6. ратанасуттаван̣н̣ана̄
никкхепаппайоджанам̣
ида̄ни йа̄нӣдха бхӯта̄нӣтиевама̄дина̄ ман̇галасутта̄нантарам̣ никкхиттасса ратанасуттасса аттхаван̣н̣ана̄ккамо ануппатто. тасса идха никкхепаппайоджанам̣ ватва̄ тато парам̣ супарисуддхена титтхена надитал̣а̄ка̄дӣсу салиладжджхога̄хан̣амива супарисуддхена нида̄нена имасса суттасса аттхаджджхога̄хан̣ам̣ дассетум̣ –
‘‘йена вуттам̣ йада̄ йаттха, йасма̄ четам̣ имам̣ найам̣;
пака̄сетва̄на етасса, карисса̄маттхаван̣н̣анам̣’’.
таттха йасма̄ ман̇галасуттена аттараккха̄ акалйа̄н̣акаран̣акалйа̄н̣а̄каран̣апаччайа̄нан̃ча а̄сава̄нам̣ пат̣игха̄то дассито, иман̃ча суттам̣ пара̄раккхам̣ аманусса̄дипаччайа̄нан̃ча а̄сава̄нам̣ пат̣игха̄там̣ са̄дхети, тасма̄ таданантарам̣ никкхиттам̣ сийа̄ти.
идам̣ та̄васса идха никкхепаппайоджанам̣.
веса̄ливаттху
ида̄ни ‘‘йена вуттам̣ йада̄ йаттха, йасма̄ чета’’нти еттха̄ха ‘‘кена панетам̣ суттам̣ вуттам̣, када̄ каттха, касма̄ ча вутта’’нти. вуччате – идан̃хи бхагавата̄ ева вуттам̣, на са̄вака̄дӣхи. тан̃ча йада̄ дуббхиккха̄дӣхи упаддавехи упаддута̄йа веса̄лийа̄ личчхавӣхи ра̄джагахато йа̄читва̄ бхагава̄ веса̄лим̣ а̄нӣто, тада̄ веса̄лийам̣ тесам̣ упаддава̄нам̣ пат̣игха̄таттха̄йа вуттанти. айам̣ тесам̣ пан̃ха̄нам̣ сан̇кхепависсаджджана̄. виттха̄рато пана веса̄ливаттхуто пабхути пора̄н̣ехи ван̣н̣ӣйати.
татра̄йам̣ ван̣н̣ана̄ – ба̄ра̄н̣асиран̃н̃о кира аггамахесийа̄ куччхимхи габбхо сан̣т̣ха̄си, са̄ там̣ н̃атва̄ ран̃н̃о ниведеси, ра̄джа̄ габбхапариха̄рам̣ ада̄си. са̄ самма̄ парихарийама̄нагаббха̄ габбхапарипа̄кака̄ле виджа̄йанагхарам̣ па̄виси. пун̃н̃аватӣнам̣ паччӯсасамайе габбхавут̣т̣ха̄нам̣ хоти. са̄ ча та̄сам̣ ан̃н̃атара̄, тена паччӯсасамайе алаттакапат̣алабандхуджӣвакапуппхасадисам̣ мам̣сапесим̣ виджа̄йи. тато ‘‘ан̃н̃а̄ девийо суван̣н̣абимбасадисе путте виджа̄йанти, аггамахесӣ мам̣сапесинти ран̃н̃о пурато мама аван̣н̣о уппаджджеййа̄’’ти чинтетва̄ тена аван̣н̣абхайена там̣ мам̣сапесим̣ екасмим̣ бха̄джане паккхипитва̄ ан̃н̃атарена пат̣икуджджитва̄ ра̄джамуддика̄йа лан̃чхитва̄ ган̇га̄йа соте паккхипа̄песи. мануссехи чхад̣д̣итаматте девата̄ а̄раккхам̣ сам̣видахим̣су. суван̣н̣апат̣т̣акан̃четтха джа̄тихин̇гулакена ‘‘ба̄ра̄н̣асиран̃н̃о аггамахесийа̄ паджа̄’’ти ликхитва̄ бандхим̣су. тато там̣ бха̄джанам̣ ӯмибхайа̄дӣхи анупаддутам̣ ган̇га̄сотена па̄йа̄си.
тена ча самайена ан̃н̃атаро та̄пасо гопа̄лакулам̣ нисса̄йа ган̇га̄тӣре вихарати. со па̄това ган̇гам̣ отаранто бха̄джанам̣ а̄гаччхантам̣ дисва̄ пам̣сукӯласан̃н̃а̄йа аггахеси. тато таттха там̣ аккхарапат̣т̣акам̣ ра̄джамуддика̄лан̃чханан̃ча дисва̄ мун̃читва̄ там̣ мам̣сапесим̣ аддаса, дисва̄насса етадахоси ‘‘сийа̄ габбхо, татха̄ хисса дуггандхапӯтибха̄во наттхӣ’’ти. там̣ ассамам̣ нетва̄ суддхе ока̄се т̣хапеси. атха ад̣д̣хама̄саччайена две мам̣сапесийо ахесум̣. та̄пасо дисва̄ са̄дхутарам̣ т̣хапеси, тато пуна ад̣д̣хама̄саччайена екамекисса̄ песийа̄ хаттхапа̄дасӣса̄наматтха̄йа пан̃ча пан̃ча пил̣ака̄ ут̣т̣хахим̣су. та̄пасо дисва̄ пуна са̄дхутарам̣ т̣хапеси. атха ад̣д̣хама̄саччайена ека̄ мам̣сапеси суван̣н̣абимбасадисо да̄рако, ека̄ да̄рика̄ ахоси. тесу та̄пасасса путтасинехо уппаджджи. ан̇гут̣т̣хакато часса кхӣрам̣ ниббатти. тато пабхути ча кхӣрабхаттам̣ лабхати, со бхаттам̣ бхун̃джитва̄ кхӣрам̣ да̄рака̄нам̣ мукхе а̄син̃чати. тесам̣ йам̣ йам̣ ударам̣ павит̣т̣хам̣, там̣ саббам̣ ман̣ибха̄джанагатам̣ вийа диссати. евам̣ личчхавӣ ахесум̣. апаре пана̄ху ‘‘сиббетва̄ т̣хапита̄ вийа несам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ лӣна̄ чхави ахосӣ’’ти. евам̣ те ниччхавита̄йа ва̄ лӣначчхавита̄йа ва̄ личчхавӣти пан̃н̃а̄йим̣су.
та̄пасо да̄раке посенто уссӯре га̄мам̣ пин̣д̣а̄йа пависати, атидива̄ пат̣иккамати. тасса там̣ бйа̄па̄рам̣ н̃атва̄ гопа̄лака̄ а̄хам̣су, ‘‘бханте, паббаджита̄нам̣ да̄ракапосанам̣ палибодхо, амха̄кам̣ да̄раке детха, майам̣ посесса̄ма, тумхе аттано каммам̣ каротха̄’’ти. та̄пасо ‘‘са̄дхӯ’’ти пат̣иссун̣и. гопа̄лака̄ дутийадивасе маггам̣ самам̣ катва̄ пуппхехи окиритва̄ дхаджапат̣а̄кам̣ усса̄петва̄ тӯрийехи ваджджама̄нехи ассамам̣ а̄гата̄. та̄пасо ‘‘маха̄пун̃н̃а̄ да̄рака̄, аппама̄дена вад̣д̣хетха, вад̣д̣хетва̄ ча ан̃н̃аман̃н̃ам̣ а̄ва̄хавива̄хам̣ каротха, пан̃чагорасена ра̄джа̄нам̣ тосетва̄ бхӯмибха̄гам̣ гахетва̄ нагарам̣ ма̄петха, таттха кума̄рам̣ абхисин̃чатха̄’’ти ватва̄ да̄раке ада̄си. те ‘‘са̄дхӯ’’ти пат̣иссун̣итва̄ да̄раке нетва̄ посесум̣.
да̄рака̄ вуд̣д̣химанва̄йа кӣл̣анта̄ вива̄дат̣т̣ха̄несу ан̃н̃е гопа̄лада̄раке хаттхенапи па̄денапи пахаранти, те роданти. ‘‘кисса родатха̄’’ти ча ма̄та̄питӯхи вутта̄ ‘‘име нимма̄та̄питика̄ та̄пасапосита̄ амхе атӣва пахарантӣ’’ти ваданти. тато тесам̣ ма̄та̄питаро ‘‘име да̄рака̄ ан̃н̃е да̄раке вихет̣хенти дуккха̄пенти, на име сан̇гахетабба̄, ваджджитабба̄ име’’ти а̄хам̣су. тато пабхути кира со падесо ‘‘ваджджӣ’’ти вуччати, тийоджанасатам̣ парима̄н̣ена. атха там̣ падесам̣ гопа̄лака̄ ра̄джа̄нам̣ тосетва̄ аггахесум̣. таттхева нагарам̣ ма̄петва̄ сол̣асавассуддесикам̣ кума̄рам̣ абхисин̃читва̄ ра̄джа̄нам̣ акам̣су. та̄йа часса да̄рика̄йа саддхим̣ ва̄реййам̣ катва̄ катикам̣ акам̣су ‘‘на ба̄хирато да̄рика̄ а̄нетабба̄, ито да̄рика̄ на кассачи да̄табба̄’’ти. тесам̣ пат̣хамасам̣ва̄сена две да̄рака̄ джа̄та̄ дхӣта̄ ча путто ча, евам̣ сол̣асаккхаттум̣ две две джа̄та̄. тато тесам̣ да̄рака̄нам̣ йатха̄ккамам̣ вад̣д̣ханта̄нам̣ а̄ра̄муййа̄нанива̄сат̣т̣ха̄напарива̄расампаттим̣ гахетум̣ аппахонтам̣ там̣ нагарам̣ тиккхаттум̣ га̄вутантарена га̄вутантарена па̄ка̄рена париккхипим̣су, тасса пунаппунам̣ виса̄лӣкататта̄ веса̄лӣтвева на̄мам̣ джа̄там̣. идам̣ веса̄ливаттху.
бхагавато нимантанам̣
айам̣ пана веса̄лӣ бхагавато уппаннака̄ле иддха̄ вепуллаппатта̄ ахоси. таттха хи ра̄джӯнам̣йева сатта сахасса̄ни сатта сата̄ни сатта ча ра̄джа̄но ахесум̣. татха̄ йувара̄джасена̄патибхан̣д̣а̄га̄рикаппабхутӣнам̣. йатха̄ха –
‘‘тена кхо пана самайена веса̄лӣ иддха̄ чева хоти пхӣта̄ ча бахуджана̄ а̄кин̣н̣аманусса̄ субхиккха̄ ча, сатта ча па̄са̄дасахасса̄ни сатта ча па̄са̄дасата̄ни сатта ча па̄са̄да̄, сатта ча кӯт̣а̄га̄расахасса̄ни сатта ча кӯт̣а̄га̄расата̄ни сатта ча кӯт̣а̄га̄ра̄ни, сатта ча а̄ра̄масахасса̄ни сатта ча а̄ра̄масата̄ни сатта ча а̄ра̄ма̄, сатта ча поккхаран̣исахасса̄ни сатта ча поккхаран̣исата̄ни сатта ча поккхаран̣ийо’’ти (маха̄ва. 326).
са̄ апарена самайена дуббхиккха̄ ахоси дуббут̣т̣хика̄ дуссасса̄. пат̣хамам̣ дуггатаманусса̄ маранти, те бахиддха̄ чхад̣д̣енти. матаманусса̄нам̣ кун̣апагандхена аманусса̄ нагарам̣ пависим̣су, тато бахутара̄ маранти. та̄йа пат̣икӯлата̄йа сатта̄нам̣ ахива̄тарого уппаджджи. ити тӣхи дуббхиккхаамануссарогабхайехи упаддута̄ веса̄линагарава̄сино упасан̇камитва̄ ра̄джа̄нам̣ а̄хам̣су, ‘‘маха̄ра̄джа, имасмим̣ нагаре тивидхам̣ бхайамуппаннам̣, ито пуббе йа̄ва саттама̄ ра̄джакулапариват̣т̣а̄ еварӯпам̣ ануппаннапуббам̣, тумха̄кам̣ ман̃н̃е адхаммикаттена там̣ етарахи уппанна’’нти. ра̄джа̄ саббе сантха̄га̄ре саннипа̄та̄петва̄ ‘‘майхам̣ адхаммикабха̄вам̣ вичинатха̄’’ти а̄ха. те саббам̣ павен̣им̣ вичинанта̄ на кин̃чи аддасам̣су.
тато ран̃н̃о досамадисва̄ ‘‘идам̣ бхайам̣ амха̄кам̣ катхам̣ вӯпасамеййа̄’’ти чинтесум̣. таттха екачче чха саттха̄ре ападисим̣су ‘‘етехи оккантаматте вӯпасамессатӣ’’ти. екачче а̄хам̣су – ‘‘буддхо кира локе уппанно, со бхагава̄ саббасаттахита̄йа дхаммам̣ десети махиддхико маха̄нубха̄во, тена оккантаматте саббабхайа̄ни вӯпасамеййу’’нти. тена те аттамана̄ хутва̄ ‘‘кахам̣ пана со бхагава̄ етарахи вихарати, амхехи песито на а̄гаччхеййа̄’’ти а̄хам̣су. атха̄паре а̄хам̣су – ‘‘буддха̄ на̄ма анукампака̄, кисса на̄гаччхеййум̣, со пана бхагава̄ етарахи ра̄джагахе вихарати, ра̄джа̄ бимбиса̄ро там̣ упат̣т̣хахати, со а̄гантум̣ на дадеййа̄’’ти. ‘‘тена хи ра̄джа̄нам̣ сан̃н̃а̄петва̄ а̄неййа̄ма̄’’ти две личчхавира̄джа̄но махата̄ балака̄йена пахӯтам̣ пан̣н̣а̄ка̄рам̣ датва̄ ран̃н̃о сантикам̣ песим̣су ‘‘бимбиса̄рам̣ сан̃н̃а̄петва̄ бхагавантам̣ а̄нетха̄’’ти. те гантва̄ ран̃н̃о пан̣н̣а̄ка̄рам̣ датва̄ там̣ паваттим̣ ниведетва̄, ‘‘маха̄ра̄джа, бхагавантам̣ амха̄кам̣ нагарам̣ песехӣ’’ти а̄хам̣су. ра̄джа̄ на сампат̣иччхи, ‘‘тумхейева джа̄на̄тха̄’’ти а̄ха. те бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ вандитва̄ евама̄хам̣су – ‘‘бханте, амха̄кам̣ нагаре тӣн̣и бхайа̄ни уппанна̄ни, саче бхагава̄ а̄гаччхеййа, соттхи но бхавеййа̄’’ти. бхагава̄ а̄ваджджетва̄ ‘‘веса̄лийам̣ ратанасутте вутте са̄ раккха̄ кот̣исатасахассам̣ чаккава̄л̣а̄нам̣ пхариссати, суттапарийоса̄не чатура̄сӣтийа̄ па̄н̣асахасса̄нам̣ дхамма̄бхисамайо бхависсатӣ’’ти адхива̄сеси. атха ра̄джа̄ бимбиса̄ро бхагавато адхива̄санам̣ сутва̄ ‘‘бхагавата̄ веса̄лигаманам̣ адхива̄сита’’нти нагаре гхосанам̣ ка̄ра̄петва̄ бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ а̄ха – ‘‘ким̣, бханте, сампат̣иччхатха веса̄лигамана’’нти? а̄ма, маха̄ра̄джа̄ти. тена хи, бханте, та̄ва а̄гаметха, йа̄ва маггам̣ пат̣ийа̄демӣти.
