ катва̄ пуримена саддхим̣ сан̇гхат̣енто ‘‘сандхисин̇гха̄т̣акесу ча̄’’ти а̄ха. два̄раба̄ха̄су тит̣т̣хантӣти нагарадва̄рагхарадва̄ра̄нам̣ ба̄ха̄ нисса̄йа тит̣т̣ханти. а̄гантва̄на сакам̣ гхаранти еттха сакам̣ гхарам̣ на̄ма пуббан̃а̄тигхарампи аттана̄ са̄микабха̄вена аджджха̄вуттхапуббагхарампи. тадубхайампи йасма̄ те сакагхарасан̃н̃а̄йа а̄гаччханти, тасма̄ ‘‘а̄гантва̄на сакам̣ гхара’’нти а̄ха.

дутийага̄тха̄ван̣н̣ана̄

2. евам̣ бхагава̄ пуббе анаджджха̄вуттхапуббампи пуббан̃а̄тигхарам̣ бимбиса̄ранивесанам̣ сакагхарасан̃н̃а̄йа а̄гантва̄ тирокут̣т̣асандхисин̇гха̄т̣акадва̄раба̄ха̄су т̣хите исса̄маччхарийапхалам̣ анубхаванте, аппекачче дӣгхамассукесавика̄радхаре андхака̄рамукхе ситхилабандханавиламбама̄накисапхарусака̄л̣акан̇гапаччан̇ге таттха таттха т̣хитаванада̄хадад̣д̣хата̄ларуккхасадисе, аппекачче джигхаччха̄пипа̄са̄ран̣инимматханена ударато ут̣т̣ха̄йа мукхато виниччхаранта̄йа аггиджа̄ла̄йа парид̣айхама̄насарӣре, аппекачче сӯчичхидда̄н̣уматтакан̣т̣хабилата̄йа паббата̄ка̄ракуччхита̄йа ча ладдхампи па̄набходжанам̣ йа̄вадаттхам̣ бхун̃джитум̣ асаматтхата̄йа кхуппипа̄са̄парете ан̃н̃ам̣ расамавиндама̄не, аппекачче ан̃н̃аман̃н̃асса ан̃н̃есам̣ ва̄ сатта̄нам̣ пабхиннаган̣д̣апил̣акамукха̄ паггхаритарудхирапуббаласика̄дим̣ ладдха̄ аматамива са̄йама̄не ативийа дуддасикавирӯпабхайа̄накасарӣре бахӯ пете ран̃н̃о нидассенто –

‘‘тирокут̣т̣есу тит̣т̣ханти, сандхисин̇гха̄т̣акесу ча;

два̄раба̄ха̄су тит̣т̣ханти, а̄гантва̄на сакам̣ гхара’’нти. –

ватва̄ пуна техи катасса каммасса да̄рун̣абха̄вам̣ дассенто ‘‘пахӯте аннапа̄намхӣ’’ти дутийага̄тхама̄ха.

таттха пахӯтети анаппаке бахумхи, йа̄вадаттхикети вуттам̣ хоти. бха-ка̄расса хи ха-ка̄ро лаббхати ‘‘паху санто на бхаратӣ’’тиа̄дӣсу (су. ни. 98) вийа. кечи пана ‘‘бахӯте’’ ити ча ‘‘бахӯке’’ ити ча пат̣ханти. пама̄дапа̄т̣ха̄ ете. анне ча па̄намхи ча аннапа̄намхи. кхадждже ча бходждже ча кхаджджабходждже, етена аситапӣтакха̄йитаса̄йитавасена чатуббидхам̣ а̄ха̄рам̣ дассети. упат̣т̣хитети упагамма т̣хите, саджджите пат̣ийатте самохитети вуттам̣ хоти. на тесам̣ кочи сарати, сатта̄нанти тесам̣ петтивисайе уппанна̄нам̣ сатта̄нам̣ кочи ма̄та̄ ва̄ пита̄ ва̄ путто ва̄ на сарати. ким̣ ка̄ран̣а̄? каммапаччайа̄, аттана̄ катасса ада̄нада̄наппат̣иседхана̄дибхедасса кадарийакаммасса паччайа̄. тан̃хи тесам̣ каммам̣ н̃а̄тӣнам̣ саритум̣ на дети.

