5. ман̇галасуттаван̣н̣ана̄
никкхепаппайоджанам̣
ида̄ни кума̄рапан̃ха̄нантарам̣ никкхиттасса ман̇галасуттасса аттхаван̣н̣ана̄ккамо ануппатто, тасса идха никкхепаппайоджанам̣ ватва̄ аттхаван̣н̣анам̣ карисса̄ма. сеййатхидам̣ – идан̃хи суттам̣ имина̄ ануккамена бхагавата̄ авуттампи йва̄йам̣ саран̣агаманехи са̄санота̄ро, сиккха̄пададваттим̣са̄ка̄ракума̄рапан̃хехи ча сӣласама̄дхипан̃н̃а̄ппабхеданайо дассито, саббопеса парамаман̇галабхӯто, йато ман̇галаттхикена еттхева абхийого ка̄таббо, со часса ман̇галабха̄во имина̄ сутта̄нуса̄рена ведитабботи дассанаттхам̣ вуттам̣.
идамасса идха никкхепаппайоджанам̣.
пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄
евам̣ никкхиттасса панасса аттхаван̣н̣анаттхам̣ айам̣ ма̄тика̄ –
‘‘вуттам̣ йена йада̄ йасма̄, четам̣ ватва̄ имам̣ видхим̣;
евамичча̄дипа̄т̣хасса, аттхам̣ на̄наппака̄рато.
‘‘ван̣н̣айанто самут̣т̣ха̄нам̣, ватва̄ йам̣ йаттха ман̇галам̣;
ваваттхапетва̄ там̣ тасса, ман̇галаттам̣ вибха̄вайе’’ти.
таттха ‘‘вуттам̣ йена йада̄ йасма̄, четам̣ ватва̄ имам̣ видхи’’нти айам̣ та̄ва аддхага̄тха̄ йадидам̣ ‘‘евам̣ ме сутам̣ екам̣ самайам̣ бхагава̄…пе… бхагавантам̣ га̄тха̄йа аджджхабха̄сӣ’’ти, идам̣ вачанам̣ сандха̄йа вутта̄. идан̃хи ануссававасена вуттам̣, со ча бхагава̄ сайамбхӯ ана̄чарийако, тасма̄ недам̣ тасса бхагавато вачанам̣ арахато самма̄самбуддхасса. йато ваттаббаметам̣ ‘‘идам̣ вачанам̣ кена вуттам̣, када̄, касма̄ ча вутта’’нти. вуччате – а̄йасмата̄ а̄нандена вуттам̣, тан̃ча пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле.
пат̣хамамаха̄сан̇гӣти чеса̄ саббасуттанида̄накосаллаттхама̄дито пабхути евам̣ ведитабба̄. дхаммачаккаппаваттанан̃хи а̄дим̣ катва̄ йа̄ва субхаддапарибба̄джакавинайана̄, катабуддхакичче кусина̄ра̄йам̣ упаваттане малла̄нам̣ са̄лаване йамакаса̄ла̄намантаре виса̄кхапун̣н̣амадивасе паччӯсасамайе анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ париниббуте, бхагавати локана̄тхе бхагавато паринибба̄не саннипатита̄нам̣ саттаннам̣ бхиккхусатасахасса̄нам̣ сан̇гхаттхеро а̄йасма̄ маха̄кассапо сатта̄хапариниббуте бхагавати субхаддена вуд̣д̣хапаббаджитена ‘‘алам̣, а̄вусо, ма̄ сочиттха, ма̄ паридевиттха, сумутта̄ майам̣ тена маха̄саман̣ена, упаддута̄ ча хома ‘идам̣ во каппати идам̣ во на каппатӣ’ти, ида̄ни пана майам̣ йам̣ иччхисса̄ма там̣ карисса̄ма, йам̣ на иччхисса̄ма на там̣ карисса̄ма̄’’ти (чӯл̣ава. 437; дӣ. ни. 2.232) вуттавачанамануссаранто ‘‘т̣ха̄нам̣ кхо панетам̣ виджджати йам̣ па̄пабхиккхӯ ‘атӣтасаттхукам̣ па̄вачана’нти ман̃н̃ама̄на̄ паккхам̣ лабхитва̄ на чирассева саддхаммам̣ антарадха̄пеййум̣. йа̄ва ча дхаммавинайо тит̣т̣хати, та̄ва анатӣтасаттхукамева па̄вачанам̣ хоти. йатха̄ха бхагава̄ –
‘‘йо во, а̄нанда, майа̄ дхаммо ча винайо ча десито пан̃н̃атто, со во мамаччайена саттха̄’’ти (дӣ. ни. 2.216).
‘‘йам̣нӯна̄хам̣ дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йеййам̣, йатхайидам̣ са̄санам̣ аддханийам̣ асса чират̣т̣хитикам̣’’.
йан̃ча̄хам̣ бхагавата̄ –
‘‘дха̄рессаси пана ме твам̣, кассапа, са̄н̣а̄ни пам̣сукӯла̄ни ниббасана̄нӣ’’ти ватва̄ чӣваре са̄дха̄ран̣апарибхогена чева –
‘‘ахам̣, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кха̄ми вивиччева ка̄мехи…пе… пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихара̄ми, кассапопи, бхиккхаве, йа̄вадева а̄кан̇кхати вивиччева ка̄мехи…пе… пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихаратӣ’’ти –
евама̄дина̄ найена нава̄нупуббавиха̄рачхал̣абхин̃н̃а̄ппабхеде уттаримануссадхамме аттана̄ самасамат̣т̣хапанена ча ануггахито, тасса ме киман̃н̃ам̣ а̄н̣ан̣йам̣ бхависсати? ‘‘нану мам̣ бхагава̄ ра̄джа̄ вийа сакакавачаиссарийа̄нуппада̄нена аттано кулавам̣саппатит̣т̣ха̄пакам̣ путтам̣ ‘саддхаммавам̣саппатит̣т̣ха̄пако ме айам̣ бхависсатӣ’ти мантва̄ имина̄ аса̄дха̄ран̣ена ануггахена ануггахесӣ’’ти чинтайанто дхаммавинайасан̇га̄йанаттхам̣ бхиккхӯнам̣ усса̄хам̣ джанеси? йатха̄ха –
‘‘атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо бхиккхӯ а̄мантеси – екамида̄хам̣, а̄вусо, самайам̣ па̄ва̄йа кусина̄рам̣ аддха̄намаггаппат̣ипанно махата̄ бхиккхусан̇гхена саддхим̣ пан̃чаматтехи бхиккхусатехӣ’’ти (дӣ. ни. 2.231; чӯл̣ава. 437) саббам̣ субхаддакан̣д̣ам̣ виттха̄ретаббам̣.
тато парам̣ а̄ха –
‘‘ханда майам̣, а̄вусо, дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йеййа̄ма, пуре адхаммо диппати, дхаммо пат̣иба̄хиййати, авинайо диппати, винайо пат̣иба̄хиййати, пуре адхаммава̄дино балаванто хонти, дхаммава̄дино дуббала̄ хонти, авинайава̄дино балаванто хонти, винайава̄дино дуббала̄ хонтӣ’’ти (чӯл̣ава. 437).
бхиккхӯ а̄хам̣су ‘‘тена хи, бханте, тхеро бхиккхӯ уччинатӯ’’ти. тхеро сакаланаван̇гасаттхуса̄санапарийаттидхаре путхуджджанасота̄паннасакада̄га̄миана̄га̄мисуккхавипассакакхӣн̣а̄савабхиккхӯ анекасате анекасахассе ча ваджджетва̄ типит̣акасаббапарийаттиппабхедадхаре пат̣исамбхида̄ппатте маха̄нубха̄ве йебхуййена бхагавата̄ етадаггам̣ а̄ропите тевиджджа̄дибхеде кхӣн̣а̄савабхиккхӯйева екӯнапан̃часате париггахеси. йе сандха̄йа идам̣ вуттам̣ ‘‘атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо екенӯнапан̃чаарахантасата̄ни уччинӣ’’ти (чӯл̣ава. 437).
кисса пана тхеро екенӯнамака̄сӣти? а̄йасмато а̄нандаттхерасса ока̄сакаран̣аттхам̣. тена ха̄йасмата̄ саха̄пи вина̄пи на сакка̄ дхаммасан̇гӣти ка̄тум̣. со ха̄йасма̄ секхо сакаран̣ӣйо, тасма̄ саха на сакка̄, йасма̄ панасса кин̃чи дасабаладеситам̣ суттагеййа̄дикам̣ бхагавато асаммукха̄ пат̣иггахитам̣ на̄ма наттхи, тасма̄ вина̄пи на сакка̄. йади евам̣ секхопи сама̄но дхаммасан̇гӣтийа̄ бахӯка̄ратта̄ тхерена уччинитаббо асса, атха касма̄ на уччинитоти? парӯпава̄давиваджджанато. тхеро хи а̄йасманте а̄нанде ативийа виссаттхо ахоси. татха̄ хи нам̣ сирасмим̣ палитесу джа̄тесупи ‘‘на ва̄йам̣ кума̄рако маттаман̃н̃а̄сӣ’’ти (сам̣. ни. 2.154) кума̄ракава̄дена овадати. сакйакулаппасуто ча̄йам̣ а̄йасма̄ татха̄гатасса бха̄та̄ чӯл̣апиту путто, татра бхиккхӯ чханда̄гаманам̣ вийа ман̃н̃ама̄на̄ ‘‘бахӯ асекхапат̣исамбхида̄ппатте бхиккхӯ т̣хапетва̄ а̄нандам̣ секхапат̣исамбхида̄ппаттам̣ тхеро уччинӣ’’ти упавадеййум̣. там̣ парӯпава̄дам̣ парививадждженто ‘‘а̄нандам̣ вина̄ сан̇гӣти на сакка̄ ка̄тум̣, бхиккхӯнам̣йева ануматийа̄ гахесса̄мӣ’’ти на уччини.
атха сайамева бхиккхӯ а̄нандассаттха̄йа тхерам̣ йа̄чим̣су. йатха̄ха –
‘‘бхиккхӯ а̄йасмантам̣ маха̄кассапам̣ етадавочум̣ – ‘айам̣, бханте, а̄йасма̄ а̄нандо кин̃ча̄пи секхо, абхаббо чханда̄ доса̄ моха̄ бхайа̄ агатим̣ гантум̣, баху ча̄нена бхагавато сантике дхаммо ча винайо ча парийатто, тена хи, бханте, тхеро а̄йасмантампи а̄нандам̣ уччинатӯ’ти. атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо а̄йасмантампи а̄нандам̣ уччинӣ’’ти (чӯл̣ава. 437).
евам̣ бхиккхӯнам̣ ануматийа̄ уччинитена тена̄йасмата̄ саддхим̣ пан̃чатхерасата̄ни ахесум̣.
атха кхо тхера̄нам̣ бхиккхӯнам̣ етадахоси – ‘‘каттха ну кхо майам̣ дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йеййа̄ма̄’’ти. атха кхо тхера̄нам̣ бхиккхӯнам̣ етадахоси ‘‘ра̄джагахам̣ кхо маха̄гочарам̣ пахӯтасена̄санам̣, йам̣нӯна майам̣ ра̄джагахе вассам̣ васанта̄ дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йеййа̄ма, нан̃н̃е бхиккхӯ ра̄джагахе вассам̣ упагаччхеййу’’нти. касма̄ пана несам̣ етадахоси? идам̣ амха̄кам̣ тха̄варакаммам̣, кочи висабха̄гапуггало сан̇гхамаджджхам̣ пависитва̄ уккот̣еййа̄ти. атха̄йасма̄ маха̄кассапо н̃аттидутийена каммена са̄веси. там̣ сан̇гӣтиккхандхаке (чӯл̣ава. 437) вуттанайенева н̃а̄таббам̣.