атха кхо ра̄джа̄ бимбиса̄ро ра̄джагахасса ча ган̇га̄йа ча антара̄ пан̃чайоджанабхӯмим̣ самам̣ катва̄ йоджане йоджане виха̄рам̣ ма̄петва̄ бхагавато гаманака̄лам̣ пат̣иведеси. бхагава̄ пан̃чахи бхиккхусатехи паривуто па̄йа̄си. ра̄джа̄ пан̃чайоджанам̣ маггам̣ пан̃чаван̣н̣ехи пуппхехи джа̄н̣уматтам̣ окира̄петва̄ дхаджапат̣а̄капун̣н̣агхат̣акадалиа̄дӣни усса̄петва̄ бхагавато две сетаччхатта̄ни екамекасса ча бхиккхусса екамекам̣ уккхипа̄петва̄ саддхим̣ аттано парива̄рена пуппхагандха̄дӣхи пӯджам̣ каронто екекасмим̣ виха̄ре бхагавантам̣ васа̄петва̄ маха̄да̄на̄ни датва̄ пан̃чахи дивасехи ган̇га̄тӣрам̣ неси. таттха сабба̄лан̇ка̄рехи на̄вам̣ алан̇каронто веса̄лика̄нам̣ са̄санам̣ песеси ‘‘а̄гато бхагава̄, маггам̣ пат̣ийа̄детва̄ саббе бхагавато паччуггаманам̣ каротха̄’’ти. те ‘‘дигун̣ам̣ пӯджам̣ карисса̄ма̄’’ти веса̄лийа̄ ча ган̇га̄йа ча антара̄ тийоджанабхӯмим̣ самам̣ катва̄ бхагавато чатта̄ри екамекасса ча бхиккхусса две две сетаччхатта̄ни саджджетва̄ пӯджам̣ курума̄на̄ ган̇га̄тӣрам̣ а̄гантва̄ ат̣т̣хам̣су.
атха бимбиса̄ро две на̄ва̄йо сан̇гхат̣етва̄ ман̣д̣апам̣ катва̄ пуппхада̄ма̄дӣхи алан̇каритва̄ таттха саббаратанамайам̣ буддха̄санам̣ пан̃н̃апеси, бхагава̄ таттха нисӣди. пан̃ча сата̄ бхиккхӯпи на̄вам̣ а̄рухитва̄ йатха̄нурӯпам̣ нисӣдим̣су. ра̄джа̄ бхагавантам̣ анугаччханто галаппама̄н̣ам̣ удакам̣ ога̄хетва̄ ‘‘йа̄ва, бханте, бхагава̄ а̄гаччхати, та̄ва̄хам̣ идхева ган̇га̄тӣре васисса̄мӣ’’ти ватва̄ ниватто. упари девата̄ йа̄ва аканит̣т̣хабхавана̄ пӯджам̣ акам̣су. хет̣т̣ха̄ган̇га̄нива̄сино камбалассатара̄дайо на̄гара̄джа̄но пӯджам̣ акам̣су. евам̣ махатийа̄ пӯджа̄йа бхагава̄ йоджанаматтам̣ аддха̄нам̣ ган̇га̄йа гантва̄ веса̄лика̄нам̣ сӣмантарам̣ павит̣т̣хо.
тато личчхавира̄джа̄но бимбиса̄рена катапӯджа̄йа дигун̣ам̣ каронта̄ галаппама̄н̣е удаке бхагавантам̣ паччуггаччхим̣су. тенева кхан̣ена тена мухуттена виджджуппабха̄винаддхандхака̄рависат̣акӯт̣о гал̣агал̣а̄йанто чатӯсу диса̄су маха̄мегхо вут̣т̣ха̄си. атха бхагавата̄ пат̣хамапа̄де ган̇га̄тӣре никкхиттаматте поккхаравассам̣ васси. йе теметука̄ма̄, те ева тементи, атеметука̄ма̄ на тементи. саббаттха джа̄н̣уматтам̣ ӯруматтам̣ кат̣иматтам̣ галаппама̄н̣ам̣ удакам̣ вахати, саббакун̣апа̄ни удакена ган̇гам̣ павесита̄ни, парисуддхо бхӯмибха̄го ахоси.
личчхавира̄джа̄но бхагавантам̣ антара̄ йоджане йоджане ва̄са̄петва̄ маха̄да̄на̄ни датва̄ тӣхи дивасехи дигун̣ам̣ пӯджам̣ каронта̄ веса̄лим̣ найим̣су. веса̄лим̣ сампатте бхагавати сакко дева̄наминдо девасан̇гхапураккхато а̄гаччхи. махесаккха̄нам̣ девата̄нам̣ саннипа̄тена аманусса̄ йебхуййена пала̄йим̣су. бхагава̄ нагарадва̄ре т̣хатва̄ а̄нандаттхерам̣ а̄мантеси – ‘‘имам̣, а̄нанда, ратанасуттам̣ уггахетва̄ баликаммӯпакаран̣а̄ни гахетва̄ личчхавира̄джакума̄рехи саддхим̣ веса̄лийа̄ типа̄ка̄рантаре вичаранто париттам̣ карохӣ’’ти ратанасуттам̣ абха̄си. ‘‘евам̣ кена панетам̣ суттам̣ вуттам̣, када̄, каттха, касма̄ ча вутта’’нти етесам̣ пан̃ха̄нам̣ виссаджджана̄ виттха̄рена веса̄ливаттхуто пабхути пора̄н̣ехи ван̣н̣ӣйати.
евам̣ бхагавато веса̄лим̣ ануппаттадивасейева веса̄линагарадва̄ре тесам̣ упаддава̄нам̣ пат̣игха̄таттха̄йа вуттамидам̣ ратанасуттам̣ уггахетва̄ а̄йасма̄ а̄нандо париттаттха̄йа бха̄сама̄но бхагавато паттена удакама̄да̄йа саббанагарам̣ аббхуккиранто анувичари. йам̣ кин̃чӣти вуттаматте ева тхерена йе пуббе апала̄та̄ сан̇ка̄ракӯт̣абхиттиппадеса̄диниссита̄ аманусса̄, те чатӯхи два̄рехи пала̄йим̣су, два̄ра̄ни анока̄са̄ни ахесум̣. тато екачче два̄ресу ока̄сам̣ алабхама̄на̄ па̄ка̄рам̣ бхиндитва̄ пала̄та̄. амануссесу гатаматтесу манусса̄нам̣ гаттесу рого вӯпасанто. те никкхамитва̄ саббапуппхагандха̄дӣхи тхерам̣ пӯджесум̣. маха̄джано нагарамаджджхе сантха̄га̄рам̣ саббагандхехи лимпитва̄ вита̄нам̣ катва̄ сабба̄лан̇ка̄рехи алан̇каритва̄ таттха буддха̄санам̣ пан̃н̃апетва̄ бхагавантам̣ а̄неси.
бхагава̄ сантха̄га̄рам̣ пависитва̄ пан̃н̃атте а̄сане нисӣди. бхиккхусан̇гхопи кхо ра̄джа̄но манусса̄ ча патирӯпе патирӯпе а̄сане нисӣдим̣су. саккопи дева̄наминдо двӣсу девалокесу девапариса̄йа саддхим̣ упанисӣди ан̃н̃е ча дева̄, а̄нандаттхеропи саббам̣ веса̄лим̣ анувичаранто раккхам̣ катва̄ веса̄линагарава̄сӣхи саддхим̣ а̄гантва̄ екамантам̣ нисӣди. таттха бхагава̄ саббесам̣ тадева ратанасуттам̣ абха̄сӣти.
етта̄вата̄ ча йа̄ ‘‘йена вуттам̣ йада̄ йаттха, йасма̄ четам̣ имам̣ найам̣. пака̄сетва̄на̄’’ти ма̄тика̄ никкхитта̄, са̄ саббаппака̄рена виттха̄рита̄ хоти.
йа̄нӣдха̄тига̄тха̄ван̣н̣ана̄
1. ида̄ни ‘‘етасса карисса̄маттхаван̣н̣ана’’нти вуттатта̄ аттхаван̣н̣ана̄ а̄раббхате. апаре пана ваданти ‘‘а̄дито пан̃чева га̄тха̄ бхагавата̄ вутта̄, сеса̄ париттакаран̣асамайе а̄нандаттхерена̄’’ти. йатха̄ ва̄ татха̄ ва̄ хоту, ким̣ но има̄йа париккха̄йа, саббатха̄пи етасса ратанасуттасса карисса̄маттхаван̣н̣анам̣.
йа̄нӣдха бхӯта̄нӣти пат̣хамага̄тха̄. таттха йа̄нӣти йа̄диса̄ни аппесаккха̄ни ва̄ махесаккха̄ни ва̄. идха̄ти имасмим̣ падесе, тасмим̣ кхан̣е саннипа̄тат̣т̣ха̄нам̣ сандха̄йа̄ха. бхӯта̄нӣти кин̃ча̄пи бхӯтасаддо ‘‘бхӯтасмим̣ па̄читтийа’’нти евама̄дӣсу (па̄чи. 69) виджджама̄не. ‘‘бхӯтамиданти, бхиккхаве, саманупассатха̄’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 1.401) кхандхапан̃чаке. ‘‘чатта̄ро кхо, бхиккху, маха̄бхӯта̄ хетӯ’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 3.86) чатуббидхе патхавӣдха̄тва̄дирӯпе. ‘‘йо ча ка̄лагхасо бхӯто’’ти евама̄дӣсу (джа̄. 1.2.190) кхӣн̣а̄саве. ‘‘саббева никкхиписсанти, бхӯта̄ локе самуссайа’’нти евама̄дӣсу (дӣ. ни. 2.220) саббасатте. ‘‘бхӯтага̄мапа̄табйата̄йа̄’’ти евама̄дӣсу (па̄чи. 90) руккха̄дике. ‘‘бхӯтам̣ бхӯтато сан̃джа̄на̄тӣ’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 1.3) ча̄тумаха̄ра̄джика̄нам̣ хет̣т̣ха̄ саттаника̄йам̣ упа̄да̄йа ваттати. идха пана ависесато амануссесу дат̣т̣хаббо.
сама̄гата̄нӣти саннипатита̄ни. бхумма̄нӣти бхӯмийам̣ ниббатта̄ни. ва̄-ити викаппане. тена йа̄нӣдха бхумма̄ни ва̄ бхӯта̄ни сама̄гата̄нӣти имамекам̣ викаппам̣ катва̄ пуна дутийавикаппам̣ ка̄тум̣ ‘‘йа̄ни ва анталиккхе’’ти а̄ха. анталиккхе ва̄ йа̄ни бхӯта̄ни ниббатта̄ни, та̄ни сабба̄ни идха сама̄гата̄нӣти аттхо. еттха ча йа̄мато йа̄ва аканит̣т̣хам̣, та̄ва ниббатта̄ни бхӯта̄ни а̄ка̄се па̄тубхӯтавима̄несу ниббаттатта̄ ‘‘анталиккхе бхӯта̄нӣ’’ти ведитабба̄ни. тато хет̣т̣ха̄ синеруто пабхути йа̄ва бхӯмийам̣ руккхалата̄дӣсу адхиваттха̄ни патхавийан̃ча ниббатта̄ни бхӯта̄ни, та̄ни сабба̄ни бхӯмийам̣ бхӯмипат̣ибаддхесу ча руккхалата̄паббата̄дӣсу ниббаттатта̄ ‘‘бхумма̄ни бхӯта̄нӣ’’ти ведитабба̄ни.
евам̣ бхагава̄ сабба̄нева амануссабхӯта̄ни ‘‘бхумма̄ни ва̄ йа̄ни ва анталиккхе’’ти двӣхи падехи викаппетва̄ пуна екена падена париггахетва̄ дассетум̣ ‘‘саббева бхӯта̄ сумана̄ бхавантӯ’’ти а̄ха. саббети анавасеса̄. ева̄ти авадха̄ран̣е, екампи анапанетва̄ти адхиппа̄йо. бхӯта̄ти аманусса̄. сумана̄ бхавантӯти сукхитамана̄ пӣтисоманассаджа̄та̄ бхаванту. атхопӣти киччантарасаннийоджанаттхам̣ ва̄кйопа̄да̄не нипа̄тадвайам̣. саккачча сун̣анту бха̄ситанти ат̣т̣хим̣ катва̄ манасикатва̄ саббам̣ четаса̄ саманна̄харитва̄ диббасампаттилокуттарасукха̄вахам̣ мама десанам̣ сун̣анту.
еваметтха бхагава̄ ‘‘йа̄нӣдха бхӯта̄ни сама̄гата̄нӣ’’ти анийамитавачанена бхӯта̄ни париггахетва̄ пуна ‘‘бхумма̄ни ва̄ йа̄ни ва анталиккхе’’ти двидха̄ викаппетва̄ тато ‘‘саббева бхӯта̄’’ти пуна екаджджхам̣ катва̄ ‘‘сумана̄ бхавантӯ’’ти имина̄ вачанена а̄сайасампаттийам̣ нийодженто ‘‘саккачча сун̣анту бха̄сита’’нти пайогасампаттийам̣, татха̄ йонисоманасика̄расампаттийам̣ паратогхосасампаттийан̃ча, татха̄ аттасамма̄пан̣идхисаппурисӯпаниссайасампаттӣсу сама̄дхипан̃н̃а̄хетусампаттӣсу ча нийодженто га̄тхам̣ сама̄песи.
тасма̄ хӣтига̄тха̄ван̣н̣ана̄
2. тасма̄ хи бхӯта̄ти дутийага̄тха̄. таттха тасма̄ти ка̄ран̣авачанам̣. бхӯта̄ти а̄мантанавачанам̣. ниса̄метха̄ти сун̣а̄тха. саббети анавасеса̄. ким̣ вуттам̣ хоти? йасма̄ тумхе диббат̣т̣ха̄на̄ни таттха упабхогапарибхогасампадан̃ча паха̄йа дхаммассаванаттхам̣ идха сама̄гата̄, на нат̣аначчана̄дидассанаттхам̣, тасма̄ хи бхӯта̄ ниса̄метха саббети. атха ва̄ ‘‘сумана̄ бхаванту, саккачча сун̣антӯ’’ти вачанена тесам̣ суманабха̄вам̣ саккаччам̣ сотукамйатан̃ча дисва̄ а̄ха ‘‘йасма̄ тумхе суманабха̄вена аттасамма̄пан̣идхийонисоманасика̄ра̄сайасуддхӣхи саккаччам̣ сотукамйата̄йа саппурисӯпаниссайапаратогхосападат̣т̣ха̄нато пайогасуддхӣхи ча йутта̄, тасма̄ хи бхӯта̄ ниса̄метха саббе’’ти. атха ва̄ йам̣ пуримага̄тха̄йа анте ‘‘бха̄сита’’нти вуттам̣, там̣ ка̄ран̣абха̄вена ападисанто а̄ха ‘‘йасма̄ мама бха̄ситам̣ на̄ма атидуллабхам̣ ат̣т̣хаккхан̣апариваджджитасса кхан̣асса дуллабхатта̄, анека̄нисам̣сан̃ча пан̃н̃а̄карун̣а̄гун̣ена паваттатта̄, тан̃ча̄хам̣ ваттука̄мо ‘сун̣анту бха̄сита’нти авочам̣, тасма̄ хи бхӯта̄ ниса̄метха саббе’’ти. идам̣ имина̄ га̄тха̄падена вуттам̣ хоти.
еваметам̣ ка̄ран̣ам̣ ниропенто аттано бха̄ситаниса̄мане нийоджетва̄ ниса̄метаббам̣ ваттума̄раддхо ‘‘меттам̣ каротха ма̄нусийа̄ паджа̄йа̄’’ти. тассаттхо – йа̄йам̣ тӣхи упаддавехи упаддута̄ ма̄нусӣ паджа̄, тасса̄ ма̄нусийа̄ паджа̄йа меттам̣ миттабха̄вам̣ хитаджджха̄сайатам̣ паччупат̣т̣хапетха̄ти. кечи пана ‘‘ма̄нусикам̣ паджа’’нти пат̣ханти, там̣ бхумматтха̄самбхава̄ на йуджджати. йампи ан̃н̃е аттхам̣ ван̣н̣айанти, сопи на йуджджати. адхиппа̄йо панеттха – на̄хам̣ буддхоти иссарийабалена вада̄ми, апи ту йам̣ тумха̄кан̃ча имисса̄ ча ма̄нусийа̄ паджа̄йа хитаттхам̣ вада̄ми ‘‘меттам̣ каротха ма̄нусийа̄ паджа̄йа̄’’ти. еттха ча –
‘‘йе саттасан̣д̣ам̣ патхавим̣ виджетва̄,
ра̄джисайо йаджама̄на̄нупарийага̄;
ассамедхам̣ пурисамедхам̣,
самма̄па̄сам̣ ва̄джапеййам̣ нираггал̣ам̣.