татийага̄тха̄ван̣н̣ана̄

3. евам̣ бхагава̄ анаппакепи аннапа̄на̄димхи паччупат̣т̣хите ‘‘апи на̄ма амхе уддисса кин̃чи дадеййу’’нти н̃а̄тӣ пачча̄сӣсанта̄нам̣ вичаратам̣ тесам̣ пета̄нам̣ техи катасса атикат̣укавипа̄какарасса каммасса паччайена кассачи н̃а̄тино ануссаран̣аматта̄бха̄вам̣ дассенто –

‘‘пахӯте аннапа̄намхи, кхаджджабходждже упат̣т̣хите;

на тесам̣ кочи сарати, сатта̄нам̣ каммапаччайа̄’’ти. –

ватва̄ пуна ран̃н̃о петтивисайӯпапанне н̃а̄таке уддисса диннам̣ да̄нам̣ пасам̣санто ‘‘евам̣ даданти н̃а̄тӣна’’нти татийага̄тхама̄ха.

таттха еванти упама̄вачанам̣. тасса двидха̄ самбандхо – тесам̣ сатта̄нам̣ каммапаччайа̄ асарантепи кисмин̃чи даданти, н̃а̄тӣнам̣, йе евам̣ анукампака̄ хонтӣти ча йатха̄ тайа̄, маха̄ра̄джа, диннам̣, евам̣ сучим̣ пан̣ӣтам̣ ка̄лена каппийам̣ па̄набходжанам̣ даданти н̃а̄тӣнам̣, йе хонти анукампака̄ти ча. дадантӣти денти уддисанти ниййа̄тенти. н̃а̄тӣнанти ма̄тито ча питито ча самбандха̄нам̣. йети йе кечи путта̄ ва̄ дхӣтаро ва̄ бха̄таро ва̄ хонтӣти бхаванти. анукампака̄ти аттхака̄ма̄ хитесино. сучинти вималам̣ дассанеййам̣ манорамам̣ дхаммикам̣ дхаммаладдхам̣. пан̣ӣтанти уттамам̣ сет̣т̣хам̣. ка̄лена̄ти н̃а̄типета̄нам̣ тирокут̣т̣а̄дӣсу а̄гантва̄ т̣хитака̄лена. каппийанти ануччхавикам̣ патирӯпам̣ арийа̄нам̣ парибхога̄рахам̣. па̄набходжананти па̄нан̃ча бходжанан̃ча. идха па̄набходжанамукхена саббопи деййадхаммо адхиппето.

чатуттхага̄тха̄пуббаддхаван̣н̣ана̄

4. евам̣ бхагава̄ ран̃н̃а̄ ма̄гадхена петабхӯта̄нам̣ н̃а̄тӣнам̣ анукампа̄йа диннам̣ па̄набходжанам̣ пасам̣санто –

‘‘евам̣ даданти н̃а̄тӣнам̣, йе хонти анукампака̄;

сучим̣ пан̣ӣтам̣ ка̄лена, каппийам̣ па̄набходжана’’нти. –

ватва̄ пуна йена пака̄рена диннам̣ тесам̣ хоти, там̣ дассенто ‘‘идам̣ во н̃а̄тӣнам̣ хотӯ’’ти чатуттхага̄тха̄йа пуббаддхама̄ха там̣ татийага̄тха̄йа пуббаддхена самбандхитаббам̣ –

‘‘евам̣ даданти н̃а̄тӣнам̣, йе хонти анукампака̄;

идам̣ во н̃а̄тӣнам̣ хоту, сукхита̄ хонту н̃а̄тайо’’ти.

тена ‘‘идам̣ во н̃а̄тӣнам̣ хотӯти евам̣ даданти, но ан̃н̃атха̄’’ти еттха а̄ка̄раттхена евам̣саддена да̄табба̄ка̄ранидассанам̣ катам̣ хоти.