атха татха̄гатасса паринибба̄нато саттасу са̄дхукӣл̣анадивасесу саттасу ча дха̄тупӯджа̄дивасесу вӣтиваттесу ‘‘ад̣д̣хама̄со атикканто, ида̄ни гимха̄нам̣ дийад̣д̣хо ма̄со сесо, упакат̣т̣ха̄ вассӯпана̄йика̄’’ти мантва̄ маха̄кассапаттхеро ‘‘ра̄джагахам̣, а̄вусо, гаччха̄ма̄’’ти упад̣д̣хам̣ бхиккхусан̇гхам̣ гахетва̄ екам̣ маггам̣ гато. ануруддхаттхеропи упад̣д̣хам̣ гахетва̄ екам̣ маггам̣ гато, а̄нандаттхеро пана бхагавато паттачӣварам̣ гахетва̄ бхиккхусан̇гхапаривуто са̄ваттхим̣ гантва̄ ра̄джагахам̣ гантука̄мо йена са̄ваттхи, тена ча̄рикам̣ пакка̄ми. а̄нандаттхерена гатагатат̣т̣ха̄не маха̄паридево ахоси, ‘‘бханте а̄нанда, кухим̣ саттха̄рам̣ т̣хапетва̄ а̄гатосӣ’’ти? анупуббена са̄ваттхим̣ ануппатте тхере бхагавато паринибба̄насамайе вийа маха̄паридево ахоси.
татра судам̣ а̄йасма̄ а̄нандо аниччата̄дипат̣исам̣йутта̄йа дхаммийа̄ катха̄йа там̣ маха̄джанам̣ сан̃н̃а̄петва̄ джетаванам̣ пависитва̄ дасабалена васитагандхакут̣ийа̄ два̄рам̣ виваритва̄ ман̃чапӣт̣хам̣ нӣхаритва̄ паппхот̣етва̄ гандхакут̣им̣ саммаджджитва̄ мила̄тама̄ла̄качаварам̣ чхад̣д̣етва̄ ман̃чапӣт̣хам̣ атихаритва̄ пуна йатха̄т̣ха̄не т̣хапетва̄ бхагавато т̣хитака̄ле каран̣ӣйам̣ ваттам̣ саббамака̄си. атха тхеро бхагавато паринибба̄нато пабхути т̣ха̄нанисаджджабахулатта̄ уссаннадха̄тукам̣ ка̄йам̣ самасса̄сетум̣ дутийадивасе кхӣравиречанам̣ пивитва̄ виха̄рейева нисӣди, йам̣ сандха̄йа субхена ма̄н̣авена пахитам̣ ма̄н̣авакам̣ етадавоча –
‘‘ака̄ло кхо, ма̄н̣авака, аттхи ме аджджа бхесаджджаматта̄ пӣта̄, аппева на̄ма свепи упасан̇камеййа̄ма̄’’ти (дӣ. ни. 1.447).
дутийадивасе четакаттхерена паччха̄саман̣ена гантва̄ субхена ма̄н̣авена пут̣т̣хо дӣгханика̄йе субхасуттам̣ на̄ма дасамам̣ суттамабха̄си.
атха кхо тхеро джетаване виха̄ре кхан̣д̣апхуллаппат̣исан̇кхаран̣ам̣ ка̄ра̄петва̄ упакат̣т̣ха̄йа вассӯпана̄йика̄йа ра̄джагахам̣ гато. татха̄ маха̄кассапаттхеро ануруддхаттхеро ча саббам̣ бхиккхусан̇гхам̣ гахетва̄ ра̄джагахамева гата̄.
тена кхо пана самайена ра̄джагахе ат̣т̣ха̄раса маха̄виха̄ра̄ хонти. те саббепи чхад̣д̣итапатитаукла̄па̄ ахесум̣. бхагавато хи паринибба̄не саббе бхиккхӯ аттано аттано паттачӣварам̣ гахетва̄ виха̄ре ча паривен̣е ча чхад̣д̣етва̄ агамам̣су. таттха тхера̄ бхагавато вачанапӯджанаттхам̣ титтхийава̄дапаримочанаттхан̃ча ‘‘пат̣хамам̣ ма̄сам̣ кхан̣д̣апхуллаппат̣исан̇кхаран̣ам̣ карома̄’’ти чинтесум̣. титтхийа̄ хи вадеййум̣ ‘‘саман̣асса готамасса са̄вака̄ саттхари т̣хитейева виха̄ре пат̣иджаггим̣су, париниббуте чхад̣д̣есу’’нти. тесам̣ ва̄дапаримочанаттхан̃ча чинтесунти вуттам̣ хоти. вуттампи четам̣ –
‘‘атха кхо тхера̄нам̣ бхиккхӯнам̣ етадахоси – бхагавата̄ кхо, а̄вусо, кхан̣д̣апхуллаппат̣исан̇кхаран̣ам̣ ван̣н̣итам̣, ханда майам̣, а̄вусо, пат̣хамам̣ ма̄сам̣ кхан̣д̣апхуллаппат̣исан̇кхаран̣ам̣ карома, маджджхимам̣ ма̄сам̣ саннипатитва̄ дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йисса̄ма̄’’ти (чӯл̣ава. 438).
те дутийадивасе гантва̄ ра̄джадва̄ре ат̣т̣хам̣су. аджа̄тасатту ра̄джа̄ а̄гантва̄ вандитва̄ ‘‘ахам̣, бханте, ким̣ кароми, кенаттхо’’ти пава̄реси. тхера̄ ат̣т̣ха̄расамаха̄виха̄раппат̣исан̇кхаран̣аттха̄йа хаттхакаммам̣ пат̣иведесум̣. ‘‘са̄дху, бханте’’ти ра̄джа̄ хаттхакаммака̄раке мануссе ада̄си. тхера̄ пат̣хамам̣ ма̄сам̣ саббавиха̄ре пат̣исан̇кхара̄песум̣.
атха ран̃н̃о а̄рочесум̣ – ‘‘нит̣т̣хитам̣, маха̄ра̄джа, виха̄раппат̣исан̇кхаран̣ам̣, ида̄ни дхаммавинайасан̇гахам̣ карома̄’’ти. ‘‘са̄дху, бханте, виссаттха̄ каротха, майхам̣ а̄н̣а̄чаккам̣, тумха̄кам̣ дхаммачаккам̣ хоту. а̄н̣а̄петха, бханте, ким̣ каромӣ’’ти? ‘‘дхаммасан̇гахам̣ каронта̄нам̣ бхиккхӯнам̣ саннисаджджат̣т̣ха̄нам̣ маха̄ра̄джа̄’’ти. ‘‘каттха кароми, бханте’’ти? ‘‘вебха̄рапаббатапассе саттапан̣н̣игуха̄два̄ре ка̄тум̣ йуттам̣ маха̄ра̄джа̄’’ти. ‘‘са̄дху, бханте’’ти кхо, ра̄джа̄ аджа̄тасатту, виссакаммуна̄ ниммитасадисам̣ сувибхаттабхиттитхамбхасопа̄нам̣ на̄на̄видхама̄ла̄каммалата̄каммавичитрам̣ маха̄ман̣д̣апам̣ ка̄ра̄петва̄ вивидхакусумада̄маоламбакавиниггалантача̄рувита̄нам̣ ратанавичитраман̣икот̣т̣иматаламива ча нам̣ на̄на̄пуппхӯпаха̄равичитрам̣ супаринит̣т̣хитабхӯмикаммам̣ брахмавима̄насадисам̣ алан̇каритва̄ тасмим̣ маха̄ман̣д̣апе пан̃часата̄нам̣ бхиккхӯнам̣ анаггха̄ни пан̃чакаппийапаччаттхаран̣асата̄ни пан̃н̃а̄петва̄ даккхин̣абха̄гам̣ нисса̄йа уттара̄бхимукхам̣ тхера̄санам̣, ман̣д̣апамаджджхе пураттха̄бхимукхам̣ буддхасса бхагавато а̄сана̄рахам̣ дхамма̄санам̣ пан̃н̃а̄петва̄ дантакхачитам̣ читтабӣджанин̃четтха т̣хапетва̄ бхиккхусан̇гхасса а̄роча̄песи ‘‘нит̣т̣хитам̣, бханте, кичча’’нти.
бхиккхӯ а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ а̄хам̣су ‘‘све, а̄вусо а̄нанда, сан̇гхасаннипа̄то, тван̃ча секхо сакаран̣ӣйо, тена те на йуттам̣ саннипа̄там̣ гантум̣, аппаматто хохӣ’’ти. атха кхо а̄йасма̄ а̄нандо ‘‘све саннипа̄то, на кхо пана метам̣ патирӯпам̣, йва̄хам̣ секхо сама̄но саннипа̄там̣ гаччхеййа’’нти бахудева раттим̣ ка̄йагата̄йа сатийа̄ вӣтина̄метва̄ раттийа̄ паччӯсасамайе чан̇кама̄ орохитва̄ виха̄рам̣ пависитва̄ ‘‘нипаджджисса̄мӣ’’ти ка̄йам̣ а̄ваджджеси. две па̄да̄ бхӯмито мутта̄, аппаттан̃ча сӣсам̣ бимбоханам̣, етасмим̣ антаре анупа̄да̄йа а̄савехи читтам̣ вимуччи. айан̃хи а̄йасма̄ чан̇камена бахи вӣтина̄метва̄ висесам̣ ниббаттетум̣ асакконто чинтеси ‘‘нану мам̣ бхагава̄ етадавоча – ‘катапун̃н̃оси твам̣, а̄нанда, падха̄намануйун̃джа, кхиппам̣ хохиси ана̄саво’ти (дӣ. ни. 2.207). буддха̄нан̃ча катха̄досо на̄ма наттхи, мама пана ачча̄раддхам̣ вӣрийам̣, тена ме читтам̣ уддхачча̄йа сам̣ваттати, ханда̄хам̣ вӣрийасаматам̣ йоджемӣ’’ти чан̇кама̄ орохитва̄ па̄дадхованат̣т̣ха̄не т̣хатва̄ па̄де дховитва̄ виха̄рам̣ пависитва̄ ман̃чаке нисӣдитва̄ ‘‘тхокам̣ виссамисса̄мӣ’’ти ка̄йам̣ ман̃чаке упана̄меси. две па̄да̄ бхӯмито мутта̄, сӣсан̃ча бимбоханамасампаттам̣, етасмим̣ антаре анупа̄да̄йа а̄савехи читтам̣ вимуччи. чатуирийа̄патхавирахитам̣ тхерасса арахаттам̣. тена ‘‘имасмим̣ са̄сане анисинно анипанно ат̣т̣хито ачан̇каманто ко бхиккху арахаттам̣ патто’’ти вутте ‘‘а̄нандаттхеро’’ти ваттум̣ ват̣т̣ати.
атха тхера̄ бхиккхӯ дутийадивасе бхаттакиччам̣ катва̄ паттачӣварам̣ пат̣иса̄метва̄ дхаммасабха̄йам̣ саннипатита̄. а̄нандаттхеро пана аттано арахаттаппаттим̣ н̃а̄петука̄мо бхиккхӯхи саддхим̣ на гато. бхиккхӯ йатха̄вуд̣д̣хам̣ аттано аттано патта̄сане нисӣданта̄ а̄нандаттхерасса а̄санам̣ т̣хапетва̄ нисинна̄. таттха кехичи ‘‘етама̄санам̣ касса̄’’ти вутте а̄нандасса̄ти. ‘‘а̄нандо пана кухим̣ гато’’ти. тасмим̣ самайе тхеро чинтеси ‘‘ида̄ни майхам̣ гаманака̄ло’’ти. тато аттано а̄нубха̄вам̣ дассенто патхавийам̣ нимуджджитва̄ аттано а̄санейева атта̄нам̣ дассеси. а̄ка̄сена̄гантва̄ нисӣдӣтипи еке.