‘‘меттасса читтасса субха̄витасса,
калампи те на̄нубхаванти сол̣асим̣;
екампи че па̄н̣амадут̣т̣хачитто,
метта̄йати кусало тена хоти.
‘‘саббе ча па̄н̣е манаса̄нукампӣ, пахӯтамарийо пакароти пун̃н̃а’’нти. (итиву. 27; а. ни. 8.1) –
евама̄дӣнам̣ сутта̄нам̣ ека̄даса̄нисам̣са̄нан̃ча васена йе меттам̣ каронти, етесам̣ метта̄ хита̄ти ведитабба̄.
‘‘девата̄нукампито посо, сада̄ бхадра̄ни пассатӣ’’ти. (уда̄. 76; маха̄ва. 286) –
евама̄дӣнам̣ сутта̄нам̣ васена йесу кайирати, тесампи хита̄ти ведитабба̄.
евам̣ убхайесампи хитабха̄вам̣ дассенто ‘‘меттам̣ каротха ма̄нусийа̄’’ти ватва̄ ида̄ни упака̄рампи дассенто а̄ха ‘‘дива̄ ча ратто ча харанти йе балим̣, тасма̄ хи не раккхатха аппаматта̄’’ти. тассаттхо – йе манусса̄ читтакаммакат̣т̣хакамма̄дӣхипи девата̄ катва̄ четийаруккха̄дӣни ча упасан̇камитва̄ девата̄ уддисса дива̄ балим̣ каронти, ка̄лапаккха̄дӣсу ча раттим̣ балим̣ каронти, сала̄кабхатта̄дӣни ва̄ датва̄ а̄раккхадевата̄ упа̄да̄йа йа̄ва брахмадевата̄нам̣ паттида̄наниййа̄танена дива̄ балим̣ каронти, чхатта̄ропанадӣпама̄ла̄йа саббараттикадхаммассавана̄дӣни ка̄ра̄петва̄ паттида̄наниййа̄танена ча раттим̣ балим̣ каронти, те катхам̣ на раккхитабба̄? йато евам̣ дива̄ ча ратто ча тумхе уддисса каронти йе балим̣, тасма̄ хи не раккхатха; тасма̄ баликаммакаран̣а̄пи те мануссе раккхатха гопайатха, ахитам̣ несам̣ апанетха, хитам̣ упанетха аппаматта̄ хутва̄ там̣ катан̃н̃убха̄вам̣ хадайе катва̄ ниччамануссаранта̄ти.
йам̣кин̃чӣтига̄тха̄ван̣н̣ана̄
3. евам̣ девата̄су манусса̄нам̣ упака̄ракабха̄вам̣ дассетва̄ тесам̣ упаддававӯпасаманаттхам̣ буддха̄дигун̣аппака̄санена ча деваманусса̄нам̣ дхаммассаванаттхам̣ ‘‘йам̣кин̃чи витта’’нтиа̄дина̄ найена саччавачанам̣ пайун̃джитума̄раддхо. таттха йам̣кин̃чӣти анийамитавасена анавасесам̣ парийа̄дийати йам̣кин̃чи таттха таттха воха̄рӯпагам̣. виттанти дханам̣. тан̃хи виттим̣ джанетӣти виттам̣. идха ва̄ти мануссалокам̣ ниддисати. хурам̣ ва̄ти тато парам̣ авасесалокам̣, тена ча т̣хапетва̄ мануссе саббалокаггахан̣е патте ‘‘саггесу ва̄’’ти парато вуттатта̄ т̣хапетва̄ мануссе ча сагге ча авасеса̄нам̣ на̄гасупан̣н̣а̄дӣнам̣ гахан̣ам̣ ведитаббам̣.
евам̣ имехи двӣхи падехи йам̣ манусса̄нам̣ воха̄рӯпагам̣ алан̇ка̄рапарибхогӯпаган̃ча джа̄тарӯпараджатамутта̄ман̣ивел̣урийапава̄л̣алохитан̇камаса̄рагалла̄дикам̣, йан̃ча мутта̄ман̣ива̄лукаттхата̄йа бхӯмийа̄ ратанамайавима̄несу анекайоджанасатавиттхатесу бхаванесу уппанна̄нам̣ на̄гасупан̣н̣а̄дӣнам̣ виттам̣, там̣ ниддит̣т̣хам̣ хоти. саггесу ва̄ти ка̄ма̄вачарарӯпа̄вачарадевалокесу. те хи собханена каммена аджӣйантӣти сагга̄. сут̣т̣ху агга̄типи сагга̄. йанти йам̣ саса̄микам̣ ва̄ аса̄микам̣ ва̄. ратананти ратим̣ найати вахати джанайати вад̣д̣хетӣти ратанам̣. йам̣кин̃чи читтӣкатам̣ махаггхам̣ атулам̣ дуллабхадассанам̣ аномасаттапарибхоган̃ча, тассетам̣ адхивачанам̣. йатха̄ха –
‘‘читтӣкатам̣ махаггхан̃ча, атулам̣ дуллабхадассанам̣;
аномасаттапарибхогам̣, ратанам̣ тена вуччатӣ’’ти.
пан̣ӣтанти уттамам̣ сет̣т̣хам̣ атаппакам̣. евам̣ имина̄ га̄тха̄падена йам̣ саггесу анекайоджанасатаппама̄н̣асаббаратанамайавима̄насудхаммаведжайантаппабхутӣсу саса̄микам̣, йан̃ча буддхуппа̄давирахена апа̄йамева парипӯрентесу саттесу сун̃н̃авима̄наппат̣ибаддхам̣ аса̄микам̣, йам̣ ва̄ панан̃н̃ампи патхавимаха̄самуддахимаванта̄динисситамаса̄микам̣ ратанам̣, там̣ ниддит̣т̣хам̣ хоти.
на но самам̣ аттхи татха̄гатена̄ти на-ити пат̣иседхе. но-ити авадха̄ран̣е. саманти тулйам̣. аттхӣти виджджати. татха̄гатена̄ти буддхена. ким̣ вуттам̣ хоти? йам̣ етам̣ виттан̃ча ратанан̃ча пака̄ситам̣, еттха екампи буддхаратанена садисам̣ ратанам̣ неваттхи. йампи хи там̣ читтӣкатат̣т̣хена ратанам̣, сеййатхидам̣ – ран̃н̃о чаккаваттисса чаккаратанам̣ ман̣иратанан̃ча, йамхи уппанне маха̄джано на ан̃н̃аттха читтӣка̄рам̣ кароти, на кочи пуппхагандха̄дӣни гахетва̄ йаккхат̣т̣ха̄нам̣ ва̄ бхӯтат̣т̣ха̄нам̣ ва̄ гаччхати, саббопи джано чаккаратанаман̣иратанамева читтӣка̄рам̣ кароти пӯджети, там̣ там̣ варам̣ паттхети, паттхитапаттхитан̃часса екаччам̣ самиджджхати, тампи ратанам̣ буддхаратанена самам̣ наттхи. йади хи читтӣкатат̣т̣хена ратанам̣, татха̄гатова ратанам̣. татха̄гате хи уппанне йе кечи махесаккха̄ деваманусса̄ на те ан̃н̃атра читтӣка̄рам̣ каронти, на кан̃чи ан̃н̃ам̣ пӯдженти. татха̄ хи брахма̄ сахампати синеруматтена ратанада̄мена татха̄гатам̣ пӯджеси, йатха̄балан̃ча ан̃н̃е дева̄ манусса̄ ча бимбиса̄ракосалара̄джаана̄тхапин̣д̣ика̄дайо. париниббутампи бхагавантам̣ уддисса чханнавутикот̣идханам̣ виссаджджетва̄ асокамаха̄ра̄джа̄ сакаладжамбудӣпе чатура̄сӣти виха̄расахасса̄ни патит̣т̣ха̄песи, ко пана ва̄до ан̃н̃есам̣ читтӣка̄ра̄нам̣. апича кассан̃н̃асса париниббутасса̄пи джа̄тибодхидхаммачаккаппаваттанапаринибба̄нат̣т̣ха̄на̄ни пат̣има̄четийа̄дӣни ва̄ уддисса евам̣ читтӣка̄рагарука̄ро паваттати йатха̄ бхагавато. евам̣читтӣкатат̣т̣хена̄пи татха̄гатасамам̣ ратанам̣ наттхи.
татха̄ йампи там̣ махаггхат̣т̣хена ратанам̣. сеййатхидам̣ – ка̄сикам̣ ваттхам̣. йатха̄ха – ‘‘джин̣н̣ампи, бхиккхаве, ка̄сикам̣ ваттхам̣ ван̣н̣авантан̃чева хоти сукхасампхассан̃ча махаггхан̃ча̄’’ти (а. ни. 3.100), тампи буддхаратанена самам̣ наттхи. йади хи махаггхат̣т̣хена ратанам̣, татха̄гатова ратанам̣. татха̄гато хи йесам̣ пам̣сукампи пат̣игган̣ха̄ти, тесам̣ там̣ махаппхалам̣ хоти маха̄нисам̣сам̣ сеййатха̄пи асокаран̃н̃о, идамасса махаггхата̄йа. евам̣ махаггхата̄вачанена четтха доса̄бха̄васа̄дхакам̣ идам̣ суттападам̣ ведитаббам̣ –
‘‘йесам̣ кхо пана со пат̣игган̣ха̄ти чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄рам̣, тесам̣ там̣ махаппхалам̣ хоти маха̄нисам̣сам̣. идамасса махаггхата̄йа вада̄ми. сеййатха̄пи там̣, бхиккхаве, ка̄сикам̣ ваттхам̣ махаггхам̣, татхӯпама̄хам̣, бхиккхаве, имам̣ пуггалам̣ вада̄мӣ’’ти (а. ни. 3.100).
евам̣ махаггхат̣т̣хенапи татха̄гатасамам̣ ратанам̣ наттхи.
татха̄ йампи там̣ атулат̣т̣хена ратанам̣. сеййатхидам̣ – ран̃н̃о чаккаваттисса чаккаратанам̣ уппаджджати инданӣламан̣имайана̄бхи саттаратанамайасахасса̄рам̣ пава̄л̣амайанеми раттасуван̣н̣амайасандхи, йасса дасаннам̣ дасаннам̣ ара̄намупари екам̣ мун̣д̣а̄рам̣ хоти ва̄там̣ гахетва̄ саддакаран̣аттхам̣, йена като саддо сукусалаппата̄л̣итапан̃чан̇гикатӯрийасаддо вийа хоти, йасса на̄бхийа̄ убхосу пассесу две сӣхамукха̄ни хонти, аббхантарам̣ сакат̣ачаккассева сусирам̣. тасса катта̄ ва̄ ка̄рета̄ ва̄ наттхи, каммапаччайена утуто самут̣т̣ха̄ти. йам̣ ра̄джа̄ дасавидхам̣ чаккаваттиваттам̣ пӯретва̄ тадахупосатхе пун̣н̣амадивасе сӣсам̣нха̄то упосатхико упарипа̄са̄даварагато сӣла̄ни содхенто нисинно пун̣н̣ачандам̣ вийа сӯрийам̣ вийа ча ут̣т̣хентам̣ пассати, йасса два̄дасайоджанато саддо суййати, йоджанато ван̣н̣о диссати, йам̣ маха̄джанена ‘‘дутийо ман̃н̃е чандо сӯрийо ва̄ ут̣т̣хито’’ти ативийа котӯхаладжа̄тена диссама̄нам̣ нагарасса упари а̄гантва̄ ран̃н̃о антепурасса па̄чӣнапассе на̄тиуччам̣ на̄тинӣчам̣ хутва̄ маха̄джанасса гандхапуппха̄дӣхи пӯджетум̣, йуттат̣т̣ха̄не аккха̄хатам̣ вийа тит̣т̣хати.
тадева анубандхама̄нам̣ хаттхиратанам̣ уппаджджати, саббасето раттапа̄до саттаппатит̣т̣хо иддхима̄ веха̄сан̇гамо упосатхакула̄ ва̄ чхаддантакула̄ ва̄ а̄гаччхати, упосатхакула̄ ча а̄гаччханто саббаджет̣т̣хо а̄гаччхати, чхаддантакула̄ саббаканит̣т̣хо сиккхитасиккхо даматхӯпето, со два̄дасайоджанам̣ парисам̣ гахетва̄ сакаладжамбудӣпам̣ анусам̣йа̄йитва̄ пурепа̄тара̄самева сакам̣ ра̄джадха̄ним̣ а̄гаччхати.
тампи анубандхама̄нам̣ ассаратанам̣ уппаджджати, саббасето раттапа̄до ка̄л̣асӣсо мун̃джакесо вала̄хакассара̄джакула̄ а̄гаччхати. сесаметтха хаттхиратанасадисамева.
тампи анубандхама̄нам̣ ман̣иратанам̣ уппаджджати. со хоти ман̣и вел̣урийо субхо джа̄тима̄ ат̣т̣хам̣со супарикаммакато а̄йа̄мато чаккана̄бхисадисо, вепуллапаббата̄ а̄гаччхати. со чатуран̇гасаманна̄гатепи андхака̄ре ран̃н̃о дхаджаггам̣ гато йоджанам̣ обха̄сети, йассобха̄сена манусса̄ ‘‘дива̄’’ти ман̃н̃ама̄на̄ камманте пайодженти, антамасо кунтхакипилликам̣ упа̄да̄йа пассанти.
тампи анубандхама̄нам̣ иттхиратанам̣ уппаджджати, пакатиаггамахесӣ ва̄ хоти, уттаракуруто ва̄ а̄гаччхати маддара̄джакулато ва̄, атидӣгхата̄дичхадосавиваджджита̄ атикканта̄ ма̄нусаван̣н̣ам̣ аппатта̄ диббаван̣н̣ам̣, йасса̄ ран̃н̃о сӣтака̄ле ун̣ха̄ни гатта̄ни хонти, ун̣хака̄ле сӣта̄ни, сатадха̄ пхот̣ита тӯлапичуно вийа сампхассо хоти, ка̄йато чанданагандхо ва̄йати, мукхато уппалагандхо, пуббут̣т̣ха̄йинита̄дианекагун̣асаманна̄гата̄ ча хоти.
тампи анубандхама̄нам̣ гахапатиратанам̣ уппаджджати ран̃н̃о пакатикаммака̄ро сет̣т̣хи, йасса чаккаратане уппаннаматте диббам̣ чаккху па̄тубхавати, йена самантато йоджанаматте нидхим̣ пассати аса̄микампи саса̄микампи, со ра̄джа̄нам̣ упасан̇камитва̄ пава̄рети ‘‘аппоссукко твам̣, дева, хохи, ахам̣ те дханена дханакаран̣ӣйам̣ карисса̄мӣ’’ти.
тампи анубандхама̄нам̣ парин̣а̄йакаратанам̣ уппаджджати ран̃н̃о пакатиджет̣т̣хапутто. чаккаратане уппаннаматте атирекапан̃н̃а̄веййаттийена саманна̄гато хоти, два̄дасайоджана̄йа париса̄йа четаса̄ читтам̣ париджа̄нитва̄ ниггахапаггахасаматтхо хоти, со ра̄джа̄нам̣ упасан̇камитва̄ пава̄рети ‘‘аппоссукко твам̣, дева, хохи, ахам̣ те раджджам̣ ануса̄сисса̄мӣ’’ти. йам̣ ва̄ панан̃н̃ампи еварӯпам̣ атулат̣т̣хена ратанам̣, йасса на сакка̄ тулайитва̄ тӣрайитва̄ аггхо ка̄тум̣ ‘‘сатам̣ ва̄ сахассам̣ ва̄ аггхати кот̣им̣ ва̄’’ти. таттха екаратанампи буддхаратанена самам̣ наттхи. йади хи атулат̣т̣хена ратанам̣, татха̄гатова ратанам̣. татха̄гато хи на сакка̄ сӣлато ва̄ сама̄дхито ва̄ пан̃н̃а̄дӣнам̣ ва̄ ан̃н̃атарато кеначи тулайитва̄ тӣрайитва̄ ‘‘еттакагун̣о ва̄ имина̄ само ва̄ саппат̣ибха̄го ва̄’’ти париччхиндитум̣. евам̣ атулат̣т̣хенапи татха̄гатасамам̣ ратанам̣ наттхи.