таттха иданти деййадхамманидассанам̣. воти ‘‘каччи пана во ануруддха̄ самагга̄ саммодама̄на̄’’ти ча (ма. ни. 1.326; маха̄ва. 466), ‘‘йехи во арийа̄’’ти ча евама̄дӣсу вийа кевалам̣ нипа̄таматтам̣, на са̄мивачанам̣. н̃а̄тӣнам̣ хотӯти петтивисайе уппанна̄нам̣ н̃а̄така̄нам̣ хоту. сукхита̄ хонту н̃а̄тайоти те петтивисайӯпапанна̄ н̃а̄тайо идам̣ паччанубхаванта̄ сукхита̄ хонтӯти.

чатуттхага̄тха̄параддхапан̃чамага̄тха̄пуббаддхаван̣н̣ана̄

4-5. евам̣ бхагава̄ йена пака̄рена петтивисайӯпапанна̄нам̣ н̃а̄тӣнам̣ да̄таббам̣, там̣ дассенто ‘‘идам̣ во н̃а̄тӣнам̣ хоту, сукхита̄ хонту н̃а̄тайо’’ти ватва̄ пуна йасма̄ ‘‘идам̣ во н̃а̄тӣнам̣ хотӯ’’ти вуттепи на ан̃н̃ена катам̣ каммам̣ ан̃н̃асса пхаладам̣ хоти, кеваланту татха̄ уддисса диййама̄нам̣ там̣ ваттху н̃а̄тӣнам̣ кусалакаммасса паччайо хоти. тасма̄ йатха̄ тесам̣ тасмим̣йева ваттхусмим̣ тан̇кхан̣е пхаланиббаттакам̣ кусалакаммам̣ хоти, там̣ дассенто ‘‘те ча таттха̄’’ти чатуттхага̄тха̄йа паччхимаддхам̣ ‘‘пахӯте аннапа̄намхӣ’’ти пан̃чамага̄тха̄йа пуббаддхан̃ча а̄ха.

тесам̣ аттхо – те н̃а̄типета̄ йаттха там̣ да̄нам̣ дӣйати, таттха самантато а̄гантва̄ сама̄гантва̄, самодха̄йа ва̄ екаджджхам̣ хутва̄ти вуттам̣ хоти, самма̄ а̄гата̄ сама̄гата̄ ‘‘име но н̃а̄тайо амха̄кам̣ аттха̄йа да̄нам̣ уддисиссантӣ’’ти етадаттхам̣ самма̄ а̄гата̄ хутва̄ти вуттам̣ хоти. пахӯте аннапа̄намхӣти тасмим̣ аттано уддиссама̄не пахӯте аннапа̄намхи. саккаччам̣ анумодарети абхисаддаханта̄ каммапхалам̣ авиджаханта̄ читтӣка̄рам̣ авиккхиттачитта̄ хутва̄ ‘‘идам̣ но да̄нам̣ хита̄йа сукха̄йа хотӯ’’ти моданти анумоданти, пӣтисоманассаджа̄та̄ хонтӣти.

пан̃чамага̄тха̄параддхачхат̣т̣хага̄тха̄пуббаддхаван̣н̣ана̄

5-6. евам̣ бхагава̄ йатха̄ петтивисайӯпапанна̄нам̣ тан̇кхан̣е пхаланиббаттакам̣ кусалам̣ каммам̣ хоти, там̣ дассенто –

‘‘те ча таттха сама̄гантва̄, н̃а̄типета̄ сама̄гата̄;

пахӯте аннапа̄намхи, саккаччам̣ анумодаре’’ти. –

ватва̄ пуна н̃а̄таке нисса̄йа ниббаттакусалакаммапхалам̣ паччанубхонта̄нам̣ тесам̣ н̃а̄тӣ а̄раббха тхомана̄ка̄рам̣ дассенто ‘‘чирам̣ джӣвантӯ’’ти пан̃чамага̄тха̄йа паччхимаддхам̣ ‘‘амха̄кан̃ча ката̄ пӯджа̄’’ти чхат̣т̣хага̄тха̄йа пуббаддхан̃ча а̄ха.