евам̣ нисинне тасмим̣ а̄йасманте маха̄кассапаттхеро бхиккхӯ а̄мантеси, ‘‘а̄вусо, ким̣ пат̣хамам̣ сан̇га̄йа̄ма дхаммам̣ ва̄ винайам̣ ва̄’’ти? бхиккхӯ а̄хам̣су, ‘‘бханте маха̄кассапа, винайона̄мабуддхаса̄санасса а̄йу, винайе т̣хите са̄санам̣ т̣хитам̣ хоти, тасма̄ пат̣хамам̣ винайам̣ сан̇га̄йа̄ма̄’’ти. ‘‘кам̣ дхурам̣ катва̄ винайо сан̇га̄йитаббо’’ти? ‘‘а̄йасмантам̣ упа̄ли’’нти. ‘‘ким̣ а̄нандо наппахотӣ’’ти? ‘‘но наппахоти, апича кхо пана самма̄самбуддхо дхарама̄нойева винайапарийаттим̣ нисса̄йа а̄йасмантам̣ упа̄лим̣ етадагге т̣хапеси – ‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ винайадхара̄нам̣ йадидам̣ упа̄лӣ’’’ти (а. ни. 1.228). тасма̄ упа̄литтхерам̣ пуччхитва̄ винайам̣ сан̇га̄йа̄ма̄ти. тато тхеро винайам̣ пуччханаттха̄йа аттана̄ва атта̄нам̣ самманни. упа̄литтхеропи виссаджджанаттха̄йа самманни. татра̄йам̣ па̄л̣и –
атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо сан̇гхам̣ н̃а̄песи –
‘‘сун̣а̄ту ме, а̄вусо, сан̇гхо, йади сан̇гхасса паттакаллам̣, ахам̣ упа̄лим̣ винайам̣ пуччхеййа’’нти.
а̄йасма̄пи упа̄ли сан̇гхам̣ н̃а̄песи –
‘‘сун̣а̄ту ме, бханте, сан̇гхо, йади сан̇гхасса паттакаллам̣, ахам̣ а̄йасмата̄ маха̄кассапена винайам̣ пут̣т̣хо виссаджджеййа’’нти.
евам̣ аттана̄ва атта̄нам̣ самманнитва̄ а̄йасма̄, упа̄ли, ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ екам̣сам̣ чӣварам̣ катва̄ тхере бхиккхӯ вандитва̄ дхамма̄сане нисӣди дантакхачитам̣ бӣджаним̣ гахетва̄. тато маха̄кассапаттхеро упа̄литтхерам̣ пат̣хамапа̄ра̄джикам̣ а̄дим̣ катва̄ саббам̣ винайам̣ пуччхи, упа̄литтхеро виссаджджеси. саббе пан̃часата̄ бхиккхӯ пат̣хамапа̄ра̄джикасиккха̄падам̣ санида̄нам̣ катва̄ екато ган̣асаджджха̄йамакам̣су. евам̣ сеса̄нипӣти саббам̣ винайат̣т̣хакатха̄йа гахетаббам̣. етена найена саубхатовибхан̇гам̣ сакхандхакапарива̄рам̣ сакалам̣ винайапит̣акам̣ сан̇га̄йитва̄ упа̄литтхеро дантакхачитам̣ бӣджаним̣ никкхипитва̄ дхамма̄сана̄ орохитва̄ вуд̣д̣хе бхиккхӯ вандитва̄ аттано патта̄сане нисӣди.
винайам̣ сан̇га̄йитва̄ дхаммам̣ сан̇га̄йитука̄мо а̄йасма̄ маха̄кассапаттхеро бхиккхӯ пуччхи – ‘‘дхаммам̣ сан̇га̄йантехи кам̣ пуггалам̣ дхурам̣ катва̄ дхаммо сан̇га̄йитаббо’’ти? бхиккхӯ ‘‘а̄нандаттхерам̣ дхурам̣ катва̄’’ти а̄хам̣су.
атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо сан̇гхам̣ н̃а̄песи –
‘‘сун̣а̄ту ме, а̄вусо, сан̇гхо, йади сан̇гхасса паттакаллам̣, ахам̣ а̄нандам̣ дхаммам̣ пуччхеййа’’нти.
атха кхо а̄йасма̄ а̄нандо сан̇гхам̣ н̃а̄песи –
‘‘сун̣а̄ту ме, бханте, сан̇гхо, йади сан̇гхасса паттакаллам̣, ахам̣ а̄йасмата̄ маха̄кассапена дхаммам̣ пут̣т̣хо виссаджджеййа’’нти.
атха кхо а̄йасма̄ а̄нандо ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ екам̣сам̣ чӣварам̣ катва̄ тхере бхиккхӯ вандитва̄ дхамма̄сане нисӣди дантакхачитам̣ бӣджаним̣ гахетва̄. атха маха̄кассапаттхеро а̄нандаттхерам̣ дхаммам̣ пуччхи – ‘‘брахмаджа̄лам̣, а̄вусо а̄нанда, каттха бха̄сита’’нти? ‘‘антара̄ ча, бханте, ра̄джагахам̣ антара̄ ча на̄л̣андам̣ ра̄джа̄га̄раке амбалат̣т̣хика̄йа’’нти. ‘‘кам̣ а̄раббха̄’’ти? ‘‘суппийан̃ча парибба̄джакам̣ брахмадаттан̃ча ма̄н̣авака’’нти. атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ брахмаджа̄ласса нида̄нампи пуччхи, пуггалампи пуччхи. ‘‘са̄ман̃н̃апхалам̣; пана̄вусо а̄нанда, каттха бха̄сита’’нти? ‘‘ра̄джагахе, бханте, джӣвакамбаване’’ти. ‘‘кена саддхи’’нти? ‘‘аджа̄тасаттуна̄ ведехипуттена саддхи’’нти. атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ са̄ман̃н̃апхаласса нида̄нампи пуччхи, пуггалампи пуччхи. етенева упа̄йена пан̃чапи ника̄йе пуччхи, пут̣т̣хо пут̣т̣хо а̄йасма̄ а̄нандо виссаджджеси. айам̣ пат̣хамамаха̄сан̇гӣти пан̃чахи тхерасатехи ката̄ –
‘‘сатехи пан̃чахи ката̄, тена пан̃часата̄ти ча;
тхерехева кататта̄ ча, тхерика̄ти павуччатӣ’’ти.
имисса̄ пат̣хамамаха̄сан̇гӣтийа̄ ваттама̄на̄йа саббам̣ дӣгханика̄йам̣ маджджхиманика̄йа̄дин̃ча пуччхитва̄ анупуббена кхуддаканика̄йам̣ пуччхантена а̄йасмата̄ маха̄кассапена ‘‘ман̇галасуттам̣, а̄вусо а̄нанда, каттха бха̄сита’’нти евама̄дивачана̄васа̄не ‘‘нида̄нампи пуччхи, пуггалампи пуччхӣ’’ти еттха нида̄не пуччхите там̣ нида̄нам̣ виттха̄ретва̄ йатха̄ ча бха̄ситам̣, йена ча сутам̣, йада̄ ча сутам̣, йена ча бха̄ситам̣, йаттха ча бха̄ситам̣, йасса ча бха̄ситам̣, там̣ саббам̣ катхетука̄мена ‘‘евам̣ бха̄ситам̣ майа̄ сутам̣, екам̣ самайам̣ сутам̣, бхагавата̄ бха̄ситам̣, са̄ваттхийам̣ бха̄ситам̣, девата̄йа бха̄сита’’нти етаматтхам̣ дассентена а̄йасмата̄ а̄нандена вуттам̣ ‘‘евам̣ ме сутам̣ – екам̣ самайам̣ бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме…пе… бхагавантам̣ га̄тха̄йа аджджхабха̄сӣ’’ти. евамидам̣ а̄йасмата̄ а̄нандена вуттам̣, тан̃ча пана пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле вуттанти ведитаббам̣.
ида̄ни ‘‘касма̄ вутта’’нти еттха вуччате – йасма̄ айама̄йасма̄ маха̄кассапаттхерена нида̄нам̣ пут̣т̣хо, тасма̄нена там̣ нида̄нам̣ а̄дито пабхути виттха̄ретум̣ вуттам̣. йасма̄ ва̄ а̄нандам̣ дхамма̄сане нисиннам̣ васӣган̣апаривутам̣ дисва̄ екачча̄нам̣ девата̄нам̣ читтамуппаннам̣ ‘‘айама̄йасма̄ ведехамуни пакатийа̄пи сакйакуламанвайо бхагавато да̄йа̄до, бхагавата̄пи пан̃чаккхаттум̣ етадагге ниддит̣т̣хо, чатӯхи аччхарийааббхутадхаммехи саманна̄гато, чатуннам̣ париса̄нам̣ пийо мана̄по, ида̄ни ман̃н̃е бхагавато дхаммараджджада̄йаджджам̣ патва̄ буддхо джа̄то’’ти. тасма̄ а̄йасма̄ а̄нандо та̄сам̣ девата̄нам̣ четаса̄ четопаривитаккаман̃н̃а̄йа там̣ абхӯтагун̣асамбха̄ванам̣ анадхива̄сенто аттано са̄вакабха̄вамева дӣпетум̣ а̄ха ‘‘евам̣ ме сутам̣ екам̣ самайам̣ бхагава̄ …пе… аджджхабха̄сӣ’’ти. еттхантаре пан̃ча арахантасата̄ни анека̄ни ча девата̄сахасса̄ни ‘‘са̄дху са̄дхӯ’’ти а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ абхинандим̣су, маха̄бхӯмича̄ло ахоси, на̄на̄видхакусумавассам̣ анталиккхато папати, ан̃н̃а̄ни ча бахӯни аччхарийа̄ни па̄турахесум̣, бахӯнан̃ча девата̄нам̣ сам̣вего уппаджджи ‘‘йам̣ амхехи бхагавато саммукха̄ сутам̣, ида̄нева там̣ пароккха̄ джа̄та’’нти. евамидам̣ а̄йасмата̄ а̄нандена пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле вадантена̄пи имина̄ ка̄ран̣ена вуттанти ведитаббам̣. етта̄вата̄ ча ‘‘вуттам̣ йена йада̄ йасма̄, четам̣ ватва̄ имам̣ видхи’’нти имисса̄ аддхага̄тха̄йа аттхо пака̄сито хоти.