татха̄ йампи там̣ дуллабхадассанат̣т̣хена ратанам̣, сеййатхидам̣ дуллабхапа̄тубха̄во ра̄джа̄ чаккаватти, чакка̄дӣни ча тасса ратана̄ни, тампи буддхаратанена самам̣ наттхи. йади хи дуллабхадассанат̣т̣хена ратанам̣, татха̄гатова ратанам̣, куто чаккаваттиа̄дӣнам̣ ратанаттам̣. та̄ни хи екасмим̣йева каппе анека̄ни уппаджджанти. йасма̄ пана асан̇кхйеййепи каппе татха̄гатасун̃н̃о локо хоти, тасма̄ татха̄гатова када̄чи карахачи уппаджджанато дуллабхадассано. вуттампи четам̣ бхагавата̄ паринибба̄насамайе –
‘‘девата̄, а̄нанда, уджджха̄йанти ‘дӯра̄ ча ватамха а̄гата̄ татха̄гатам̣ дассана̄йа, када̄чи карахачи татха̄гата̄ локе уппаджджанти араханто самма̄самбуддха̄, аджджева раттийа̄ паччхиме йа̄ме татха̄гатасса паринибба̄нам̣ бхависсати, айан̃ча махесаккхо бхиккху бхагавато пурато т̣хито ова̄ренто, на майам̣ лабха̄ма паччхиме ка̄ле татха̄гатам̣ дассана̄йа̄’’’ти (дӣ. ни. 2.200).
евам̣ дуллабхадассанат̣т̣хена̄пи татха̄гатасамам̣ ратанам̣ наттхи.
татха̄ йампи там̣ аномасаттапарибхогат̣т̣хена ратанам̣. сеййатхидам̣ – ран̃н̃о чаккаваттисса чаккаратана̄ди тан̃хи кот̣исатасахассадхана̄нампи саттабхӯмикапа̄са̄даваратале васанта̄нампи чан̣д̣а̄лавенанеса̄даратхака̄рапуккуса̄дӣнам̣ нӣчакулика̄нам̣ омакапуриса̄нам̣ супинантепи парибхогаттха̄йа на ниббаттати. убхато суджа̄тасса пана ран̃н̃о кхаттийассева парипӯритадасавидхачаккаваттиваттасса парибхогаттха̄йа ниббаттанато аномасаттапарибхогам̣йева хоти, тампи буддхаратанасамам̣ наттхи. йади хи аномасаттапарибхогат̣т̣хена ратанам̣, татха̄гатова ратанам̣. татха̄гато хи локе омакасаттасаммата̄нам̣ анупаниссайасампанна̄нам̣ випарӣтадассана̄нам̣ пӯран̣акассапа̄дӣнам̣ чханнам̣ саттха̄ра̄нам̣ ан̃н̃есан̃ча еварӯпа̄нам̣ супинантепи апарибхого. упаниссайасампанна̄нам̣ пана чатуппада̄йапи га̄тха̄йа парийоса̄не арахаттамадхигантум̣ саматтха̄нам̣ ниббедхикан̃а̄н̣адассана̄нам̣ ба̄хийада̄ручӣрийаппабхутӣнам̣ ан̃н̃есан̃ча маха̄кулаппасута̄нам̣ маха̄са̄вака̄нам̣ парибхого, те хи там̣ дассана̄нуттарийасавана̄нуттарийапа̄ричарийа̄нуттарийа̄дӣни са̄дхента̄ татха̄гатам̣ парибхун̃джанти. евам̣ аномасаттапарибхогат̣т̣хена̄пи татха̄гатасамам̣ ратанам̣ наттхи.
йампи там̣ ависесато ратиджананат̣т̣хена ратанам̣. сеййатхидам̣ – ран̃н̃о чаккаваттисса чаккаратанам̣. тан̃хи дисва̄ва ра̄джа̄ чаккаватти аттамано хоти, евампи там̣ ран̃н̃о ратим̣ джанети. пуна чапарам̣ ра̄джа̄ чаккаватти ва̄мена хаттхена суван̣н̣абхин̇ка̄рам̣ гахетва̄ даккхин̣ена хаттхена чаккаратанам̣ аббхуккирати ‘‘паваттату бхавам̣ чаккаратанам̣, абхивиджина̄ту бхавам̣ чаккаратана’’нти. тато чаккаратанам̣ пан̃чан̇гикам̣ вийа тӯрийам̣ мадхурассарам̣ ниччхарантам̣ а̄ка̄сена пураттхимам̣ дисам̣ гаччхати, анвадева ра̄джа̄, чаккаватти чакка̄нубха̄вена два̄дасайоджанавиттхин̣н̣а̄йа чатуран̇гинийа̄ сена̄йа на̄тиуччам̣ на̄тинӣчам̣ уччаруккха̄нам̣ хет̣т̣ха̄бха̄гена, нӣчаруккха̄нам̣ упарибха̄гена, руккхесу пуппхапхалапаллава̄дипан̣н̣а̄ка̄рам̣ гахетва̄ а̄гата̄нам̣ хаттхато пан̣н̣а̄ка̄ран̃ча ган̣ханто ‘‘ехи кхо, маха̄ра̄джа̄’’ти евама̄дина̄ параманипаччака̄рена а̄гате пат̣ира̄джа̄но ‘‘па̄н̣о на хантаббо’’тиа̄дина̄ найена ануса̄санто гаччхати. йаттха пана ра̄джа̄ бхун̃джитука̄мо ва̄ дива̄сеййам̣ ва̄ каппетука̄мо хоти, таттха чаккаратанам̣ а̄ка̄са̄ орохитва̄ удака̄дисаббакиччаккхаме саме бхӯмибха̄ге аккха̄хатам̣ вийа тит̣т̣хати. пуна ран̃н̃о гаманачитте уппанне пуриманайенева саддам̣ каронтам̣ гаччхати, там̣ сутва̄ два̄дасайоджаника̄пи париса̄ а̄ка̄сена гаччхати. чаккаратанам̣ анупуббена пураттхимам̣ самуддам̣ аджджхога̄хати, тасмим̣ аджджхога̄ханте удакам̣ йоджанаппама̄н̣ам̣ апагантва̄ бхиттӣкатам̣ вийа тит̣т̣хати. маха̄джано йатха̄ка̄мам̣ сатта ратана̄ни ган̣ха̄ти. пуна ра̄джа̄ суван̣н̣абхин̇ка̄рам̣ гахетва̄ ‘‘ито пат̣т̣ха̄йа мама раджджа’’нти удакена аббхуккиритва̄ ниваттати. сена̄ пурато хоти, чаккаратанам̣ паччхато, ра̄джа̄ маджджхе. чаккаратанена осаккитосаккитат̣т̣ха̄нам̣ удакам̣ парипӯрати. етенева упа̄йена даккхин̣апаччхимуттарепи самудде гаччхати.
евам̣ чатуддисам̣ анусам̣йа̄йитва̄ чаккаратанам̣ тийоджанаппама̄н̣ам̣ а̄ка̄сам̣ а̄рохати. таттха т̣хито ра̄джа̄ чаккаратана̄нубха̄вена виджитавиджайо пан̃часатапариттадӣпапат̣иман̣д̣итам̣ саттайоджанасахассапариман̣д̣алам̣ пуббавидехам̣, татха̄ ат̣т̣хайоджанасахассапариман̣д̣алам̣ уттаракурум̣, саттайоджанасахассапариман̣д̣алам̣йева апарагойа̄нам̣, дасайоджанасахассапариман̣д̣алам̣ джамбудӣпан̃ча̄ти евам̣ чатумаха̄дӣпадвисахассапариттадӣпапат̣иман̣д̣итам̣ екам̣ чаккава̄л̣ам̣ супхуллапун̣д̣арӣкаванам̣ вийа олокети. евам̣ олокайато часса анаппака̄ рати уппаджджати. евампи там̣ чаккаратанам̣ ран̃н̃о ратим̣ джанети, тампи буддхаратанасамам̣ наттхи. йади хи ратиджананат̣т̣хена ратанам̣, татха̄гатова ратанам̣, ким̣ кариссати етам̣ чаккаратанам̣? татха̄гато хи йасса̄ дибба̄йа ратийа̄ чаккаратана̄дӣхи саббехипи джанита̄ чаккаваттирати сан̇кхампи калампи калабха̄гампи на упети, татопи ратито уттаритаран̃ча пан̣ӣтатаран̃ча аттано ова̄даппат̣икара̄нам̣ асан̇кхйеййа̄нампи деваманусса̄нам̣ пат̣хамаджджха̄наратим̣ дутийататийачатуттхапан̃чамаджджха̄наратим̣, а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанаратим̣, вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанаа̄кин̃чан̃н̃а̄йатананевасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанаратим̣, сота̄паттимаггаратим̣, сота̄паттипхаларатим̣, сакада̄га̄миана̄га̄миарахаттамаггапхаларатин̃ча джанети. евам̣ ратиджананат̣т̣хена̄пи татха̄гатасамам̣ ратанам̣ наттхӣти.
апича ратанам̣ на̄метам̣ дувидхам̣ хоти савин̃н̃а̄н̣акамавин̃н̃а̄н̣акан̃ча. таттха авин̃н̃а̄н̣акам̣ чаккаратанам̣ ман̣иратанан̃ча, йам̣ ва̄ панан̃н̃ампи аниндрийабаддхасуван̣н̣араджата̄ди, савин̃н̃а̄н̣акам̣ хаттхиратана̄дипарин̣а̄йакаратанапарийоса̄нам̣, йам̣ ва̄ панан̃н̃ампи еварӯпам̣ индрийабаддхам̣. евам̣ дувидхе четтха савин̃н̃а̄н̣акаратанам̣ аггамаккха̄йати. касма̄? йасма̄ авин̃н̃а̄н̣акам̣ суван̣н̣араджатаман̣имутта̄диратанам̣ савин̃н̃а̄н̣ака̄нам̣ хаттхиратана̄дӣнам̣ алан̇ка̄раттха̄йа упанӣйати.
савин̃н̃а̄н̣акаратанампи дувидхам̣ тираччха̄нагатаратанам̣, мануссаратанан̃ча. таттха мануссаратанам̣ аггамаккха̄йати. касма̄? йасма̄ тираччха̄нагатаратанам̣ мануссаратанасса опавайхам̣ хоти. мануссаратанампи дувидхам̣ иттхиратанам̣, пурисаратанан̃ча. таттха пурисаратанам̣ аггамаккха̄йати. касма̄? йасма̄ иттхиратанам̣ пурисаратанасса парича̄рикаттам̣ а̄паджджати. пурисаратанампи дувидхам̣ ага̄рикаратанам̣, анага̄рикаратанан̃ча. таттха анага̄рикаратанам̣ аггамаккха̄йати. касма̄? йасма̄ ага̄рикаратанесу агго чаккаваттипи сӣла̄дигун̣айуттам̣ анага̄рикаратанам̣ пан̃чапатит̣т̣хитена вандитва̄ упат̣т̣хахитва̄ пайирупа̄ситва̄ диббама̄нусика̄ сампаттийо па̄пун̣итва̄ анте нибба̄насампаттим̣ па̄пун̣а̄ти.
евам̣ анага̄рикаратанампи дувидхам̣ арийапутхуджджанавасена. арийаратанампи дувидхам̣ секха̄секхавасена. асекхаратанампи дувидхам̣ суккхавипассакасаматхайа̄никавасена. саматхайа̄никаратанампи дувидхам̣ са̄вакапа̄рамиппаттамаппаттан̃ча. таттха са̄вакапа̄рамиппаттам̣ аггамаккха̄йати. касма̄? гун̣амахантата̄йа. са̄вакапа̄рамиппаттаратанатопи паччекабуддхаратанам̣ аггамаккха̄йати. касма̄? гун̣амахантата̄йа. са̄рипуттамоггалла̄насадиса̄пи хи анекасата̄ са̄вака̄ екасса паччекабуддхасса гун̣а̄нам̣ сатабха̄гампи на упенти. паччекабуддхаратанатопи самма̄самбуддхаратанам̣ аггамаккха̄йати. касма̄? гун̣амахантата̄йа. сакалампи хи джамбудӣпам̣ пӯретва̄ паллан̇кена паллан̇кам̣ гхат̣ента̄ нисинна̄ паччекабуддха̄ екасса самма̄самбуддхасса гун̣а̄нам̣ нева сан̇кхам̣ на калам̣ на калабха̄гам̣ упенти. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ – ‘‘йа̄вата̄, бхиккхаве, сатта̄ апада̄ ва̄…пе… татха̄гато тесам̣ аггамаккха̄йатӣ’’тиа̄ди (а. ни. 4.34; 5.32; итиву. 90). евам̣ кеначи парийа̄йена татха̄гатасамам̣ ратанам̣ наттхи. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘на но самам̣ аттхи татха̄гатена̄’’ти.
евам̣ бхагава̄ буддхаратанасса ан̃н̃ехи ратанехи асаматам̣ ватва̄ ида̄ни тесам̣ сатта̄нам̣ уппаннаупаддававӯпасаматтхам̣ нева джа̄тим̣ на готтам̣ на колапуттийам̣ на ван̣н̣апоккхарата̄дим̣ нисса̄йа, апича кхо авӣчимупа̄да̄йа бхаваггапарийанте локе сӣласама̄дхиккхандха̄дӣхи гун̣ехи буддхаратанасса асадисабха̄вам̣ нисса̄йа саччавачанам̣ пайун̃джати ‘‘идампи буддхе ратанам̣ пан̣ӣтам̣, етена саччена суваттхи хотӯ’’ти.
тассаттхо – идампи идха ва̄ хурам̣ ва̄ саггесу ва̄ йам̣кин̃чи аттхи виттам̣ ва̄ ратанам̣ ва̄, тена саддхим̣ техи техи гун̣ехи асаматта̄ буддхе ратанам̣ пан̣ӣтам̣. йади хи етам̣ саччам̣, атха етена саччена имесам̣ па̄н̣ӣнам̣ суваттхи хоту, собхана̄нам̣ аттхита̄ хоту арогата̄ нирупаддавата̄ти. еттха ча йатха̄ ‘‘чаккху кхо, а̄нанда, сун̃н̃ам̣ аттена ва̄ аттанийена ва̄’’ти евама̄дӣсу (сам̣. ни. 4.85) аттабха̄вена ва̄ аттанийабха̄вена ва̄ти аттхо. итаратха̄ хи чаккху атта̄ ва̄ аттанийам̣ ва̄ти аппат̣исиддхамева сийа̄. евам̣ ратанам̣ пан̣ӣтанти ратанаттам̣ пан̣ӣтам̣, ратанабха̄во пан̣ӣтоти айаматтхо ведитаббо. итаратха̄ хи буддхо нева ратананти сиджджхеййа. на хи йаттха ратанам̣ аттхи, там̣ ратананти на сиджджхати. йаттха пана читтӣката̄диаттхасан̇кха̄там̣ йена ва̄ тена ва̄ видхина̄ самбандхагатам̣ ратанам̣ аттхи, йасма̄ там̣ ратанаттамупа̄да̄йа ратананти пан̃н̃а̄пӣйати, тасма̄ тасса ратанасса аттхита̄йа ратананти сиджджхати. атха ва̄ идампи буддхе ратананти имина̄пи пака̄рена буддхова ратананти еваматтхо ведитаббо. вуттаматта̄йа ча бхагавата̄ има̄йа га̄тха̄йа ра̄джакуласса соттхи джа̄та̄, бхайам̣ вӯпасантам̣. имисса̄ га̄тха̄йа а̄н̣а̄ кот̣исатасахассачаккава̄л̣есу амануссехи пат̣иггахита̄ти.