тесам̣ аттхо – чирам̣ джӣвантӯти чираджӣвино дӣгха̄йука̄ хонту. но н̃а̄тӣти амха̄кам̣ н̃а̄така̄. йесам̣ хетӯти йе нисса̄йа йесам̣ ка̄ран̣а̄. лабха̄масети лабха̄ма. аттана̄ тан̇кхан̣ам̣ пат̣иладдхасампаттим̣ ападисанта̄ бхан̣анти. пета̄нан̃хи аттано анумоданена, да̄йака̄нам̣ уддесена, даккхин̣еййасампада̄йа ча̄ти тӣхи ан̇гехи даккхин̣а̄ самиджджхати, тан̇кхан̣е пхаланиббаттика̄ хоти. таттха да̄йака̄ висесахету. тена̄хам̣су ‘‘йесам̣ хету лабха̄масе’’ти. амха̄кан̃ча ката̄ пӯджа̄ти ‘‘идам̣ во н̃а̄тӣнам̣ хотӯ’’ти евам̣ имам̣ да̄нам̣ уддисантехи амха̄кан̃ча пӯджа̄ ката̄. да̄йака̄ ча аниппхала̄ти йамхи санта̄не паричча̄гамайам̣ каммам̣ катам̣, тасса таттхева пхалада̄нато да̄йака̄ ча аниппхала̄ти.

еттха̄ха – ‘‘ким̣ пана петтивисайӯпапанна̄ ева н̃а̄тайо лабханти, уда̄ху ан̃н̃епи лабхантӣ’’ти? вуччате – бхагавата̄ еветам̣ бйа̄катам̣ джа̄н̣уссон̣ина̄ бра̄хман̣ена пут̣т̣хена, киметтха амхехи ваттаббам̣ аттхи. вуттам̣ хетам̣ –

‘‘майамассу, бхо готама, бра̄хман̣а̄ на̄ма да̄на̄ни дема, саддха̄ни карома ‘идам̣ да̄нам̣ пета̄нам̣ н̃а̄тиса̄лохита̄нам̣ упакаппату, идам̣ да̄нам̣ пета̄ н̃а̄тиса̄лохита̄ парибхун̃джантӯ’ти, каччи там̣, бхо готама, да̄нам̣ пета̄нам̣ н̃а̄тиса̄лохита̄нам̣ упакаппати, каччи те пета̄ н̃а̄тиса̄лохита̄ там̣ да̄нам̣ парибхун̃джантӣти. т̣ха̄не кхо, бра̄хман̣а, упакаппати, но ат̣т̣ха̄нети.

‘‘катамам̣ пана там̣, бхо готама, т̣ха̄нам̣, катамам̣ ат̣т̣ха̄нанти? идха, бра̄хман̣а, екаччо па̄н̣а̄типа̄тӣ хоти…пе… миччха̄дит̣т̣хико хоти, со ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ нирайам̣ упападжджати. йо нерайика̄нам̣ сатта̄нам̣ а̄ха̄ро, тена со таттха йа̄пети, тена со таттха тит̣т̣хати. идам̣ кхо, бра̄хман̣а, ат̣т̣ха̄нам̣, йаттха т̣хитасса там̣ да̄нам̣ на упакаппати.

‘‘идха пана, бра̄хман̣а, екаччо па̄н̣а̄типа̄тӣ хоти…пе… миччха̄дит̣т̣хико хоти, со ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ тираччха̄найоним̣ упападжджати. йо тираччха̄найоника̄нам̣ сатта̄нам̣ а̄ха̄ро, тена со таттха йа̄пети, тена со таттха тит̣т̣хати. идампи кхо, бра̄хман̣а, ат̣т̣ха̄нам̣, йаттха т̣хитасса там̣ да̄нам̣ на упакаппати.

‘‘идха пана, бра̄хман̣а, екаччо па̄н̣а̄типа̄та̄ пат̣ивирато хоти…пе… самма̄дит̣т̣хико хоти, со ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ манусса̄нам̣ сахабйатам̣ упападжджати…пе… дева̄нам̣ сахабйатам̣ упападжджати. йо дева̄нам̣ а̄ха̄ро, тена со таттха йа̄пети, тена со таттха тит̣т̣хати. идампи кхо, бра̄хман̣а, ат̣т̣ха̄нам̣, йаттха т̣хитасса там̣ да̄нам̣ на упакаппати.