евамичча̄дипа̄т̣хаван̣н̣ана̄
1. ида̄ни ‘‘евамичча̄дипа̄т̣хасса, аттхам̣ на̄наппака̄рато’’ти евама̄дима̄тика̄йа сан̇гахитаттхаппака̄санаттхам̣ вуччате – еванти айам̣ саддо упамӯпадесасампахам̣санагарахан̣авачанасампат̣иггаха̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣а̄дӣсу аттхесу дат̣т̣хаббо. татха̄ хеса ‘‘евам̣ джа̄тена маччена, каттаббам̣ кусалам̣ баху’’нти евама̄дӣсу (дха. па. 53) упама̄йам̣ диссати. ‘‘евам̣ те абхиккамитаббам̣, евам̣ те пат̣иккамитабба’’нтиа̄дӣсу (а. ни. 4.122) упадесе. ‘‘еваметам̣ бхагава̄, еваметам̣ сугата̄’’ти евама̄дӣсу (а. ни. 3.66) сампахам̣сане. ‘‘евамевам̣ пана̄йам̣ васалӣ йасмим̣ ва̄ тасмим̣ ва̄ тасса мун̣д̣акасса саман̣акасса ван̣н̣ам̣ бха̄сатӣ’’ти евама̄дӣсу (сам̣. ни. 1.187) гарахан̣е. ‘‘евам̣, бхантети кхо те бхиккхӯ бхагавато паччассосу’’нти евама̄дӣсу (ма. ни. 1.1) вачанасампат̣иггахе. ‘‘евам̣ бйа̄ кхо ахам̣, бханте, бхагавата̄ дхаммам̣ деситам̣ а̄джа̄на̄мӣ’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 1.398) а̄ка̄ре. ‘‘ехи твам̣, ма̄н̣авака, йена саман̣о а̄нандо тенупасан̇кама, упасан̇камитва̄ мама вачанена саман̣ам̣ а̄нандам̣ аппа̄ба̄дхам̣ аппа̄тан̇кам̣ лахут̣т̣ха̄нам̣ балам̣ пха̄сувиха̄рам̣ пуччха. ‘субхо ма̄н̣аво тодеййапутто бхавантам̣ а̄нандам̣ аппа̄ба̄дхам̣ аппа̄тан̇кам̣ лахут̣т̣ха̄нам̣ балам̣ пха̄сувиха̄рам̣ пуччхатӣ’ти, еван̃ча вадехи са̄дху кира бхавам̣ а̄нандо йена субхасса ма̄н̣авасса тодеййапуттасса нивесанам̣, тенупасан̇камату анукампам̣ упа̄да̄йа̄’’ти евама̄дӣсу (дӣ. ни. 1.445) нидассане. ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха ка̄ла̄ма̄, име дхамма̄ кусала̄ ва̄ акусала̄ ва̄ти? акусала̄, бханте. са̄ваджджа̄ ва̄ анаваджджа̄ ва̄ти? са̄ваджджа̄, бханте. вин̃н̃угарахита̄ ва̄ вин̃н̃уппасаттха̄ ва̄ти? вин̃н̃угарахита̄, бханте. саматта̄ сама̄динна̄ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттанти но ва̄, катхам̣ во еттха хотӣти? саматта̄, бханте, сама̄динна̄ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттанти, евам̣ но еттха хотӣ’’ти евама̄дӣсу (а. ни. 3.66) авадха̄ран̣е. идха пана а̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣есу дат̣т̣хаббо.
таттха а̄ка̄раттхена евам̣-саддена етаматтхам̣ дӣпети – на̄на̄найанипун̣аманекаджджха̄сайасамут̣т̣ха̄нам̣ аттхабйан̃джанасампаннам̣ вивидхапа̄т̣иха̄рийам̣ дхамматтхадесана̄пат̣иведхагамбхӣрам̣ саббасатта̄нам̣ сакасакабха̄са̄нурӯпато сотапатхама̄гаччхантам̣ тасса бхагавато вачанам̣ саббаппака̄рена ко саматтхо вин̃н̃а̄тум̣, саббатха̄мена пана сотука̄матам̣ джанетва̄пи евам̣ ме сутам̣, майа̄пи екена̄ка̄рена сутанти.
нидассанаттхена ‘‘на̄хам̣ сайамбхӯ, на майа̄ идам̣ саччхиката’’нти атта̄нам̣ паримоченто ‘‘евам̣ ме сутам̣, майа̄пи евам̣ сута’’нти ида̄ни ваттаббам̣ сакаласуттам̣ нидассети.
авадха̄ран̣аттхена ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ бахуссута̄нам̣ йадидам̣ а̄нандо, гатиманта̄нам̣, сатиманта̄нам̣, дхитиманта̄нам̣, упат̣т̣ха̄ка̄нам̣ йадидам̣ а̄нандо’’ти (а. ни. 1.219-223) евам̣ бхагавата̄ пасаттхабха̄ва̄нурӯпам̣ аттано дха̄ран̣абалам̣ дассенто сатта̄нам̣ сотукамйатам̣ джанети ‘‘евам̣ ме сутам̣, тан̃ча кхо аттхато ва̄ бйан̃джанато ва̄ анӯнаманадхикам̣, евамева, на ан̃н̃атха̄ дат̣т̣хабба’’нти.
ме-саддо тӣсу аттхесу диссати. татха̄ хисса ‘‘га̄тха̄бхигӣтам̣ ме абходжанеййа’’нти евама̄дӣсу (су. ни. 81) майа̄ти аттхо. ‘‘са̄дху ме, бханте, бхагава̄ сам̣кхиттена дхаммам̣ десетӯ’’ти евама̄дӣсу (сам̣. ни. 4.88) майханти аттхо. ‘‘дхаммада̄йа̄да̄ ме, бхиккхаве, бхаватха̄’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 1.29) мама̄ти аттхо. идха пана ‘‘майа̄ сута’’нти ча ‘‘мама сута’’нти ча аттхадвайе йуджджати.
сутанти айам̣ сутасаддо саупасагго анупасагго ча гаманакхйа̄тара̄га̄бхибхӯтӯпачита̄нуйогасотавин̃н̃еййасотадва̄равин̃н̃а̄та̄дианекаттхаппабхедо. татха̄ хисса ‘‘сена̄йа пасуто’’ти евама̄дӣсу гаччхантоти аттхо. ‘‘сутадхаммасса пассато’’ти евама̄дӣсу кхйа̄тадхаммасса̄ти аттхо. ‘‘авассута̄ авассутасса̄’’ти евама̄дӣсу (па̄чи. 657) ра̄га̄бхибхӯта̄ ра̄га̄бхибхӯтасса̄ти аттхо. ‘‘тумхехи пун̃н̃ам̣ пасутам̣ анаппака’’нти евама̄дӣсу (кху. па̄. 7.12) упачитанти аттхо. ‘‘йе джха̄наппасута̄ дхӣра̄’’ти евама̄дӣсу (дха. па. 181) джха̄на̄нуйутта̄ти аттхо. ‘‘дит̣т̣хам̣ сутам̣ мута’’нти евама̄дӣсу (ма. ни. 1.241) сотавин̃н̃еййанти аттхо. ‘‘сутадхаро сутасанничайо’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 1.339) сотадва̄ра̄нуса̄равин̃н̃а̄тадхароти аттхо. идха пана сутанти сотавин̃н̃а̄н̣апуббан̇гама̄йа вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ упадха̄ританти ва̄ упадха̄ран̣анти ва̄ти аттхо. таттха йада̄ ме-саддасса майа̄ти аттхо, тада̄ ‘‘евам̣ майа̄ сутам̣, сотавин̃н̃а̄н̣апуббан̇гама̄йа вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ упадха̄рита’’нти йуджджати. йада̄ ме-саддасса мама̄ти аттхо, тада̄ ‘‘евам̣ мама сутам̣ сотавин̃н̃а̄н̣апуббан̇гама̄йа вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ упадха̄ран̣а’’нти йуджджати.
еваметесу тӣсу падесу еванти сотавин̃н̃а̄н̣акиччанидассанам̣. мети вуттавин̃н̃а̄н̣асаман̇гӣпуггаланидассанам̣. сутанти ассаванабха̄ваппат̣иккхепато анӯна̄надхика̄випарӣтаггахан̣анидассанам̣. татха̄ еванти савана̄дичитта̄нам̣ на̄наппака̄рена а̄рамман̣е паваттабха̄ванидассанам̣. мети аттанидассанам̣. сутанти дхамманидассанам̣.
татха̄ еванти ниддиситаббадхамманидассанам̣. мети пуггаланидассанам̣. сутанти пуггалакиччанидассанам̣.
татха̄ еванти вӣтхичитта̄нам̣ а̄ка̄рапан̃н̃аттивасена на̄наппака̄раниддесо. мети катта̄раниддесо. сутанти висайаниддесо.
татха̄ еванти пуггалакиччаниддесо. сутанти вин̃н̃а̄н̣акиччаниддесо. мети убхайакиччайуттапуггаланиддесо.
татха̄ еванти бха̄ваниддесо. мети пуггаланиддесо. сутанти тасса киччаниддесо.
таттха еванти ча мети ча саччхикат̣т̣хапараматтхавасена авиджджама̄напан̃н̃атти. сутанти виджджама̄напан̃н̃атти. татха̄ еванти ча мети ча там̣ там̣ упа̄да̄йа ваттаббато упа̄да̄пан̃н̃атти. сутанти дит̣т̣ха̄дӣни упанидха̄йа ваттаббато упанидха̄пан̃н̃атти.
еттха ча еванти вачанена асаммохам̣ дӣпети, сутанти вачанена сутасса асаммосам̣. татха̄ еванти вачанена йонисоманасика̄рам̣ дӣпети айонисо манасикарото на̄наппака̄раппат̣иведха̄бха̄вато. сутанти вачанена авиккхепам̣ дӣпети виккхиттачиттасса савана̄бха̄вато. татха̄ хи виккхиттачитто пуггало саббасампаттийа̄ вуччама̄нопи ‘‘на майа̄ сутам̣, пуна бхан̣атха̄’’ти бхан̣ати. йонисоманасика̄рена четтха аттасамма̄пан̣идхим̣ пуббе катапун̃н̃атан̃ча са̄дхети, авиккхепена саддхаммассаванам̣ саппурисӯпаниссайан̃ча. еванти ча имина̄ бхаддакена а̄ка̄рена паччхимачаккадвайасампаттим̣ аттано дӣпети, сутанти саванайогена пуримачаккадвайасампаттим̣. татха̄ а̄сайасуддхим̣ пайогасуддхин̃ча, та̄йа ча а̄сайасуддхийа̄ адхигамабйаттим̣, пайогасуддхийа̄ а̄гамабйаттим̣.
еванти ча имина̄ на̄наппака̄рапат̣иведхадӣпакена вачанена аттано аттхапат̣ибха̄напат̣исамбхида̄сампадам̣ дӣпети. сутанти имина̄ сотаббабхедапат̣иведхадӣпакена дхамманируттипат̣исамбхида̄сампадам̣ дӣпети. еванти ча идам̣ йонисоманасика̄радӣпакам̣ вачанам̣ бхан̣анто ‘‘ете майа̄ дхамма̄ манаса̄нупеккхита̄ дит̣т̣хийа̄ суппат̣ивиддха̄’’ти н̃а̄пети. сутанти идам̣ саванайогадӣпакавачанам̣ бхан̣анто ‘‘бахӯ майа̄ дхамма̄ сута̄ дха̄та̄ вачаса̄ паричита̄’’ти н̃а̄пети. тадубхайенапи аттхабйан̃джанапа̄рипӯрим̣ дӣпенто саване а̄дарам̣ джанети.
евам̣ ме сутанти имина̄ пана сакаленапи вачанена а̄йасма̄ а̄нандо татха̄гатаппаведитам̣ дхаммам̣ аттано адаханто асаппурисабхӯмим̣, атиккамати, са̄вакаттам̣ пат̣иджа̄нанто саппурисабхӯмим̣ оккамати. татха̄ асаддхамма̄ читтам̣ вут̣т̣ха̄пети, саддхамме читтам̣ патит̣т̣ха̄пети. ‘‘кевалам̣ сутамеветам̣ майа̄, тассева ту бхагавато вачанам̣ арахато самма̄самбуддхасса̄’’ти ча дӣпенто атта̄нам̣ паримочети, саттха̄рам̣ ападисати, джинавачанам̣ аппети, дхамманеттим̣ патит̣т̣ха̄пети.