кхайам̣ вира̄гантига̄тха̄ван̣н̣ана̄
4. евам̣ буддхагун̣ена саччам̣ ватва̄ ида̄ни нибба̄надхаммагун̣ена ваттума̄раддхо ‘‘кхайам̣ вира̄га’’нти. таттха йасма̄ нибба̄насаччхикирийа̄йа ра̄га̄дайо кхӣн̣а̄ хонти париккхӣн̣а̄, йасма̄ ва̄ там̣ тесам̣ ануппа̄даниродхаккхайаматтам̣, йасма̄ ча там̣ ра̄га̄дивиппайуттам̣ сампайогато ча а̄рамман̣ато ча, йасма̄ ва̄ тамхи саччхикате ра̄га̄дайо аччантам̣ виратта̄ хонти вигата̄ виддхаста̄, тасма̄ кхайанти ча вира̄ганти ча вуччати. йасма̄ панасса на уппа̄до пан̃н̃а̄йати, на вайо, на т̣хитасса ан̃н̃атхаттам̣ тасма̄ там̣ на джа̄йати на джӣйати на мӣйатӣти катва̄ аматанти вуччати. уттаматтхена пана атаппакат̣т̣хена ча пан̣ӣтанти. йададжджхага̄ти йам̣ аджджхага̄ винди пат̣илабхи, аттано н̃а̄н̣абалена саччха̄ка̄си. сакйамунӣти сакйакулаппасутатта̄ сакйо, монеййадхаммасаманна̄гататта̄ муни, сакйо ева муни сакйамуни. сама̄хитоти арийамаггасама̄дхина̄ сама̄хитачитто. на тена дхаммена саматтхи кин̃чӣти тена кхайа̄дина̄макена сакйамунина̄ адхигатена дхаммена самам̣ кин̃чи дхаммаджа̄там̣ наттхи. тасма̄ суттантарепи вуттам̣ – ‘‘йа̄вата̄, бхиккхаве, дхамма̄ сан̇кхата̄ ва̄ асан̇кхата̄ ва̄, вира̄го тесам̣ аггамаккха̄йатӣ’’тиа̄ди (а. ни. 4.34; итиву. 90).
евам̣ бхагава̄ нибба̄надхаммасса ан̃н̃ехи дхаммехи асаматам̣ ватва̄ ида̄ни тесам̣ сатта̄нам̣ уппаннаупаддававӯпасаматтхам̣ кхайавира̄га̄матапан̣ӣтата̄гун̣ехи нибба̄надхаммаратанасса асадисабха̄вам̣ нисса̄йа саччавачанам̣ пайун̃джати ‘‘идампи дхамме ратанам̣ пан̣ӣтам̣, етена саччена суваттхи хотӯ’’ти. тассаттхо пуримага̄тха̄йа вуттанайенева ведитаббо. имисса̄пи га̄тха̄йа а̄н̣а̄ кот̣исатасахассачаккава̄л̣есу амануссехи пат̣иггахита̄ти.
йам̣ буддхасет̣т̣хотига̄тха̄ван̣н̣ана̄
5. евам̣ нибба̄надхаммагун̣ена саччам̣ ватва̄ ида̄ни маггадхаммагун̣ена ваттума̄раддхо ‘‘йам̣ буддхасет̣т̣хо’’ти. таттха ‘‘буджджхита̄ сачча̄нӣ’’тиа̄дина̄ найена буддхо, уттамо пасам̣санӣйо ча̄ти сет̣т̣хо, буддхо ча со сет̣т̣хо ча̄ти буддхасет̣т̣хо, анубуддхапаччекабуддхасутабуддхакхйесу ва̄ буддхесу сет̣т̣хоти буддхасет̣т̣хо. со буддхасет̣т̣хо йам̣ париван̣н̣айӣ ‘‘ат̣т̣хан̇гикова магга̄нам̣, кхемам̣ нибба̄напаттийа̄’’ти (ма. ни. 2.215) ча ‘‘арийам̣ во, бхиккхаве, самма̄сама̄дхим̣ десисса̄ми саупанисам̣ сапариккха̄ра’’нти (ма. ни. 3.136) ча евама̄дина̄ найена таттха таттха пасам̣си пака̄сайи. сучинти килесамаласамуччхедакаран̣ато аччантавода̄нам̣. сама̄дхима̄нантарикан̃н̃ама̄хӯти йан̃ча аттано паваттисаманантарам̣ нийаменева пхалапада̄нато ‘‘а̄нантарикасама̄дхӣ’’ти а̄ху. на хи маггасама̄дхимхи уппанне тасса пхалуппаттиниседхако кочи антара̄йо аттхи. йатха̄ха –
‘‘айан̃ча пуггало сота̄паттипхаласаччхикирийа̄йа пат̣ипанно асса, каппасса ча уд̣д̣айханавела̄ асса, нева та̄ва каппо уд̣д̣айхеййа, йа̄ва̄йам̣ пуггало на сота̄паттипхалам̣ саччхикароти, айам̣ вуччати пуггало т̣хитакаппӣ. саббепи маггасаман̇гино пуггала̄ т̣хитакаппино’’ти (пу. па. 17).
сама̄дхина̄ тена само на виджджатӣти тена буддхасет̣т̣хапариван̣н̣итена сучина̄ а̄нантарикасама̄дхина̄ само рӯпа̄вачарасама̄дхи ва̄ арӯпа̄вачарасама̄дхи ва̄ кочи на виджджати. касма̄? тесам̣ бха̄витатта̄ таттха таттха брахмалоке упапаннасса̄пи пуна нирайа̄дӣсупи упапаттисамбхавато, имасса ча арахаттасама̄дхисса бха̄витатта̄ арийапуггаласса саббӯпапаттисамуггха̄тасамбхавато. тасма̄ суттантарепи вуттам̣ – ‘‘йа̄вата̄, бхиккхаве, дхамма̄ сан̇кхата̄…пе… арийо ат̣т̣хан̇гико магго, тесам̣ аггамаккха̄йатӣ’’тиа̄ди (а. ни. 4.34; итиву. 90).
евам̣ бхагава̄ а̄нантарикасама̄дхисса ан̃н̃ехи сама̄дхӣхи асаматам̣ ватва̄ ида̄ни пуриманайенева маггадхаммаратанасса асадисабха̄вам̣ нисса̄йа саччавачанам̣ пайун̃джати ‘‘идампи дхамме…пе… хотӯ’’ти. тассаттхо пуббе вуттанайенева ведитаббо. имисса̄пи га̄тха̄йа а̄н̣а̄ кот̣исатасахассачаккава̄л̣есу амануссехи пат̣иггахита̄ти.
йе пуггала̄тига̄тха̄ван̣н̣ана̄
6. евам̣ маггадхаммагун̣ена̄пи саччам̣ ватва̄ ида̄ни сан̇гхагун̣ена̄пи ваттума̄раддхо ‘‘йе пуггала̄’’ти. таттха йети анийаметва̄ уддесо. пуггала̄ти сатта̄. ат̣т̣ха̄ти тесам̣ ган̣анапариччхедо. те хи чатта̄ро ча пат̣ипанна̄ чатта̄ро ча пхале т̣хита̄ти ат̣т̣ха хонти. сатам̣ пасаттха̄ти саппурисехи буддхапаччекабуддхабуддхаса̄вакехи ан̃н̃ехи ча девамануссехи пасаттха̄. касма̄? сахаджа̄тасӣла̄дигун̣айога̄. тесан̃хи чампакавакулакусума̄дӣнам̣ сахаджа̄таван̣н̣агандха̄дайо вийа сахаджа̄та̄ сӣласама̄дхиа̄дайо гун̣а̄, тена те ван̣н̣агандха̄дисампанна̄ни вийа пуппха̄ни деваманусса̄нам̣ сатам̣ пийа̄ мана̄па̄ пасам̣санӣйа̄ ча хонти. тена вуттам̣ ‘‘йе пуггала̄ ат̣т̣хасатам̣ пасаттха̄’’ти.
атха ва̄ йети анийаметва̄ уддесо. пуггала̄ти сатта̄. ат̣т̣хасатанти тесам̣ ган̣анапариччхедо. те хи екабӣджӣ колам̣коло саттаккхаттупарамоти тайо сота̄панна̄. ка̄марӯпа̄рӯпабхавесу адхигатапхала̄ тайо сакада̄га̄мино. те саббепи чатуннам̣ пат̣ипада̄нам̣ васена чатувӣсати. антара̄паринибба̄йӣ, упахаччапаринибба̄йӣ, сасан̇кха̄рапаринибба̄йӣ, асан̇кха̄рапаринибба̄йӣ, уддхам̣сото, аканит̣т̣хага̄мӣти авихесу пан̃ча. татха̄ атаппасудассасудассӣсу. аканит̣т̣хесу пана уддхам̣сотаваджджа̄ чатта̄роти чатувӣсати ана̄га̄мино. суккхавипассако саматхайа̄никоти две араханто. чатта̄ро маггат̣т̣ха̄ти чатупан̃н̃а̄са. те саббепи саддха̄дхурапан̃н̃а̄дхура̄нам̣ васена дигун̣а̄ хутва̄ ат̣т̣хасатам̣ хонти. сесам̣ вуттанайамева.
чатта̄ри ета̄ни йуга̄ни хонтӣти те саббепи ат̣т̣ха ва̄ ат̣т̣хасатам̣ ва̄ти виттха̄равасена уддит̣т̣хапуггала̄ сан̇кхепавасена сота̄паттимаггат̣т̣хо пхалат̣т̣хоти екам̣ йугам̣, евам̣ йа̄ва арахаттамаггат̣т̣хо пхалат̣т̣хоти екам̣ йуганти чатта̄ри йуга̄ни хонти. те даккхин̣еййа̄ти еттха тети пуббе анийаметва̄ уддит̣т̣ха̄нам̣ нийаметва̄ ниддесо. йе пуггала̄ виттха̄равасена ат̣т̣ха ва̄, ат̣т̣хасатам̣ ва̄, сан̇кхепавасена чатта̄ри йуга̄ни хонтӣти вутта̄, саббепи те даккхин̣ам̣ арахантӣти даккхин̣еййа̄. даккхин̣а̄ на̄ма камман̃ча каммавипа̄кан̃ча саддахитва̄ ‘‘еса ме идам̣ веджджакаммам̣ ва̄ джан̇гхапесаникам̣ ва̄ кариссатӣ’’ти евама̄дӣни анапеккхитва̄ диййама̄но деййадхаммо, там̣ араханти на̄ма сӣла̄дигун̣айутта̄ пуггала̄, име ча та̄диса̄, тена вуччанти ‘‘те даккхин̣еййа̄’’ти.
сугатасса са̄вака̄ти бхагава̄ собханена гаманена йуттатта̄, собханан̃ча т̣ха̄нам̣ гататта̄, сут̣т̣ху ча гататта̄, сут̣т̣ху ева ча гадатта̄ сугато, тасса сугатасса. саббепи те вачанам̣ сун̣антӣти са̄вака̄. ка̄ман̃ча ан̃н̃епи сун̣анти, на пана сутва̄ каттаббакиччам̣ каронти, име пана сутва̄ каттаббам̣ дхамма̄нудхаммаппат̣ипаттим̣ катва̄ маггапхала̄ни патта̄, тасма̄ ‘‘са̄вака̄’’ти вуччанти. етесу динна̄ни махаппхала̄нӣти етесу сугатаса̄вакесу аппака̄нипи да̄на̄ни динна̄ни пат̣игга̄хакато даккхин̣а̄висуддхибха̄вам̣ упагататта̄ махаппхала̄ни хонти. тасма̄ суттантарепи вуттам̣ –
‘‘йа̄вата̄, бхиккхаве, сан̇гха̄ ва̄ ган̣а̄ ва̄ татха̄гатаса̄вакасан̇гхо, тесам̣ аггамаккха̄йати, йадидам̣ чатта̄ри пурисайуга̄ни ат̣т̣ха пурисапуггала̄, еса бхагавато са̄вакасан̇гхо…пе… агго випа̄ко хотӣ’’ти (а. ни. 4.34; 5.32; итиву. 90).
евам̣ бхагава̄ саббесампи маггат̣т̣хапхалат̣т̣ха̄нам̣ васена сан̇гхаратанасса гун̣ам̣ ватва̄ ида̄ни тамева гун̣ам̣ нисса̄йа саччавачанам̣ пайун̃джати ‘‘идампи сан̇гхе’’ти. тассаттхо пуббе вуттанайенева ведитаббо. имисса̄пи га̄тха̄йа а̄н̣а̄ кот̣исатасахассачаккава̄л̣есу амануссехи пат̣иггахита̄ти.
йе суппайутта̄тига̄тха̄ван̣н̣ана̄
7. евам̣ маггат̣т̣хапхалат̣т̣ха̄нам̣ васена сан̇гхагун̣ена саччам̣ ватва̄ ида̄ни тато екачча̄нам̣ пхаласама̄паттисукхаманубхаванта̄нам̣ кхӣн̣а̄савапуггала̄нам̣йева гун̣ена ваттума̄раддхо ‘‘йе суппайутта̄’’ти. таттха йети анийамитуддесавачанам̣. суппайутта̄ти сут̣т̣ху пайутта̄, анекавихитам̣ анесанам̣ паха̄йа суддха̄джӣвитам̣ нисса̄йа випассана̄йа атта̄нам̣ пайун̃джитума̄раддха̄ти аттхо. атха ва̄ суппайутта̄ти сувисуддхака̄йавачӣпайогасаманна̄гата̄, тена тесам̣ сӣлаккхандхам̣ дассети. манаса̄ дал̣хена̄ти дал̣хена манаса̄, тхирасама̄дхийуттена четаса̄ти аттхо. тена тесам̣ сама̄дхиккхандхам̣ дассети. никка̄миноти ка̄йе ча джӣвите ча анапеккха̄ хутва̄ пан̃н̃а̄дхурена вӣрийена саббакилесехи катаниккамана̄. тена тесам̣ вӣрийасампаннам̣ пан̃н̃аккхандхам̣ дассети.
готамаса̄санамхӣти готтато готамасса татха̄гатассева са̄санамхи. тена ито бахиддха̄ на̄наппака̄рампи амаратапам̣ каронта̄нам̣ суппайога̄дигун̣а̄бха̄вато килесехи никкамана̄бха̄вам̣ дассети. тети пуббе уддит̣т̣ха̄нам̣ ниддесавачанам̣. паттипатта̄ти еттха паттабба̄ти патти, паттабба̄ на̄ма паттум̣ араха̄, йам̣ патва̄ аччантайогаккхемино хонти, арахаттапхалассетам̣ адхивачанам̣, там̣ паттим̣ патта̄ти паттипатта̄. аматанти нибба̄нам̣. вигайха̄ти а̄рамман̣авасена вига̄хитва̄. ладдха̄ти лабхитва̄. мудха̄ти абйайена ка̄кан̣икаматтампи бйайам̣ акатва̄. ниббутинти пат̣иппассаддхакилесадаратхам̣ пхаласама̄паттим̣. бхун̃джама̄на̄ти анубхавама̄на̄. ким̣ вуттам̣ хоти? йе имасмим̣ готамаса̄санамхи сӣласампаннатта̄ суппайутта̄, сама̄дхисампаннатта̄ манаса̄ дал̣хена, пан̃н̃а̄сампаннатта̄ никка̄мино, те има̄йа самма̄пат̣ипада̄йа аматам̣ вигайха мудха̄ ладдха̄ пхаласама̄паттисан̃н̃итам̣ ниббутим̣ бхун̃джама̄на̄ паттипатта̄ на̄ма хонтӣти.
евам̣ бхагава̄ пхаласама̄паттисукхаманубхаванта̄нам̣ кхӣн̣а̄савапуггала̄намева васена сан̇гхаратанасса гун̣ам̣ ватва̄ ида̄ни тамева гун̣ам̣ нисса̄йа саччавачанам̣ пайун̃джати ‘‘идампи сан̇гхе’’ти. тассаттхо пуббе вуттанайенева ведитаббо. имисса̄пи га̄тха̄йа а̄н̣а̄ кот̣исатасахассачаккава̄л̣есу амануссехи пат̣иггахита̄ти.