‘‘идха пана, бра̄хман̣а, екаччо па̄н̣а̄типа̄тӣ хоти…пе… миччха̄дит̣т̣хико хоти, со ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ петтивисайам̣ упападжджати. йо петтивесайика̄нам̣ сатта̄нам̣ а̄ха̄ро, тена со таттха йа̄пети, тена со таттха тит̣т̣хати. йам̣ ва̄ панасса ито анупавеччханти митта̄мачча̄ ва̄ н̃а̄тиса̄лохита̄ ва̄, тена со таттха йа̄пети, тена со таттха тит̣т̣хати. идам̣ кхо, бра̄хман̣а, т̣ха̄нам̣, йаттха т̣хитасса там̣ да̄нам̣ упакаппатӣти.

‘‘саче пана, бхо готама, со пето н̃а̄тиса̄лохито там̣ т̣ха̄нам̣ анупапанно хоти, ко там̣ да̄нам̣ парибхун̃джатӣти? ан̃н̃еписса, бра̄хман̣а, пета̄ н̃а̄тиса̄лохита̄ там̣ т̣ха̄нам̣ упапанна̄ хонти, те там̣ да̄нам̣ парибхун̃джантӣти.

‘‘саче пана, бхо готама, со чева пето н̃а̄тиса̄лохито там̣ т̣ха̄нам̣ анупапанно хоти, ан̃н̃еписса пета̄ н̃а̄тиса̄лохита̄ там̣ т̣ха̄нам̣ анупапанна̄ хонти, ко там̣ да̄нам̣ парибхун̃джатӣти? ат̣т̣ха̄нам̣ кхо етам̣ бра̄хман̣а анавака̄со, йам̣ там̣ т̣ха̄нам̣ вивиттам̣ асса имина̄ дӣгхена аддхуна̄ йадидам̣ петехи н̃а̄тиса̄лохитехи. апича бра̄хман̣а да̄йакопи аниппхало’’ти (а. ни. 10.177).

чхат̣т̣хага̄тха̄параддхасаттамага̄тха̄ван̣н̣ана̄

6-7. евам̣ бхагава̄ ран̃н̃о ма̄гадхасса петтивисайӯпапанна̄нам̣ пуббан̃а̄тӣнам̣ сампаттим̣ нисса̄йа тхоменто ‘‘ете те, маха̄ра̄джа, н̃а̄тӣ има̄йа да̄насампада̄йа аттамана̄ евам̣ тхоментӣ’’ти дассенто –

‘‘чирам̣ джӣванту но н̃а̄тӣ, йесам̣ хету лабха̄масе;

амха̄кан̃ча ката̄ пӯджа̄, да̄йака̄ ча аниппхала̄’’ти. –

ватва̄ пуна тесам̣ петтивисайӯпапанна̄нам̣ ан̃н̃асса касигораккха̄дино сампаттипат̣ила̄бхака̄ран̣асса абха̄вам̣ ито диннена йа̄панабха̄ван̃ча дассенто ‘‘на хи таттха касӣ аттхӣ’’ти чхат̣т̣хага̄тха̄йа паччхимаддхам̣ ‘‘ван̣иджджа̄ та̄дисӣ’’ти имам̣ саттамага̄тхан̃ча а̄ха.

татра̄йам̣ аттхаван̣н̣ана̄ – на хи, маха̄ра̄джа, таттха петтивисайе каси аттхи, йам̣ нисса̄йа те пета̄ сампаттим̣ пат̣илабхеййум̣. гораккхеттха на виджджатӣти на кевалам̣ каси ева, гораккха̄пи еттха петтивисайе на виджджати, йам̣ нисса̄йа те сампаттим̣ пат̣илабхеййум̣. ван̣иджджа̄ та̄дисӣ наттхӣти ва̄н̣иджджа̄пи та̄дисӣ наттхи, йа̄ тесам̣ сампаттипат̣ила̄бхахету бхавеййа. хиран̃н̃ена кайа̄кайанти хиран̃н̃ена кайавиккайампи таттха та̄дисам̣ наттхи, йам̣ тесам̣ сампаттипат̣ила̄бхахету бхавеййа. ито диннена йа̄пенти, пета̄ ка̄лагата̄ тахинти кевалам̣ пана ито н̃а̄тӣхи ва̄ митта̄маччехи ва̄ диннена йа̄пенти, аттабха̄вам̣ гаменти. пета̄ти петтивисайӯпапанна̄ сатта̄. ка̄лагата̄ти аттано маран̣ака̄лена гата̄, ‘‘ка̄лаката̄’’ти ва̄ па̄т̣хо, катака̄ла̄ катамаран̣а̄ти аттхо. тахинти тасмим̣ петтивисайе.