апича ‘‘евам̣ ме сута’’нти аттана̄ уппа̄дитабха̄вам̣ аппат̣иджа̄нанто пуримассаванам̣ виваранто ‘‘саммукха̄ пат̣иггахитамидам̣ майа̄ тасса бхагавато чатувеса̄раджджависа̄радасса дасабаладхарасса а̄сабхат̣т̣ха̄нат̣т̣ха̄йино сӣхана̄дана̄дино саббасаттуттамасса дхаммиссарасса дхаммара̄джасса дхамма̄дхипатино дхаммадӣпасса дхаммаппат̣исаран̣асса саддхаммаварачаккаваттино самма̄самбуддхасса. на еттха аттхе ва̄ дхамме ва̄ паде ва̄ бйан̃джане ва̄ кан̇кха̄ ва̄ вимати ва̄ ка̄табба̄’’ти саббадеваманусса̄нам̣ имасмим̣ дхамме ассаддхийам̣ вина̄сети, саддха̄сампадам̣ уппа̄детӣти ведитаббо. хоти четтха –
‘‘вина̄сайати ассаддхам̣, саддхам̣ вад̣д̣хети са̄сане;
евам̣ ме сутамиччевам̣, вадам̣ готамаса̄вако’’ти.
еканти ган̣анапариччхеданиддесо. самайанти париччхиннаниддесо. екам̣ самайанти анийамитапаридӣпанам̣. таттха самайасаддо –
самава̄йе кхан̣е ка̄ле, самӯхе хетудит̣т̣хису;
пат̣ила̄бхе паха̄не ча, пат̣иведхе ча диссати.
татха̄ хисса ‘‘аппева на̄ма свепи упасан̇камеййа̄ма ка̄лан̃ча самайан̃ча упа̄да̄йа̄’’ти евама̄дӣсу (дӣ. ни. 1.447) самава̄йо аттхо. ‘‘екова кхо, бхиккхаве, кхан̣о ча самайо ча брахмачарийава̄са̄йа̄’’ти евама̄дӣсу (а. ни. 8.29) кхан̣о. ‘‘ун̣хасамайо парил̣а̄хасамайо’’ти евама̄дӣсу (па̄чи. 358) ка̄ло. ‘‘маха̄самайо паванасми’’нти евама̄дӣсу самӯхо. ‘‘самайопи кхо те, бхадда̄ли, аппат̣ивиддхо ахоси, бхагава̄ кхо са̄ваттхийам̣ вихарати, сопи мам̣ джа̄ниссати, ‘бхадда̄ли, на̄ма бхиккху саттхуса̄сане сиккха̄йа апарипӯрака̄рӣ’ти, айампи кхо те бхадда̄ли самайо аппат̣ивиддхо ахосӣ’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 2.135) хету. ‘‘тена кхо пана самайена угга̄хама̄но парибба̄джако саман̣амун̣д̣ика̄путто самайаппава̄даке тиндука̄чӣре екаса̄лаке маллика̄йа а̄ра̄ме пат̣ивасатӣ’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 2.260) дит̣т̣хи.
‘‘дит̣т̣хе дхамме ча йо аттхо, йо чаттхо сампара̄йико;
аттха̄бхисамайа̄ дхӣро, пан̣д̣итоти павуччатӣ’’ти. (сам̣. ни. 1.129) –
евама̄дӣсу пат̣ила̄бхо. ‘‘самма̄ ма̄на̄бхисамайа̄ антамака̄си дуккхасса̄’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 1.28) паха̄нам̣. ‘‘дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо сан̇кхатат̣т̣хо санта̄пат̣т̣хо випарин̣а̄мат̣т̣хо абхисамайат̣т̣хо’’ти евама̄дӣсу (пат̣и. ма. 2.8) пат̣иведхо. идха панасса ка̄ло аттхо. тена екам̣ самайанти сам̣ваччхараутума̄саад̣д̣хама̄сараттидивапуббан̣хамаджджханхикаса̄йанхапат̣хамамаджджхима- паччхимайа̄мамухутта̄дӣсу ка̄лакхйесу самайесу екам̣ самайанти дӣпети.
йе ва̄ име габбхоккантисамайо джа̄тисамайо сам̣вегасамайо абхиниккхаманасамайо дуккарака̄рикасамайо ма̄равиджайасамайо абхисамбодхисамайо дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расамайо десана̄самайо паринибба̄насамайоти евама̄дайо бхагавато девамануссесу ативийа пака̄са̄ анекака̄лакхйа̄ ева самайа̄. тесу самайесу десана̄самайасан̇кха̄там̣ екам̣ самайанти вуттам̣ хоти. йо ча̄йам̣ н̃а̄н̣акарун̣а̄киччасамайесу карун̣а̄киччасамайо, аттахитапарахитаппат̣ипаттисамайесу парахитаппат̣ипаттисамайо, саннипатита̄нам̣ каран̣ӣйадвайасамайесу дхаммӣкатха̄самайо, десана̄пат̣ипаттисамайесу десана̄самайо, тесупи самайесу йам̣ кин̃чи сандха̄йа ‘‘екам̣ самайа’’нти вуттам̣ хоти.
еттха̄ха – атха касма̄ йатха̄ абхидхамме ‘‘йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачара’’нти ча ито ан̃н̃есу суттападесу ‘‘йасмим̣ самайе, бхиккхаве, бхиккху вивиччева ка̄мехӣ’’ти ча бхуммавачанена ниддесо като, винайе ча ‘‘тена самайена буддхо бхагава̄’’ти каран̣авачанена, татха̄ акатва̄ идха ‘‘екам̣ самайа’’нти упайогавачананиддесо катоти. таттха татха̄, идха ча ан̃н̃атха̄ аттхасамбхавато. таттха хи абхидхамме ито ан̃н̃есу суттападесу ча адхикаран̣аттхо бха̄венабха̄валаккхан̣аттхо ча самбхавати. адхикаран̣ан̃хи ка̄латтхо самӯхаттхо ча самайо, таттха вутта̄нам̣ пхасса̄дидхамма̄нам̣ кхан̣асамава̄йахетусан̇кха̄тасса ча самайасса бха̄вена тесам̣ бха̄во лаккхӣйати, тасма̄ тадаттхаджотанаттхам̣ таттха бхуммавачананиддесо като.
винайе ча хетваттхо каран̣аттхо ча самбхавати. йо хи со сиккха̄падапан̃н̃аттисамайо са̄рипутта̄дӣхипи дуббин̃н̃еййо, тена самайена хетубхӯтена каран̣абхӯтена ча сиккха̄пада̄ни пан̃н̃апенто сиккха̄падапан̃н̃аттихетун̃ча апеккхама̄но бхагава̄ таттха таттха виха̄си, тасма̄ тадаттхаджотанаттхам̣ таттха каран̣авачананиддесо като.
идха пана ан̃н̃асмин̃ча евам̣джа̄тике суттантапа̄т̣хе аччантасам̣йогаттхо самбхавати. йан̃хи самайам̣ бхагава̄ имам̣ ан̃н̃ам̣ ва̄ суттантам̣ десеси, аччантамева там̣ самайам̣ карун̣а̄виха̄рена виха̄си. тасма̄ тадаттхаджотанаттхам̣ идха упайогавачананиддесо катоти вин̃н̃еййо. хоти четтха –
‘‘там̣ там̣ аттхамапеккхитва̄, бхуммена каран̣ена ча;
ан̃н̃атра самайо вутто, упайогена со идха̄’’ти.
бхагава̄ти гун̣ависит̣т̣хасаттуттамагаруга̄рава̄дхивачанаметам̣. йатха̄ха –
‘‘бхагава̄ти вачанам̣ сет̣т̣хам̣, бхагава̄ти вачанамуттамам̣;
гару га̄равайутто со, бхагава̄ тена вуччатӣ’’ти.
чатуббидхан̃хи на̄мам̣ а̄ваттхикам̣, лин̇гикам̣, немиттакам̣, адхиччасамуппаннанти. адхиччасамуппаннам̣ на̄ма ‘‘йадиччхака’’нти вуттам̣ хоти. таттха ваччхо даммо балибаддхоти евама̄ди а̄ваттхикам̣, дан̣д̣ӣ чхаттӣ сикхӣ карӣти евама̄ди лин̇гикам̣, тевиджджо чхал̣абхин̃н̃оти евама̄ди немиттакам̣, сиривад̣д̣хако дханавад̣д̣хакоти евама̄ди вачанаттхаманапеккхитва̄ паваттам̣ адхиччасамуппаннам̣. идам̣ пана бхагава̄ти на̄мам̣ гун̣анемиттакам̣, на маха̄ма̄йа̄йа, на суддходанамаха̄ра̄джена, на асӣтийа̄ н̃а̄тисахассехи катам̣, на саккасантусита̄дӣхи девата̄висесехи катам̣. йатха̄ха а̄йасма̄ са̄рипуттаттхеро ‘‘бхагава̄ти нетам̣ на̄мам̣ ма̄тара̄ катам̣…пе… саччхика̄ пан̃н̃атти йадидам̣ бхагава̄’’ти (маха̄ни. 84).
йам̣ гун̣анемиттакан̃четам̣ на̄мам̣, тесам̣ гун̣а̄нам̣ пака̄санаттхам̣ имам̣ га̄тхам̣ ваданти –
‘‘бхагӣ бхаджӣ бха̄гӣ вибхаттава̄ ити,
ака̄си бхагганти гарӯти бха̄гйава̄;
бахӯхи н̃а̄йехи субха̄витаттано,
бхавантаго со бхагава̄ти вуччатӣ’’ти.
ниддеса̄дӣсу (маха̄ни. 84; чӯл̣ани. аджитама̄н̣авапуччха̄ниддеса 2) вуттанайенева часса аттхо дат̣т̣хаббо.
айам̣ пана апаро парийа̄йо –
‘‘бха̄гйава̄ бхаггава̄ йутто, бхагехи ча вибхаттава̄;
бхаттава̄ вантагамано, бхавесу бхагава̄ тато’’ти.
таттха ‘‘ван̣н̣а̄гамо ван̣н̣авипарийа̄йо’’ти евам̣ нируттилаккхан̣ам̣ гахетва̄ садданайена ва̄ писодара̄дипаккхепалаккхан̣ам̣ гахетва̄ йасма̄ локийалокуттарасукха̄бхиниббаттакам̣ да̄насӣла̄дипа̄раппаттам̣ бха̄гйамасса аттхи, тасма̄ бха̄гйава̄ти ваттаббе бхагава̄ти вуччатӣти н̃а̄таббам̣. йасма̄ пана лобхадосамохавипарӣтаманасика̄раахирика̄ноттаппакодхӯпана̄хамаккхапала̄- исса̄маччхарийама̄йа̄са̄т̣хеййатхамбхаса̄рамбхама̄на̄тима̄намадапама̄датан̣ха̄виджджа̄тивидха̄кусаламӯладуччарита- сам̣килесамалависамасан̃н̃а̄витаккапапан̃чачатуббидхавипарийесаа̄савагантхаогхайогаагатитан̣хупа̄да̄на- пан̃чачетокхилавинибандханӣваран̣а̄бхинанданачхавива̄дамӯлатан̣ха̄ка̄йасатта̄нусайа- ат̣т̣хамиччхаттанаватан̣ха̄мӯлакадаса̄кусалакаммапатхадва̄сат̣т̣хидит̣т̣хигата- ат̣т̣хасататан̣ха̄вичаритаппабхедасаббадаратхапарил̣а̄хакилесасатасахасса̄ни, сан̇кхепато ва̄ пан̃ча килесаккхандхаабхисан̇кха̄рамаччудевапуттама̄ре абхан̃джи, тасма̄ бхаггатта̄ етесам̣ париссайа̄нам̣ бхаггава̄ти ваттаббе бхагава̄ти вуччати. а̄ха четтха –
‘‘бхаггара̄го бхаггадосо, бхаггамохо ана̄саво;
бхагга̄сса па̄пака̄ дхамма̄, бхагава̄ тена вуччатӣ’’ти.