йатхиндакхӣлотига̄тха̄ван̣н̣ана̄
8. евам̣ кхӣн̣а̄савапуггала̄нам̣ гун̣ена сан̇гха̄дхит̣т̣ха̄нам̣ саччам̣ ватва̄ ида̄ни бахуджанапаччаккхена сота̄паннассева гун̣ена ваттума̄раддхо ‘‘йатхиндакхӣло’’ти. таттха йатха̄ти упама̄вачанам̣. индакхӣлоти нагарадва̄равинива̄ран̣аттхам̣ умма̄раббхантаре ат̣т̣ха ва̄ даса ва̄ хаттхе патхавим̣ кхан̣итва̄ а̄кот̣итасса са̄рада̄румайатхамбхассетам̣ адхивачанам̣. патхавинти бхӯмим̣. ситоти анто пависитва̄ ниссито. сийа̄ти бхавеййа. чатуббхи ва̄техӣти чатӯхи диса̄хи а̄гатехи ва̄техи. асампакампийоти кампетум̣ ва̄ ча̄летум̣ ва̄ асаккун̣еййо. татхӯпаманти татха̄видхам̣. саппурисанти уттамапурисам̣. вада̄мӣти бхан̣а̄ми. йо арийасачча̄ни авечча пассатӣти йо чатта̄ри арийасачча̄ни пан̃н̃а̄йа аджджхога̄хетва̄ пассати. таттха арийасачча̄ни кума̄рапан̃хе вуттанайенева ведитабба̄ни.
айам̣ панеттха сан̇кхепаттхо – йатха̄ хи индакхӣло гамбхӣранемата̄йа патхависсито чатуббхи ва̄техи асампакампийо сийа̄, имампи саппурисам̣ татхӯпамамева вада̄ми, йо арийасачча̄ни авечча пассати. касма̄? йасма̄ сопи индакхӣло вийа чатӯхи ва̄техи саббатиттхийава̄дава̄техи асампакампийо хоти, тамха̄ дассана̄ кеначи кампетум̣ ва̄ ча̄летум̣ ва̄ асаккун̣еййо. тасма̄ суттантарепи вуттам̣ –
‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, айокхӣло ва̄ индакхӣло ва̄ гамбхӣранемо суникха̄то ачало асампакампӣ, пураттхима̄йа чепи диса̄йа а̄гаччхеййа бхуса̄ ва̄тавут̣т̣хи, нева нам̣ сан̇кампеййа на сампакампеййа на сампача̄леййа. паччхима̄йа…пе… даккхин̣а̄йа, уттара̄йапи че…пе… на сампача̄леййа. там̣ кисса хету? гамбхӣратта̄, бхиккхаве, немасса, суникха̄татта̄ индакхӣласса. евамева кхо, бхиккхаве, йе ча кхо кечи саман̣а̄ ва̄ бра̄хман̣а̄ ва̄ ‘идам̣ дуккханти…пе… пат̣ипада̄’ти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄нанти, те на ан̃н̃асса саман̣асса ва̄ бра̄хман̣асса ва̄ мукхам̣ олокенти ‘айам̣ нӯна бхавам̣ джа̄нам̣ джа̄на̄ти, пассам̣ пассатӣ’ти. там̣ кисса хету? судит̣т̣хатта̄, бхиккхаве, чатуннам̣ арийасачча̄на’’нти (сам̣. ни. 5.1109).
евам̣ бхагава̄ бахуджанапаччаккхасса сота̄паннассева васена сан̇гхаратанасса гун̣ам̣ ватва̄ ида̄ни тамева гун̣ам̣ нисса̄йа саччавачанам̣ пайун̃джати ‘‘идампи сан̇гхе’’ти. тассаттхо пуббе вуттанайенева ведитаббо. имисса̄пи га̄тха̄йа а̄н̣а̄ кот̣исатасахассачаккава̄л̣есу амануссехи пат̣иггахита̄ти.
йе арийасачча̄нӣтига̄тха̄ван̣н̣ана̄
9. евам̣ ависесато сота̄паннасса гун̣ена сан̇гха̄дхит̣т̣ха̄нам̣ саччам̣ ватва̄ ида̄ни йе те тайо сота̄панна̄ екабӣджӣ колам̣коло саттаккхаттупарамоти. йатха̄ха –
‘‘идхекаччо пуггало тин̣н̣ам̣ сам̣йоджана̄нам̣ париккхайа̄ сота̄панно хоти…пе… со екам̣йева бхавам̣ ниббаттитва̄ дуккхассантам̣ кароти, айам̣ екабӣджӣ. татха̄ две ва̄ тӣн̣и ва̄ кула̄ни сандха̄витва̄ сам̣саритва̄ дуккхассантам̣ кароти, айам̣ колам̣коло. татха̄ саттаккхаттум̣ девесу ча мануссесу ча сандха̄витва̄ сам̣саритва̄ дуккхассантам̣ кароти, айам̣ саттаккхаттупарамо’’ти (пу. па. 31-33).
тесам̣ саббаканит̣т̣хасса саттаккхаттупарамасса гун̣ена ваттума̄раддхо ‘‘йе арийасачча̄нӣ’’ти. таттха йе арийасачча̄нӣти етам̣ вуттанайамева. вибха̄вайантӣти пан̃н̃а̄обха̄сена саччаппат̣иччха̄дакам̣ килесандхака̄рам̣ видхамитва̄ аттано пака̄са̄ни па̄кат̣а̄ни каронти. гамбхӣрапан̃н̃ена̄ти аппамеййапан̃н̃ата̄йа садевакасса локасса н̃а̄н̣ена алаббханеййаппатит̣т̣хапан̃н̃ена, саббан̃н̃уна̄ти вуттам̣ хоти. судесита̄нӣти сама̄сабйа̄саса̄калйавекалйа̄дӣхи техи техи найехи сут̣т̣ху десита̄ни. кин̃ча̄пи те хонти бхусам̣ паматта̄ти те вибха̄витаарийасачча̄ пуггала̄ кин̃ча̄пи девараджджачаккаваттираджджа̄диппама̄дат̣т̣ха̄нам̣ а̄гамма бхусам̣ паматта̄ хонти, татха̄пи сота̄паттимагган̃а̄н̣ена абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣асса ниродхена т̣хапетва̄ сатта бхаве анаматагге сам̣са̄ре йе уппаджджеййум̣ на̄ман̃ча рӯпан̃ча, тесам̣ нируддхатта̄ аттхан̇гататта̄ на ат̣т̣хамам̣ бхавам̣ а̄дийанти, саттамабхаве ева пана випассанам̣ а̄рабхитва̄ арахаттам̣ па̄пун̣анти.
евам̣ бхагава̄ саттаккхаттупарамавасена сан̇гхаратанасса гун̣ам̣ ватва̄ ида̄ни тамева гун̣ам̣ нисса̄йа саччавачанам̣ пайун̃джати ‘‘идампи сан̇гхе’’ти. тассаттхо пуббе вуттанайенева ведитаббо. имисса̄пи га̄тха̄йа а̄н̣а̄ кот̣исатасахассачаккава̄л̣есу амануссехи пат̣иггахита̄ти.
саха̄васса̄тига̄тха̄ван̣н̣ана̄
10. евам̣ саттаккхаттупарамасса ат̣т̣хамам̣ бхавам̣ ана̄дийанагун̣ена сан̇гха̄дхит̣т̣ха̄нам̣ саччам̣ ватва̄ ида̄ни тассева сатта бхаве а̄дийатопи ан̃н̃ехи аппахӣнабхава̄да̄нехи пуггалехи висит̣т̣хена гун̣ена ваттума̄раддхо ‘‘саха̄васса̄’’ти. таттха саха̄ва̄ти саддхим̣йева. асса̄ти ‘‘на те бхавам̣ ат̣т̣хамама̄дийантӣ’’ти вуттесу ан̃н̃атарасса. дассанасампада̄йа̄ти сота̄паттимаггасампаттийа̄. сота̄паттимагго хи нибба̄нам̣ дисва̄ каттаббакиччасампада̄йа саббапат̣хамам̣ нибба̄надассанато ‘‘дассана’’нти вуччати, тасса аттани па̄тубха̄во дассанасампада̄, та̄йа дассанасампада̄йа саха ева. тайассу дхамма̄ джахита̄ бхавантӣти еттха ассу-ити падапӯран̣аматте нипа̄то ‘‘идам̣ су ме, са̄рипутта, маха̄викат̣абходжанасмим̣ хотӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.156) вийа. йато саха̄васса дассанасампада̄йа тайо дхамма̄ джахита̄ бхаванти пахӣна̄ хонтӣти айаметтха аттхо.
ида̄ни джахитадхаммадассанаттхама̄ха ‘‘сакка̄йадит̣т̣хӣ вичикиччхитан̃ча, сӣлаббатам̣ ва̄пи йадаттхи кин̃чӣ’’ти. таттха сати ка̄йе виджджама̄не упа̄да̄наккхандхапан̃чака̄кхйе ка̄йе вӣсативаттхука̄ дит̣т̣хи сакка̄йадит̣т̣хи, сатӣ ва̄ таттха ка̄йе дит̣т̣хӣтипи сакка̄йадит̣т̣хи, йатха̄вуттаппака̄ре ка̄йе виджджама̄на̄ дит̣т̣хӣти аттхо. сатийева ва̄ ка̄йе дит̣т̣хӣтипи сакка̄йадит̣т̣хи, йатха̄вуттаппака̄ре ка̄йе виджджама̄не рӯпа̄дисан̇кха̄то атта̄ти евам̣ паватта̄ дит̣т̣хӣти аттхо. тасса̄ ча пахӣнатта̄ саббадит̣т̣хигата̄ни пахӣна̄нева хонти. са̄ хи несам̣ мӯлам̣. саббакилесабйа̄дхивӯпасаманато пан̃н̃а̄‘‘чикиччхита’’нти вуччати, там̣ пан̃н̃а̄чикиччхитам̣ ито вигатам̣, тато ва̄ пан̃н̃а̄чикиччхита̄ идам̣ вигатанти вичикиччхитам̣. ‘‘саттхари кан̇кхатӣ’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1008; вибха. 915) найена вутта̄йа ат̣т̣хаваттхука̄йа виматийа̄ етам̣ адхивачанам̣. тасса̄ пахӣнатта̄ сабба̄нипи вичикиччхита̄ни пахӣна̄ни хонти. тан̃хи несам̣ мӯлам̣. ‘‘ито бахиддха̄ саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ сӣлена суддхи ватена суддхӣ’’ти евама̄дӣсу (дха. са. 1222; вибха. 938) а̄гатам̣ госӣлакуккурасӣла̄дикам̣ сӣлам̣ говатакуккуравата̄дикан̃ча ватам̣ сӣлаббатанти вуччати, тасса пахӣнатта̄ саббампи наггийамун̣д̣ика̄диамаратапам̣ пахӣнам̣ хоти. тан̃хи тасса мӯлам̣, тенева сабба̄васа̄не вуттам̣ ‘‘йадаттхи кин̃чӣ’’ти. дуккхадассанасампада̄йа четтха сакка̄йадит̣т̣хи самудайадассанасампада̄йа вичикиччхитам̣, маггадассананибба̄надассанасампада̄йа сӣлаббатам̣ пахӣйатӣти вин̃н̃а̄таббам̣.
чатӯхапа̄йехӣтига̄тха̄ван̣н̣ана̄
11. евамасса килесават̣т̣аппаха̄нам̣ дассетва̄ ида̄ни тасмим̣ килесават̣т̣е сати йена випа̄кават̣т̣ена бхавитаббам̣, таппаха̄на̄ тасса̄пи паха̄нам̣ дӣпенто а̄ха ‘‘чатӯхапа̄йехи ча виппамутто’’ти. таттха чатта̄ро апа̄йа̄ на̄ма нирайатираччха̄напеттивисайаасурака̄йа̄. техи еса сатта бхаве а̄дийантопи виппамуттоти аттхо.
евамасса випа̄кават̣т̣аппаха̄нам̣ дассетва̄ ида̄ни йамасса випа̄кават̣т̣асса мӯлабхӯтам̣ каммават̣т̣ам̣, тасса̄пи паха̄нам̣ дассенто а̄ха ‘‘чхачча̄бхит̣ха̄на̄ни абхабба ка̄ту’’нти. таттха абхит̣ха̄на̄нӣти ол̣а̄рикат̣т̣ха̄на̄ни, та̄ни еса чха абхаббо ка̄тум̣. та̄ни ча ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣, бхиккхаве, анавака̄со, йам̣ дит̣т̣хисампанно пуггало ма̄тарам̣ джӣвита̄ воропеййа̄’’тиа̄дина̄ (а. ни. 1.271; ма. ни. 3.128; вибха. 809) найена екаканипа̄те вутта̄ни ма̄тугха̄тапитугха̄таарахантагха̄талохитуппа̄дасан̇гхабхедаан̃н̃асаттха̄руддесакамма̄нӣти ведитабба̄ни. та̄ни хи кин̃ча̄пи дит̣т̣хисампанно арийаса̄вако кунтхакипилликампи джӣвита̄ на воропети, апича кхо пана путхуджджанабха̄васса вигарахан̣аттхам̣ вутта̄ни. путхуджджано хи адит̣т̣хисампаннатта̄ евам̣маха̄са̄ваджджа̄ни абхит̣ха̄на̄нипи кароти, дассанасампанно пана абхаббо та̄ни ка̄тунти. абхаббаггахан̣ан̃четтха бхавантарепи акаран̣адассанаттхам̣. бхавантарепи хи еса аттано арийаса̄вакабха̄вам̣ аджа̄нантопи дхаммата̄йа ева ета̄ни ва̄ чха пакатипа̄н̣а̄типа̄та̄дӣни ва̄ пан̃ча вера̄ни ан̃н̃асаттха̄руддесена саха чха т̣ха̄на̄ни на кароти, йа̄ни сандха̄йа екачче ‘‘чха чха̄бхит̣ха̄на̄нӣ’’типи пат̣ханти. матамаччхагга̄ха̄дайо четтха арийаса̄вакага̄мада̄рака̄нам̣ нидассанам̣.
евам̣ бхагава̄ сатта бхаве а̄дийатопи арийаса̄вакасса ан̃н̃ехи аппахӣнабхава̄да̄нехи пуггалехи висит̣т̣хагун̣авасена сан̇гхаратанасса гун̣ам̣ ватва̄ ида̄ни тамева гун̣ам̣ нисса̄йа саччавачанам̣ пайун̃джати ‘‘идампи сан̇гхе’’ти. тассаттхо пуббе вуттанайенева ведитаббо. имисса̄пи га̄тха̄йа а̄н̣а̄ кот̣исатасахассачаккава̄л̣есу амануссехи пат̣иггахита̄ти.
кин̃ча̄пи сотига̄тха̄ван̣н̣ана̄
12. евам̣ сатта бхаве а̄дийатопи ан̃н̃ехи аппахӣнабхава̄да̄нехи пуггалехи висит̣т̣хагун̣ена сан̇гха̄дхит̣т̣ха̄нам̣ саччам̣ ватва̄ ида̄ни на кевалам̣ дассанасампанно чха абхит̣ха̄на̄ни абхаббо ка̄тум̣, кинту аппаматтакампи па̄пакаммам̣ катва̄ тасса пат̣иччха̄дана̄йапи абхабботи пама̄давиха̄ринопи дассанасампаннасса катаппат̣иччха̄дана̄бха̄вагун̣ена ваттума̄раддхо ‘‘кин̃ча̄пи со камма кароти па̄пака’’нти.