ат̣т̣хаманавамага̄тха̄двайаван̣н̣ана̄

8-9. евам̣ ‘‘ито диннена йа̄пенти, пета̄ ка̄лагата̄ тахи’’нти ватва̄ ида̄ни упама̄хи таматтхам̣ пака̄сенто ‘‘уннаме удакам̣ вут̣т̣ха’’нти идам̣ га̄тха̄двайама̄ха.

тассаттхо – йатха̄ уннате тхале усса̄де бхӯмибха̄ге мегхехи абхивут̣т̣хам̣ удакам̣ ниннам̣ паваттати, йо йо бхӯмибха̄го нинно он̣ато, там̣ там̣ паваттати гаччхати па̄пун̣а̄ти, евамева ито диннам̣ да̄нам̣ пета̄нам̣ упакаппати ниббаттати, па̄тубхаватӣти аттхо. ниннамива хи удакаппаваттийа̄ т̣ха̄нам̣ петалоко да̄нупакаппана̄йа. йатха̄ха – ‘‘идам̣ кхо, бра̄хман̣а, т̣ха̄нам̣, йаттха т̣хитасса там̣ да̄нам̣ упакаппатӣ’’ти (а. ни. 10.177). йатха̄ ча кандарападараса̄кха̄паса̄кхакусоббхамаха̄соббхасаннипа̄техи ва̄риваха̄ маха̄наджджо пӯра̄ хутва̄ са̄гарам̣ парипӯренти, евампи ито диннада̄нам̣ пуббе вуттанайенева пета̄нам̣ упакаппатӣти.

дасамага̄тха̄ван̣н̣ана̄

10. евам̣ бхагава̄ ‘‘ито диннена йа̄пенти, пета̄ ка̄лагата̄ тахи’’нти имам̣ аттхам̣ упама̄хи пака̄сетва̄ пуна йасма̄ те пета̄ ‘‘ито кин̃чи лаччха̄ма̄’’ти а̄са̄бхибхӯта̄ н̃а̄тигхарам̣ а̄гантва̄пи ‘‘идам̣ на̄ма но детха̄’’ти йа̄читум̣ асаматтха̄, тасма̄ тесам̣ има̄ни ануссаран̣аваттхӯни ануссаранто кулапутто даккхин̣ам̣ даджджа̄ти дассенто ‘‘ада̄си ме’’ти имам̣ га̄тхама̄ха.

тассаттхо – ‘‘идам̣ на̄ма ме дханам̣ ва̄ дхан̃н̃ам̣ ва̄ ада̄сӣ’’ти ча, ‘‘идам̣ на̄ма ме киччам̣ аттана̄ уййогама̄паджджанто ака̄сӣ’’ти ча, ‘‘аму ме ма̄тито ва̄ питито ва̄ самбандхатта̄ н̃а̄тӣ’’ти ча синехавасена та̄н̣асаматтхата̄йа ‘‘митта̄’’ти ча, ‘‘асуко ме саха пам̣сукӣл̣ако сакха̄’’ти ча евам̣ саббамануссаранто пета̄нам̣ даккхин̣ам̣ даджджа̄, да̄нам̣ ниййа̄теййа̄ти. апаро па̄т̣хо ‘‘пета̄нам̣ даккхин̣а̄ даджджа̄’’ти. тассаттхо – да̄табба̄ти даджджа̄. ка̄ са̄? пета̄нам̣ даккхин̣а̄, тенева ‘‘ада̄си ме’’тиа̄дина̄ найена пуббе катамануссарам̣ ануссарата̄ти вуттам̣ хоти. каран̣авачанаппасан̇ге паччаттавачанам̣ ведитаббам̣.