бха̄гйавата̄йа часса сатапун̃н̃алаккхан̣адхарасса рӯпака̄йасампатти дӣпита̄ хоти, бхаггадосата̄йа дхаммака̄йасампатти. татха̄ локийасариккхака̄нам̣ бахума̄набха̄во, гахат̣т̣хапаббаджитехи абхигаманӣйата̄. татха̄ абхигата̄нан̃ча несам̣ ка̄йачиттадуккха̄панайане пат̣ибалабха̄во, а̄мисада̄надхаммада̄нехи упака̄рита̄. локийалокуттарасукхехи ча сам̣йоджанасаматтхата̄ дӣпита̄ хоти.
йасма̄ ча локе иссарийадхаммайасасирика̄мапайаттесу чхасу дхаммесу бхагасаддо ваттати, параман̃часса сакачитте иссарийам̣, ан̣има̄лагхима̄дикам̣ ва̄ локийасамматам̣ сабба̄ка̄рапарипӯрам̣ аттхи, татха̄ локуттаро дхаммо, локаттайабйа̄пако йатха̄бхуччагун̣а̄дхигато ативийа парисуддхо йасо, рӯпака̄йадассанабйа̄ват̣аджананайанаманаппаса̄даджананасаматтха̄ сабба̄ка̄рапарипӯра̄ саббан̇гапаччан̇гасирӣ, йам̣ йам̣ анена иччхитам̣ паттхитам̣ аттахитам̣ парахитам̣ ва̄, тасса тасса татхева абхиниппханнатта̄ иччхитаттханиппхаттисан̃н̃ито ка̄мо, саббалокагарубха̄ваппаттихетубхӯто самма̄ва̄йа̄масан̇кха̄то пайатто ча аттхи, тасма̄ имехи бхагехи йуттатта̄пи бхага̄ асса сантӣти имина̄ аттхена ‘‘бхагава̄’’ти вуччати.
йасма̄ пана кусала̄дибхедехи саббадхамме, кхандха̄йатанадха̄тусаччаиндрийапат̣иччасамуппа̄да̄дӣхи ва̄ кусала̄дидхамме, пӣл̣анасан̇кхатасанта̄павипарин̣а̄мат̣т̣хена ва̄ дуккхамарийасаччам̣, а̄йӯхананида̄насам̣йогапалибодхат̣т̣хена самудайам̣, ниссаран̣авивека̄сан̇кхатааматат̣т̣хена ниродхам̣, ниййа̄никахетудассана̄дхипатеййат̣т̣хена маггам̣ вибхаттава̄, вибхаджитва̄ виваритва̄ деситава̄ти вуттам̣ хоти, тасма̄ вибхаттава̄ти ваттаббе ‘‘бхагава̄’’ти вуччати.
йасма̄ ча еса диббабрахмаарийавиха̄ре ка̄йачиттаупадхививеке сун̃н̃ата̄ппан̣ихита̄нимиттавимоккхе ан̃н̃е ча локийалокуттаре уттаримануссадхамме бхаджи севи бахуламака̄си, тасма̄ бхаттава̄ти ваттаббе ‘‘бхагава̄’’ти вуччати.
йасма̄ пана тӣсу бхавесу тан̣ха̄сан̇кха̄там̣ гаманам̣ анена вантам̣, тасма̄ бхавесу вантагаманоти ваттаббе бхавасаддато бхака̄рам̣ гаманасаддато гака̄рам̣ вантасаддато вака̄ран̃ча дӣгхам̣ катва̄ а̄да̄йа ‘‘бхагава̄’’ти вуччати, йатха̄ локе ‘‘механасса кхасса ма̄ла̄’’ти ваттаббе ‘‘мекхала̄’’ти.
етта̄вата̄ четтха евам̣ ме сутанти вачанена йатха̄сутам̣ йатха̄парийаттам̣ дхаммам̣ десенто паччаккхам̣ катва̄ бхагавато дхаммасарӣрам̣ пака̄сети, тена ‘‘найидам̣ атӣтасаттхукам̣ па̄вачанам̣, айам̣ во саттха̄’’ти бхагавато адассанена уккан̣т̣хитаджанам̣ самасса̄сети.
екам̣ самайам̣ бхагава̄ти вачанена тасмим̣ самайе бхагавато авиджджама̄набха̄вам̣ дассенто рӯпака̄йапаринибба̄нам̣ дассети. тена ‘‘евам̣видхасса имасса арийадхаммасса десета̄ дасабаладхаро ваджирасан̇гха̄така̄йо сопи бхагава̄ париниббуто, таттха кенан̃н̃ена джӣвите а̄са̄ джанетабба̄’’ти джӣвитамадаматтам̣ джанам̣ сам̣веджети, саддхамме часса усса̄хам̣ джанети.
еванти ча бхан̣анто десана̄сампаттим̣ ниддисати, ме сутанти са̄вакасампаттим̣, екам̣ самайанти ка̄ласампаттим̣, бхагава̄ти десакасампаттим̣.
са̄ваттхийам̣ вихаратӣти еттха са̄ваттхӣти саваттхасса исино нива̄сат̣т̣ха̄набхӯтам̣ нагарам̣, йатха̄ ка̄кандӣ ма̄кандӣти, евам̣ иттхилин̇гавасена са̄ваттхӣти вуччати, евам̣ аккхарачинтака̄. ат̣т̣хакатха̄чарийа̄ пана бхан̣анти ‘‘йам̣кин̃чи манусса̄нам̣ упабхогапарибхогам̣ саббаметтха аттхӣ’’ти са̄ваттхӣ. саттхасама̄йоге ча ‘‘ким̣ бхан̣д̣аматтхӣ’’ти пуччхите ‘‘саббаматтхӣ’’ти вачанамупа̄да̄йа са̄ваттхӣ.
‘‘саббада̄ саббӯпакаран̣ам̣, са̄ваттхийам̣ самохитам̣;
тасма̄ саббамупа̄да̄йа, са̄ваттхӣти павуччати.
‘‘косала̄нам̣ пурам̣ раммам̣, дассанеййам̣ манорамам̣;
дасахи саддехи авивиттам̣, аннапа̄насама̄йутам̣.
‘‘вуд̣д̣хим̣ вепуллатам̣ паттам̣, иддхам̣ пхӣтам̣ манорамам̣;
а̄л̣акаманда̄ва дева̄нам̣, са̄ваттхипурамуттама’’нти. (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.14);
тассам̣ са̄ваттхийам̣. самӣпаттхе бхуммавачанам̣.
вихаратӣти ависесена ирийа̄патхадиббабрахмаарийавиха̄ресу ан̃н̃атаравиха̄расаман̇гипаридӣпанаметам̣. идха пана т̣ха̄нагамана̄санасайанаппабхедесу ирийа̄патхесу ан̃н̃атараирийа̄патхасама̄йогапаридӣпанам̣, тена т̣хитопи гаччхантопи нисиннопи сайа̄нопи бхагава̄ вихаратиччева ведитаббо. со хи екам̣ ирийа̄патхаба̄дханам̣ апарена ирийа̄патхена виччхиндитва̄ апарипатантам̣ аттабха̄вам̣ харати паваттети. тасма̄ вихаратӣти вуччати.
джетаванети еттха аттано паччаттхикаджанам̣ джина̄тӣти джето, ран̃н̃а̄ ва̄ аттано паччаттхикаджане джите джа̄тоти джето, ман̇галакамйата̄йа ва̄ тасса евам̣ на̄мамева катантипи джето. ванайатӣти ванам̣, аттасампада̄йа сатта̄нам̣ бхаттим̣ ка̄рети, аттани синехам̣ уппа̄детӣти аттхо. вануте ити ва̄ ванам̣, на̄на̄видхакусумагандхасаммодаматтакокила̄дивихан̇гавирутехи мандама̄лутачалитаруккхаса̄кха̄вит̣апапуппхапхалапаллавапала̄сехи ча ‘‘етха мам̣ парибхун̃джатха̄’’ти па̄н̣ино йа̄чати вийа̄ти аттхо. джетасса ванам̣ джетаванам̣. тан̃хи джетена ра̄джакума̄рена ропитам̣ сам̣вад̣д̣хитам̣ парипа̄литам̣, со ча тасса са̄мӣ ахоси, тасма̄ джетавананти вуччати. тасмим̣ джетаване.
ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄мети еттха судатто на̄ма со гахапати ма̄та̄питӯхи катана̄мавасена, саббака̄масамиддхита̄йа ту вигатамаламаччхерата̄йа карун̣а̄дигун̣асаман̇гита̄йа ча ниччака̄лам̣ ана̄тха̄нам̣ пин̣д̣ам̣ ада̄си, тена ана̄тхапин̣д̣икоти сан̇кхйам̣ гато. а̄раманти еттха па̄н̣ино, висесена ва̄ паббаджита̄ти а̄ра̄мо, тасса пуппхапхалапаллава̄дисобханата̄йа на̄тидӯрана̄чча̄санната̄дипан̃чавидхасена̄санан̇гасампаттийа̄ ча тато тато а̄гамма раманти абхираманти ануккан̣т̣хита̄ хутва̄ нивасантӣти аттхо. вуттаппака̄ра̄йа ва̄ сампаттийа̄ таттха таттха гатепи аттано аббхантарам̣йева а̄нетва̄ раметӣти а̄ра̄мо. со хи ана̄тхапин̣д̣икена гахапатина̄ джетасса ра̄джакума̄расса хаттхато ат̣т̣ха̄расахиран̃н̃акот̣исантха̄рена кин̣итва̄ ат̣т̣ха̄расахиран̃н̃акот̣ӣхи сена̄санам̣ ка̄ра̄петва̄ ат̣т̣ха̄расахиран̃н̃акот̣ӣхи виха̄рамахам̣ нит̣т̣ха̄петва̄ евам̣ чатупан̃н̃а̄са̄йа хиран̃н̃акот̣ипаричча̄гена буддхаппамукхасса бхиккхусан̇гхасса ниййа̄тито, тасма̄ ‘‘ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄мо’’ти вуччати. тасмим̣ ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме.
еттха ча ‘‘джетаване’’ти вачанам̣ пуримаса̄мипарикиттанам̣, ‘‘ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме’’ти паччхимаса̄мипарикиттанам̣. киметесам̣ парикиттане пайоджананти? вуччате – адхика̄рато та̄ва ‘‘каттха бха̄сита’’нти пуччха̄нийа̄макаран̣ам̣ ан̃н̃есам̣ пун̃н̃ака̄ма̄нам̣ дит̣т̣ха̄нугатиа̄паджджане нийоджанан̃ча. таттха хи два̄ракот̣т̣хакапа̄са̄дама̄пане бхӯмивиккайаладдха̄ ат̣т̣ха̄раса хиран̃н̃акот̣ийо анекакот̣иаггханака̄ руккха̄ ча джетасса паричча̄го, чатупан̃н̃а̄са кот̣ийо ана̄тхапин̣д̣икасса. йато тесам̣ парикиттанена ‘‘евам̣ пун̃н̃ака̄ма̄ пун̃н̃а̄ни каронтӣ’’ти дассенто а̄йасма̄ а̄нандо ан̃н̃епи пун̃н̃ака̄ме тесам̣ дит̣т̣ха̄нугатиа̄паджджане нийоджети. еваметтха пун̃н̃ака̄ма̄нам̣ дит̣т̣ха̄нугатиа̄паджджане нийоджанам̣ пайоджананти ведитаббам̣.