тассаттхо – со дассанасампанно кин̃ча̄пи сатисаммосена пама̄давиха̄рам̣ а̄гамма йам̣ там̣ бхагавата̄ локаваджджам̣ сан̃чичча̄тиккаманам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘йам̣ майа̄ са̄вака̄нам̣ сиккха̄падам̣ пан̃н̃аттам̣, там̣ мама са̄вака̄ джӣвитахетупи на̄тиккамантӣ’’ти (чӯл̣ава. 385; уда̄. 45) там̣ т̣хапетва̄ ан̃н̃ам̣ кут̣ика̄расахасеййа̄дим̣ пан̣н̣аттиваджджавӣтиккамасан̇кха̄там̣ буддхаппатикут̣т̣хам̣ ка̄йена па̄пакаммам̣ кароти, падасодхаммауттаричхаппан̃чава̄ча̄дхаммадесанасампхаппала̄папхарусавачана̄дим̣ ва̄ ва̄ча̄йа , уда четаса̄ ва̄ каттхачи лобхадосуппа̄данам̣ джа̄тарӯпа̄диса̄дийанам̣ чӣвара̄дипарибхогесу апаччавеккхан̣а̄дим̣ ва̄ па̄пакаммам̣ кароти. абхаббо со тасса пат̣иччхада̄йа на со там̣ ‘‘идам̣ акаппийамакаран̣ӣйа’’нти джа̄нитва̄ мухуттампи пат̣иччха̄дети, там̣кхан̣ам̣ ева пана саттхари ва̄ вин̃н̃ӯсу ва̄ сабрахмача̄рӣсу а̄ви катва̄ йатха̄дхаммам̣ пат̣икароти, ‘‘на пуна карисса̄мӣ’’ти евам̣ сам̣варитаббам̣ ва̄ сам̣варати. касма̄? йасма̄ абхаббата̄ дит̣т̣хападасса вутта̄, еварӯпампи па̄пакаммам̣ катва̄ тасса пат̣иччха̄да̄йа дит̣т̣ханибба̄нападасса дассанасампаннасса пуггаласса абхаббата̄ вутта̄ти аттхо.
катхам̣?
‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, дахаро кума̄ро мандо утта̄насеййако хаттхена ва̄ па̄дена ва̄ ан̇га̄рам̣ аккамитва̄ кхиппамева пат̣исам̣харати, евамева кхо, бхиккхаве, дхаммата̄ еса̄ дит̣т̣хисампаннасса пуггаласса, кин̃ча̄пи татха̄рӯпим̣ а̄паттим̣ а̄паджджати, йатха̄рӯпа̄йа а̄паттийа̄ вут̣т̣ха̄нам̣ пан̃н̃а̄йати. атха кхо нам̣ кхиппамева саттхари ва̄ вин̃н̃ӯсу ва̄ сабрахмача̄рӣсу десети виварати утта̄нӣкароти, десетва̄ виваритва̄ утта̄нӣкатва̄ а̄йатим̣ сам̣варам̣ а̄паджджатӣ’’ти (ма. ни. 1.496).
евам̣ бхагава̄ пама̄давиха̄ринопи дассанасампаннасса катаппат̣иччха̄дана̄бха̄вагун̣ена сан̇гхаратанасса гун̣ам̣ ватва̄ ида̄ни тамева гун̣ам̣ нисса̄йа саччавачанам̣ пайун̃джати ‘‘идампи сан̇гхе’’ти. тассаттхо пуббе вуттанайенева ведитаббо. имисса̄пи га̄тха̄йа а̄н̣а̄ кот̣исатасахассачаккава̄л̣есу амануссехи пат̣иггахита̄ти.
ванаппагумбетига̄тха̄ван̣н̣ана̄
13. евам̣ сан̇гхапарийа̄панна̄нам̣ пуггала̄нам̣ тена тена гун̣аппака̄рена сан̇гха̄дхит̣т̣ха̄нам̣ саччам̣ ватва̄ ида̄ни йва̄йам̣ бхагавата̄ ратанаттайагун̣ам̣ дӣпентена идха сан̇кхепена ан̃н̃атра ча виттха̄рена парийаттидхаммо десито, тампи нисса̄йа пуна буддха̄дхит̣т̣ха̄нам̣ саччам̣ ваттума̄раддхо ‘‘ванаппагумбе йатха̄ пхусситагге’’ти. таттха а̄саннасаннивесававаттхита̄нам̣ руккха̄нам̣ самӯхо ванам̣, мӯласа̄рапхеггутачаса̄кха̄пала̄сехи павуддхо гумбо пагумбо, ванасса, ване ва̄ пагумбо ванаппагумбо. сва̄йам̣ ‘‘ванаппагумбе’’ти вутто, евампи хи ваттум̣ лаббхати ‘‘аттхи савитаккасавича̄ре, аттхи авитаккавича̄раматте, сукхе дуккхе джӣве’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.174; ма. ни. 2.228) вийа. йатха̄ти упама̄вачанам̣. пхуссита̄ни агга̄ни асса̄ти пхусситагго, саббаса̄кха̄паса̄кха̄су сан̃джа̄тапуппхоти аттхо. со пуббе вуттанайенева ‘‘пхусситагге’’ти вутто. гимха̄нама̄се пат̣хамасмим̣ гимхети йе чатта̄ро гимха̄нам̣ ма̄са̄, тесам̣ чатуннам̣ гимхама̄са̄нам̣ екасмим̣ ма̄се. катарасмим̣ ма̄се ити че? пат̣хамасмим̣ гимхе, читрама̄сети аттхо. со хи ‘‘пат̣хамагимхо’’ти ча ‘‘ба̄лавасанто’’ти ча вуччати. тато парам̣ падаттхато па̄кат̣амева.
айам̣ панеттха пин̣д̣аттхо – йатха̄ пат̣хамагимхана̄маке ба̄лавасанте на̄на̄видхаруккхагахане ване супуппхитаггаса̄кхо тарун̣аруккхагаччхапарийа̄йана̄мо пагумбо ативийа сассирико хоти, евамева кхандха̄йатана̄дӣхи сатипат̣т̣ха̄насаммаппадха̄на̄дӣхи сӣласама̄дхиккхандха̄дӣхи ва̄ на̄наппака̄рехи аттхаппабхедапуппхехи ативийа сассирикатта̄ татхӯпамам̣ нибба̄нага̄мимаггадӣпанато нибба̄нага̄мим̣ парийаттидхаммаварам̣ нева ла̄бхахету на сакка̄ра̄дихету, кеваланту маха̄карун̣а̄йа аббхусса̄хитахадайо сатта̄нам̣ парамахита̄йа адесайӣти. парамам̣ хита̄йа̄ти еттха ча га̄тха̄бандхасукхаттхам̣ ануна̄сико. айам̣ панаттхо – парамахита̄йа нибба̄на̄йа адесайӣти.
евам̣ бхагава̄ имам̣ супуппхитаггаванаппагумбасадисам̣ парийаттидхаммам̣ ватва̄ ида̄ни тамева нисса̄йа буддха̄дхит̣т̣ха̄нам̣ саччавачанам̣ пайун̃джати ‘‘идампи буддхе’’ти. тассаттхо пуббе вуттанайенева ведитаббо. кевалам̣ пана идампи йатха̄вуттапака̄рапарийаттидхаммасан̇кха̄там̣ буддхе ратанам̣ пан̣ӣтанти евам̣ йоджетаббам̣. имисса̄пи га̄тха̄йа а̄н̣а̄ кот̣исатасахассачаккава̄л̣есу амануссехи пат̣иггахита̄ти.
варо варан̃н̃ӯтига̄тха̄ван̣н̣ана̄
14. евам̣ бхагава̄ парийаттидхаммена буддха̄дхит̣т̣ха̄нам̣ саччам̣ ватва̄ ида̄ни локуттарадхаммена ваттума̄раддхо ‘‘варо варан̃н̃ӯ’’ти. таттха вароти пан̣ӣта̄дхимуттикехи иччхито ‘‘ахо вата майампи еварӯпа̄ асса̄ма̄’’ти, варагун̣айогато ва̄ варо уттамо сет̣т̣хоти аттхо. варан̃н̃ӯти нибба̄нан̃н̃ӯ. нибба̄нан̃хи саббадхамма̄нам̣ уттамат̣т̣хена варам̣, тан̃чеса бодхимӯле сайам̣ пат̣ивиджджхитва̄ ан̃н̃а̄си. варадоти пан̃чаваггийабхаддаваггийаджат̣ила̄дӣнам̣ ан̃н̃есан̃ча деваманусса̄нам̣ ниббедхабха̄гийава̄сана̄бха̄гийаварадхаммада̄йӣти аттхо. вара̄хароти варасса маггасса а̄хат̣атта̄ вара̄хароти вуччати. со хи бхагава̄ дӣпан̇карато пабхути саматим̣са па̄рамийо пӯренто пуббакехи самма̄самбуддхехи ануйа̄там̣ пура̄н̣амаггаварама̄хари, тена ‘‘вара̄харо’’ти вуччати.
апича саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣аппат̣ила̄бхена варо, нибба̄насаччхикирийа̄йа варан̃н̃ӯ, сатта̄нам̣ вимуттисукхада̄нена варадо, уттамапат̣ипада̄харан̣ена вара̄харо. етехи локуттарагун̣ехи адхикасса кассачи гун̣асса абха̄вато ануттаро.
апаро найо – варо упасама̄дхит̣т̣ха̄напарипӯран̣ена, варан̃н̃ӯ пан̃н̃а̄дхит̣т̣ха̄напарипӯран̣ена, варадо ча̄га̄дхит̣т̣ха̄напарипӯран̣ена, вара̄харо сачча̄дхит̣т̣ха̄напарипӯран̣ена, варам̣ маггасаччама̄харӣти. татха̄ варо пун̃н̃уссайена, варан̃н̃ӯ пан̃н̃уссайена, варадо буддхабха̄ваттхика̄нам̣ тадупа̄йасампада̄нена, вара̄харо паччекабуддхабха̄ваттхика̄нам̣ тадупа̄йа̄харан̣ена, ануттаро таттха таттха асадисата̄йа, аттана̄ ва̄ ана̄чарийако хутва̄ паресам̣ а̄чарийабха̄вена, дхаммаварам̣ адесайи са̄вакабха̄ваттхика̄нам̣ тадаттха̄йа сва̄ккха̄тата̄дигун̣айуттасса дхаммаварасса десанато. сесам̣ вуттанайамева̄ти.
евам̣ бхагава̄ нававидхена локуттарадхаммена аттано гун̣ам̣ ватва̄ ида̄ни тамева гун̣ам̣ нисса̄йа буддха̄дхит̣т̣ха̄нам̣ саччавачанам̣ пайун̃джати ‘‘идампи буддхе’’ти. тассаттхо пуббе вуттанайенева ведитаббо. кевалам̣ пана йам̣ варам̣ локуттарадхаммам̣ еса ан̃н̃а̄си, йан̃ча ада̄си, йан̃ча а̄хари, йан̃ча десеси, идампи буддхе ратанам̣ пан̣ӣтанти евам̣ йоджетаббам̣. имисса̄пи га̄тха̄йа а̄н̣а̄ кот̣исатасахассачаккава̄л̣есу амануссехи пат̣иггахита̄ти.
кхӣн̣антига̄тха̄ван̣н̣ана̄
15. евам̣ бхагава̄ парийаттидхамман̃ча навалокуттарадхамман̃ча нисса̄йа двӣхи га̄тха̄хи буддха̄дхит̣т̣ха̄нам̣ саччам̣ ватва̄ ида̄ни йе там̣ парийаттидхаммам̣ ассосум̣, сута̄нуса̄рена ча пат̣ипаджджитва̄ наваппака̄рампи локуттарадхаммам̣ адхигамим̣су, тесам̣ анупа̄дисесанибба̄напаттигун̣ам̣ нисса̄йа пуна сан̇гха̄дхит̣т̣ха̄нам̣ саччам̣ ваттума̄раддхо ‘‘кхӣн̣ам̣ пура̄н̣а’’нти. таттха кхӣн̣анти самуччхиннам̣. пура̄н̣анти пура̄танам̣. наванти сампати ваттама̄нам̣. наттхи самбхаванти авиджджама̄напа̄тубха̄вам̣. вираттачитта̄ти вӣтара̄гачитта̄. а̄йатике бхавасминти ана̄гатамаддха̄нам̣ пунаббхаве. тети йесам̣ кхӣн̣ам̣ пура̄н̣ам̣ навам̣ наттхи самбхавам̣, йе ча а̄йатике бхавасмим̣ вираттачитта̄, те кхӣн̣а̄сава̄ бхиккхӯ. кхӣн̣абӣджа̄ти уччхиннабӣджа̄. авирӯл̣хичханда̄ти вирӯл̣хичхандавирахита̄. ниббантӣти виджджха̄йанти. дхӣра̄ти дхитисампанна̄. йатха̄йам̣ падӣпоти айам̣ падӣпо вийа.
ким̣ вуттам̣ хоти? йам̣ там̣ сатта̄нам̣ уппаджджитва̄ нируддхампи пура̄н̣ам̣ атӣтака̄ликам̣ каммам̣ тан̣ха̄синехасса аппахӣнатта̄ пат̣исандхиа̄харан̣асаматтхата̄йа акхӣн̣ам̣йева хоти, там̣ пура̄н̣ам̣ каммам̣ йесам̣ арахаттамаггена тан̣ха̄синехасса соситатта̄ аггина̄ дад̣д̣хабӣджамива а̄йатим̣ випа̄када̄на̄саматтхата̄йа кхӣн̣ам̣. йан̃ча несам̣ буддхапӯджа̄дивасена ида̄ни паваттама̄нам̣ каммам̣ наванти вуччати, тан̃ча тан̣ха̄паха̄ненева чхиннамӯлапа̄дапапуппхамива а̄йатим̣ пхалада̄на̄саматтхата̄йа йесам̣ наттхи самбхавам̣, йе ча тан̣ха̄паха̄ненева а̄йатике бхавасмим̣ вираттачитта̄, те кхӣн̣а̄сава̄ бхиккхӯ ‘‘каммам̣ кхеттам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ бӣджа’’нти (а. ни. 3.77) еттха вуттасса пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣асса каммаккхайенева кхӣн̣атта̄ кхӣн̣абӣджа̄. йопи пуббе пунаббхавасан̇кха̄та̄йа вирӯл̣хийа̄ чхандо ахоси. тассапи самудайаппаха̄ненева пахӣнатта̄ пуббе вийа чутика̄ле асамбхавена авирӯл̣хичханда̄ дхитисампаннатта̄ дхӣра̄ чаримавин̃н̃а̄н̣аниродхена йатха̄йам̣ падӣпо ниббуто, евам̣ ниббанти, пуна ‘‘рӯпино ва̄ арӯпино ва̄’’ти евама̄дим̣ пан̃н̃аттипатхам̣ аччентӣти. тасмим̣ кира самайе нагарадевата̄нам̣ пӯджанаттха̄йа джа̄литесу падӣпесу еко падӣпо виджджха̄йи, там̣ дассенто а̄ха ‘‘йатха̄йам̣ падӣпо’’ти.
евам̣ бхагава̄ йе там̣ пурима̄хи двӣхи га̄тха̄хи вуттам̣ парийаттидхаммам̣ ассосум̣, сута̄нуса̄рена ча пат̣ипаджджитва̄ наваппака̄рампи локуттарадхаммам̣ адхигамим̣су, тесам̣ анупа̄дисесанибба̄напаттигун̣ам̣ ватва̄ ида̄ни тамева гун̣ам̣ нисса̄йа сан̇гха̄дхит̣т̣ха̄нам̣ саччавачанам̣ пайун̃джанто десанам̣ сама̄песи ‘‘идампи сан̇гхе’’ти. тассаттхо пуббе вуттанайенева ведитаббо. кевалам̣ пана идампи йатха̄вуттена пака̄рена кхӣн̣а̄савабхиккхӯнам̣ нибба̄насан̇кха̄там̣ сан̇гхе ратанам̣ пан̣ӣтанти евам̣ йоджетаббам̣. имисса̄пи га̄тха̄йа а̄н̣а̄ кот̣исатасахассачаккава̄л̣есу амануссехи пат̣иггахита̄ти.