ека̄дасамага̄тха̄ван̣н̣ана̄

11. евам̣ бхагава̄ пета̄нам̣ даккхин̣а̄ниййа̄тане ка̄ран̣абхӯта̄ни ануссаран̣аваттхӯни дассенто –

‘‘ада̄си ме ака̄си ме, н̃а̄тимитта̄ сакха̄ ча ме;

пета̄нам̣ даккхин̣ам̣ даджджа̄, пуббе катамануссара’’нти. –

ватва̄ пуна йе н̃а̄тимаран̣ена рун̣н̣асока̄дипара̄ ева хутва̄ тит̣т̣ханти, на тесам̣ аттха̄йа кин̃чи денти, тесам̣ там̣ рун̣н̣асока̄ди кевалам̣ аттапарита̄панамева хоти, на пета̄нам̣ кин̃чи аттхам̣ ниппха̄детӣти дассенто ‘‘на хи рун̣н̣ам̣ ва̄’’ти имам̣ га̄тхама̄ха.

таттха рун̣н̣анти родана̄ родитаттам̣ ассупа̄танам̣, етена ка̄йапариссамам̣ дассети. сокоти сочана̄ сочитаттам̣, етена читтапариссамам̣ дассети. йа̄ чан̃н̃а̄ти йа̄ ча рун̣н̣асокехи ан̃н̃а̄. паридевана̄ти н̃а̄тибйасанена пхут̣т̣хасса ла̄лаппана̄, ‘‘кахам̣ екапуттака пийа мана̄па̄’’ти евама̄дина̄ найена гун̣асам̣ван̣н̣ана̄, етена вачӣпариссамам̣ дассети.

два̄дасамага̄тха̄ван̣н̣ана̄

12. евам̣ бхагава̄ ‘‘рун̣н̣ам̣ ва̄ соко ва̄ йа̄ чан̃н̃а̄ паридевана̄, саббампи там̣ пета̄нам̣ аттха̄йа на хоти, кеваланту атта̄нам̣ парита̄панаматтамева, евам̣ тит̣т̣ханти н̃а̄тайо’’ти рун̣н̣а̄дӣнам̣ нираттхакабха̄вам̣ дассетва̄ пуна ма̄гадхара̄джена йа̄ даккхин̣а̄ динна̄, тасса̄ са̄ттхакабха̄вам̣ дассенто ‘‘айан̃ча кхо даккхин̣а̄’’ти имам̣ га̄тхама̄ха.

тассаттхо – айан̃ча кхо, маха̄ра̄джа, даккхин̣а̄ тайа̄ аджджа аттано н̃а̄тиган̣ам̣ уддисса динна̄, са̄ йасма̄ сан̇гхо ануттарам̣ пун̃н̃аккхеттам̣ локасса, тасма̄ сан̇гхамхи суппатит̣т̣хита̄ асса петаджанасса дӣгхараттам̣ хита̄йа упакаппати сампаджджати пхалатӣти вуттам̣ хоти. упакаппатӣти ча т̣ха̄насо упакаппати, там̣кхан̣ам̣йева упакаппати, на чирена. йатха̄ хи там̣кхан̣ан̃н̃ева пат̣ибхантам̣ ‘‘т̣ха̄насоветам̣ татха̄гатам̣ пат̣ибха̄тӣ’’ти вуччати, евамидха̄пи там̣кхан̣ам̣йева упакаппанта̄ ‘‘т̣ха̄насо упакаппатӣ’’ти вутта̄. йам̣ ва̄ там̣ ‘‘идам̣ кхо, бра̄хман̣а, т̣ха̄нам̣, йаттха т̣хитасса там̣ да̄нам̣ упакаппатӣ’’ти (а. ни. 10.177) вуттам̣, таттха кхуппипа̄сикаванта̄сапарадаттӯпаджӣвиниджджха̄матан̣хика̄дибхедабхинне т̣ха̄не упакаппатӣти вуттам̣ йатха̄ каха̄пан̣ам̣ денто ‘‘каха̄пан̣асо детӣ’’ти локе вуччати. имасмин̃ча аттхавикаппе упакаппатӣти па̄тубхавати, ниббаттатӣти вуттам̣ хоти.