еттха̄ха – ‘‘йади та̄ва бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати, ‘джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме’ти на ваттаббам̣. атха таттха вихарати, ‘са̄ваттхийа’нти на ваттаббам̣. на хи сакка̄ убхайаттха екам̣ самайам̣ вихариту’’нти. вуччате – нану вуттаметам̣ ‘‘самӣпаттхе бхуммавачана’’нти, йато йатха̄ ган̇га̄йамуна̄дӣнам̣ самӣпе гойӯтха̄ни чаранта̄ни ‘‘ган̇га̄йа чаранти, йамуна̄йа чарантӣ’’ти вуччанти, евамидха̄пи йадидам̣ са̄ваттхийа̄ самӣпе джетаванам̣ ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄мо, таттха вихаранто вуччати ‘‘са̄ваттхийам̣ вихарати джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме’’ти ведитаббо. гочарага̄манидассанаттхам̣ хисса са̄ваттхивачанам̣, паббаджита̄нурӯпанива̄сат̣т̣ха̄нанидассанаттхам̣ сесавачанам̣.
таттха са̄ваттхикиттанена бхагавато гахат̣т̣ха̄нуггахакаран̣ам̣ дассети, джетавана̄дикиттанена паббаджита̄нуггахакаран̣ам̣. татха̄ пуримена паччайаггахан̣ато аттакиламатха̄нуйогавиваджджанам̣, паччхимена ваттхука̄маппаха̄нато ка̄масукхаллика̄нуйогаваджджанӯпа̄йадассанам̣. пуримена ча дхаммадесана̄бхийогам̣, паччхимена вивека̄дхимуттим̣. пуримена карун̣а̄йа упагаманам̣, паччхимена ча пан̃н̃а̄йа апагаманам̣. пуримена сатта̄нам̣ хитасукханиппха̄дана̄дхимуттитам̣, паччхимена парахитасукхакаран̣е нирупалепатам̣. пуримена дхаммикасукха̄паричча̄ганимиттам̣ пха̄сувиха̄рам̣, паччхимена уттаримануссадхамма̄нуйоганимиттам̣. пуримена манусса̄нам̣ упака̄рабахулатам̣, паччхимена дева̄нам̣. пуримена локе джа̄тасса локе сам̣вад̣д̣хабха̄вам̣, паччхимена локена анупалиттатанти евама̄ди.
атха̄ти авиччхедаттхе, кхоти адхика̄рантаранидассанаттхе нипа̄то. тена авиччхиннейева таттха бхагавато виха̄ре идамадхика̄рантарам̣ удапа̄дӣти дассети. ким̣ танти? ан̃н̃атара̄ девата̄тиа̄ди. таттха ан̃н̃атара̄ти анийамитаниддесо. са̄ хи на̄маготтато апа̄кат̣а̄, тасма̄ ‘‘ан̃н̃атара̄’’ти вутта̄. дево ева девата̄, иттхипурисаса̄дха̄ран̣аметам̣. идха пана пурисо ева, со девапутто кинту, са̄дха̄ран̣ана̄мавасена девата̄ти вутто.
абхикканта̄йа раттийа̄ти еттха абхиккантасаддо кхайасундара̄бхирӯпааббханумодана̄дӣсу диссати. таттха ‘‘абхикканта̄, бханте, ратти, никкханто пат̣хамо йа̄мо, чиранисинно бхиккхусан̇гхо, уддисату, бханте, бхагава̄ бхиккхӯнам̣ па̄тимоккха’’нти евама̄дӣсу (чӯл̣ава. 383; а. ни. 8.20) кхайе диссати. ‘‘айам̣ имесам̣ чатуннам̣ пуггала̄нам̣ абхиккантатаро ча пан̣ӣтатаро ча̄’’ти евама̄дӣсу (а. ни. 4.100) сундаре.
‘‘ко ме вандати па̄да̄ни, иддхийа̄ йасаса̄ джалам̣;
абхиккантена ван̣н̣ена, сабба̄ обха̄сайам̣ диса̄’’ти. (ви. ва. 857); –
евама̄дӣсу абхирӯпе. ‘‘абхиккантам̣, бхо готама, абхиккантам̣, бхо готама̄’’ти евама̄дӣсу (а. ни. 2.16; па̄ра̄. 15) аббханумодане. идха пана кхайе. тена абхикканта̄йа раттийа̄ти париккхӣн̣а̄йа раттийа̄ти вуттам̣ хоти.
абхиккантаван̣н̣а̄ти еттха абхиккантасаддо абхирӯпе, ван̣н̣асаддо пана чхавитхутикулаваггака̄ран̣асан̣т̣ха̄напама̄н̣арӯпа̄йатана̄дӣсу диссати. таттха ‘‘суван̣н̣аван̣н̣оси бхагава̄’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 2.399; су. ни. 553) чхавийам̣. ‘‘када̄ сан̃н̃ӯл̣ха̄ пана те гахапати име саман̣асса готамасса ван̣н̣а̄’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 2.77) тхутийам̣. ‘‘чатта̄роме, бхо готама, ван̣н̣а̄’’ти евама̄дӣсу (дӣ. ни. 3.115) кулавагге. ‘‘атха кена ну ван̣н̣ена, гандхатхеноти вуччатӣ’’ти евама̄дӣсу (сам̣. ни. 1.234) ка̄ран̣е. ‘‘махантам̣ хаттхира̄джаван̣н̣ам̣ абхинимминитва̄’’ти евама̄дӣсу (сам̣. ни. 1.138) сан̣т̣ха̄не. ‘‘тайо паттасса ван̣н̣а̄’’ти евама̄дӣсу пама̄н̣е. ‘‘ван̣н̣о гандхо расо оджа̄’’ти евама̄дӣсу рӯпа̄йатане. со идха чхавийам̣ дат̣т̣хаббо. тена абхиккантаван̣н̣а̄ти абхирӯпаччхавӣти вуттам̣ хоти.
кевалакаппанти еттха кеваласаддо анавасесайебхуййаабйа̄мисса̄натирекадал̣хаттхависам̣йога̄дианекаттхо. татха̄ хисса ‘‘кевалапарипун̣н̣ам̣ парисуддхам̣ брахмачарийа’’нти евама̄дӣсу (па̄ра̄. 1) анавасесата̄ аттхо. ‘‘кевалакаппа̄ ча ан̇гама̄гадха̄ пахӯтам̣ кха̄данӣйам̣ бходжанӣйам̣ а̄да̄йа упасан̇камиссантӣ’’ти евама̄дӣсу (маха̄ва. 43) йебхуййата̄. ‘‘кеваласса дуккхаккхандхасса самудайо хотӣ’’ти евама̄дӣсу (вибха. 225) абйа̄миссата̄. ‘‘кевалам̣ саддха̄маттакам̣ нӯна айама̄йасма̄’’ти евама̄дӣсу (маха̄ва. 244) анатиреката̄. ‘‘а̄йасмато, бханте, ануруддхасса ба̄хийо на̄ма саддхивиха̄рико кевалакаппам̣ сан̇гхабхеда̄йа т̣хито’’ти евама̄дӣсу (а. ни. 4.243) дал̣хаттхата̄. ‘‘кевалӣ вуситава̄ уттамапурисоти вуччатӣ’’ти евама̄дӣсу (сам̣. ни. 3.57) висам̣його. идха панасса анавасесаттаматтхо адхиппето.
каппасаддо пана̄йам̣ абхисаддаханавоха̄рака̄лапан̃н̃аттичхеданавикаппалесасамантабха̄ва̄дианекаттхо. татха̄ хисса ‘‘окаппанӣйаметам̣ бхото готамасса, йатха̄ там̣ арахато самма̄самбуддхасса̄’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 1.387) абхисаддаханаматтхо. ‘‘ануджа̄на̄ми, бхиккхаве, пан̃чахи саман̣акаппехи пхалам̣ парибхун̃джиту’’нти евама̄дӣсу (чӯл̣ава. 250) воха̄ро. ‘‘йена судам̣ ниччакаппам̣ вихара̄мӣ’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 1.387) ка̄ло. ‘‘ичча̄йасма̄ каппо’’ти евама̄дӣсу (су. ни. 1098; чӯл̣ани. каппама̄н̣авапуччха̄ 117, каппама̄н̣авапуччха̄ниддеса 61) пан̃н̃атти. ‘‘алан̇като каппитакесамассӯ’’ти евама̄дӣсу (джа̄. 2.22.1368) чхеданам̣. ‘‘каппати дван̇гулакаппо’’ти евама̄дӣсу (чӯл̣ава. 446) викаппо. ‘‘аттхи каппо нипаджджиту’’нти евама̄дӣсу (а. ни. 8.80) лесо. ‘‘кевалакаппам̣ вел̣уванам̣ обха̄сетва̄’’ти евама̄дӣсу (сам̣. ни. 1.94) самантабха̄во. идха панасса самантабха̄во аттхо адхиппето. йато кевалакаппам̣ джетавананти еттха анавасесам̣ самантато джетавананти еваматтхо дат̣т̣хаббо.
обха̄сетва̄ти а̄бха̄йа пхаритва̄, чандима̄ вийа сӯрийо вийа ча екобха̄сам̣ екападжджотам̣ каритва̄ти аттхо.
йена бхагава̄ тенупасан̇камӣти бхумматтхе каран̣авачанам̣. йато йаттха бхагава̄, таттха упасан̇камӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. йена ва̄ ка̄ран̣ена бхагава̄ девамануссехи упасан̇камитаббо, тенева ка̄ран̣ена упасан̇камӣти евампеттха аттхо дат̣т̣хаббо. кена ча ка̄ран̣ена бхагава̄ упасан̇камитаббо? на̄наппака̄рагун̣ависеса̄дхигама̄дхиппа̄йена, са̄дурасапхалӯпабхога̄дхиппа̄йена диджаган̣ехи ниччапхалитамаха̄руккхо вийа. упасан̇камӣти ча гата̄ти вуттам̣ хоти. упасан̇камитва̄ти упасан̇каманапарийоса̄надӣпанам̣. атха ва̄ евам̣ гата̄ тато а̄саннатарам̣ т̣ха̄нам̣ бхагавато самӣпасан̇кха̄там̣ гантва̄ти вуттам̣ хоти. бхагавантам̣ абхива̄детва̄ти бхагавантам̣ вандитва̄ пан̣амитва̄ намасситва̄.
екамантанти бха̄ванапум̣саканиддесо екока̄сам̣ екапассанти вуттам̣ хоти. бхумматтхе ва̄ упайогавачанам̣. ат̣т̣ха̄сӣти нисаджджа̄дипат̣иккхепо, т̣ха̄нам̣ каппеси, т̣хита̄ ахосӣти аттхо.
катхам̣ т̣хита̄ пана са̄ екамантам̣ т̣хита̄ ахӯти?
‘‘на паччхато на пурато, на̄пи а̄саннадӯрато;
на каччхе нопи пат̣ива̄те, на ча̄пи он̣атун̣н̣ате;
име досе виваджджетва̄, екамантам̣ т̣хита̄ ахӯ’’ти.
касма̄ пана̄йам̣ ат̣т̣ха̄си ева, на нисӣдӣти? лахум̣ ниваттитука̄мата̄йа. девата̄йо хи кан̃чидева аттхавасам̣ пат̣ичча сучипурисо вийа ваччат̣т̣ха̄нам̣ мануссалокам̣ а̄гаччханти. пакатийа̄ пана та̄сам̣ йоджанасатато пабхути мануссалоко дуггандхата̄йа пат̣икӯло хоти, на еттха абхираманти, тена са̄ а̄гатакиччам̣ катва̄ лахум̣ ниваттитука̄мата̄йа на нисӣди. йасса ча гамана̄диирийа̄патхапариссамасса виноданаттхам̣ нисӣданти, со дева̄нам̣ париссамо наттхи, тасма̄пи на нисӣди. йе ча маха̄са̄вака̄ бхагавантам̣ парива̄ретва̄ т̣хита̄, те патима̄нети, тасма̄пи на нисӣди. апича бхагавати га̄равенева на нисӣди. девата̄нан̃хи нисӣдитука̄ма̄нам̣ а̄санам̣ ниббаттати, там̣ аниччхама̄на̄ нисаджджа̄йа читтампи акатва̄ екамантам̣ ат̣т̣ха̄си.