десана̄парийоса̄не ра̄джакуласса соттхи ахоси, саббӯпаддава̄ вӯпасамим̣су, чатура̄сӣтийа̄ па̄н̣асахасса̄нам̣ дхамма̄бхисамайо ахоси.
йа̄нӣдха̄тига̄тха̄ттайаван̣н̣ана̄
16. атха сакко дева̄наминдо ‘‘бхагавата̄ ратанаттайагун̣ам̣ нисса̄йа саччавачанам̣ пайун̃джама̄нена на̄гарасса соттхи ката̄, майа̄пи на̄гарасса соттхиттхам̣ ратанаттайагун̣ам̣ нисса̄йа кин̃чи ваттабба’’нти чинтетва̄ аваса̄не га̄тха̄ттайам̣ абха̄си ‘‘йа̄нӣдха бхӯта̄нӣ’’ти таттха йасма̄ буддхо йатха̄ локахитаттха̄йа уссуккам̣ а̄паннехи а̄гантаббам̣, татха̄ а̄гатато йатха̄ ча техи гантаббам̣, татха̄ гатато йатха̄ ча техи а̄джа̄нитаббам̣, татха̄ а̄джа̄нанато, йатха̄ ча джа̄нитаббам̣, татха̄ джа̄нанато, йан̃ча татхева хоти, тасса гаданато ча ‘‘татха̄гато’’ти вуччати. йасма̄ ча со девамануссехи пуппхагандха̄дина̄ бахи ниббаттена упака̄ракена, дхамма̄нудхаммапат̣ипатта̄дина̄ ча аттани ниббаттена ативийа пӯджито, тасма̄ сакко дева̄наминдо саббам̣ девапарисам̣ аттана̄ саддхим̣ сампин̣д̣етва̄ а̄ха ‘‘татха̄гатам̣ девамануссапӯджитам̣, буддхам̣ намасса̄ма суваттхи хотӯ’’ти.
17. йасма̄ пана дхамме маггадхаммо йатха̄ йуганаддхасаматхавипассана̄балена гантаббам̣ килесапаккхам̣ самуччхиндантена, татха̄ гатоти татха̄гато. нибба̄надхаммопи йатха̄ гато пан̃н̃а̄йа пат̣ивиддхо саббадуккхаппат̣ивигха̄та̄йа сампаджджати, буддха̄дӣхи татха̄ авагато, тасма̄ ‘‘татха̄гато’’твева вуччати. йасма̄ ча сан̇гхопи йатха̄ аттахита̄йа пат̣ипаннехи гантаббам̣ тена тена маггена, татха̄ гатоти ‘‘татха̄гато’’твева вуччати. тасма̄ авасесага̄тха̄двайепи татха̄гатам̣ дхаммам̣ намасса̄ма суваттхи хоту, татха̄гатам̣ сан̇гхам̣ намасса̄ма суваттхи хотӯти вуттам̣. сесам̣ вуттанайамева̄ти.
евам̣ сакко дева̄наминдо имам̣ га̄тха̄ттайам̣ бха̄ситва̄ бхагавантам̣ падаккхин̣ам̣ катва̄ девапурамева гато саддхим̣ девапариса̄йа. бхагава̄ пана тадева ратанасуттам̣ дутийадивасепи десеси, пуна чатура̄сӣтийа̄ па̄н̣асахасса̄нам̣ дхамма̄бхисамайо ахоси, евам̣ йа̄ва саттамадивасам̣ десеси, дивасе дивасе татхева дхамма̄бхисамайо ахоси. бхагава̄ ад̣д̣хама̄самева веса̄лийам̣ вихаритва̄ ра̄джӯнам̣ ‘‘гаччха̄ма̄’’ти пат̣иведеси. тато ра̄джа̄но дигун̣ена сакка̄рена пуна тӣхи дивасехи бхагавантам̣ ган̇га̄тӣрам̣ найим̣су. ган̇га̄йа ниббатта̄ на̄гара̄джа̄но чинтесум̣ ‘‘манусса̄ татха̄гатасса сакка̄рам̣ каронти, майам̣ ким̣ на карисса̄ма̄’’ти суван̣н̣араджатаман̣имайа̄ на̄ва̄йо ма̄петва̄ суван̣н̣араджатаман̣имайе ева паллан̇ке пан̃н̃апетва̄ пан̃чаван̣н̣ападумасан̃чханнам̣ удакам̣ каритва̄ ‘‘амха̄кам̣ ануггахам̣ каротха̄’’ти бхагавантам̣ йа̄чим̣су. бхагава̄ адхива̄сетва̄ ратанана̄вама̄рӯл̣хо, пан̃ча ча бхиккхусата̄ни пан̃часатам̣ на̄ва̄йо абхирӯл̣ха̄. на̄гара̄джа̄но бхагавантам̣ саддхим̣ бхиккхусан̇гхена на̄габхаванам̣ павесесум̣. татра судам̣ бхагава̄ саббараттим̣ на̄гапариса̄йа дхаммам̣ десеси. дутийадивасе диббехи кха̄данӣйабходжанӣйехи маха̄да̄нам̣ акам̣су, бхагава̄ анумодитва̄ на̄габхавана̄ никкхами.
бхӯмат̣т̣ха̄ дева̄ ‘‘манусса̄ ча на̄га̄ ча татха̄гатасса сакка̄рам̣ каронти, майам̣ ким̣ на карисса̄ма̄’’ти чинтетва̄ ванаппагумбаруккхапаббата̄дӣсу чхатта̄тичхатта̄ни уккхипим̣су. етенева упа̄йена йа̄ва аканит̣т̣хабрахмабхаванам̣, та̄ва маха̄сакка̄рависесо ниббатти. бимбиса̄ропи личчхавӣхи а̄гатака̄ле катасакка̄рато дигун̣амака̄си. пуббе вуттанайенева пан̃чахи дивасехи бхагавантам̣ ра̄джагахам̣ а̄неси.
ра̄джагахамануппатте бхагавати паччха̄бхаттам̣ ман̣д̣алама̄л̣е саннипатита̄нам̣ бхиккхӯнам̣ айамантаракатха̄ удапа̄ди ‘‘ахо буддхасса бхагавато а̄нубха̄во, йам̣ уддисса ган̇га̄йа орато ча па̄рато ча ат̣т̣хайоджано бхӯмибха̄го ниннан̃ча тхалан̃ча самам̣ катва̄ ва̄лука̄йа окиритва̄ пуппхехи сан̃чханно, йоджанаппама̄н̣ам̣ ган̇га̄йа удакам̣ на̄на̄ван̣н̣ехи падумехи сан̃чханнам̣, йа̄ва аканит̣т̣хабхаванам̣, та̄ва чхатта̄тичхатта̄ни уссита̄нӣ’’ти. бхагава̄ там̣ паваттим̣ н̃атва̄ гандхакут̣ито никкхамитва̄ тан̇кхан̣а̄нурӯпена па̄т̣иха̄рийена гантва̄ ман̣д̣алама̄л̣е пан̃н̃аттаварабуддха̄сане нисӣди. нисаджджа кхо бхагава̄ бхиккхӯ а̄мантеси – ‘‘ка̄йа нуттха, бхиккхаве, етарахи катха̄йа саннисинна̄’’ти. бхиккхӯ саббам̣ а̄рочесум̣ бхагава̄ етадавоча – ‘‘на, бхиккхаве, айам̣ пӯджа̄висесо майхам̣ буддха̄нубха̄вена ниббатто, на на̄гадевабрахма̄нубха̄вена, апича кхо пуббе аппаматтакапаричча̄га̄нубха̄вена ниббатто’’ти. бхиккхӯ а̄хам̣су ‘‘на майам̣, бханте, там̣ аппаматтакам̣ паричча̄гам̣ джа̄на̄ма, са̄дху но бхагава̄ татха̄ катхету, йатха̄ майам̣ там̣ джа̄неййа̄ма̄’’ти.
бхагава̄ а̄ха – бхӯтапуббам̣, бхиккхаве, таккасила̄йам̣ сан̇кхо на̄ма бра̄хман̣о ахоси. тасса путто сусӣмо на̄ма ма̄н̣аво сол̣асавассуддесико вайена. со екадивасам̣ питарам̣ упасан̇камитва̄ абхива̄детва̄ екамантам̣ ат̣т̣ха̄си. атха там̣ пита̄ а̄ха ‘‘ким̣, та̄та, сусӣма̄’’ти? со а̄ха ‘‘иччха̄махам̣, та̄та, ба̄ра̄н̣асим̣ гантва̄ сиппам̣ уггахету’’нти. ‘‘тена хи, та̄та, сусӣма, асуко на̄ма бра̄хман̣о мама саха̄йако, тасса сантикам̣ гантва̄ угган̣ха̄хӣ’’ти каха̄пан̣асахассам̣ ада̄си. со там̣ гахетва̄ ма̄та̄питаро абхива̄детва̄ анупуббена ба̄ра̄н̣асим̣ гантва̄ упача̄райуттена видхина̄ а̄чарийам̣ упасан̇камитва̄ абхива̄детва̄ атта̄нам̣ ниведеси. а̄чарийо ‘‘мама саха̄йакасса путто’’ти ма̄н̣авам̣ сампат̣иччхитва̄ саббам̣ па̄хунеййаваттамака̄си. со аддха̄накиламатхам̣ винодетва̄ там̣ каха̄пан̣асахассам̣ а̄чарийасса па̄дамӯле т̣хапетва̄ сиппам̣ уггахетум̣ ока̄сам̣ йа̄чи. а̄чарийо ока̄сам̣ катва̄ угган̣ха̄песи.
со лахун̃ча ган̣ханто, бахун̃ча ган̣ханто, гахитагахитан̃ча суван̣н̣абха̄джане паккхиттателамива авинассама̄нам̣ дха̄ренто, два̄дасавассикам̣ сиппам̣ катипайама̄сенева парийоса̄песи. со саджджха̄йам̣ каронто а̄димаджджхам̣йева пассати, но парийоса̄нам̣. атха а̄чарийам̣ упасан̇камитва̄ а̄ха ‘‘имасса сиппасса а̄димаджджхамева пасса̄ми, но парийоса̄на’’нти. а̄чарийо а̄ха ‘‘ахампи, та̄та, евамева̄’’ти. атха ко, а̄чарийа, имасса сиппасса парийоса̄нам̣ джа̄на̄тӣти? исипатане, та̄та, исайо аттхи, те джа̄неййунти. те упасан̇камитва̄ пуччха̄ми, а̄чарийа̄ти? пуччха, та̄та, йатха̄сукханти. со исипатанам̣ гантва̄ паччекабуддхе упасан̇камитва̄ пуччхи ‘‘апи, бханте, парийоса̄нам̣ джа̄на̄тха̄’’ти? а̄ма, а̄вусо, джа̄на̄ма̄ти. там̣ мампи сиккха̄петха̄ти. тена ха̄вусо, паббаджа̄хи, на сакка̄ апаббаджитена сиккха̄петунти. са̄дху, бханте, пабба̄джетха ва̄ мам̣, йам̣ ва̄ иччхатха, там̣ катва̄ парийоса̄нам̣ джа̄на̄петха̄ти. те там̣ пабба̄джетва̄ каммат̣т̣ха̄не нийоджетум̣ асаматтха̄ ‘‘евам̣ те нива̄сетаббам̣, евам̣ па̄рупитабба’’нтиа̄дина̄ найена а̄бхисама̄ча̄рикам̣ сиккха̄песум̣. со таттха сиккханто упаниссайасампаннатта̄ на чиренева паччекабодхим̣ абхисамбуджджхи. сакалаба̄ра̄н̣асийам̣ ‘‘сусӣмапаччекабуддхо’’ти па̄кат̣о ахоси ла̄бхаггайасаггаппатто сампаннапарива̄ро. со аппа̄йукасам̣ваттаникасса каммасса кататта̄ на чиренева паринибба̄йи. тасса паччекабуддха̄ ча маха̄джанака̄йо ча сарӣракиччам̣ катва̄ дха̄туйо гахетва̄ нагарадва̄ре тхӯпам̣ патит̣т̣ха̄песум̣.
атха кхо сан̇кхо бра̄хман̣о ‘‘путто ме чирагато, на часса паваттим̣ джа̄на̄мӣ’’ти путтам̣ дат̣т̣хука̄мо таккасила̄йа никкхамитва̄ анупуббена ба̄ра̄н̣асим̣ гантва̄ маха̄джанака̄йам̣ саннипатитам̣ дисва̄ ‘‘аддха̄ бахӯсу екопи ме путтасса паваттим̣ джа̄ниссатӣ’’ти чинтенто упасан̇камитва̄ пуччхи ‘‘сусӣмо на̄ма ма̄н̣аво идха а̄гато аттхи, апи ну тасса паваттим̣ джа̄на̄тха̄’’ти? те ‘‘а̄ма, бра̄хман̣а, джа̄на̄ма, имасмим̣ нагаре бра̄хман̣асса сантике тин̣н̣ам̣ веда̄нам̣ па̄рагӯ хутва̄ паччекабуддха̄нам̣ сантике паббаджитва̄ паччекабуддхо хутва̄ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йи, айамасса тхӯпо патит̣т̣ха̄пито’’ти а̄хам̣су. со бхӯмим̣ хаттхена пахаритва̄ родитва̄ ча паридевитва̄ ча там̣ четийан̇ган̣ам̣ гантва̄ тин̣а̄ни уддхаритва̄ уттараса̄т̣акена ва̄лукам̣ а̄нетва̄ паччекабуддхачетийан̇ган̣е окиритва̄ каман̣д̣алуто удакена самантато бхӯмим̣ париппхоситва̄ ванапуппхехи пӯджам̣ катва̄ уттараса̄т̣акена пат̣а̄кам̣ а̄ропетва̄ тхӯпасса упари аттано чхаттам̣ бандхитва̄ пакка̄мӣти.
евам̣ атӣтам̣ десетва̄ джа̄такам̣ паччуппаннена анусандхенто бхиккхӯнам̣ дхаммакатхам̣ катхеси. ‘‘сийа̄ кхо пана во, бхиккхаве, евамасса ‘ан̃н̃о нӯна тена самайена сан̇кхо бра̄хман̣о ахосӣ’ти, на кхо панетам̣ евам̣ дат̣т̣хаббам̣, ахам̣ тена самайена сан̇кхо бра̄хман̣о ахосим̣, майа̄ сусӣмасса паччекабуддхасса четийан̇ган̣е тин̣а̄ни уддхат̣а̄ни, тасса ме каммасса ниссандена ат̣т̣хайоджанамаггам̣ вигатакха̄н̣укан̣т̣акам̣ катва̄ самам̣ суддхамакам̣су. майа̄ таттха ва̄лука̄ окин̣н̣а̄, тасса ме ниссандена ат̣т̣хайоджанамагге ва̄лукам̣ окирим̣су. майа̄ таттха ванакусумехи пӯджа̄ ката̄, тасса ме ниссандена навайоджане магге тхале ча удаке ча на̄на̄пуппхехи пуппхасантхарамакам̣су. майа̄ таттха каман̣д̣алудакена бхӯми париппхосита̄, тасса ме ниссандена веса̄лийам̣ поккхаравассам̣ васси. майа̄ тасмим̣ четийе пат̣а̄ка̄ а̄ропита̄, чхаттан̃ча баддхам̣, тасса ме ниссандена йа̄ва аканит̣т̣хабхавана̄ пат̣а̄ка̄ ча а̄ропита̄, чхатта̄тичхатта̄ни ча уссита̄ни. ити кхо, бхиккхаве, айам̣ майхам̣ пӯджа̄висесо нева буддха̄нубха̄вена ниббатто, на на̄гадевабрахма̄нубха̄вена, апича кхо аппаматтакапаричча̄га̄нубха̄вена ниббатто’’ти. дхаммакатха̄парийоса̄не имам̣ га̄тхамабха̄си –
‘‘матта̄сукхапаричча̄га̄, пассе че випулам̣ сукхам̣;
чадже матта̄сукхам̣ дхӣро, сампассам̣ випулам̣ сукха’’нти. (дха. па. 290);
параматтхаджотика̄йа кхуддакапа̄т̣ха-ат̣т̣хакатха̄йа
ратанасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.