терасамага̄тха̄ван̣н̣ана̄

13. евам̣ бхагава̄ ран̃н̃а̄ динна̄йа даккхин̣а̄йа са̄ттхакабха̄вам̣ дассенто –

‘‘айан̃ча кхо даккхин̣а̄ динна̄, сан̇гхамхи суппатит̣т̣хита̄;

дӣгхараттам̣ хита̄йасса, т̣ха̄насо упакаппатӣ’’ти. –

ватва̄ пуна йасма̄ имам̣ даккхин̣ам̣ дентена н̃а̄тӣнам̣ н̃а̄тӣхи каттаббакиччакаран̣авасена н̃а̄тидхаммо нидассито, бахуджанасса па̄кат̣ӣкато, нидассанам̣ ва̄ като, тумхехипи н̃а̄тӣнам̣ евамева н̃а̄тӣхи каттаббакиччакаран̣авасена н̃а̄тидхаммо парипӯретаббо, на нираттхакехи рун̣н̣а̄дӣхи атта̄ парита̄петабботи ча пете диббасампаттим̣ адхигаментена пета̄нам̣ пӯджа̄ ката̄ ул̣а̄ра̄, буддхаппамукхан̃ча бхиккхусан̇гхам̣ аннапа̄на̄дӣхи сантаппентена бхиккхӯнам̣ балам̣ анупадиннам̣, анукампа̄дигун̣апарива̄ран̃ча ча̄гачетанам̣ ниббаттентена анаппакам̣ пун̃н̃ам̣ пасутам̣, тасма̄ бхагава̄ имехи йатха̄бхуччагун̣ехи ра̄джа̄нам̣ сампахам̣сенто –

‘‘со н̃а̄тидхаммо ча айам̣ нидассито,

пета̄на пӯджа̄ ча ката̄ ул̣а̄ра̄;

балан̃ча бхиккхӯнамануппадиннам̣,

тумхехи пун̃н̃ам̣ пасутам̣ анаппака’’нти. –

има̄йа га̄тха̄йа десанам̣ парийоса̄пети.

атха ва̄ ‘‘со н̃а̄тидхаммо ча айам̣ нидассито’’ти имина̄ га̄тха̄падена бхагава̄ ра̄джа̄нам̣ дхаммийа̄ катха̄йа сандассети. н̃а̄тидхамманидассанамева хи еттха сандассанам̣ пета̄на пӯджа̄ ча ката̄ ул̣а̄ра̄ти имина̄ сама̄дапети. ул̣а̄ра̄ти пасам̣санамева хи еттха пунаппунам̣ пӯджа̄каран̣е сама̄дапанам̣. балан̃ча бхиккхӯнамануппадиннанти имина̄ самуттеджети. бала̄нуппада̄намева хи еттха евам̣ да̄нам̣, бала̄нуппада̄ната̄ти тасса усса̄хавад̣д̣ханена самуттеджанам̣. тумхехи пун̃н̃ам̣ пасутам̣ анаппаканти имина̄ сампахам̣сети. пун̃н̃аппасутакиттанамева хи еттха тасса йатха̄бхуччагун̣асам̣ван̣н̣анабха̄вена сампахам̣санаджананато сампахам̣сананти ведитаббам̣.

десана̄парийоса̄не ча петтивисайӯпапаттиа̄дӣнавасам̣ван̣н̣анена сам̣вигга̄нам̣ йонисо падахатам̣ чатура̄сӣтийа̄ па̄н̣асахасса̄нам̣ дхамма̄бхисамайо ахоси. дутийадивасепи бхагава̄ деваманусса̄нам̣ идамева тирокут̣т̣ам̣ десеси, евам̣ йа̄ва саттамадиваса̄ та̄дисо ева дхамма̄бхисамайо ахосӣти.

параматтхаджотика̄йа кхуддакапа̄т̣ха-ат̣т̣хакатха̄йа

тирокут̣т̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.