екамантам̣ т̣хита̄ кхо са̄ девата̄ти евам̣ имехи ка̄ран̣ехи екамантам̣ т̣хита̄ кхо са̄ девата̄. бхагавантам̣ га̄тха̄йа аджджхабха̄сӣти бхагавантам̣ аккхарападанийамитагантхитена вачанена абха̄сӣти аттхо. катхам̣? бахӯ дева̄ манусса̄ ча…пе… брӯхи ман̇галамуттаманти.
ман̇галапан̃хасамут̣т̣ха̄накатха̄
таттха йасма̄ ‘‘евамичча̄дипа̄т̣хасса, аттхам̣ на̄наппака̄рато. ван̣н̣айанто самут̣т̣ха̄нам̣, ватва̄’’ти ма̄тика̄ т̣хапита̄, тасса ча самут̣т̣ха̄насса айам̣ ваттаббата̄йа ока̄со, тасма̄ ман̇галапан̃хасамут̣т̣ха̄нам̣ та̄ва ватва̄ паччха̄ имесам̣ га̄тха̄пада̄наматтхам̣ ван̣н̣айисса̄ми. кин̃ча ман̇галапан̃хасамут̣т̣ха̄нам̣? джамбудӣпе кира таттха таттха нагарадва̄расантха̄га̄расабха̄дӣсу маха̄джано саннипатитва̄ хиран̃н̃асуван̣н̣ам̣ датва̄ на̄наппака̄рам̣ сӣта̄харан̣а̄дикатхам̣ катха̄пети, екека̄ катха̄ чатума̄саччайена нит̣т̣ха̄ти. таттха екадивасам̣ ман̇галакатха̄ самут̣т̣ха̄си ‘‘ким̣ ну кхо ман̇галам̣, ким̣ дит̣т̣хам̣ ман̇галам̣, сутам̣ ман̇галам̣, мутам̣ ман̇галам̣, ко ман̇галам̣ джа̄на̄тӣ’’ти.
атха дит̣т̣хаман̇галико на̄меко пурисо а̄ха ‘‘ахам̣ ман̇галам̣ джа̄на̄ми, дит̣т̣хам̣ локе ман̇галам̣ дит̣т̣хам̣ на̄ма абхиман̇галасамматам̣ рӯпам̣. сеййатхидам̣ – идхекаччо ка̄лассева вут̣т̣ха̄йа ча̄такасакун̣ам̣ ва̄ пассати, белувалат̣т̣хим̣ ва̄ габбхиним̣ ва̄ кума̄раке ва̄ алан̇катапат̣ийатте пун̣н̣агхат̣е ва̄ алларохитамаччхам̣ ва̄ а̄джан̃н̃ам̣ ва̄ а̄джан̃н̃аратхам̣ ва̄ усабхам̣ ва̄ га̄вим̣ ва̄ капилам̣ ва̄, йам̣ ва̄ панан̃н̃ампи кин̃чи еварӯпам̣ абхиман̇галасамматам̣ рӯпам̣ пассати, идам̣ вуччати дит̣т̣хаман̇гала’’нти. тасса вачанам̣ екачче аггахесум̣, екачче на аггахесум̣. йе на аггахесум̣, те тена саха вивадим̣су.
атха сутаман̇галико на̄ма еко пурисо а̄ха – ‘‘чаккхуна̄метам̣, бхо, сучимпи пассати асучимпи, татха̄ сундарампи, асундарампи, мана̄пампи, амана̄пампи. йади тена дит̣т̣хам̣ ман̇галам̣ сийа̄, саббампи ман̇галам̣ сийа̄. тасма̄ на дит̣т̣хам̣ ман̇галам̣, апича кхо пана сутам̣ ман̇галам̣. сутам̣ на̄ма абхиман̇галасаммато саддо. сеййатхидам̣? идхекаччо ка̄лассева вут̣т̣ха̄йа вад̣д̣ха̄ти ва̄ вад̣д̣хама̄на̄ти ва̄ пун̣н̣а̄ти ва̄ пхусса̄ти ва̄ сумана̄ти ва̄ сирӣти ва̄ сиривад̣д̣ха̄ти ва̄ аджджа сунаккхаттам̣ сумухуттам̣ судивасам̣ суман̇галанти еварӯпам̣ ва̄ йам̣кин̃чи абхиман̇галасамматам̣ саддам̣ сун̣а̄ти, идам̣ вуччати сутаман̇гала’’нти. тасса̄пи вачанам̣ екачче аггахесум̣, екачче на аггахесум̣. йе на аггахесум̣, те тена саха вивадим̣су.
атха мутаман̇галико на̄меко пурисо а̄ха ‘‘сотампи хи на̄метам̣, бхо, са̄дхумпи аса̄дхумпи мана̄пампи амана̄пампи саддам̣ сун̣а̄ти. йади тена сутам̣ ман̇галам̣ сийа̄, саббампи ман̇галам̣ сийа̄. тасма̄ на сутам̣ ман̇галам̣, апича кхо пана мутам̣ ман̇галам̣. мутам̣ на̄ма абхиман̇галасамматам̣ гандхарасапхот̣т̣хаббам̣. сеййатхидам̣ – идхекаччо ка̄лассева вут̣т̣ха̄йа падумагандха̄дипуппхагандхам̣ ва̄ гха̄йати, пхуссадантакат̣т̣хам̣ ва̄ кха̄дати, патхавим̣ ва̄ а̄масати, харитасассам̣ ва̄ аллагомайам̣ ва̄ каччхапам̣ ва̄ тилам̣ ва̄ пуппхам̣ ва̄ пхалам̣ ва̄ а̄масати, пхуссаматтика̄йа ва̄ самма̄ лимпати, пхуссаса̄т̣акам̣ ва̄ нива̄сети, пхуссавет̣ханам̣ ва̄ дха̄рети. йам̣ ва̄ панан̃н̃ампи кин̃чи еварӯпам̣ абхиман̇галасамматам̣ гандхам̣ ва̄ гха̄йати, расам̣ ва̄ са̄йати, пхот̣т̣хаббам̣ ва̄ пхусати, идам̣ вуччати мутаман̇гала’’нти. тасса̄пи вачанам̣ екачче аггахесум̣, екачче на аггахесум̣.
таттха на дит̣т̣хаман̇галико сутамутаман̇галике асаккхи н̃а̄петум̣, на тесам̣ ан̃н̃атаро итаре две. тесу ча мануссесу йе дит̣т̣хаман̇галикасса вачанам̣ ган̣хим̣су, те ‘‘дит̣т̣хам̣йева ман̇гала’’нти гата̄. йе сутамутаман̇галика̄нам̣, те ‘‘сутам̣йева мутам̣йева ман̇гала’’нти гата̄. евамайам̣ ман̇галакатха̄ сакаладжамбудӣпе па̄кат̣а̄ джа̄та̄.
атха сакаладжамбудӣпе манусса̄ гумбагумба̄ хутва̄ ‘‘ким̣ ну кхо ман̇гала’’нти ман̇гала̄ни чинтайим̣су. тесам̣ манусса̄нам̣ а̄раккхадевата̄ там̣ катхам̣ сутва̄ татхева ман̇гала̄ни чинтайим̣су. та̄сам̣ девата̄нам̣ бхуммадевата̄ митта̄ хонти, атха тато сутва̄ бхуммадевата̄пи татхева ман̇гала̄ни чинтайим̣су, та̄сам̣ девата̄нам̣ а̄ка̄сат̣т̣хадевата̄ митта̄ хонти, а̄ка̄сат̣т̣хадевата̄нам̣ чатумаха̄ра̄джика̄ девата̄ митта̄ хонти, етенупа̄йена йа̄ва судассӣдевата̄нам̣ аканит̣т̣хадевата̄ митта̄ хонти, атха тато сутва̄ аканит̣т̣хадевата̄пи татхева гумбагумба̄ хутва̄ ман̇гала̄ни чинтайим̣су. евам̣ йа̄ва дасасахассачаккава̄л̣есу саббаттха ман̇галачинта̄ удапа̄ди. уппанна̄ ча ‘‘идам̣ ман̇галам̣ идам̣ ман̇гала’’нти виниччхайама̄на̄пи аппатта̄ ева виниччхайам̣ два̄даса васса̄ни ат̣т̣ха̄си. саббе манусса̄ ча дева̄ ча брахма̄но ча т̣хапетва̄ арийаса̄ваке дит̣т̣хасутамутавасена тидха̄ бхинна̄. екопи ‘‘идамева ман̇гала’’нти йатха̄бхуччато нит̣т̣хан̇гато на̄хоси, ман̇галакола̄халам̣ локе уппаджджи.
кола̄халам̣ на̄ма пан̃чавидхам̣ каппакола̄халам̣, чаккаваттикола̄халам̣, буддхакола̄халам̣, ман̇галакола̄халам̣, монеййакола̄халанти. таттха ка̄ма̄вачарадева̄ муттасира̄ викин̣н̣акеса̄ рудаммукха̄ ассӯни хаттхехи пун̃чхама̄на̄ раттаваттханиваттха̄ ативийа вирӯпавесадха̄рино хутва̄ ‘‘вассасатасахассаччайена каппут̣т̣ха̄нам̣ хохити, айам̣ локо винассиссати, маха̄самуддо суссиссати, айан̃ча маха̄патхавӣ синеру ча паббатара̄джа̄ уд̣д̣хайхиссати винассиссати, йа̄ва брахмалока̄ локавина̄со бхависсати, меттам̣ ма̄риса̄ бха̄ветха, карун̣ам̣ мудитам̣ упеккхам̣ ма̄риса̄ бха̄ветха, ма̄тарам̣ упат̣т̣хахатха, питарам̣ упат̣т̣хахатха, куле джет̣т̣ха̄пача̄йино хотха, джа̄гаратха ма̄ пама̄даттха̄’’ти мануссапатхе вичаритва̄ а̄роченти. идам̣ каппакола̄халам̣ на̄ма.
ка̄ма̄вачарадева̄йева ‘‘вассасатассаччайена чаккаваттира̄джа̄ локе уппаджджиссатӣ’’ти мануссапатхе вичаритва̄ а̄роченти. идам̣ чаккаваттикола̄халам̣ на̄ма. суддха̄ва̄са̄ пана дева̄ брахма̄бхаран̣ена алан̇каритва̄ брахмавет̣ханам̣ сӣсе катва̄ пӣтисоманассаджа̄та̄ буддхагун̣ава̄дино ‘‘вассасахассаччайена буддхо локе уппаджджиссатӣ’’ти мануссапатхе вичаритва̄ а̄роченти. идам̣ буддхакола̄халам̣ на̄ма. суддха̄ва̄са̄ ева дева̄ деваманусса̄нам̣ читтам̣ н̃атва̄ ‘‘два̄дасаннам̣ васса̄нам̣ аччайена самма̄самбуддхо ман̇галам̣ катхессатӣ’’ти мануссапатхе вичаритва̄ а̄роченти. идам̣ ман̇галакола̄халам̣ на̄ма. суддха̄ва̄са̄ ева дева̄ ‘‘саттаннам̣ васса̄нам̣ аччайена ан̃н̃атаро бхиккху бхагавата̄ саддхим̣ сама̄гамма монеййаппат̣ипадам̣ пуччхиссатӣ’’ти мануссапатхе вичаритва̄ а̄роченти. идам̣ монеййакола̄халам̣ на̄ма. имесу пан̃часу кола̄халесу деваманусса̄нам̣ идам̣ ман̇галакола̄халам̣ локе уппаджджи.